Fazilet Partisi`nin Anayasa Değişikliğine Dair Uzlaşma Metni Taslağı

Transkript

F A Z İ L E T
A N A Y A S A
P A R T İ S Î ' N İ N
D E Ğ İ Ş İ K L İ Ğ İ N E
U Z L A Ş M A
M E T N İ
T A S L A Ğ I
KASIM
1999
D A İ R
TBMM KUTUPHANESI
YER
: 99-3183
YIL
CLT
.
KSM :
K O P : k.2
DEM-. 99-8199
FAZİLET PARTİSİ'NİN
ANAYASA DEĞİŞİKLİĞİNE DAİR
UZLAŞMA METNİ
TASLAĞI
11 K A S I M
1999
TBMM KUTUPHANESI
SUNUŞ
ICüreselleşen dünyada, ulusların kendi başlarına olmadıkları, diğer
uluslarla, kendi yararları çerçevesinde içli-dışlı oldukları bilinmektedir.
Hukuk birliği olmasa bile. hukuk paralelliği kaçınılmaz hâle gelmiştir.
Esasen zaman zaman imzalamış olduğumuz andlaşmalar ve Anayasamızın
90. Maddesi bizi hem yasal düzenlemelerde, hem de uygulamalarda bu para
lelliğe zorlamaktadır.
Aslında, çağdaş toplumlar hiçbir baskıya fırsat vermeksizin hukukî
düzenlemelerini ve onların uygulamalarını çağdaş normlara uygun hâle ge
tirmek zorundadır.
Hâlen yürürlükte bulunan 1982 Anayasasının, 1983 yılı genel seçimle
rinden itibaren tartışılmaya başlandığı hepimizce malum bulunmaktadır.
Demokratik hukuk devleti ilkelerini hayata geçirebilmenin yegâne
yolu, kuşkusuz, mümkün olduğunca kusursuz anayasalar hazırlayabilmekten
geçer.
Asrın dördüncü çeyreğini idrâk eden Cumhuriyetimiz'e yakışan, baştan-sona yeniden düzenlenmiş, insanı, onun hak ve hürriyetlerini esas alan,
muasır medeniyet seviyesine ulaşmış sivil bir anayasaya sahip olmaktır.
T B M M ' n i n , "Kurucu Meclis" gibi çalışarak yeni bir Anayasa yapma
sının zorluğu ortadadır. Kaldı ki, siyasî partiler arasında, bu hususta tam bir
ittifak sağlamak ta kolay değildir. Bundan dolayıdır ki, 1982 Anayasasının 64
maddesinin değiştirilmesi, 17 maddesinin de yürürlükten kaldırılmasıyla
yet in i İm iştir.
Temel insan hak ve hürriyetlerinin, "demokratik siyasî hav atın vazge
çilmez unsuru" olan siy asî parti faaliyetlerinin özüne dokunmamak şartıyla,
her teklifi tartışmaya açık olduğumuzu ifade etmek isterim.
Kısa bir genel gerekçe, her madde altına da o maddeyle ilgili olarak
değişiklik gerekçesi konulmuştur.
Bu Anayasa değişiklik taslağımızın, kamuoyunda, hukuk çevrelerinde
siy asî alanlarda ve sair zeminlerde tartışılması sonucu ortaya çıkacak olumlu
ve olumsuz görüş ve öneriler, çabamıza güç katacaktır.
' U Z L A Ş M A T A S L A Ğ I " diye takdim ettiğimiz, bu çalışmanın, yeni
bir anayasaya öncülük etmesi ve Milletimiz'e hayırlar getirmesini dilerim.
M . Recâî K U T A N
FP Genel Başkanı
TBMM KUTUPHANESI
I
YÜRÜRLÜKTEKİ
ANAYASA METNİ
TEKLİF EDİLEN
DEĞİŞİKLİK METNİ
B A Ş L A N G I Ç (23.7.1995-4121)
AÇİKLAMA: Anayasa m el ilinden
sayılan
"BAŞLANGIÇ"
hölümiiniin, "bir hukuk kuralı
olmaktan
çok, ideolojik bir yapıya
kavuştu
rulmuş olması, sorun
çözmekten
çok sorun üretmeye yaramıştır.
Türk Vatanı ve Milletinin ebedi varlığını ve Yüce Türk Devleti
nin bölünmez bütünlüğünü belirleyen
bu Anayasa, Türkiye Cumhuriyetinin
kurucusu, ölümsüz önder ve eşsiz
kahraman Atatürk'ün belirlediği milli
yetçilik anlayışı ve O'nun inkılap ve
ilkeleri doğrultusunda;
Devleti soyut bir varlık ola
rak yücelten, ona KUTSAL sıfatını
ekleyen bir anlayışla özgürlükçü ve
çoğulcu bir demokratik
düzenin
bağdaştırılması imkansızdır. "(I)
Anayasa 'ııııı
"BAŞLAN
GIÇ" bölümünün, Dünya'daki
ve
ülkemizdeki gelişmeler dikkate alı
narak özellikle AB'ne
adaylığımızın
söz konusu olması sebebiyle yeniden
yazılması
düşünülmektedir.
İnsan hakları ve özgürlük
ler alanında meydana gelen geliş
meler ve Anayasa metnindeki deği
şiklik öneri/eri de dikkate alınarak
parfilerurası
uyum
komisyonunda
hu metin yeniden ele alınmalıdır.
Dünya milletleri ailesinin eşit
haklara sahip şerefli bir üyesi olarak,
Türkiye Cumhuriyetinin ebedi varlığı,
refahı, maddi ve manevi mutluluğu
ile çağdaş medeniyet düzeyine ulaşma azmi yönünde;
Millet iradesinin mutlak üs
tünlüğü, egemenliğin kayıtsız şartsız
Türk Milletine ait olduğu ve bunu
millet adına kullanmaya yetkili kılı
nan hiçbir kişi ve kuruluşun, bu Ana
yasada gösterilen hürriyetçi demok
rasi ve bunun icaplarıyla belirlenmiş
hukuk düzeni dışına çıkamayacağı;
Kuvvetler ayrımının, Devlet
organları arasında üstünlük sırala
ması anlamına gelmeyip, belli Devlet
yetki ve görevlerinin kullanılmasın
dan ibaret ve bununla sınırlı medeni
bir işbölümü ve işbirliği olduğu ve
üstünlüğün ancak Anayasa ve ka
nunlarda bulunduğu;
Hiçbir düşünce ve mülaha
zanın Türk milli menfaatlerinin, Türk
varlığının, Devleti ve ülkesiyle bö
lünmezliği esasının, Türklüğün tarihi
ve manevi değerlerinin, Atatürk milli
yetçiliği, ilke ve inkılapları ve mede
niyetçiliğinin
karşısında korunma
göremeyeceği ve laiklik ilkesinin ge
reği olarak kutsal din duygularının,
Devlet işlerine ve politikaya kesin
likle karıştırılamayacağı;
Her Türk vatandaşının bu
Anayasadaki temel hak ve hürriyet-
TBMM KUTUPHANESI
I
Yürürlükteki Anayasa Metni
Teklif Edilen Değişiklik Metni
lerden eşitlik ve sosyal adalet gereklerince yararlanarak milli kültür,
medeniyet ve hukuk düzeni içinde
onurlu bir hayat sürdürme ve maddi
ve manevi varlığını bu yönde geliş
tirme hak ve yetkisine doğuştan sa
hip olduğu;
Topluca Türk vatandaşları
nın milli gurur ve iftiharlarda, milli
sevinç ve kederlerde, milli varlığa
karşı hak ve ödevlerde, nimet ve
külfetlerde ve millet hayatının her
türlü tecellisinde ortak olduğu, birbi
rinin hak ve hürriyetlerine kesin say
gı, karşılıklı içten sevgi ve kardeşlik
duygularıyla ve "Yurtta sulh, cihanda
sulh" arzu ve inancı içinde, huzurlu
bir hayat talebine hakları bulunduğu;
FİKİR, İNANÇ V E KARA
RIYLA anlaşılmak, sözüne ve ruhu
na bu yönde saygı ve mutlak sada
katle yorumlanıp uygulanmak üzere,
TÜRK MİLLETİ TARAFIN
DAN, demokrasiye aşık Türk evlatla
rının vatan ve millet sevgisine ema
net ve tevdi olunur.
111
T Ü S İ A D " in hazırlattığı "Yeni
Anayasa İçin Öneriler" adlı taslak"dır.
BİRİNCİ KISIM
GENEL ESASLAR
BİRİNCİ KISIM
GENEL ESASLAR
1. Devletin Şekli
1. Devletin Şekli
MADDE 1 Cumhuriyettir.
Türkiye
Devleti
bir
M A D D E 1- Aynen muhafaza edil
miştir.
II. Cumhuriyetin nitelikleri
I I . Cumhuriyetin nitelikleri
MADDE 2- Türkiye Cumhuriyeti,
toplumun huzuru, milli davanışma
ve adalet anlavısı içinde, insan
haklarına savaılı. Atatürk millivetciliğine bağlı, başlangıçta belirtilen te
mel ilkelere dayanan, demokratik,
laik ve sosyal bir hukuk Devletidir.
M A D D E 2- Türkiye Cumhuriyeti,
insan haklarına, hukukun üstünlü
ğüne ve başlangıçta belirtilen temel
ilkelere dayanan, Atatürk Milliyetçi
liğine bağlı, milli, demokratik, laik
ve sosyal bir hukuk Devletidir.
DEĞİŞİKLİK GEREKÇESİ:
Cumhuriyetin
belirten
hu madde,
niteliklerini
kısaltılarak
yeni-
TBMM KUTUPHANESI
->
den yazılmıştır.
Toplumun
bilmesi,
insan
huzura
haklarına
kavuşa
dayalı,
hu
kukun üstün tutulduğu tam bir de
mokrasi
tatbikatı
ilkeleri
belirttikten
huzuru,
anlayışı"
milli
ile mümkündür.
sonra
dayanışma
ibaresine
sebeple
Bu
"Toplumun
ve
adalet
gerek yoktur.
madde
Bu
metninden
çıkarılmışlarla-.
Diğer
sası'nda
var
yandan
olan
ülke menfaatlerini
tutma anlamında
1961
Anaya
"Milli"lik
vasfı,
her şeyin
önünde
madde
metnine
a-
hnmıştır.
III. Devletin bütünlüğü, resmi dili,
bayrağı, milli marşı ve başkenti
I I I . Devletin bütünlüğü, dili, bay
rağı, milli marşı ve başkenti
MADDE 3- Türkiye Devleti, ülkesi ve
milletiyle bölünmez bir bütündür. Dili
Türkçedir.
Bayrağı, şekli kanunda be
lirtilen, beyaz ay yıldızlı al bayraktır.
Milli marşı "istiklal Marşfdır.
Başkenti Ankara'dır.
miştir.
IV. Değiştirilemeyecek hükümler
I V . Değiştirilemeyecek hükümler
MADDE 4- Anayasanın 1 inci mad
desindeki Devletin şeklinin Cumhuri
yet olduğu hakkındaki hüküm ile, 2
nci maddesindeki Cumhuriyetin nite
likleri ve 3 üncü maddesi hükümleri
değiştirilemez ve değiştirilmesi teklif
edilemez.
miştir.
V. Devletin temel amaç ve görev
leri
V. Devletin temel amaç ve görevle
ri
MADDE 5- Devletin temel amaç ve
görevleri, Türk Milletinin bağımsızlı
ğını ve bütünlüğünü, ülkenin bölün
mezliğini, Cumhuriyeti ve demokra
siyi korumak, kişilerin ve toplumun
refah, huzur ve mutluluğunu sağla-
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
3
mak; kişinin teme! hak ve hürriyetle
rini, sosyal hukuk Devleti ve adalet
ilkeleriyle bağdaşmayacak surette
sınırlayan siyasal, ekonomik ve sos
yal engelleri kaldırmaya, insanın
maddi ve manevi varlığının gelişme
si için gerekli şartları hazırlamaya
çalışmaktır.
VI. Egemenlik
V I . Egemenlik
MADDE 6- Egemenlik, kayıtsız şart
sız Milletindir. Türk Milleti, egemen
liğini, Anayasanın koyduğu esaslara
göre, yetkili organları eliyle kullanır.
Egemenliğin kullanılması, hiçbir su
rette hiçbir kişiye, zümreye veya sı
nıfa bırakılamaz. Hiçbir kimse veya
organ kaynağını Anayasadan alma
yan bir Devlet yetkisi kullanamaz.
miştir.
VII. Yasama Yetkisi
V I I . Yasama Yetkisi
MADDE 7- Yasama yetkisi Türk
Milleti adına Türkiye Büyük Millet
Meclisi'nindir. Bu yetki devredile
mez.
miştir.
VIII.Yürütme Yetkisi ve Görevi
V I I I . Y ü r ü t m e Yetkisi ve Görevi
MADDE 8-Yürütme yetkisi ve görevi,
Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kurulu
tarafından, Anayasaya ve kanunlara
uygun olarak kullanılır ve yerine geti
rilir.
miştir.
XI. Yargı Yetkisi
X I . Yargı Yetkisi
MADDE 9- Yargı yetkisi, Türk Milleti
adına bağımsız mahkemelerce kul
lanılır.
miştir.
X. Kanun Önünde Eşitlik
X . Kanun Önünde Eşitlik
MADDE 10- Herkes, dil, ırk, renk,
M A D D E 10- Aynen muhafaza edil-
TBMM KUTUPHANESI
4
cinsiyet, siyasi düşünce, felsefi inanç, din, mezhep ve benzeri se
beplerle ayırım gözetilmeksizin ka
nun önünde eşittir.
Hiçbir kişiye, aileye, zümre
ye veya sınıfa imtiyaz tanınamaz.
Devlet organları ve idare
makamları bütün işlemlerinde kanun
önünde eşitlik ilkesine uygun olarak
hareket etmek zorundadırlar.
mistir.
XI. Anayasanın Bağlayıcılığı ve
Üstünlüğü
X I . Anayasanın Bağlayıcılığı ve
Üstünlüğü
MADDE 11- Anayasa hükümleri,
yasama, yürütme ve yargı organları
nı, idare makamlarını ve diğer kuru
luş ve kişileri bağlayan temel hukuk
kurallarıdır.
Kanunlar Anayasaya aykırı
miştir.
olamaz.
İKİNCİ KISIM
İKİNCİ KISIM
T E M E L HAK V E Ö D E V L E R
TEMEL HAK VE ÖDEVLER
BİRİNCİ B Ö L Ü M
GENEL HÜKÜMLER
I. Temel Hak ve Hürriyetlerin nite
liği
MADDE 12- Herkes, kişiliğine bağlı,
dokunulmaz, devredilmez, vazge
çilmez temel hak ve hürriyetlere sa
hiptir.
Temel hak ve hürriyetler,
kişinin topluma, ailesine ve diğer
kişilere karşı ödev ve sorumlulukla
rını da ihtiva eder.
BİRİNCİ BÖLÜM
GENEL HÜKÜMLER
I. Temel H a k ve Hürriyetlerin N i
teliği
M A D D E 12- Herkes, kişiliğine bağ
lı, dokunulmaz, devredilmez, vazge
çilmez temel hak ve hürriyetlere sa
hiptir. Devlet, bu hak ve hürriyetle
ri geliştirip korumakla görevlidir.
Temel hak ve hürriyetler,
kişinin topluma, ailesine ve diğer
kişilere karşı ödev ve sorumlulukla
rını da ihtiva eder.
Her
şahsın,
devredilmez,
dokunulmaz,
vazgeçilmez
ve hürriyetlere
temel
hak
olduğunun
ka
bulü hiç kuskusuz çok önemlidir.
An
cak
ondan
haklara
bir
bunun nasıl
sahip
da
önem/i
saldırı
olanının
olması
hu
halinde
önleneceğidir.
TBMM KUTUPHANESI
5
Onun
için
varolduğunun
suretiyle,
niçin
belirtilmesi
bu hak ve hürriyetleri
rumanın
devletin
hususu
madde
Böylece
olduğu
Devlet'in
da açıkça
asli görevi
metnine
Devletin,
eklenmiştir.
bir hizmet
vurgulanmak
ko
olduğu
Devleti
istenmiştir.
I I . Temel H a k ve Hürriyetlerin
Sınırlanması ve Kötüye Kullanı
lamaması
II. Temel Hak ve Hürriyetlerin S ı
nırlanması
MADDE 13- Temel hak ve hürri
yetler, Devletin ülkesi ve Milletiyle
bölünmez bütünlüğünün, milli egemenliğin, Cumhuriyetin, milli
güvenliğin, kamu düzeninin, genel
asayişin, kamu yararının, genel
ahlakın ve genel sağlığın korun
ması amacı ile ve ayrıca Anaya
sanın ilgili maddelerinde öngörülen özel sebeplerle, Anayasanın
sözüne ve ruhuna uygun olarak
kanunla sınırlanabilir.
Temel hak ve hürriyetlerle
ilgili genel ve özel sınırlamalar
demokratik toplum düzeninin ge
reklerine aykırı olamaz ve öngö
rüldükleri amaç dışında kullanılamaz.
Bu maddede ver alan ge
nel sınırlama sebepleri temel hak
ve hürriyetlerin tümü için gecerlidir.
M A D D E 13- Temel hak ve hürri
yetler, uluslararası sözleşmelerde
kabul edilen ölçülerde ve ilgili
maddelerinde gösterilen sebep ve
amaçların haklı kıldığı kadarıyla
B u sınırlamalar, çağdaş
demokratik toplum anlayışına ve
hukukun üstünlüğü gereklerine
aykırı olamaz, bir hak ve hürriye
tin özüne dokunamaz ve öngörül
dükleri amaç dışında kullanıla
maz.
Ancak uluslararası söz
leşmelerin ve Anayasa'nın hiçbir
hükmü bu metinlerde yer alan hak
ve hürriyetleri yok etmeğe yönelik
bir faaliyette bulunma hakkını ve
rir şeklinde yorumlanamaz.
D E Ğ İ Ş İ K L İ K (;EKI-KÇ KSİ:
İyi
bir
Anayasa,
ferdlerin
temel hak ve özgürlüklerini
biçimde
düzenleyen
na alan Anayasa
ve güvence
Halbuki
öznesi,
ancak
daha
malar
getirmiştir.
şitleri
maalesef
"özgür
1982 Anayasa
önce hak ve özgürlükleri
sonra
onlara,
çoktur.
'nda
"istisna"
sınırlama
hak
sı
belir/emiş.
sınırla
Bu sınırlama
Anayasası
"kural"
altı
'dır.
Demokrasinin
insan "dır.
en geniş
Adeta
çe
1982
ve
özgürlükler
ve
kısıtlamalar
halini almıştır.
TBMM KUTUPHANESI
6
Anayasa'mıı
genel
sınırlama
mektedir.
13.
de
ayrıca
özel
sebepler ide vardır.
Ancak
nırlama
ilgili
sınırlama
genel
sebeplerinin,
sı
Türkiye'nin,
imza koyduğu sözleş melerdeki
kadarıyla
nedenle
olması
gerekmektedir.
madde,
rürlükten
da
kaleme
14. maddenin
kaldırılması
özgürlüklerin
sını
getir
Hak ve hürriyetlerle
madde/erde
altına
maddesi
sebepleri
halinde
kötüye
içermek
Bu
de yü
hak ve
kullanılmama
suretiyle
yeniden
alınmıştır.
III. Temel Hak ve Hürriyetlerin Kö
tüye Kullanılamaması
I I I . Temel H a k ve Hürriyetlerin
Kötüye Kullanılamaması
MADDE 14- Anayasada yer alan
hak ve hürriyetlerden hiçbiri, Devle
tin ülkesi ve Milletiyle bölünmez bü
tünlüğünü bozmak, Türk Devletinin
ve Cumhuriyetin varlığını tehlikeye
düşürmek, temel hak ve hürriyetleri
yok etmek, Devletin bir kişi veya
zümre tarafından yönetilmesini veya
sosyal bir sınıfın diğer sosyal sınıflar
üzerinde egemenliğini sağlamak ve
ya dil, ırk, din ve mezhep ayırımı
yaratmak veya sair herhangi bir yol
dan bu kavram ve görüşlere daya
nan bir devlet düzenini kurmak ama
cıyla kullanılamazlar.
Bu yasaklara aykırı hareket
eden veya başkalarını bu yolda teş
vik veya tahrik edenler hakkında uy
gulanacak müeyyideler, kanunla dü
zenlenir. Anayasanın hiçbir hükmü,
Anayasada yer alan hak ve hürri
yetleri yok etmeye yönelik bir faali
yette bulunma hakkını verir şekilde
yorumlanamaz.
M A D D E 14mıştır.
Yürürlükten kaldırıl
Anayasa, hu hükmüyle,
ve hürriyetlerin
kötüye
nı yasaklamaktadır.
temel
hak
Bu uzun
ve özgürlükler
BAŞLANGIÇ
madde,
üzerinde,
ve 13. maddeden
sonra
bir üçüncü genel sınırlamadır.
bir üçüncü
dadır.
emniyet
Ayrıca
özel kısıtlama
Kaldı
lük/erin
her
Adeta
durumun
maddede
bir
1961
ki zaten hak ve özgür
huku
arasındadır.
Anayasa'sında
hüküm yoktu
meydana
de
mevcuttur.
kötüye kullanılmaması
kun genel ilkeleri
bir
kuşağı
sebepleri
hak
kullanılması
ve bu bir
böyle
sorunda
getirmemişti.
Bu sebeple,
gürlüklerine
dayalı
insan hak ve öz
bir
geçmek
için bu maddenin
Anayasa
'dan çıkarılması
demokrasiye
tamamen
gerekli
gö
rülmüştür.
TBMM KUTUPHANESI
7
IV. Temel Hak ve Hürriyetlerin
Kullanılmasının Durdurulması
I V . Temel H a k ve Hürriyetlerin
Kullanılmasının Durdurulması
MADDE 15- Savaş, seferberlik, sıkı
yönetim veya olağanüstü hallerde,
milletlerarası hukuktan doğan hü
kümlülükler ihlal edilmemek kaydıy
la, durumun gerektirdiği ölçüde te
mel hak ve hürriyetlerin kullanılması
kısmen veya tamamen durdurula
bilir veya bunlar için Anayasada
öngörülen güvencelere aykırı ted
birler alınabilir.
Birinci fıkrada belirlenen du
rumlarda da,savaş
hukukuna uygun fiiller sonucu mey
dana gelen ölümler ile, ölüm cezala
rının infazı dışında, kişinin yaşama
hakkına, maddi ve manevi varlığının
bütünlüğüne dokunulamaz; kimse
nin, vicdan, düşünce ve kanaatlerini
açıklamaya zorlanamaz ve bunlar
dan dolayı suçlanamaz; suç ve ce
zalar geçmişi yürütülemez; suçlulu
ğu mahkeme kararı ile saptanıncaya
kadar kimse suçlu sayılamaz.
M A D D E 15- Savaş, seferberlik, sı
kıyönetim veya olağanüstü hallerde,
milletlerarası hukuktan doğan yü
kümlülükler ihlal edilmemek kay
dıyla, durumun gerektirdiği ölçüde
temel hak ve hürriyetlerin kullanıl
ması durdurulabilir.
Birinci fıkrada belirlenen
durumlarda da, savaş hukukuna uy
gun fiiller sonucu meydana gelen
ölümler ile, ölüm cezalarının infazı
dışında, kişinin yaşama hakkına,
maddi ve manevi varlığının bütünlü
ğüne dokunulamaz: kimse din. vic
dan, düşünce ve kanaatlerini açıkla
maya zorlanamaz ve bunlardan dola
yı suçlanamaz; suç ve cezalar geçmi
şe yürütülemez; suçluluğu mahkeme
kararı ile saptanıncaya kadar kimse
suçlu sayılamaz.
Bu madde, savaş hali,
berlik, sıkıyönetim
rejimlerinde,
sefer
ve olağanüstü
hal
temel hak ve
özgürlük
kısıtlamaları
düzen
lere getirilecek
lemektedir.
Yakardaki
durumlarda,
mel hak ve hürriyetler,
tamamen
durdurulabilmekte
bu hak ve hürriyetle
nayasa 'da
aykırı
ve hatta
ilgili
olarak
öngörülen
tedbirler
böylece
yargı
A-
güvencelere
alınabilmektedir.
denetimi
te
gerektiğinde
de
Ye
dışlan
maktadır.
zurlar
Yapılan
değişiklikle
bu mah
kısmen
giderilmeye
çalışıl
mıştır.
V. Yabancıların Durumu
V . Yabancıların Durumu
MADDE 16- Temel hak ve hürriyet
ler, yabancılar için, Milletlerarası hu-
mistir.
TBMM KUTUPHANESI
8
kuka uygun olarak kanunla sınırla
nabilir.
İKİNCİ B Ö L Ü M
İKİNCİ BÖLÜM
KİŞİNİN HAKLARI
LERİ
KİŞİNİN H A K L A R I V E Ö D E V L E R İ
1. Kişinin Dokunulmazlığı, Maddi
ve Manevi Varlığı
VE ÖDEV
1. Kişinin Dokunulmazlığı, M a d d i
ve M a n e v i Varlığı
MADDE 17- Herkes, yaşama, maddi
ve manevi varlığını koruma ve geliş
tirme hakkına sahiptir.
Tıbbi zorunluluklar ve ka
nunda yazılı haller dışında, kişinin
vücut bütünlüğüne
dokunulamaz;
rızası olmadan bilimsel ve tıbbi de
neylere tabi tutulamaz.
Kimseye
işkence ve eziyet yapılamaz; kimse
insan haysiyetiyle bağdaşmayan bir
cezaya veya muameleye tabi tutu
lamaz.
Mahkemelerce verilen ölüm
cezalarının yerine getirilmesi halı ile
meşru müdafaa hali, yakalama ve
tutuklama kararlarının yerine getiril
mesi, bir tutuklu veya hükümlünün
kaçmasının önlenmesi, bir ayaklan
ma veya isyanın bastırılması, sıkı
yönetim veya olağanüstü hallerde
yetkili merciin verdiği emirlerin uy
gulanması sırasında silah kullanıl
masına kanunun cevaz verdiği zo
runlu durumlarda meydana gelen
öldürme fiilleri, birinci fıkra hükmü
dışındadır.
miştir.
II. Zorla Çalıştırma Yasağı
I I . Zorla Çalıştırma Yasağı
MADDE 18- Hiç kimse zorla çalıştı
rılamaz. Angarya yasaktır.
Şekil ve şartları kanunla dü
zenlenmek üzere hükümlülük veya
tutukluluk süreleri içindeki çalıştır
malar; olağanüstü hallerde vatan
daşlardan istenecek hizmetler; ülke
ihtiyaçlarının zorunlu kıldığı alanlar
da öngörülen vatandaşlık ödevi nite
liğindeki beden ve fikir çalışmaları,
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
9
zorla çalıştırma sayılmaz.
III. Kişi Hürriyeti ve Güvenliği
I I I . Kişi Hürriyeti ve Güvenliği
MADDE 19- Herkes, kişi hürriyeti ve
güvenliğine sahiptir.
Şekil ve şartları kanunda
gösterilen:
Mahkemelerce ve
rilmiş hürriyeti kısıtlayıcı cezaların ve
güvenlik tedbirlerinin yerine getiril
mesi; bir mahkeme kararının veya
kanunda öngörülen bir yükümlülü
ğün gereği olarak ilgilinin yakalan
ması veya tutuklanması; bir küçüğün
gözetim altında ıslahı veya yetkili
merci önüne çıkarılması için verilen
bir kararın yerine getirilmesi; toplum
için tehlike teşkil eden bir akıl hasta
sı, uyuşturucu madde veya alkol tut
kunu, bir serseri veya hastalık yaya
bilecek bir kişinin bir müessesede
tedavi, eğitim veya ıslahı için kanun
da belirtilen esaslara uygun olarak
alınan tedbirin yerine getirilmesi;
usulüne aykırı şekilde ülkeye girmek
isteyen veya giren ya da hakkında
sınır dışı etme yahut geri verme ka
rarı verilen bir kişinin yakalanması
veya tutuklanması; halleri dışında
kimse hürriyetinden yoksun bırakı
lamaz.
Suçluluğu hakkında kuvvetli
belirti bulunan kişiler, ancak kaçma
larını, delillerin yok edilmesini veya
değiştirilmesini önlemek maksadıyla
veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu
kılan ve kanunda gösterilen diğer
hallerde hakim kararıyla tutuklanabi
lir. Hakim kararı olmadan yakalama,
ancak suçüstü halinde veya gecik
mesinde sakınca bulunan hallerde
yapılabilir; bunun şartlarını kanun
gösterir.
Yakalanan veya tutuklanan
kişilere, yakalama veya tutuklama
sebepleri ve haklarındaki iddialar
herhalde yazılı ve bunun hemen
mümkün olmaması halinde sözlü
olarak derhal, toplu suçlarda en
M A D D E 19- Herkes, kişi hürriyeti
ve güvenliğine sahiptir.
Şekil ve şartlan kanunda
gösterilen:
Mahkemelerce verilmiş hür
riyeti kısıtlayıcı cezaların ve güven
lik tedbirlerinin yerine getirilmesi;
bir mahkeme kararının veya kanunda
öngörülen bir yükümlülüğün gereği
olarak ilgilinin yakalanması veya
tutuklanması; bir küçüğün gözetim
altında ıslahı veya yetkili merci önü
ne çıkarılması için verilen bir kararın
yerine getirilmesi; toplum için tehli
ke teşkil eden bir akıl hastası, uyuş
turucu madde veya alkol tutkunu, bir
serseri veya hastalık yayabilecek bir
kişinin bir müessesede tedavi, eğitim
veya ıslahı için kanunda belirtilen
esaslara uygun olarak alınan tedbirin
yerine getirilmesi; usulüne aykırı
şekilde ülkeye girmek isteyen veya
giren ya da hakkında sınırdışı etme
yahut geri verme kararı verilen bir
kişinin yakalanması veya tutuklan
ması; halleri dışında kimse hürriye
tinden yoksun bırakılamaz.
Suçluluğu hakkında kuvvetli
belirti bulunan kişiler, ancak kaçma
larını, delillerin yok edilmesini veya
değiştirilmesini önlemek maksadıyla
veya bunlar gibi tutuklamayı zorunlu
kılan ve kanunda gösterilen diğer
hallerde hakim kararıyla tutuklana
bilir. Hakim kararı olmadan yakala
ma, ancak suçüstü halinde veya ge
cikmesinde sakınca bulunan hallerde
yapılabilir; bunun şartlarını kanun
gösterir.
Yakalanan
veya
tutuklanan
TBMM KUTUPHANESI
10
geç hakim huzuruna çıkarılıncaya
kadar bildirilir.
kişi, tutulma yerine en yakın mah
kemeye gönderilmesi için gerekli
süre hariç en geç kırksekiz saat ve
toplu olarak islenen suçlarda en
çok onbeş gün içinde hakim önüne
çıkarılır. Kimse, bu süreler geçtikten
sonra hakim kararı olmaksızın hürri
yetinden yoksun bırakılamaz, bu
süreler olağanüstü hal, sıkıyönetim
ve savaş hallerinde uzatılabilir.
kişilere, yakalama veya tutuklama
sebepleri ve haklarındaki iddialar
herhalde yazılı ve bunun hemen
mümkün olmaması halinde sözlü
olarak derhal, uyuşturucu ve terör
suçlarında en geç hakim huzuruna
çıkarılıncaya kadar bildirilir.
kişi, tutulma yerine en yakın mah
kemeye gönderilmesi için gerekli
süre hariç en geç kırksekiz saat ve
uyuşturucu ve terör suçlarında 96
saat içinde hakim önüne çıkarılır.
Kimse bu süreler geçtikten sonra ha
kim kararı olmaksızın hürriyetinden
yoksun bırakılamaz. B u süreler ola
ğanüstü hal, sıkıyönetim ve savaş
hallerinde uzatılabilir.
kişinin
durumu,
soruşturmanın
kapsam ve konusunun açığa çık
masının sakıncalarının gerektirdi
ği kesin zorunluluk dışında, yakınlarına derhal bildirilir.
Tutuklanan kişilerin, makul
süre içinde yargılanmayı ve soruş
turma veya kovuşturma sırasında
serbest bırakılmayı isteme hakları
vardır, serbest bırakılma ilgilinin yar
gılama süresince duruşmada hazır
bulunmasını veya hükmün yerine
getirilmesini sağlamak için bir gü
venceye bağlanabilir.
Her ne sebeple olursa ol
sun, hürriyeti kısıtlanan kişi, kısa
sürede durumu hakkında karar ve
rilmesini ve bu kısıtlamanın kanuna
aykırılığı halinde hemen serbest bı
rakılmasını sağlamak amacıyla yet
kili bir yargı merciine başvurma hak
kına sahiptir.
Bu esaslar dışında bir işle
me tabi tutulan kişilerin uğradıkları
zarar, kanuna göre. Devletçe ödenir.
kişinin durumu yakınlarına derhal
bildirilir. B u bildirim zorunluluğu
süresi uyuşturucu ve terör suçla
rında en geç hakim önüne çıkarı
lıncaya kadardır.
Tutuklanan kişilerin, makul
süre içinde yargılanmayı ve soruş
turma veya kovuşturma sırasında
serbest bırakılmayı isteme hakları
vardır. Serbest bırakılma ilgilinin
yargılama süresince duruşmada hazır
bulunmasını veya hükmün yerine
getirilmesini sağlamak için bir gü
venceye bağlanabilir.
Her ne sebeple olursa olsun,
hürriyeti kısıtlanan kişi. kısa sürede
durumu hakkında karar verilmesini
ve bu kısıtlamanın kanuna aykırılığı
halinde hemen serbest bırakılmasını
sağlamak amacıyla yetkili bir yargı
merciine başvurma hakkına sahiptir.
Bu esaslar dışında bir işleme
tabi tutulan kişilerin uğradıkları zarar
hak ve nasafet ölçülerine göre, ka
nunla, Devletçe ödenir."
TBMM KUTUPHANESI
I
i
DEĞİSİKLİK
GEREKÇESİ:
Madde,
venliğini
kişi hürriyeti
Herhangi
lanan
veya
kalama
sebeple
ve tutuklama
bu bildirim,
lıncaya
bir
tutuklanan
men bildirildiği
kadar
suçlarda
huzuruna
suç tabiri,
neden/e
yerine
"uyuşturucu
tabiri
getirilmektedir.
zaman
sebep
"toplu
sürele
Sözleşmesi
Avrupa
Sözleşmesi 'nde
yani
4
maddede
çok
İnsan
azami
gündür.
ol
suçu"
bulundurulduğunda
Çünkü
za
suç"
gözaltı
İnsan Hakları
gözönünde
çıkarı
ve terör
Diğer yandan
ri, Avrupa
ları
he
uygu/ama/ara
Bu
uzundur.
ya
sebepleri
uzatılabilmektedir.
Toplu
maktadır.
yaka
kişilere,
halde toplu
hakim
man haksız
saat
ve gü
düzenlemiştir.
süre
Bu
bu doğrultuda
Hak
96
nedenle,
değişikliğe
gidilmektedir.
Ayrıca
tuklanan
yakalanan
rına bildirilmesi
keyfi
olmakta
ve bu tur kişilerin
nı tedirginlik
değişiklik
\
tuklanan
bunu
son
kişilere
fıkrasında
haksız yere
ödenecek
tın da hak ve nasafet
IV. Özel Hayatın Gizliliği ve
runması
A. Özel Hayatın Gizliliği
Bu
düzeltici
apılmaktadır
değişiklikle,
gun olması
sebep
yakınları
içine düşürmektedir.
Maddenin
yapılan
fıkradaki
uygulamalara
ilgili fıkrada
tu
yakınla
ile ilgili 6.
istisna,
sebeple
veya
kişinin durumunun
tu
tazmina
ölçülerine
uy
amaçlanmakladır.
Ko
I V . Özel Hayatın Gizliliği ve K o
run ması
A . Özel Hayatın Gizliliği
MADDE 20- Herkes, özel hayatına
ve aile hayatına saygı gösterilmesini
isteme hakkına sahiptir. Özel haya
tın ve aile hayatının gizliliğine doku
nulamaz. Adli soruşturma ve ko-
M A D D E 20- Herkes, özel hayatına
ve aile hayatına saygı gösterilmesini
isteme hakkına sahiptir. Özel hayatın
ve aile hayatının gizliliğine. K a n u
nun gösterdiği istisnalar dışında
TBMM KUTUPHANESI
12
vuşturmanın qerektirdiqi istisna
lar saklıdır.
Kanunun açıkça gösterdiği
hallerde, usulüne göre verilmiş ha
kim kararı olmadıkça; gecikmesinde
sakınca bulunan hallerde de kanunla
yetkili kılınan merciin emri bulunma
dıkça, kimsenin üstü, özel kağıtları
ve eşyası aranamaz ve bunlara el
konulamaz.
hiç bir şekilde ve hiç bir yolla do
kunulamaz.
yetkili kılınan merciin yazılı emri
bulunmadıkça, kimsenin üstü, özel
kağıtları ve eşyası aranamaz ve bun
lara el konulamaz.
Özel hayatın
gizliliğine
zaman yapılan
haksız
önünü
için bu konuda
kesmek
kayıtlar
ciin
getirilmekte
mutlaka
yazılı
zaman
müdahalelerin
ve yetkili
bir
lunması hüküm altına
kesin
mer
emrinin
bu
alınmaktadır.
B. Konut Dokunulmazlığı
B. Konut Dokunulmazlığı
MADDE 2 1 - Kimsenin konutuna do
kunulamaz. Kanunun açıkça göster
diği hallerde, usulüne göre verilmiş
hakim kararı olmadıkça; gecikme
sinde sakınca bulunan hallerde de
kanunla yetkili kılınan merciin emri
bulunmadıkça, kimsenin konutuna
girilemez, arama yapılamaz ve bu
radaki eşyaya el konulamaz.
M A D D E 2 1 - Kimsenin konutuna
dokunulamaz. Kanunun açıkça gös
terdiği hallerde, usulüne göre veril
miş hakim kararı olmadıkça; gecik
mesinde sakınca bulunan hallerde de
kanunla yetkili kılınan merciin yazılı
emri bulunmadıkça, kimsenin konu
tuna girilemez, arama yapılamaz ve
buradaki eşyaya el konulamaz.
Hiç
cele hallerde
maksızın
kimsenin konutuna,
de olsa yazılı emir
girilemeyeceği
kuralı
aol
geti
rilmektedir
C. Haberleşme Hürriyeti
C . Haberleşme Hürriyeti
MADDE 22- Herkes, haberleşme
hürriyetine sahiptir.
Haberleşmenin gizliliği esastır.
M A D D E 22- Herkes, haberleşme
hürriyetine sahiptir. Haberleşmenin
gizliliği esastır.
yetkili kılınan merciin vazıh emri
13
TBMM KUTUPHANESI
yetkili kılınan merciin emri bulunma
dıkça; haberleşme engellenemez ve
gizliliğine dokunulamaz.
İstisnaların
uygulanacağı
kamu kurum ve Kuruluşları kanunda
belirtilir.
bulunmadıkça; haberleşme engelle
nemez ve gizliliğine dokunulamaz.
İstisnaların
uygulanacağı
kamu kurum ve kuruluşları kanunda
belirtilir
Acele hallerde
bile olsa
yetkili
merciin yazılı
emri olmaksızın
ha
ber/eşme
hürriyetinin
engellenemiyeceği ve gizliliğine
dokunulkınaya
cağı (e 'minatı altına
alınmaktadır
V. Yerleşme ve Seyahat Hürriyeti
V . Yerleşme ve Seyahat Hürriyeti
MADDE 23- Herkes, yerleşme ve
seyahat hürriyetine sahiptir.
Yerleşme hürriyeti, suç iş
lenmesini önlemek, sosyal ve eko
nomik gelişmeyi sağlamak, sağlıklı
ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştir
mek ve kamu mallarını korumak;
Seyahat hürriyeti, suç so
ruşturma ve kovuşturması sebebiyle
ve suç işlenmesini önlemek; Amaç
larıyla kanunla sınırlanabilir.
Vatandaşın yurt dışına çık
ma hürriyeti, ülkenin ekonomik du
rumu, vatandaşlık ödevi ya da ceza
soruşturması veya
kovuşturması
sebebiyle sınırlanabilir.
Vatandaş sınır dışı edilemez
ve yurda girme hakkından yoksun
bırakılamaz.
M A D D E 23- Herkes, yerleşme ve
seyahat hürriyetine sahiptir.
Yerleşme hürriyeti, suç iş
lenmesini önlemek, sosyal ve eko
nomik gelişmesi sağlamak, sağlıklı
ve düzenli kentleşmeyi gerçekleştir
mek ve kamu mallarını korumak;
Seyahat hürriyeti, suçu so
ruşturma ve kovuşturma sebebiyle ve
suç işlenmesini önlemek amaçlarıyla
Vatandaşın yurt dışına çıkma
hürriyeti, vatandaşlık ödevi ya da
ceza soruşturması veya kovuşturması
sebebiyle sınırlanabilir.
Vatandaş sınırdışı edilemez
ve yurda girme hakkından yoksun
bırakılamaz.
Halen
ülkenin
yürürlükte
ekonomik
olan
maddede
durumu
sebebiyle
yurt dışına çıkma yasağı
ceği yazılıdır.
hürriyetine
dır.
Çünkü,
getirilebile
Bu düzenleme
getirilmiş
ülkedeki
rumun
kötülüğünün
şilere
yüklenemez.
bir
seyahat
kısıtlama
ekonomik
du
sorumluluğu
ki
TBMM KUTUPHANESI
14
VI. Din ve Vicdan Hürriyeti
V I . Din ve Vicdan Hürriyeti
MADDE 24- Herkes, vicdan, dini
inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir.
14 üncü madde hükümlerine
aykırı olmamak şartıyla ibadet, dini
ayin ve törenler serbesttir.
Kimse, ibadete, dini ayin ve
törenlere katılmaya, dini inanç ve
kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz;
dini inanç ve kanaatlerinden dolayı
kınanamaz ve suçlanamaz.
Din ve ahlak eğitim ve öğre
timi Devletin gözetim ve denetimi
altında yapılır. Din kültürü ve ahlak
öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumla
rında okutulan zorunlu dersler ara
sında yer alır. Bunun dışındaki din
eğitim ve öğretimi ancak, kişilerin
kendi isteğine, küçüklerin de kanuni
temsilcisinin talebine bağlıdır.
Kimse, Devletin sosyal, ekonomik, siyasi veya hukuki temel
düzenini kısmen de olsa, din kuralla
rına dayandırma veya siyasi veya
kişisel çıkar yahut nüfuz sağlama
amacıyla her ne suretle olursa ol
sun, dini veya din duygularını yahut
dince kutsal sayılan şeyleri istismar
edemez ve kötüye kullanamaz.
M A D D E 24- Herkes, din, vicdan
ve kanaat hürriyetine sahiptir.
13 üncü madde hükümlerine
aykırı olmamak şartıyla ibadet, dini
ayin ve törenler serbesttir.
Kimse, ibadete, dini ayin ve
törenlere katılmaya, dini inanç ve
kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz;
dini inanç ve kanaatlerinden, dini
vecibelerini yerine getirmekten dola
yı kınanamaz ve suçlanamaz.
Din ve ahlak eğitim ve öğre
timi Devletin gözetim ve denetimi
altında yapılır. Din kültürü ve ahlak
öğretimi ilk ve ortaöğretim kurumla
rında okutulan zorunlu dersler ara
sında yer alır. Bunun dışındaki din
eğitim ve öğretimi ancak, kişilerin
kendi isteğine, küçüklerin de kanuni
temsilcisinin talebine bağlıdır.
Kimse. Devletin sosyal, eko
nomik, siyasi veya hukuki temel dü
zenini kısmen de olsa, din kurallarına
dayandırma veya siyasi veya kişisel
çıkar yahut nüfuz sağlama amacıyla
her ne suretle olursa olsun, dini veya
din duygularını yahut dince kutsal
sayılan şeyleri istismar edemez ve
kötüye kullanamaz.
14. madde
rılmış
yürürlükten
olduğundan,
ve törenlere
malar
artık
ibadet,
kaldı
dini
getirilebilecek
13. maddeyle
ayin
sınırla
sınırlı
ola
caktır.
Ancak
rası,
toplumda
sebebiyet
cağı
ciddi
son fık
tartışmalara
vermekledir.
Bu
"kötüye
24. maddenin
sebeple
"istismar''
kullanma"dan
uyum
ne
komisyonunda
edilmeli
hem de kıstasları
metnine
derecedilmelidir.
ve
anlaşıla
hem tarif
madde
TBMM KUTUPHANESI
15
VII. Düşünce ve Kanaat Hürriyeti
V I I . Düşünce ve Kanaat Hürriyeti
MADDE 25- Herkes, düşünce ve
kanaat hürriyetine sahiptir.
Her ne sebep ve amaçla
olursa olsun kimse, düşünce ve ka
naatlerini açıklamaya zorlanamaz;
düşünce ve kanaatleri sebebiyle kı
nanamaz ve suçlanamaz.
miştir.
VIII. Düşünceyi Açıklama ve Yay
ma Hürriyeti
V I I I . Düşünce ve Kanaat Açıklama
ve Y a y m a Hürriyeti
MADDE 26- Herkes, düşünce ve
kanaatlerini söz, yazı,resim veya
başka yollarla tek başına veya toplu
olarak açıklama ve yayma hakkına
sahiptir, bu hürriyet resmi makamla
rın müdahalesi olmaksızın haber
veya fikir almak ya da vermek ser
bestliğini de kaosar. B u fıkra hük
mü, radvo, televizyon, sinema v e
ya benzeri yollarla yapılan ya
yımların izin sistemine bağlanma
sına engel değildir.
Bu hürriyetlerin kullanılması,
suçların önlenmesi, suçluların c e
zalandırılması, Devlet sırrı olarak
usulünce
belirtilmiş bilgilerin açıklanmaması,
başkalarının şöhret veya haklarının,
özel ve aile hayatlarının yahut kanu
nun öngördüğü meslek sırlarının
korunması veya yargılama görevinin
gereğine uygun olarak yerine geti
rilmesi amaçlarıyla sınırlanabilir.
Düşüncelerin açıklanması
ve yayılmasında kanunla yasak
lanmış olan herhanqi bir dil kulla
nılamaz. B u vaşağa aykırı vazıh
veya basılı ağıtlar, plaklar, ses ve
görüntü bandları ile diğer anlatım
araç ve gereçleri usulüne qöre
verilmiş hakim kararı üzerine veya
gecikmesinde sakınca bulunan
hallerde kanunla yetkili kılınan
merciin emriyle toplattırılır. Top
latma kararını veren merci bu ka-
M A D D E 26- Herkes, düşünce ve
kanaatlarını söz, yazı. resim veya
başka yollarla tek başına veya toplu
olarak açıklama ve yayma hakkına
sahiptir, bu hürriyet, resmi makamla
rın müdahalesi olmaksızın haber ve
ya fikir almak ya da vermek serbest
liğini de kapsar.
Bu hürriyetlerin kullanılma
sı, suçların önlenmesi, devlet sırrı
olarak usulünce belirtilmiş bilgilerin
açıklanmaması, başkalarının şöhret
veya haklarının, özel ve aile hayatla
rının yahut kanunun
öngördüğü
meslek sırlarının korunması veya
vargı lama görevinin gereğine uygun
olarak yerine getirilmesi amaçlarıyla
sınırlanabilir.
Haber ve düşünceleri yayma
araçlarının kullanılmasına ilişkin dü
zenleyici hükümler, bunların yayı
mını engellememek kaydıyla, düşün
ceyi açıklama ve yayma hürriyetinin
sınırlanması savılmaz.
Temel
hak
şında gelen
yayma
ve hürriyetlerin
"Düşünceyi
hürriyeti",
de en fazla
maalesef
sorunla
ba
açıklama
ve
ülkemiz
karşılaşılan
bir
haktır.
Bu
nedenle
gözden geçirilerek,
yon, sinema
madde
yeniden
"Radyo,
Televiz
ve benzeri
yollarla
\a-
TBMM KUTUPHANESI
16
rarını, yirmidört saat içinde yetkili
hakime bildirir. Hakim bu uygula
mayı üç güç içinde karara bağlar.
Haber ve düşünceleri yayma
araçlarının kullanılmasına ilişkin dü
zenleyici hükümler, bunların yayımı
nı engellememek kaydıyla, düşün
ceyi açıklama ve yayma hürriyetinin
sınırlanması sayılmaz.
pılan
yayımların
lanmasına"
izin sistemine
imkan
tanıyan
me, madde
metninden
Çünkü
konudaki
bu
rinde
maddele
bulunmaktadır.
Diğer
lenmesi"
yandan
"suçların
sebebiyle
çıklama
hürriyeti
luların
kavram
da
Bu sebeple
"suç
ibaresi
çıkarılmıştır.
Ayrıca
maddenin
"Düşüncelerin
yılmasında
3.
kanunla
bir
demek suretiyle,
ve
ya
yasaklanmış
o-
dil
kullanılamaz"
artık
bu çağda
bul edilemez
bir kısıtlama
tedir.
dilin
Hangi
takdirini
de kanun
maktadır.
1983
2932 sayılı
nılarak
rürlükten
yasaklanacağının
dillerle
çıkarılan
bu fıkraya
daya
"Türkçeden
yapılacak
kanun".
bir
yayınlar
1991 yılında
kaldırılarak
bu hükmün
bırak
yılında
kanun
ka
getirmek
koyucuya
çıkarılmıştı.
hakkındaki
fıkrası,
açıklanması
herhangi
başka
bir
kargaşasına
cezalandırılması"
metinden
sı
"suçluların
amacıyla
neden olmaktadır.
a-
"nin
sonra
cezalandırılması"
sınır getirilmesi
ön
"Düşünceyi
ve yayma
nırlanmasından
lan
düzenlemeler,
27, 28 ve 133.
Anayasa'mn
bağ
düzenle
Anayasa
değeri
artık
yü
'daki
kalma
mıştır.
bir
yasaklama
nın yeniden getirilebilmesi
Ancak
böyle
ihtimaline
son vermek için mezkur fıkra
den
çıkara/arak
böyle
bir
metin
düzenle
me) e gid i/m iş tir.
IX. Bilim v e Sanat Hürriyeti
I X . B i l i m ve Sanat H ü r r i y e t i
MADDE 27- Herkes, bilim ve sanatı
serbestçe öğrenme ve öğretme, açıklama, yayma ve bu alanlarda her
türlü araştırma hakkına sahiptir.
Yayma hakkı, Anayasanın 1
inci, 2 nci ve 3 üncü maddeleri hü-
mistir.
TBMM KUTUPHANESI
I
7
kümlerinin değiştirilmesini sağlamak
amacıyla kullanılamaz.
Bu madde hükmü yabancı
yayınların ülkeye girmesi ve dağıtı
mının kanunla düzenlenmesine en
gel değildir.
X. Basın ve Yayımla İlgili Hüküm
ler
A. Basın Hürriyeti
MADDE 28- Basın hürdür, sansür
edilemez. Basımevi kurmak izin al
ma ve mali teminat yatırma şartına
bağlanamaz.
Kanunla yasaklanmış olan
herhangi bir dilde yayım yapıla
maz.
Devlet, basın ve haber alma
hürriyetlerini sağlayacak tedbirleri
alır.
Basın hürriyetinin sınır
lanmasında. Anayasanın 26 ve 27
nci maddeleri hükümleri uygula
nır.
Devletin iç ve dış güvenli
ğini, ülkesi ve Milletiyle bölünmez
bütünlüğünü tehdit eden veya suç
işlemeye ya da ayaklanma veya
isyana teşvik eder nitelikte olan
veya Devlete ait gizli bilgilere iliş
kin bulunan her türlü haber veya
yazıyı, yazanlar veya bastıranlar
veya aynı amaçla, basanlar, baş
kasına verenler, bu suçlara ait ka
nun hükümleri uyarınca sorumlu
olurlar, tedbir yolu ile dağıtım ha
kim kararıyla; gecikmesinde sa
kınca bulunan hallerde de kanunun açıkça yetkili kıldığı merciin
emriyle önlenebilir, dağıtımı önle
yen yetkili merci bu kararını en
geç virmidört saat içinde yetkili
hakime bildirir. Yetkili hakim bu
kararı en geç kırksekiz saat içinde
onaylamazsa, dağıtımı
önleme
kararı hükümsüz sayılır.
X . Basın ve Yayımla
kümler
A. Basın Hürriyeti
İlgili
Hü
M A D D E 28- Basın hürdür, sansür
edilemez. Basımevi kurma, izin al
ma veya mali teminat yatırma şartına
bağlanamaz.
Devlet basın ve haber alma
hürriyetlerinin çoğulcu bir toplum
yapısının gereklerine uygunluğunu
sağlayacak önlemleri alır.
Basın ve haber alma hürri
yeti, milli güvenliğin gerektirdiği
gizliliği veya genel ahlakı koru
mak, kişilerin şeref, haysiyet ve
haklarına tecavüzü veya suç işle
meye kışkırtmayı önlemek veya
yargı görevinin yerine getirilmesini
sağlamak amacıyla sınırlanabilir.
Y a r g ı görevinin
amacına
uygun olarak yerine getirilmesi için
kanımla belirlenecek sınırlar içinde
hakim tarafından verilecek kararlar
saklı kalmak üzere, olaylar hakkında
yayın vaşağı konamaz.
Süreli veya süresiz yayınlar,
kanunun açıkça gösterdiği suçların
işlenmesini kışkırtma halinde ve an
cak hakim kararıyla toplatılabilir.
Basın
ve yayın
özgürlüğü,
ve hürriyet-lerin
Yargılama görevinin amacı
na uygun olarak yerine getirilmesi
dir.
Haber
sın
ve yayın
çıklama
temel
en önemlileı
alma ve haber verme,
yoluyla
bu
ba
düşünceleri
gibi kategorilerden
Maalesef
hak
inden
alanda
a-
oluşur.
Türki-
TBMM KUTUPHANESI
18
için, kanunla belirtilecek sınırlar için
de, hakim tarafından verilen kararlar
saklı kalmak üzere, olaylar hakkında
vavım vaşağı konamaz.
Süreli veya süresiz yayınlar,
kanunun gösterdiği suçların soruş
turma veva kovuşturmasına ge
çilmiş olması hallerinde hakim
kararıyla; Devletin ülkesi v e Mille
tiyle
bölünmez
bütünlüğünün,
milli qüvenliğin, kamu düzeninin,
genel ahlakın korunması ve suçla
rın önlenmesi bakımından gecik
mesinde sakınca bulunan hallerde
de kanunun açıkça yetkili kıldığı
merciin
emriyle
toplatılabilir.
Toplatma kararı veren yetkili mer
ci, bu kararını en geç yirmidört
saat içinde yetkili hakime bildirir;
hakim bu kararı engeç kırksekiz
saat içinde onaylamazsa, toplat
ma kararı hükümsüz sayılır.
Süreli veya süresiz yayın
ların s u ç soruşturma ve kovuş
turması sebebiyle zapt ve müsa
deresinde genel hükümler uygu
lanır.
Türkivede yayımlanan s ü
reli yayınlar, Devletin ülkesi ve
Milletiyle bölünmez bütünlüğüne.
Cumhuriyetin
temel
ilkelerine,
milli güvenliğe v e genel ahlaka
aykırı yayımlardan mahkum olma
halinde, mahkeme kararıyla geçici
olarak kapatılabilir. Kapatılan s ü
reli yayının açıkça devamı niteli
ğini taşıyan her türlü vavın yasak
tır; bunlar hakim kararıyla toplatı
lır.
ye 'de bir çok sorun yaşanmış
da
ve hala
yaşanmaktadır.
Bu
bolluğu,
alandaki
önleyici
ile zoralım
patma
kovuşturmanın
tedbirlerin
(müsadere),
biçimindeki
hak ve özgürlüğü
fazlalığı
imha ve ka
yaptırımlar
önemli
bu
ölçüde sı
nırlamaktadır.
Basın
sahipleri,
zarları,
ve
ve yayın
yazı
işleri
organlarının
müdürleri,
muhabirleri
ile
kitap yazarları
ya
çevirmenler
hakkında
sayısız
kovuşturma
açılmış,
hapis
cezaları
verilmiştir.
Tonlarca
yayın
organı,
ya
ya da SEKA
yakılmış
'ya gönde
rilmiştir.
İşin
hazin
uygulamaların
mış
tarafı,
mevzuat
butun
eliyle
bu
yapıl
olmasıdır.
Bu
olmak
mevzuatta
rekmektedir.
yeniden
nedenle
başta
Anayasa
üzere, hasın ve yayınla
ele
köklü
bir
değişiklik
Bu doğrultuda
ilgili
ge
madde
alınmıştır.
B. Süreli ve Süresiz Yayın Hakkı
B. Süreli ve Süresiz Yayın Hakkı
MADDE 29- Süreli veya süresiz ya
yın önceden izin alma ve mali temi
nat yatırma şartına bağlanamaz.
Süreli yayın çıkarabilmek
için kanunun gösterdiği bilgi ve bel
gelerin, kanunda belirtilen yetkili
mercie verilmesi yeterlidir, bu bilgi
ve belgelerin kanuna aykırılığının
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
9
tespiti halinde yetkili merci, yayının
durdurulması için mahkemeye baş
vurur.
Süreli yayınların çıkarılması,
yayım şartları, mali kaynakları ve
gazetecilik mesleği ile ilgili esaslar
kanunla düzenlenir. Kanun, haber,
düşünce ve kanaatlerin serbestçe
yayımlanmasını engelleyici veya
zorlaştırıcı siyasal, ekonomik, mali
ve teknik şartlar koyamaz.
Süreli yayınlar, Devletin ve
diğer kamu tüzel kişilerinin veya
bunlara bağlı kurumların araç ve
imkanlarından eşitlik esasına göre
yararlanır.
C.Basın Araçlarının Korunması
( .Hasın Araçlarının Korunması
M A D D E 30- Kanuna uygun şekilde
basın işletmesi olarak kurulan ba
sımevi ve eklentileri, Devletin ül
kesi ve Milletiyle bölünmez bü
tünlüğü, Cumhuriyetin temel il
keleri ve milli güvenlik aleyhinde
işlenmiş bir suçtan mahkum olma
hali hariç, suç aleti olduğu gerek
çesiyle zapt ve müsadere edile
mez ve işletilmekten alıkonula
maz.
M A D D E 30- Basımevi ve eklentile
ri ve basın araçları, sûç vasıtası
olduğu gerekçesiyle de olsa, zapt
ve müsadere edilemez veya işletil
mekten alıkonulamaz.
Bu
madde,
bazı hallerde,
ditmeşine
masına
hasın
araçlarının,
zapt ve müsadere
ve işletilmekten
imkan
tanımaktadır.
gulamayı,
hasın ve yayın
ne aykırı
hu/maktayız.
Anayasanın
doğrultuda
30'uncu
yeniden
e-
alıkonul
Bu uy
özgürlüğü
Bu
nedenle
maddesi
hu
yazılmıştır.
D. Kamu Tüzelkişilerinin Elindeki
Basın Dışı Kitle Haberleşme A raçlarından Yararlanma Hakkı
D. K a m u Tüzelkişilerinin Elindeki
Basın Dışı Kitle Haberleşme A raçlarından Yararlanma Hakkı
M A D D E 31- Kişiler ve siyasi partiler,
kamu tüzelkişilerinin elindeki basın
dışı kitle haberleşme ve yayım araçlarından yararlanma hakkına sa
hiptir bu yararlanmanın şartlan ve
usulleri kanunla düzenlenir.
Kanun, 13 üncü maddede
yer alan genel sınırlamalar dışında
M A D D E 3 1 - Aynen muhafaza edil
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
20
bir sebebe dayanarak, halkın bu araçlarla haber almasını, düşünce ve
kanaatlere ulaşmasını ve kamuoyu
nun serbestçe oluşmasını engelleyi
ci kayıtlar koyamaz.
E. Düzeltme ve Cevap Hakkı
E. Düzeltme ve Cevap Hakkı
MADDE 32- Düzeltme ve cevap
hakkı, ancak kişilerin haysiyet ve
şereflerine dokunulması veya ken
dileriyle ilgili gerçeğe aykırı yayınlar
yapılması hallerinde tanınır ve ka
nunla düzenlenir.
Düzeltme ve cevap yayım
lanmazsa, yayımlanma-sının gerekip
gerekmediğine hakim tarafından ilgi
linin müracaat tarihinden itibaren en
geç yedi gün içerisinde karar verilir.
miştir.
XI. Toplantı Hak ve Hürriyetleri
A . Dernek Kurma Hürriyeti
X I . Toplantı H a k ve Hürriyetleri
A . Dernek K u r m a Hürriyeti
MADDE 33-Herkes, önceden izin
almaksızın dernek kurma hakkına
sahiptir.
Dernek kurabilmek için ka
nunun gösterdiği bilgi ve belgelerin,
kanunda belirtilen yetkili mercie ve
rilmesi yeterlidir. Bu bilgi ve belgele
rin kanuna aykırılığının tespiti halin
de yetkili merci, derneğin faaliyeti
nin durdurulması veva kapatılma
sı için mahkemeye başvurur.
Hiç kimse bir derneğe üye
olmaya ve dernekte üye kalmaya
zorlanamaz. Dernek kurma hürriye
tinin kullanılmasında uygulanacak
şekil, şart ve usuller kanunda göste
rilir.
Dernekler, kanunun öngör
düğü hallerde hakim kararıyla kapa
tılabilir veya faaliyetten alıkonulabilir.
Ancak milli güvenliğin, kamu düze
ninin, suç işlenmesini veya suçun
devamını önlemenin yahut yakala
manın gerektirdiği hallerde gecik
mede sakınca varsa, kanunla bir
M A D D E 33- Herkes, önceden izin
almaksızın dernek kurma hakkına
sahiptir.
Dernek kurabilmek için ka
nunun gösterdiği bilgi ve belgelerin,
kanunda belirtilen yetkili mercie ve
rilmesi yeterlidir. B u bilgi ve belge
lerin kanuna aykırılığının tespiti ha
linde yetkili merciin
uyarısına
rağmen
aykırılık
giderilmediği
takdirde,
derneğin
faaliyetinin
durdurulması veya
kapatılması
için mahkemeye başvurulabilir.
Hiç kimse bir derneğe üye
olmaya ve dernekte üye kalmaya
zorlanamaz. Dernek kurma hürriye
tinin kullanılmasında uygulanacak
şekil, şart ve usuller kanunda göste
rilir.
Dernekler, kanunun öngör
düğü hallerde hakim kararıyla kapa
tılabilir veya faaliyetten alıkonulabi-
TBMM KUTUPHANESI
21
merci, derneği faaliyetten men ile
yetkilendirilebilir. Bu merciin kararı,
yirmidört saat içerisinde görevli ha
kimin onayına sunulur. Hakim, kara
rını kırksekiz saat içinde açıklar; aksi
halde, bu idari karar kendiliğinden
yürürlükten kalkar.
Birinci fıkra hükmü, Silahlı
Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri men
suplarına ve görevlerinin gerek
tirdiği ölçüde devlet memurlarına
kanunla sınırlamalar getirilmesine
engel değildir.
Bu madde hükümleri vakıf
larla ilgili olarak da uygulanır.
lir. Ancak, milli güvenliğin, kamu
düzeninin, suç işlenmesini veya su
çun devamını önlemenin yahut ya
kalamanın gerektirdiği hallerde ge
cikmede sakınca varsa, kanunla bir
merci, derneği faaliyetten men ile
yetkilendirilebilir. B u merciin kararı,
kimin onayına sunulur. Hakim, kara
rını kırksekiz saat içinde açıklar; aksi
Birinci fıkra hükmü. Silahlı
Kuvvetler ve kolluk kuvvetleri ile
yargı mensupları için kanunla sı
nırlamalar getirilmesine engel değil
dir.
B u madde hükümleri vakıf
larla ilgili olarak da uygulanır.
Dernek
kurma
hürriyeti
de temel
hak ve özgürlüklerdendir.
Bir
kurulurken,
kanıma
aykırı
belge teshili
halinde
hiç bir
gerek
görülıneksizin
durulması
için
hemen
sistemi
aykırılığın
mahkemeye
bir
başvurul
zenlemede,
defaya
için dernek kurma
rak kanunla
uyarı
veya
mahsus
olmak
olabilecektir.
yandan
bütün
ile
Eksiklik
üzere telafisi mümkün
Diğer
dur
kapatılması
Yeni düzenleme
getirilmekledir.
ve
uyarıya
faaliyetin
veya derneğin
maktadır.
dernek
bilgi
mevcut
Devlet
dü
memurları
hakkı ile ilgili
sınırlamalar
o/a
getirilmesi
mümkündür.
Bu sınırlamalar,
tin
kullanılmasını
maktadır.
Bu
düzenleme
vetler
tirilebileceği,
dışındakiler
hürriye
daralt
sebeple
yapılan
yeni
sadece
Silah/1
Kuv
ile
ve kolluk
mensuplarına
bu
oldukça
kuvvetleri
kanunla
bu
ile
sınırlama
kamu
yargı
ge
görevlileri
için bir sınırlamanın
söz
TBMM KUTUPHANESI
22
YururlukteKi Anayasa Metni
konusu
hükmü
olamıyacağı
getiril
miştir.
B. Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü
Düzenleme Hakkı
B. Toplantı ve Gösteri Yürüyüşü
Düzenleme Hakkı
MADDE 34- Herkes, önceden izin
almadan, silahsız ve saldırısız top
lantı ve gösteri yürüyüşü düzenleme
hakkına sahiptir.
Şehir düzeninin bozulma
sını önlemek amacıyla yetkili idari
merci, gösteri yürüyüşünün yapı
lacağı yer v e güzergahı tespit edebilir.
Toplantı ve gösteri yürü
yüşü düzenleme hakkının kulla
nılmasında
uygulanacak şekil,
şart ve usuller kanunda gösterilir.
Kanunun gösterdiği yetkili
merci, kamu düzenini ciddi şekil
de bozacak olayların çıkması veya
milli güvenlik gereklerinin ihlal
edilmesi veya Cumhuriyetin ana
niteliklerini yok etme amacını gü
den fiillerin işlenmesinin kuvvetle
muhtemel bulunması halinde be
lirli bir toplantı ve gösteri yürüyü
şünü yasaklayabilir veya iki ayı
aşmamak üzere erteleyebilir. Ka
nunun, aynı sebeplere dayalı ola
rak bir ile bağlı ilçelerde bütün
toplantı ve gösteri yürüyüşlerinin
yasaklanmasını öngördüğü hal
lerde bu süre üç ayı geçemez.
Dernekler, vakıflar, sendi
kalar ve kamu kurumu niteliğin
deki meslek kuruluşları kendi konu ve amaçları dışında toplantı ve
gösteri yürüyüşü düzenleyemezler.
M A D D E 34- Herkes önceden izin
almaksızın, silahsız ve saldırısız
toplanma veya gösteri yürüyüşü
yapma hakkına sahiptir.
B u hak, ancak kamu düze
nini korumak için kanunla sınırla
nabilir.
I) E ( ; İ S İ K L İ K C; E K E K C E S İ:
Her
ne kadar
lantı ve gösteri
Anayasada,
yürüyüşü
top
düzenleme
de bir serbestlikten
bahsedilmekte
de, gerçekte
olan
var
"İzin
ise
Siste
mi "di r.
Mevzuat
ve gösteri
ve tatbikat,
toplantı
yürüyüş/erinin,
yarar/anacak
bun/ardan
olanların
zamanda
değil,
zamanda
yapılmasına
istedikleri
idarenin
arzuladığı
imkan
maktadır.
Üstelik
erte/eme
sonunda
da bunları
örtülü
yapılamaz
olarak
hale
Erteleme
süresi de
4S saat,
30 gün,
ertelemeden
Çünkü
kademeli
iki
ilgili
ay
ve
yasada
başka, yasaklamadan
da
edilmektedir.
Diğer yandan
kendi bölgelerinde
yürüyüşü
mülki
yapılacak
gibi yerlerde
yerleri
merkezine
ulaşmasını
Bu
yerleşim
uzak semt ve gü
yaşamının
güzergah
şüphesiz yarar
zenlemenin,
bir
seçilmektedir.
Şehir
bakımından
önceden
sahiptirler.
genellikle
zergahlardan
amirler,
toplantı ve gösteri
tcsbit cime yetkisine
yerinin
biçimde
koymakladır.
hatla sınırsızdır.
söz
tanı
süresi
vardır.
Ancak
özgürlüğün
engelleyici
korunması
tesbitinde
hiç
bu dü
amacına
nitelikte
ol-
maması gerekir.
TBMM KUTUPHANESI
23
Ayrıca
nılmasının
lanması
yetki
bu özgürlüğün
ertelenmesi
ya
konusunda
mülki
verilmemesinin
daha
lacağı
sınır
amir/ere
doğru
o-
düşünülmüştür.
Yine
vakıf, sendika
liğindeki
konu
kulla
da
diğer
yandan
meslek kuruluşlarının
ve amaçları
da
Sonuç
sınırlama
toplantı
yolundaki
ya
kaldırılmıştır.
olarak
nedenleri
bu
özgürlüğün
de "kamu
ve bunun korunması
lıdır. Değişiklik
nite
kendi
dışında
düzenleyemiyecekleri
saklama
dernek,
ve kamu kurumu
"nda
düzeni
toplanma
te bu amaç/a
yapıl
mıştır.
XII. Mülkiyet Hakkı
X I I . Mülkiyet H a k k ı
MADDE 35- Herkes, mülkiyet ve
miras haklarına sahiptir.
Bu haklar, ancak kamu ya
rarı amacıyla, kanunla sınırlanabilir.
Mülkiyet hakkının kullanıl
ması toplum yararına aykırı olamaz.
miştir.
A. Hak Arama Hürriyeti
A . H a k A r a m a Hürriyeti
MADDE 36- Herkes, meşru vasıta
ve yollardan faydalanmak suretiyle
yargı mercileri önünde davacı veya
davalı olarak iddia ve savunma hak
kına sahiptir.
Hiçbir mahkeme, görev ve
yetkisi içindeki davaya bakmaktan
kaçınamaz.
M A D D E 36- Aynen
dilmiştir.
B. Kanuni Hakim Güvencesi
B. Kanuni Hakim Güvencesi
MADDE 37- Hiç kimse kanunen tabi
olduğu mahkemeden başka bir mer
ci önüne çıkarılamaz.
Bir kimseyi kanunen tabi
olduğu mahkemeden başka bir mer
ci önüne çıkarma sonucunu doğuran
miştir.
24
muhafaza e-
TBMM KUTUPHANESI
yargı yetkisine sahip
merciler kurulamaz.
olağanüstü
C. S u ç ve Cezalara İlişkin Esaslar
C . Suç ve Cezalara İlişkin Esaslar
MADDE 38- Kimse, işlendiği zaman
yürürlükte bulunan kanunun suç
saymadığı bir fiilden dolayı cezalan
dırılmaz; kimseye suçu işlediği za
man kanunda o suç için konulmuş
olan cezadan daha ağır bir ceza ve
rilemez.
Suç ve ceza zaman aşımı
ile ceza mahkumiyetinin sonuçları
konusunda da yukarıdaki fıkra uy
gulanır.
Ceza ve ceza yerine geçen
güvenlik tedbirleri ancak kanunla
konulur.
Suçluluğu hükmen sabit oluncaya kadar, kimse suçlu sayıla
maz.
Hiç kimse kendisini ve ka
nunda gösterilen yakınlarını suçla
yan bir beyanda bulunmaya veya bu
yolda delil göstermeye zorlanamaz.
Ceza sorumluluğu şahsidir.
Genel müsadere cezası ve
rilemez.
İdare, kişi hürriyetinin kısıt
lanması sonucunu doğuran bir mü
eyyide uygulayamaz. Silahlı Kuv
vetlerin iç düzeni bakımından bu
hükme kanunla istisnalar getirilebilir.
Vatandaş, suç sebebiyle
yabancı bir ülkeye geri verilemez.
miştir.
XIV. İspat Hakkı
X I V . İspat H a k k ı
MADDE 39- Kamu görev ve hizme
tinde bulunanlara karşı, bu görev ve
hizmetin yerine getirilmesiyle ilgili
olarak yapılan isnatlardan dolayı
açılan hakaret davalarında, sanık,
isnadın doğruluğunu ispat hakkına
sahiptir. Bunun dışındaki hallerde
ispat isteminin kabulü, ancak isnat
olunan fiilin doğru olup olmadığının
miştir.
15
TBMM KUTUPHANESI
anlaşılmasında kamu yararı bulun
masına veya şikayetçinin ispata razı
olmasına bağlıdır.
XV. Temel Hak ve Hürriyetlerin
Korunması
X V . Temel Hak ve Hürriyetlerin
Korunması
MADDE 40- Anayasa ile tanınmış
hak ve hürriyetleri ihlal edilen her
kes, yetkili makama geciktirilmeden
başvurma imkanının sağlanmasını
isteme hakkına sahiptir.
Kişinin, resmi görevliler ta
rafından vaki haksız işlemler sonucu
uğradığı zarar da, kanuna göre,
devletçe tazmin edilir. Devletin so
rumlu olan ilgili görevliye rücu hakkı
saklıdır.
miştir.
ÜÇÜNCÜ B Ö L Ü M
S O S Y A L V E EKONOMİK H A K L A R
VE Ö D E V L E R
ÜÇÜNCÜ B Ö L Ü M
SOSYAL VE EKONOMİK
LAR V E ÖDEVLER
1. Ailenin Korunması
1. Ailenin Korunması
MADDE 4 1 - Aile, Türk toplumunun
temelidir.
Devlet, ailenin huzur ve re
fahı ile özellikle ananın ve çocukla
rın korunması ve aile planlaması
nın öğretimi ile uygulanmasını
sağlamak için qerekli tedbirleri alır,
teşkilatı kurar.
M A D D E 4 1 - Aile. Türk toplumunun
temelidir.
Devlet ve diğer kamu tüzel
kişileri, ailenin, ananın ve çocuğun
korunması için gerekli tedbirleri alır
ve teşkilatı kurar.
HAK
Toplumun
yalnız
zel kişilerince
ele
alınması
makladır.
ğini
onları
temeli
olan
ailenin
dev/etçe değil, diğer kamu tü
de bir bütünlük
ve korunması
Diğer yandan
omuzlayacak
yetiştirmede
sorum/u
olan
bu konuda
ması kamu erkinin
tartışmasız
şekilde
ülke
gelece
çocuklarımızın
birinci
ananın
gerekli
içinde
amaçlan
ve
derecede
korunması
tedbirlerim
asli görevi
ve
alın
olduğu
vurgulanmıştır.
TBMM KUTUPHANESI
26
II. Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve Ödevi
I I . Eğitim ve Öğrenim Hakkı ve
Ödevi
MADDE 42- Kimse, eğitim ve öğ M A D D E 42- Hiçbir kimse, her ne
renim hakkından voksun bırakı
sebeple olursa olsun, eğitim ve öğ
lamaz.
renim hakkından yoksun bırakıla
maz.
Öğrenim hakkının kapsa
mı kanunla tespit edilir ve düzen
Öğrenim hakkının kapsamı,
lenir.
birinci fıkra gereğince, kanunla dü
Eğitim ve öğretim, Atatürk
zenlenir ve Devletin denetim ve gö
ilkeleri v e inkilapları doğrultusun
zetimi altında yapılır.
da, çağdaş bilim ve eğitim esasla
İlköğretim, kız ve erkek bü
rına qöre, Devletin qözetim ve de tün vatandaşlar için zorunludur ve
netimi altında yapılır. B u esaslara
Devlet okullarında parasızdır.
aykırı eğitim ve öğretim yerleri
Özel ilk ve orta dereceli oaçılamaz.
kulların bağlı olduğu esaslar. Devlet
Eğitim ve öğretim hürriye
okulları ile erişilmek istenen seviye
ti, Anayasaya sadakat borcunu
ye uygun olarak, kanunla düzenlenir.
ortadan kaldırmaz. İlköğretim, kız
Devlet, maddi imkanlardan
ve erkek bütün vatandaşlar için zo
yoksun başarılı öğrencilerin, öğre
runludur ve Devlet okullarında para
nimlerini sürdürebilmeleri amacı ile
sızdır.
burslar ve başka yollarla gerekli yar
dımları yapar. Devlet , durumları se
Özel ilk ve orta dereceli okulların bağlı olduğu esaslar, Devlet
bebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları
okulları ile erişilmek istenen seviye
topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.
ye uygun olarak, kanunla düzenlenir.
Eğitim ve öğretim kurumla
Devlet, maddi imkanlardan
rında sadece eğitim, öğretim, araş
yoksun başarılı öğrencilerin, öğre
tırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler
nimlerini sürdürebilmeleri amacı ile
yürütülür. B u faaliyetler her ne su
burslar ve başka yollarla gerekli yar
retle olursa olsun engellenemez.
dımları yaşar. Devlet, durumları se
Eğitim
ve öğretim dili
bebiyle özel eğitime ihtiyacı olanları
Türkçedir. Eğitim ve öğretim ku
topluma yararlı kılacak tedbirleri alır.
rumlarında okutulacak yabancı diller
Eğitim ve öğretim kurumla
ile yabancı dille eğitim ve öğretim
rında sadece eğitim, öğretim, araş
yapan okulların tâbi olacağı esaslar
tırma ve inceleme ile ilgili faaliyetler
kanunla düzenlenir.
Milletlerarası
yürütülür, bu faaliyetler her ne su
andlaşma hükümleri saklıdır.
retle olursa olsun engellenemez.
Türkceden başka hiçbir
dil, eğitim ve öğretim kurumların
Eğitim ve öğretimin toplum ha
da Türk vatandaşlarına ana dilleri yatı bakımından önemi dikkate alına
olarak okutulamaz ve öğretilemez.
rak Anayasanın
başlangıcında
ve
Eğitim ve öğretim kurumlarında odeğişmez
maddelerinde
belirtilen
kutulacak yabancı diller ile yabancı
ilkeler doğrultusunda
hiç
kimsenin
dille eğitim ve öğretim yaşan okulla
bu haktan mahrum
bırakılamayaca
rın tabi olacağı esaslar kanunla dü
ğına netlik
kazandırılmıştır.
zenlenir.
Milletlerarası andlaşma
Ayrıca
Anayasa 'nın
"Baş
hükümleri saklıdır.
langıç"
metninde
ve diğer
maddele-
TBMM KUTUPHANESI
21
rinde
belirtilen
kaçınmak
hususlar,
için madde
tekrardan
metninden
çı
karılmıştır.
Diğer
son fıkrası
retim dilinin
yandan
kısaltılarak
maddnenin
eğitim ve öğ
Türkçe olacağı
ve sade bir şekilde
daha net
belirtilmiştir.
III. Kamu Yararı
III. Kamu Yararı
A. Kıyılardan Yararlanma
A. Kıyılardan Yararlanma
MADDE 43- Kıyılar, Devletin hüküm
ve tasarrufu altındadır.
Deniz, göl ve akarsu kıyıla
rıyla, deniz ve göllerin kıyılarını çev
releyen sahil şeritlerinden yararlan
mada öncelikle kamu yararı gözetilir.
Kıyılarla sahil şeritlerinin,
kullanılış amaçlarına göre derinliği
ve kişilerin bu yerlerden yararlanma
imkan ve şartları kanunla düzenlenir.
miştir.
B . Toprak Mülkiyeti
B . Toprak Mülkiyeti
MADDE 44- Devlet, toprağın verimli
olarak işletilmesini korumak ve ge
liştirmek, erozyonla kaybedilmesini
önlemek ve topraksız olan veya ye
ter toprağı bulunmayan çiftçilikle uğ
raşan köylüye toprak sağlamak amacıyla gerekli tedbirleri alır. kanun,
bu amaçla, değişik tarırrrbölgeleri ve
çeşitlerine göre toprağın genişliğini
tespit edebilir, topraksız olan veya
yeter toprağı bulunmayan çiftçiye
toprak sağlanması, üretimin düşü
rülmesi, ormanların küçülmesi ve
diğer toprak ve yeraltı servetlerinin
azalması sonucunu doğuramaz.
Bu amaçla dağıtılan toprak
lar bölünemez, miras hükümleri dı
şında başkalarına devredilemez ve
ancak dağıtılan çiftçilerle mirasçıları
tarafından işletilebilir. Bu şartların
kaybı halinde, dağıtılan toprağın
Devletçe geri alınmasına ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
28
C. Tarım, Hayvancılık ve B u Üre
tim Dallarında Çalışanların Ko
runması
C. T a r ı m , Hayvancılık ve B u Üre
tim Dallarında Çalışanların Ko
runması
MADDE 45- Devlet, tarım arazileri
ile çayır ve meraların amaç dışı kul
lanılmasını ve tahribini önlemek, ta
rımsal üretim planlaması ilkelerine
uygun olarak bitkisel ve hayvansal
üretimi artırmak maksadıyla, tarım
ve hayvancılıkla uğraşanların işlet
me araç ve gereçlerinin ve diğer gir
dilerinin sağlanmasını kolaylaştırır.
Devlet, bitkisel ve hayvansal
ürünlerin değerlendirilmesi ve ger
çek değerlerinin üreticinin eline
geçmesi için gereken tedbirleri alır.
miştir.
D. Kamulaştırma
D. Kamulaştırma
MADDE 46- Devlet ve kamu tüzelki
şileri; kamu yararının gerektirdiği
hallerde, karşılıklarını peşin ödemek
şartıyla, özel mülkiyette bulunan ta
şınmaz malların tamamını veya bir
kısmını, kanunla gösterilen esas ve
usullere göre, kamulaştırmaya ve
bunlar üzerinde idari irtifaklar kur
maya yetkilidir.
Kamulaştırma bedelinin he
saplanma tarz ve usulleri kanunla
belirlenir, kanun kamulaştırma bede
linin tespitinde vergi beyanını, ka
mulaştırma tarihindeki resmi ma
kamlarca yapılmış kıymet takdirleri
ni, taşınmaz malların birim fiyatlarını
ve yapı maliyet hesaplarını ve diğer
objektif ölçüleri dikkate alır. Bu bedel
ile vergi beyanındaki kıymet arasın
daki farkın nasıl vergilendirileceği
kanunla gösterilir.
Kamulaştırma bedeli, nak
den ve peşin olarak ödenir. Ancak
tarım reformunun uygulanması, bü
yük enerji ve sulama projeleri ile is
kan projelerinin gerçekleştirilmesi,
yeni ormanların yetiştirilmesi, kıyıların korunması ve turizm amacıyla
M A D D E 46- Devlet ve kamu tüzel
kişileri; kamu yararının gerektirdiği
hallerde, gerçek karşılıklarını peşin
ödemek şartıyla, özel mülkiyette
bulunan taşınmaz malların tamamını
veya bir kısmını, kanunla gösterilen
esas ve usullere göre. kamulaştırma
ya ve bunlar üzerinde idari irtifaklar
kurmaya yetkilidir.
Kamulaştırma bedelinin he
saplanma tarz ve usulleri kanunla
belirlenir. Kanun kamulaştırma be
delinin tespitinde vergi beyanını,
kamulaştırma tarihindeki resmi ma
kamlarca yapılmış kıymet takdirleri
ni, taşınmaz malların birim fiyatlarını
ve yapı maliyet hesaplarını ve diğer
objektif ölçüleri dikkate alır. B u be
del ile vergi beyanındaki kıymet ara
sındaki farkın nasıl vergilendirileceği
kanunla gösterilir.
Kamulaştırma bedeli, nakden
ve peşin olarak ödenir. Ancak tarım
reformunun uygulanması, büyük enerji ve sulama projeleri ile iskan
projelerinin gerçekleştirilmesi, yeni
ormanların yetiştirilmesi, kıyıların
korunması ve turizm amacıvla ka-
TBMM KUTUPHANESI
kamulaştırılan toprakların bedelleri
nin ödenme şekli kanunla gösterilir.
Kanunun taksitle ödemeyi öngöre
bileceği bu hallerde, taksitlendirme
süresi beş yılı aşamaz; bu takdirde
taksitler esit olarak ödenir ve peşin
ödenmeyen kısım Devlet borçları
için önqörülen en yüksek faiz
haddine bağlanır.
Kamulaştırılan topraktan, o
toprağı doğrudan doğruya işleten
küçük çiftçiye ait olanlarının bedeli,
her halde peşin ödenir.
mulaştırılan toprakların bedellerinin
ödenme şekli kanunla gösterilir. Ka
nunun taksitle ödemeyi öngörebile
ceği bu hallerde, taksitlendirme süre
si beş yılı aşamaz; bu takdirde tak
sitler eşit olarak ödenir. Peşin öden
meyen kısım için amme alacaklarındaki en yüksek faiz nisbeti uy
gulanır.
Kamulaştırılan topraktan, o
toprağı doğrudan doğruya işleten
küçük çiftçiye ait olanlarının bedeli,
her halde peşin ödenir.
Devlet
kamu
yararı
özel
mülkiyet
ve kamu tüzel
gerektirdiği
konusu
kişileri
hallerde
olan
malları
kısmen veya tamamen yasalar
vesinde
kamıtlaştırahilir.
çek karşılığını
mektedir.
yetleri
dan
Böylece
ödemesi
kişilerin
önlenebilecektir.
peşin
devlet
kabulü
gulamada
için
borcu
uygulayacaktır.
kayıpları
yan
kısım
ile enflasyondan
maddi
mağduri
için hangi
uyguluyorsa
aynı oranı
ger
gerek
Diğer
ödenmeyen
kendi alacağı
oranını
nin
peşin
çerçe
Ancak
içinde
Bu
ilkenin
dolayı
önlenecek,
eşitlik ve adalet
faiz
kişi
uy
sağlanmış
olacaktır.
E. Devletleştirme ve Özelleştirme
E . Özelleştirme
MADDE 47- Kamu hizmeti niteliği
tasıvan özel teşebbüsler, kamu
yararının zorunlu kıldığı hallerde
Devletleştirilebilir.
Devletleştirme qerçek kar
şılığı üzerinden yapılır. Gerçek
karşılığın hesaplanma tarzı ve usulleri kanunla düzenlenir.
Devletin, kamu iktisadî te
şebbüslerinin ve diğer kamu tüzelki
şilerinin mülkiyetinde bulunan işlet
me ve varlıkların özelleştirilmesine
M A D D E 47- Devletin, kamu iktisadî
teşebbüslerinin ve diğer kamu tüzel
kişilerinin mülkiyetinde bulunan iş
letme ve varlıkların özelleştirilmesi
ne ilişkin esas ve usuller kanunla
gösterilir.
Devlet, kamu iktisadî teşeb
büsleri ve diğer kamu tüzelkişileri
tarafından yürütülen yatırım ve hiz
metlerden hangilerinin özel hukuk
sözleşmeleri ile gerçek veya tüzelki-
TBMM KUTUPHANESI
30
ilişkin esas ve usuller kanunla göste
rilir.
Devlet, kamu iktisadî teşeb
büsleri ve diğer kamu tüzelkişileri
tarafından yürütülen yatırım ve hiz
metlerden hangilerinin özel hukuk
sözleşmeleri ile gerçek veya tüzelki
şilere yaptırılabileceği veya devre
dilebileceği kanunla belirlenir.
silere yaptırılabileceği veya devredi
lebileceği kanunla belirlenir.
Özelleştirme
uygulamaları,
hu
kuki alt yapısı da oluşturulup,
yay
gınlaştırıldığına
göre tersine bir uy
gu/ama ile devletleştirmeye
dönüşen
mantıklı bir izahı
bulunamaz.
Bu taleple
Devlet/eştirme
laması terk edilmiştir.
uygu
IV. Çalışma ve Sözleşme Hürriyeti
IV. Çalışma ve Sözleşme Hürriyeti
M A D D E 48- Herkes, dilediği alanda
çalışma ve sözleşme hürriyetlerine
sahiptir. Özel teşebbüsler kurmak
serbesttir.
Devlet, özel teşeb
büslerin milli ekonominin gereklerine
ve sosyal amaçlara uygun yürüme
sini, güvenlik ve kararlılık içinde ça
lışmasını sağlayacak tedbirleri alır.
miştir.
V. Çalışma ile İlgili Hükümler
A . Çalışma Hakkı ve Ödevi
V. Çalışma ile İlgili Hükümler
A. Çalışma Hakkı ve Ödevi
M A D D E 49- Çalışma, herkesin hak
kı ve ödevidir.
Devlet, çalışanların hayat
seviyesini yükseltmek, çalışma ha
yatını geliştirmek için çalışanları ko
rumak, çalışmayı desteklemek ve
işsizliği önlemeye elverişli ekonomik
bir ortam yaratmak için gerekli ted
birleri alır.
Devlet işçi - işveren
ilişkilerinde çalışma barışının sağ
lanmasını kolaylaştırıcı ve koruyucu
tedbirler alır.
M A D D E 49- Çalışma, herkesin hak
kı ve ödevidir.
Devlet, çalışanların hayat
seviyesini yükseltmek, çalışma ha
yatını geliştirmek için çalışanları ko
rumak, çalışmayı desteklemek. İşsizi
korumaya ve işsizliği önlemeye el
verişli ekonomik bir ortam sağlamak
için gerekli tedbirleri alır.
Devlet, çalışan la rla-iş veren
ilişkilerinde çalışma barışının sağ
lanmasını kolaylaştırıcı ve koruyucu
tedbirler alır.
Bu
lışma
düzenlemeyle
hayatı
lülüklerinin
gibi yeni
ile ilgili
yanısıra
bir
devlete,
diğer
işsizi
sorumluluk
ça
yüküm
korumak
daha
yük
lenmektedir.
Ayrıca
"çalışanlar"
işçi
denilmek
tabiri
suretiyle
yerine
tabi
TBMM KUTUPHANESI
31
olduğu
yasa ve statü ne olursa
kamuda
larla
görev
ilgili
bir
yapan
tüm
düzenleme
olsun
çalışan
yapılmak
ladır.
kısmen
Böylece
işçi-memur
ayırımı
ortadan
kaldırılmaya
çalışıl
mıştır.
B. Çalışma Şartları ve Dinlenme
Hakkı
B. Çalışma Şartları ve Dinlenme
Hakkı
MADDE 50- Kimse, yaşına, cinsiye
tine ve gücüne uymayan işlerde ça
lıştırılamaz. Küçükler ve kadınlar ile
bedeni ve ruhi yetersizliği olanlar
çalışma şartları bakımından özel
olarak korunurlar. Dinlenmek, çalı
şanların hakkıdır. Ücretli hafta ve
bayram tatili ile ücretli yıllık izin
hakları ve şartları kanunla düzenle
nir.
miştir.
C. Sendika Kurma Hakkı
C . Sendika Kurma Hakkı
MADDE 5 1 - İşçiler ve işverenler,
üyelerinin çalışma ilişkilerinde, eko
nomik ve sosyal hak ve menfaatleri
ni korumak ve geliştirmek için önce
den izin almaksızın sendikalar ve üst
Kuruluşlar kurma hakkına sahiptirler.
Sendikalar veya üst Kuru
luşlarını kurabilmek için kanunun
gösterdiği bilgi ve belgelerin, kanun
da belirtilen yetkili mercie verilmesi
yeterlidir. Bu bilgi ve belgelerin ka
nuna aykırılığının tespiti halinde yet
kili merci, sendika veya üst Kurulu
şun faaliyetinin durdurulması veya
kapatılması için mahkemeye başvu
rur.
Sendikalara üye olmak ve
üyelikten ayrılmak serbesttir.
Hiç kimse sendikaya üye
olmaya, üye kalmaya, üyelikten ay
rılmaya zorlanamaz.
İşçiler ve işverenler aynı
zamanda birden fazla sendikaya üye
M A D D E 5 1 - Çalışanlar ve işve
renler. Üyelerinin çalışma ilişkilerin
de, ekonomik ve sosyal hak ve men
faatlerini korumak ve geliştirmek
için önceden izin almaksızın sendi
kalar ve üst kuruluşlar kurma hakkı
na sahiptirler.
Sendikalar veya üst kuru
luşlarını kurabilmek için kanunun
gösterdiği bilgi ve belgelerin, kanun
da belirtilen yetkili mercie verilmesi
yeterlidir. B u bilgi ve belgelerin ka
nuna aykırılığının tesbiti halinde ikaza rağmen aykırılık giderilmezse
yetkili merci, sendika veya üst ku
ruluşun
faaliyetinin
durdurulması
veya kapatılması için mahkemeye
başvurabilir.
Sendikalara üye olmak ve
üyelikten ayrılmak serbesttir.
Hiç kimse sendikaya üye
olmaya, üye kalmaya, üyelikten ay
rılmaya zorlanamaz.
32
TBMM KUTUPHANESI
olamazlar.
Herhangi bir işyerinde çalı
şabilmek, işçi sendikasına üye ol
mak veya olmamak şartına bağla
namaz.
İşçi sendika ve üst Kuruluş
larında yönetici olabilmek için, en az
on yıl bilfiil işçi olarak çalışmış olma
şartı aranır.
Sendika ve üst Kuruluşları
nın tüzükleri, yönetim ve işleyişleri,
Anayasada belirlenen Cumhuriyetin
niteliklerine ve demokratik esaslara
aykırı olamaz.
Çalışanlar ve işverenler ay
nı zamanda birden fazla sendikaya
üye olamazlar.
Herhangi bir işyerinde çalı
şabilmek sendikalı olup-olmamak
şartına bağlanamaz.
Çalışanlara ait sendika ve üst
kuruluşlarında yönetici
olabilmek
için, en az on yıl bilfiil çalışmış olma
şartı aranır.
Sendika ve üst kuruluşlarının
tüzükleri, yönetim ve işleyişleri, A nayasada belirlenen Cumhuriyetin
niteliklerine ve demokratik esaslara
aykırı olamaz.
Anayasa'nın
sindeki
yalnız
49'uncu
düzenlemeye
paralel
işçi statüsünde olanların
tüm çalışanlara
sendika kurma
madde
olarak
değil
hakkı
getirilmektedir.
Sendika ve üst
kuruluşların
yasaya
aykırılık sebebiyle
kapatıla
bilmesi için de önce o kuruluşun ikaz
edilmesi gerekmektedir.
İkaza rağ
men aykırılık giderilmezse
kapatma
davası bu halde
açılacaktır.
D. Sendikal Faaliyet
D. Sendikal Faaliyet
M A D D E 52- 23.7.1995 tarihli ve
4121 numaralı kanunla yürürlükten
M A D D E 52- 23.7.1995 tarihli ve
4121 numaralı kanunla yürürlük
ten kaldırılmıştır.
VI. Toplu İş Sözleşmesi, Grev
Hakkı ve Lokavt
A . Toplu İş Sözleşmesi Hakkı
V I . Toplu İş Sözleşmesi, Grev
Hakkı ve Lokavt
A. Toplu İş Sözleşmesi Hakkı
M A D D E 53- İsçiler ve işverenler,
karşılıklı olarak ekonomik ve s o s val durumlarını ve çalışma şartla
rını düzenlemek amacıvla toplu iş
sözleşmesi vapma hakkına sahip
tirler.
Toplu iş sözleşmesinin nasıl
M A D D E 53- Çalışanlar ve işve
renler, karşılıklı ilişkilerinde eko
nomik ve sosyal durumlarını ko
rumak ve geliştirmek amacıyla
toplu iş sözleşmesi yapma hakkına
sahiptir.
Toplu iş sözleşmesinin nasıl
TBMM KUTUPHANESI
33
yapılacağı kanunla düzenlenir. 128
inci Maddenin ilk fıkrası kapsamı
na qiren kamu görevlilerinin ka
nunla kendi aralarında kurmaları
na cevaz verilecek olan ve bu
Maddenin birinci ve ikinci fıkraları
ile 54 üncü Madde hükümlerine
tabi olmavan sendikalar ve üst
Kuruluşları, üyeleri adına varqı
mercilerine başvurabilir ve ida
reyle
amaçları
doğrultusunda
toplu qörüşme yaşabilirler. Toplu
qörüşme sonunda anlaşmaya va
rılırsa düzenlenecek mutabakat
metni taraflarca imzalanır. B u mu
tabakat metni, uyqun idari veya
kanuni düzenlemenin yapılabil
mesi için bakanlar Kurulunun
takdirine sunulur. Toplu görüşme
sonunda mutabakat metni imza
lanmamışsa anlaşma ve anlaş
mazlık noktaları da taraflarca im
zalanacak bir tutanakla Bakanlar
Kurulunun takdirine sunulur.
B u fıkranın uygulanması
na ilişkin usuller kanunla düzen
lenir. Aynı işyerinde, aynı dönem
için, birden fazla toplu iş sözleşmesi
yapılamaz ve uygulanamaz.
yapılacağı kanunla düzenlenir.
Bu hakkın kullanılması,
kamu düzenini ve genel ahlakı ko
rumak amaçları ile sınırlanabilir.
Aynı işyerinde, aynı dönem için. bir
den fazla toplu iş sözleşmesi yapıla
maz ve uygulanamaz.
İşçi niteliği taşımayan ka
mu hizmeti görevlilerinin bu alan
daki haklarının kapsamı istisna ve
sınırları gördükleri hizmetin nite
liğine uygun olarak kanunla dü
zenlenir.
B. Grev Hakkı ve Lokavt
B. Grev Hakkı ve Lokavt
49'uncu
Anayasa'mn
sindeki
"işçiler"
ibaresi
konulduğundan
de
yerine
aynı düzen/emenin
rekmektedir.
deki
kamu
Artık
görevlileri
Çalışanların
mesi yaparken
nılması
leme
maddede
ge
statüsün
de toplu
söz
olabileceklerdir.
toplu iş sözleş
ve bu hakkın
durumunda
reket edebilmesi
bu
yapılması
memur
leşme hakkına sahip
madde
"çalışanlar"
daha
için ödü
kulla
özgür
bir
ha
düzen
yapılmaktadır.
MADDE 54- Toplu iş sözleşmesinin M A D D E 54- Toplu iş sözleşmesinin
yapılması sırasında, uyuşmazlık
yapılması
sırasında.
uyuşmazlık
çıkması halinde işçiler qrev hakkına
çıkması halinde çalışanlar grev hak
sahiptirler. Bu hakkın kullanılmasının kına sahiptirler. B u hakkın kullanıl
ve işverenin lokavta başvurmasının
masının ve işverenin lokavta baş
usul ve şartları ile kapsam ve istis
vurmasının usul ve şartları ile kap
naları kanunla düzenlenir.
sam ve istisnaları kanunla düzenle
nir.
Grev hakkı ve lokavt iyi niyet
kurallarına aykırı tarzda, toplum za
Grev hakkı ve lokavt iyi ni
rarına ve milli serveti tahriş edecek
yet kurallarına aykırı tarzda, toplum
şekilde kullanılamaz.
zararına ve milli serveti tahrip ede
Grev esnasında greve katı
cek şekilde kullanılamaz.
lan işçilerin ve sendikanın kasıtlı ve
Grev esnasında greve katılan
ya kusurlu hareketleri sonucu, grev
çalışanların ve sendikanın kasıtlı
uygulanan işyerinde sebep oldukları
veya kusurlu hareketleri sonucu, grev
maddi zarardan sendika sorumludur. uygulanan işyerinde sebep oldukları
Grev ve lokavtın yasaklana- 1 maddi zarardan sendika sorumludur.
34
TBMM KUTUPHANESI
bileceği veya ertelenebileceği haller
ve işyerleri kanunla düzenlenir.
Grev ve lokavtın yasaklan
dığı hallerde veya ertelendiği du
rumlarda ertelemenin sonunda, uyuşmazlık yüksek hakem Kurulunca
çozulur. Uyuşmazlığın her safhasın
da taraflar da anlaşarak yüksek ha
kem Kuruluna başvurabilir, yüksek
hakem Kurulunun kararları kesindir
ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.
Yüksek hakem Kurulunun
Kuruluş ve görevleri kanunla dü
zenlenir.
Siyasi amaçlı grev ve lokavt,
dayanışma grev ve lokavtı, genel
grev ve lokavt, işyeri işgali, işi ya
vaşlatma, verim düşürme ve diğer
direnişler yapılamaz.
Greve katılmayanların işye
rinde çalışmaları, greve katılanlar
tarafından hiçbir şekilde engellene
mez.
Grev ve lokavtın yasaklana
bileceği veya ertelenebileceği haller
ve işyerleri kanunla düzenlenir.
Grev ve lokavtın yasaklandı
ğı hallerde veya ertelendiği durum
larda ertelemenin sonunda, uyuş
mazlık Yüksek Hakem Kurulunca
çözülür. Uyuşmazlığın her safhasın
da taraflar da anlaşarak Yüksek Ha
kem Kuruluna başvurabilir. Yüksek
Hakem Kurulunun kararları kesindir
ve toplu iş sözleşmesi hükmündedir.
Yüksek Hakem Kurulunun
kuruluş ve görevleri kanunla düzen
lenir.
Siyasi amaçlı grev ve lokavt,
dayanışma grev ve lokavtı, genel
grev ve lokavt, işyeri işgali, işi ya
vaşlatma, verim düşürme ve diğer
direnişler yapılamaz.
Greve katılmayanların işye
rinde çalışmaları, greve katılanlar
tarafından hiçbir şekilde engellene
mez.
Anayasa'nın
49'uncu mad
desindeki
paralel
çalışanlara
olarak
rilmesi icab
verilen
grev hakkının
haklara
da ve
etmektedir.
VII. Ücrette Adalet Sağlanması
V I I . Ücrette Adalet Sağlanması
MADDE 55- Ücret emeğin karşılığı
dır.
Devlet, çalışanların yaptıkla
rı işe uygun adaletli bir ücret elde
etmeleri ve diğer sosyal yardımlar
dan yararlanmaları için gerekli ted
birleri alır.
Asgari ücretin tespitinde ül
kenin ekonomik ve sosyal durumu
göz önünde bulundurulur.
M A D D E 55- Ücret emeğin karşılı
ğıdır.
Devlet, çalışanların yaptıkla
rı işe uygun adaletli bir ücret elde
etmeleri ve diğer sosyal yardımlar
dan yararlanmaları için gerekli ted
birleri alır.
Asgari ücretin tespitinde ül
kenin ekonomik ve sosyal durumu
gözönünde bulundurulur. Asgari üc
retten vergi alınamaz.
tın
Asgari ücret esas itibariyle
idamesini
sağlıyacak
en
haya
düşük
TBMM KUTUPHANESI
35
ücret olduğundan
bunun vergi
dışı
kalması
sosyal devlet
olmanın
ve
sosyal adaleti sağlamanın
bir gereği
olarak
düşünülmüştür
VIII. Sağlık, Çevre ve Konut
A. Sağlık Hizmetleri ve Çevrenin
Korunması
V I I I . Sağlık, Çevre ve Konut
A. Sağlık Hizmetleri ve Çevrenin
Korunması
MADDE 56- Herkes, sağlıklı ve
dengeli bir çevrede yaşama hakkına
sahiptir.
Çevreyi geliştirmek, çevre
sağlını korumak ve çevre kirlenme
sini önlemek Devletin ve vatandaşla
rın ödevidir.
Devlet, herkesin hayatını,
beden ve ruh sağlığı içinde sürdür
mesini sağlamak; insan ve Madde
gücünde tasarruf ve verimi artırarak,
işbirliğini gerçekleştirmek amacıyla
sağlık Kuruluşlarını tek elden planla
yıp hizmet vermesini düzenler.
Devlet, bu görevini kamu ve
özel kesimlerdeki sağlık ve sosyal
kurumlarından yararlanarak, onları
denetleyerek yerine getirir.
Sağlık hizmetlerinin yaygın
bir şekilde yerine getirilmesi için ka
nunla genel sağlık sigortası kurula
bilir.
miştir.
B. Konut Hakkı
B. Konut Hakkı
MADDE 57- Devlet, şehirlerin özel
liklerini ve çevre şartlarını gözeten
bir planlama çerçevesinde, konut
ihtiyacını karşılayacak tedbirleri alır,
ayrıca toplu konut teşebbüslerini
destekler.
M A D D E 57- Genel ve yerel yöne
timler, şehirlerin özelliklerini ve
çevre şartlarını gözeten bir planlama
çerçevesinde, konut ihtiyacını karşı
layacak tedbirleri alır. ayrıca toplu
konut teşebbüslerini destekler.
Kişilerin
konut sahibi
olabil
meleri için hem merkezi
yönetimin
hem de yerel yönetimlerin
birlikte
görev/i kılınması hem çağdaş
geliş
melerin ve hem de kentleşme politi
kalarının
tabii sonucudur.
Yerel vö-
36
TBMM KUTUPHANESI
iletimlerin
bu konuda
yetkilendiril-
mesi hu hakkın karşılanmasına
kan
sağlıyacaktır
im
IX. Gençlik ve Spor
A. Gençliğin Korunması
I X . Gençlik ve Spor
A. Gençliğin Korunması
MADDE 58- Devlet, İstiklal ve Cum
huriyetimizin emanet edildiği gençle
rin müsbet ilmin ışığında, Atatürk
ilke ve inkilapları doğrultusunda ve
Devletin ülkesi ve milletiyle bölün
mez bütünlüğünü ortadan kaldırmayı
amaç edinen görüşlere karşı yetiş
me ve gelişmelerini sağlayıcı ted
birleri alır.
Devlet, gençleri alkol düş
künlüğünden, uyuşturucu maddeler
den, suçluluk, kumar ve benzeri kötü
alışkanlıklardan ve cehaletten koru
mak için gerekli tedbirleri alır.
M A D D E 58- Devlet, istiklal ve
Cumhuriyetimizin emanet edildiği
gençlerin müsbet ilmin ve milli kül
türün ışığında. Atatürk ilke ve inkı
lapları doğrultusunda ve Devletin
ülkesi ve milletiyle bölünmez bü
tünlüğünü ortadan kaldırmayı amaç
edinen görüşlere karşı yetişme ve
gelişmelerini sağlayıcı tedbirleri alır.
Devlet, gençleri alkol düş
künlüğünden uyuşturucu maddeler
den, suçluluk, kumar ve benzeri kötü
alışkanlıklardan ve cehaletten koru
mak için gerekli tedbirleri alır.
DEĞİŞİKLİK GEREKCESİ:
Geleceğimizin
güvencesi
olan
gençlerin
hem
hem milli
de evrensel
deki
ilkeler
zümsemesi
değer/eri
ışığında
en doğru
liğin korunabilmesi
değer/eri.
madde
metnin
benimseyip
olanıdır.
ancak
bu
ö-
Genç
yolla
mümkündür.
B. Sporun Geliştirilmesi
B. Sporun Geliştirilmesi
MADDE 59- Devlet, her yaştaki Türk
vatandaşlarının beden ve ruh sağlı
ğını geliştirecek tedbirleri alır, spo
run kitlelere yayılmasını teşvik eder.
Devlet başarılı sporcuyu korur.
miştir.
X. Sosyal Güvenlik Hakları
A. Sosyal Güvenlik Hakkı
MADDE 60- Herkes, sosyal güvenlik
hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği
sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve
teşkilatı kurar.
X . Sosyal Güvenlik Hakları
A. Sosyal Güvenlik Hakkı
miştir.
37
TBMM KUTUPHANESI
B. Sosyal Güvenlik Bakımından
Özel Olarak Korunması Gereken
ler
B. Sosyal Güvenlik Bakımından
Özel Olarak Korunması Gereken
ler
M A D D E 6 1 - Devlet, harp ve vazife
şehitlerinin dul ve yetimleriyle, malul
ve gazileri korur ve toplumda kendi
lerine yaraşır bir hayat seviyesi
sağlar.
Devlet, sakatların korunma
larını ve toplum hayatına intibakları
nı sağlayıcı tedbirleri alır.
Yaşlılar, Devletçe korunur.
Yaşlılara Devlet yardımı ve sağlana
cak diğer haklar ve kolaylıklar ka
nunla düzenlenir.
Devlet, korunmaya muhtaç
çocukların topluma kazandırılması
için her türlü tedbiri alır.
Bu amaçlarla gerekli teşkilat
ve tesisleri kurar veya kurdurur.
miştir.
C. Yabancı Ülkelerde Çalışan Türk
Vatandaşları
C.
Yabancı Ülkelerde
T ü r k Vatandaşları
M A D D E 62- Devlet, yabancı ülke
lerde çalışan Türk vatandaşlarının
aile birliğinin, çocuklarının eğitiminin,
kültürel ihtiyaçlarının ve sosyal gü
venliklerinin sağlan-ması, anava
tanla bağlarının korunması ve yurda
dönüş-lerinde yardımcı olunması için
gereken tedbirleri alır.
miştir.
XI. Tarih, Kültür ve Tabiat Varlıkla
rının Korunması
X I . T a r i h , Kültür ve Tabiat V a r
lıklarının Korunması
M A D D E 63- Devlet, tarih, kültür ve
tabiat varlıklarının ve değerlerinin
korunmasını sağlar, bu amaçla des
tekleyici ve teşvik edici tedbirleri alır.
Bu varlıklar ve değerlerden
özel mülkiyet konusu olanlara geti
rilecek sınırlamalar ve bu nedenle
hak sahiplerine yapılacak yardımlar
ve tanınacak muafiyetler kanunla
düzenlenir.
miştir.
Çalışan
TBMM KUTUPHANESI
38
XII. Sanatın ve Sanatçının Korun
ması
X I I . Sanatın
runması
MADDE 64- Devlet, sanat faaliyetle
rini ve sanatçıyı korur. Sanat eserle
rinin ve sanatçının korunması, değerlendiril-mesi, desteklenmesi ve
sanat sevgisinin yayılması için gere
ken tedbirleri alır.
miştir.
XIII. Sosyal ve Ekonomik Hakların
Sınırı
X I I I . Sosyal ve Ekonomik Hakla
rın Sınırı
MADDE 65- Devlet, sosyal ve eko
nomik alanlarda Anayasa ile belirle
nen görevlerini, ekonomik istikrarın
korunmasını gözeterek, mali kay
naklarının yeterliliği ölçüsünde yeri
ne getirir.
M A D D E 65- Yürürlükten
mıştır.
1. Türk Vatandaşlığı
1. T ü r k Vatandaşlığı
MADDE 66- Türk Devletine vatan
daşlık bağı ile bağlı olan herkes
Türktür.
Türk babanın veya Türk ananın çocuğu Türktür. Yabancı ba
badan ve Türk anadan olan çocuğun
vatandaşlığı kanunla düzenlenir.
Vatandaşlık, kanunun gös
terdiği şartlarla kazanılır ve ancak
kanunda belirtilen hallerde kaybedi
lir. Hiçbir Türk, vatana bağlılıkla
bağdaşmayan bir eylemde bulun
madıkça vatandaşlıktan çıkarılamaz.
Vatandaşlıktan çıkarma ile
ilgili karar ve işlemlere karşı yargı
yolu kapatılamaz.
miştir.
II. Seçme, Seçilme ve Siyasi Faa
liyette Bulunma Hakları
I I . Seçme, Seçilme ve Siyasi Faali
yette Bulunma Hakları
MADDE 67- (23.7.1995-4121) Va
tandaşlar, kanunda gösterilen şartla
ra uygun olarak, seçme, seçilme ve
bağımsız olarak veya bir siyasi parti
M A D D E 67- Vatandaşlar, kanunda
gösterilen şartlara uygun olarak,
seçme, seçilme ve bağımsız olarak
veya bir siyasi parti içinde si vasi fa-
ve Sanatçının K o
kaldırıl
TBMM KUTUPHANESI
39
içinde siyasi faaliyette bulunma ve
halk oylamasına katılma hakkına
sahiptir.
Seçimler ve halkoylaması
serbest, eşit, gizli, tek dereceli, ge
nel oy, açık sayım ve döküm esasla
rına göre yargı yönetim ve denetimi
altında yapılır. Ancak, yurt dışında
bulunan Türk vatandaşlarının oy
hakkını kullanabilmeleri amacıyla
kanun, uygulanabilir tedbirleri belir
ler.
Onsekiz yaşını dolduran her
Türk vatandaşı, seçme ve halkoylamasına katılma hakkına sahiptir.
Bu hakların kullanılması ka
nunla düzenlenir.
Silah altında bulunan er ve
erbaşlarla, askeri öğrenciler, ceza
infaz kurumlarında bulunan hüküm
lüler oy kullanamazlar. Ceza infaz
kurumları ve tutukevlerinde bulunan
tutukluların seçme haklarını kullan
malarında, oyların sayım ve dökü
münde seçim emniyeti açısından
alınması gerekli tedbirler yüksek se
çim Kurulu tarafından tespit edilir ve
görevli hakimin yerinde yönetim ve
denetimi altında yapılır.
Seçim kanunları, temsilde
adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini
bağdaştıracak şekilde düzenlenir.
aliyette bulunma ve halkoylamasına
katılma hakkına sahiptir.
Seçimler ve halkoylaması
serbest, eşit. gizli, tek dereceli, genel
oy, açık sayım ve döküm esaslarına
göre. yargı yönetim ve denetimi al
tında yapılır. Ancak, yurt dışında
bulunan Türk vatandaşlarının oy
hakkını kullanabilmeleri amacıyla
kanun, uygulanabilir tedbirleri belir
ler.
Onsekiz yaşını dolduran her
Türk vatandaşı seçme ve halkoyla
masına katılma haklarına sahiptir.
Bu hakların kullanılması ka
nunla düzenlenir.
Silah altında bulunan er ve
erbaşlar ile askeri öğrenciler, taksirli
suçlardan mahkum olanlar hariç
ceza infaz kurumlarında bulunan hü
kümlüler oy kullanamazlar. Ceza
infaz kurumları ve tutukevlerinde
bulunan tutukluların seçme haklarını
kullanmalarında, oyların sayım ve
dökümünde seçim emniyeti açısın
dan alınması gerekli tedbirler Yük
sek Seçim Kurulu tarafından tespit
edilir ve görevli hakimin yerinde yö
netim ve denetimi altında yapılır.
Seçim kanunları, temsilde
adalet ve yönetimde istikrar ilkelerini
bağdaştıracak biçimde düzenlenir.
Suç
bir
işleme
şekilde
olanları
kastı
taksirli
seçme
bulunmaksızın
bir
suç
ve seçilme
temel demokratik
haklardan
bırakmak
değildir.
doğru
Nitekim
taksirli
suç
"6.
maddesi
Anayasa'nın
milletvekili
rum
seçilme
işlemiş
gibi
en
mahrum
işleyenler
gereği
hakkından
mah
bırakılmamaktadırlar.
Bu nedenle
olmuş
aynı suçlan
cezaevindeki
seçme hakkından
sı bir çelişkidir.
ki değişiklikle
mahkum
hükümlülerin
mahrum
bırakılma
Bu çelişki.
maddede-
giderilmektedir.
TBMM KUTUPHANESI
40
III. Siyasi Partilerle İlgili Hükümler
A. Parti Kurma, Partilere Girme ve
Partilerden Çıkma
I I I . Siyasi Partilerle İlgili Hüküm
ler
A . Parti K u r m a , Partilere G i r m e
ve Partilerden Çıkına
MADDE 68- Vatandaşlar, siyasi parti
kurma ve usulüne göre partilere gir
me ve partilerden ayrılma hakkına
sahiptir, parti üyesi olabilmek için
onsekiz yaşını doldurmuş olmak ge
rekir.
Siyasi partiler, demokratik
siyasi hayatın vazgeçilmez unsurla
rıdır.
Siyasi partiler, önceden izin alma
dan Kurulurlar ve Anayasa ve kanun
hükümleri içinde faaliyetlerini sürdü
rürler.
Siyasi partilerin tüzük ve
programları ile eylemleri, Devletin
bağımsızlığına, ülkesi ve Milletiyle
bölünmez bütünlüğüne, insan hakla
rına, eşitlik ve hukuk Devleti ilkeleri
ne, Millet egemenliğine, demokratik
ve laik Cumhuriyet ilkelerine aykırı
olamaz; sınıf veya zümre diktatörlü
ğünü veya herhangi bir tür diktatör
lüğü savunmayı ve yerleştirmeyi amaçlayamaz; suç işlenmesini teşvik
edemez.
Hakimler
ve
savcılar,
Sayıştay dahil yüksek yargı organları
mensupları, kamu kurum ve Kuru
luşlarının memur statüsündeki gö
revlileri, yaptıkları hizmet bakımın
dan işçi niteliği taşımayan diğer ka
mu görevlileri, silahlı kuvvetler men
supları ile yükseköğretim öncesi öğ
rencileri siyasi partilere üye ola
mazlar.
Yükseköğretim elemanları
nın siyasi partilere üye olmaları an
cak kanunla düzenlenebilir. Kanun
bu elemanların, siyasi partilerin mer
kez organları dışında kalan parti gö
revi almalarına cevaz veremez ve
parti üyesi yükseköğretim elemanla
rının yükseköğretim kurumlarında
uyacakları esasları belirler.
Yükseköğretim öğrencileri-
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
4
nin siyasi partilere üye olabilmeleri
ne ilişkin esaslar kanunla düzenlenir.
Siyasi partilere, devlet, ye
terli düzeyde ve hakça mali yardım
yapar. Partilere yapılacak yardımın,
alacakları üye aidatının ve bağışların
tabi olduğu esaslar kanunla düzen
lenir.
B. Siyasi Partilerin Uyacakları E saslar
B. Siyasi Partilerin Uyacakları E saslar
M A D D E 69- (23.7.1995-4121)Siyasi
partilerin faaliyetleri, parti içi düzen
lemeleri ve çalışmaları demokrasi
ilkelerine uygun olur. Bu ilkelerin
uygulanması kanunla düzenlenir.
Siyasi partiler, ticari faali
yetlere girişemezler.
Siyasi
partilerin gelir ve giderlerinin amaç
larına uygun olması gereklidir, bu
kuralın uygulanması kanunla dü
zenlenir. Anayasa mahkemesince
siyasi partilerin mal edinimleri ile
gelir ve giderlerinin kanuna uygunlu
ğunun tespiti, bu hususun denetim
yöntemleri ve aykırılık halinde uy
gulanacak
yaptırımlar
kanunda
gösterilir. Anayasa mahkemesi, bu
denetim görevini yerine getirirken
sayıştaydan yardım sağlar. Anayasa
mahkemesinin bu denetim konunda
vereceği kararlar kesindir.
M A D D E 69- Siyasi partilerin faali
yetleri, parti içi düzenlemeleri ve
çalışmaları demokrasi ilkelerine uy
gun olur. B u ilkelerin uygulanması
Siyasi partiler, ticari faali
yetlere girişemezler.
Siyasi partilerin gelir ve gi
derlerinin amaçlarına uygun olması
gereklidir, bu kuralın uygulanması
kanunla düzenlenir. Anayasa Mah
kemesince siyasi partilerin mal edi
nimleri ile gelir ve giderlerinin kanu
na uygunluğunun tespiti, bu hususun
denetim yöntemleri ve aykırılık ha
linde uygulanacak yaptırımlar ka
nunda gösterilir. Anayasa Mahkeme
si, bu denetim görevini yerine geti
rirken Sayıştaydan yardım sağlar.
Anayasa Mahkemesinin bu denetim
sonunda vereceği kararlar kesindir.
Siyasi partilerin kapatılması,
yargıtay Cumhuriyet başsavcısının
açacağı dava üzerine Anayasa
mahkemesince kesin olarak karara
bağlanır.
Bir siyasi partinin tüzüğü ve
programının 68 inci Maddenin dör
düncü fıkrası hükümlerine aykırı
bulunması halinde temelli kapatma
kararı verilir.
Bir siyasi partinin 68 inci
Maddenin dördüncü fıkrası hükümle
rine aykırı eylemlerinden ötürü te
melli kapatılmasına, ancak, onun bu
nitelikteki fiillerin işlendiği bir odak
haline geldiğinin Anayasa mahke-
Siyasi partilerin kapatılması,
Yargıtay Cumhuriyet Başsavcısının
açacağı dava üzerine Anayasa Mah
kemesince kesin olarak karara bağla
nır.
B i r siyasi partinin tüzük ve
programının 68. maddenin dör
düncü fıkrası hükümlerine aykırı
görülmesi halinde Yargıtay C u m
huriyet Başsavcısı, ilgili partiye
düzeltme talebinde bulunur. P a r
tinin, bu talebe karşı Anayasa
Mahkemesine itiraz hakkı vardır,
itirazın reddi halinde verilen süre
içinde tüzük ve programında gerekli düzeltmeyi yapmayan parti
TBMM KUTUPHANESI
42
meşince tespit edilmesi halinde ka
rar verilir.
Temelli kapatılan bir parti bir
başka ad altında Kurulamaz.
Bir siyasi partinin temelli
kapatılmasına beyan veya faaliyetle
riyle sebep olan kurucuları dahil üyeleri, Anayasa mahkemesinin te
melli kapatmaya ilişkin kesin kararı
nın resmi gazetede gerekçeli olarak
yayımlanmasından başlayarak beş
yıl düzeyle bir başka partinin kuru
cusu, üyesi, yöneticisi ve deneticisi
olamazlar.
Yabancı Devletlerden, uluslararası Kuruluşlardan ve Türk
uyruğunda olmayan gerçek ve tüzel
kişilerden maddi yardım alan siyasi
partiler temelli olarak kapatılır.
Siyasi partilerin Kuruluş ve
çalışmaları, denetleme ve kapatıl
maları ile siyasi partilerin ve adayla
rın seçim harcamaları ve usulleri
yukarıdaki esaslar çerçevesinde ka
nunla düzenlenir.
aleyhinde kapatma davası açılır.
Bir siyasi partinin 68'inci
maddenin dördüncü fıkrası hükümle
rine aykırı eylemlerinden ötürü te
melli kapatılmasına ancak o parti
nin kanunla belirlenen ölçülere
göre bu nitelikteki fiillerin işlendiği
bir odak haline geldiğinin Anayasa
Mahkemesi'nce tesbit edilmesi ha
linde karar verilir.
Temelli kapatılan bir parti
bir başka ad altında kurulamaz.
Bir siyasi partinin temelli
kapatılmasına beyan veya faaliyetle
riyle sebep olan kurucuları dahil üyeleri. Anayasa Mahkemesinin te
melli kapatmaya ilişkin kesin kararı
nın Resmi Gazetede gerekçeli olarak
yayımlanmasından başlayarak dört
yıl süreyle bir başka partinin kurucu
su, üyesi, yöneticisi ve deneticisi olamazlar.
Yabancı devletlerden, ulusla
rarası kuruluşlardan ve Türk uyruk
luğunda olmayan gerçek ve tüzelki
şilerden maddi vardım alan siyasi
partiler temelli olarak kapatılır.
Siyasi partilerin kuruluş ve
çalışmaları, denetlenme ve kapatıl
maları ile siyasi partilerin ve adayla
rın seçim harcamaları ve usulleri yu
karıdaki esaslar çerçevesinde ka
nunla düzenlenir.
Siyasi partiler
vazgeçilmez
partilerin
tüzük
aykırılık
nedeniyle
sı yoluna
rılığın
yete
ve
daha
rumlaşması,
kapatılma
önce
yönünde
avkı-
ikaz e-
takdirde
açılması
uygundur.
si, partileşmeden
beklenen
elde
ancak
ka
hakkani
Partilerin
demokrasinin
edilebilmesi
nedenle
programlardaki
hemen
hu yapılmadığı
davasının
hayatın
Bu
gidilmesi yerine,
giderilmesi
dilmesı.
patma
demokratik
unsurudur.
ku
kökleşme
faydanın
bu
şekilde
mümkündür.
43
TBMM KUTUPHANESI
Diğer yandan
tılmasına
parti
üyesi
lanmasıyla
olarak
olmasına
bağlı bir
yapılan
partinin
line
siyasi
kişinin
üyelikten
yasak-
dört yılda
Ayrıca
4 yıl
bir
değişiklikle
6.
eylemlerin
partiler
kanunu
dikkate
bu maddenin
siyasi
odağı
ha
teshilinde,
ile
alınması
ğu getirilmektedir.
fıkrasın
bir
gelip-getmediğinin
ölçülerin
olması
yapılmış
düzenlemedir.
madnenin
yasak
kapa
veren
ilgili sürenin
da seçimlerin
da
partinin
sebebiyet
getirilen
zorunlulu
Bu husus,
son fıkrasının
zaten
da
bir
gereğidir.
IV. Kamu Hizmetlerine
Hakkı
A. Hizmete Girme
Girme
I V . K a m u Hizmetlerine
Hakkı
A . Hizmete G i r m e
Girme
MADDE 70- Her Türk, kamu hiz
metlerine girme hakkına sahiptir.
Hizmete alınmada, görevin
gerektirdiği niteliklerden başka hiçbir
ayırım gözetilemez.
miştir.
B. Mal Bildirimi
B . M a l Bildirimi
MADDE 7 1 - Kamu hizmetine giren
lerin mal bildiriminde bulunmaları ve
bu bildirimlerin tekrarlanma süreleri
kanunla düzenlenir. Yasama ve yü
rütme organlarında görev alanlar,
bundan istisna edilemez.
miştir.
V. Vatan Hizmeti
V . Vatan Hizmeti
MADDE 72- Vatan hizmeti, her Tür
kün hakkı ve ödevidir, bu hizmetin
silahlı kuvvetlerde veya kamu kesi
minde ne şekilde yerine getirileceği
veya getirilmiş sayılacağı kanunla
düzenlenir.
miştir.
44
TBMM KUTUPHANESI
VI. Vergi Ödevi
V I . Vergi Ödevi
MADDE 73- Herkes, kamu giderleri
ni karşılamak üzere, mali gücüne
göre, vergi ödemekle yükümlüdür.
Vergi yükünün adaletli ve
dengeli dağılımı, maliye politikasının
sosyal amacıdır.
Vergi, resim, harç ve benze
ri mali yükümlülükler kanunla konu
lur, değiştirilir veya kaldırılır.
Vergi, resim, harç ve benze
ri mali yükümlülüklerin muaflık, istis
nalar ve indirimleriyle oranlarına iliş
kin hükümlerinde kanunun belirttiği
yukarı ve aşağı sınırlar içinde deği
şiklik yapmak yetkisi bakanlar Kuru
luna verilebilir.
miştir.
VII. Dilekçe Hakkı
V I I . Dilekçe Hakkı
MADDE 74- Vatandaşlar, kendile
riyle veya kamu ile ilgili dilek ve şi
kayetleri hakkında, yetkili makamla
ra ve Türkiye büyük Millet Meclisine
yazı ile başvurma hakkına sahiptir.
Kendileriyle ilgili başvurma
ların sonucu, dilekçe sahiplerine ya
zılı olarak bildirilir.
Bu hakkın kullanılma biçimi
miştir.
1. Türkiye Büyük Millet Meclisi
A. Kuruluşu
I. Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi
A. Kuruluşu
MADDE 75- (17.5.1987 - 3361 ve
23.7.1995 -4121) Türkiye Büyük
Millet Meclisi, genel oyla seçilen
beşyüzelli milletvekilinden oluşur.
miştir.
B. Milletvekili Seçilme Yeterliliği
B. Milletvekili Seçilme Yeterliliği
MADDE 76- Otuz vaşını dolduran
her Türk Milletvekili seçilebilir.
En az ilkokul mezunu olma
yanlar, kısıtlılar, yükümlü olduğu as-
M A D D E 76- Yirmibeş yaşını dol
duran her Türk milletvekili seçilebi
lir.
En az ilkokul mezunu olma-
TBMM KUTUPHANESI
45
kerlik hizmetini yapmamış olanlar,
kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli
suçlar hariç toplam bjr yıl veya daha
fazla hapis ile ağır hapis cezasına
hüküm giymiş olanlar; zimmet, ihti
las, irtikap, rüşvet, hırsızlık, dolandı
rıcılık, sahtecilik, inancı kötüye kul
lanma, dolanlı iflas gibi yüz kızartıcı
suçlarla, kaçakçılık, resmi ihale ve
alım satımlara fesat karıştırma,
Devlet sırlarını açığa vurma, ideolo
jik veya anarşik eylemlere katılma
ve bu gibi eylemleri tahrik ve teş
vik suçlarından biriyle hüküm giy
miş olanlar, affa uğramış olsalar bile
milletvekili seçilemezler.
Hakimler ve savcılar, yüksek
yargı organları mensupları, yükse
köğretim Kurulu üyeleri, kamu kurum
ve Kuruluşlarının memur statüsün
deki görevlileri ile yaptıkları hizmet
bakımından işçi niteliği taşımayan
diğer kamu görevlileri ve silahlı kuv
vetler mensupları, görevlerinden çe
kilmedikçe, aday olamazlar ve mil
letvekili seçilemezler.
yanlar, kısıtlılar, yükümlü olduğu
askerlik hizmetini yapmamış olanlar,
kamu hizmetinden yasaklılar, taksirli
suçlar hariç toplam iki yıl veya daha
fazla hapis ile 1 yıldan fazla ağır
hapis cezasına hüküm giymiş olan
lar; zimmet, ihtilas, irtikap, rüşvet,
hırsızlık, dolandırıcılık, sahtecilik,
inancı kötüye kullanma, dolanlı iflas
gibi yüz kızartıcı suçlarla, kaçakçılık,
resmi ihale ve alım satımlara fesat
karıştırma. Devlet sırlarını açığa
vurma, terör eylemlerine katılma
suçlarından biriyle hüküm giymiş
olanlar, affa uğramış olsalar bile
milletvekili seçilemezler.
Aday olmak, memurluktan
çekilme şartına bağlanamaz. Seçim
güvenliği bakımından hangi me
murların ne gibi şartlarda aday
olabilecekleri kanunla düzenlenir.
Hakimler ve savcılar ile
subay, askeri memur ve astsubay
lar, mesleklerinden çekilmedikçe,
aday olamazlar ve seçilemezler.
Ülkemiz nüfusunun
şın
altında
yaşı
IS 'e
gençlere
%66 'sı 30 ya
bulunmaktadır.
Seçme
indirilmiştir.
daha
Seçmede
çok fırsat
göre, seçilmede
verildiğine
de bu imkân
getiril
melidir.
Genç aktiviteyi
ya
çekmekte
başkaca
faal
politika
da
yararlar
bulunmaktadır.
Esasen
demokrasilerde
çoğulculuk
fırsat
eşitliğinin
lanması
asıl
ve katılımcılıktır.
olabildiğince
da çoğulculuğun
olan
Ayrıca
tabii
sağ
gere
ğidir.
Bu sebeplerle
Milletvekili
yaşı 25 'e indirilmiş;
da kalan
den
kamu görevlilerinin
çekilme
seçilme
istisnalar
zorunluğu
dışın
görev
maddeden
46
TBMM KUTUPHANESI
C- Türkiye Büyük Millet Meclisinin
Seçim Dönemi
C - Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi
nin Seçim Dönemi
MADDE 77- Türkiye Büyük Millet
Meclisinin seçimleri beş yılda bir
yapılır.
Meclis, bu süre dolmadan
seçimin yenilenmesine karar vere
bileceği gibi, Anayasada belirtilen
şartlar altında Cumhurbaşkanınca
verilecek karara göre de seçimler
yenilenir, süresi biten milletvekili ye
niden seçilebilir. Yenilenmesine ka
rar verilen Meclisin yetkileri, yeni
Meclisin seçilmesine kadar sürer.
M A D D E 77- Türkiye Büyük Millet
Meclisinin seçimleri dört yılda bir
yapılır.
Meclis, bu süre dolmadan
seçimin yenilenmesine karar verebi
leceği gibi, Anayasada belirtilen
şartlar altında Cumhurbaşkanınca
verilecek karara göre de seçimler
yenilenir. Süresi biten milletvekili
yeniden seçilebilir.
Yenilenmesine karar verilen
meclisin yetkileri, yeni Meclisin se
çilmesine kadar sürer.
Bilindiği gibi, TBMM
seçimleri
nin 5 yılda bir yapılacağı
Anayasa
hükmüdür.
Çok partili
döneme
bu güne, seçimler
pılmıştır.
19H2 Anayasası
yıla
çıkarmışsa
yıllık
bir süre
0
halde
pratik
Bu
yıla
geçildiğinden
hep 4 yılda
bir
ya
bu süreyi 5
da, hiç bir zaman
5
uygulanamamıştır.
5 yıllık
düzenlemenin
bir anlamı
yoktur
sebeple
de, seçim
dönemi
4
çekilmiştir.
D- Türkiye Büyük Millet Meclisinin
Seçimlerinin Geriye Bırakılması
ve Ara Seçimleri
D- Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi
nin Seçimlerinin Geriye Bırakıl
ması ve A r a Seçimleri
MADDE 78- Savaş sebebiyle yeni
seçimlerin yapılmasına imkan gö
rülmezse, Türkiye Büyük Millet Mec
lisi, seçimlerin bir yıl geriye bırakıl
masına karar verebilir.
Geri bırakma sebebi ortadan
kalkmamışsa, erteleme kararındaki
usule göre bu işlem tekrarlanabilir.
Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeliklerinde boşalma olması halin
de, ara seçime gidilir. Ara seçim, her
seçim döneminde bir defa yapılır ve
M A D D E 78- Savaş sebebiyle yeni
seçimlerin yapılmasına imkan gö
rülmezse. Türkiye Büyük Millet
Meclisi, seçimlerin bir yıl geriye bı
rakılmasına karar verebilir.
Geri bırakma sebebi ortadan
kalkmamışsa, erteleme kararındaki
usule göre bu işlem tekrarlanabilir.
Türkiye Büyük Millet Mecli
si üyeliklerinde boşalma olması ha
linde, ara seçime gidilir. Ara seçim,
her seçim döneminde bir defa yapılır
TBMM KUTUPHANESI
47
ve genel secimden onsekiz ay geç
medikçe ara seçime gidilemez. An
cak, boşalan Üyeliklerin sayısı, üye
tamsayısının yüzde ikisini bulduğu
hallerde, ara seçimlerinin üç ay için
de yapılmasına karar verilir.
Genel seçimlere bir yıl kala,
ara seçimi yapılamaz.
genel seçimden otuz ay geçmedikçe
ara seçime gidilemez, ancak, boşa
lan üyeliklerin sayısı, üye tamsayısı
nın yüzde beşini bulduğu hallerde,
ara seçimlerinin üç ay içinde yapıl
masına karar verilir.
Genel seçimlere bir yıl kala,
ara seçimi yapılamaz.
Çağdaş
demokrasilerde
"Milli
Egemenlik"in
halkın
katkı
laman
"ara
kerre
ve desteğine
başvurmaktır.
seçim"
imkânı
30 aylık
süre
miştir. Bu yolla
nışma,
yıllık
doneme
Katılımcı
zorunlu
olan
zaman
Bunun
için.
getirilmişti.
18 aya
Bu
indiril
hem halka erken da
hem de 5 yıllık
dönemden
geçişteki
rimi karşılanmış
reği,
as d olan,
sahipleri
zaman
4
indi
olmaktadır.
demokrasi
mantığı
ve hemen
için %5 olan boşalma
ara
nisbeti
ge
seçim
%2'ye
çekilmiştir.
E. Seçimlerin Genel Yönetim v e
Denetimi
E. Seçimlerin Genel Yönetim ve
Denetimi
M A D D E 79- Seçimler, yargı organla
rının genel yönetim ve denetimi al
tında yapılır.
Seçimlerin başlamasından
bitimine kadar, seçimin düzen içinde
yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bütün
işlemleri yapma ve yaptırma, seçim
süresince ve seçimden sonra seçim
konularıyla ilgili bütün yolsuzlukları,
şikayet ve itirazları inceleme ve ke
sin karara bağlama ve Türkiye Bü
yük Millet Meclisi üyelerinin seçim
tutanaklarını kabul etme görevi Yük
sek Seçim Kurulunundur, yüksek
seçim Kurulunun kararları aleyhine
başka bir mercie başvurulamaz.
Yüksek Seçim Kurulunun ve
diğer seçim kurullarının görev ve
yetkileri kanunla düzenlenir.
M A D D E 79- Seçimler, yargı organ
larının genel yönetim ve denetimi
altında yapılır.
Seçimlerin
başlamasından
bitimine kadar, seçimin düzen içinde
yönetimi ve dürüstlüğü ile ilgili bü
tün işlemleri yapma ve yaptırma, se
çim süresince ve seçimden sonra se
çim konularıyla ilgili bütün yolsuz
lukları, şikayet ve itirazları inceleme
ve kesin karara bağlama ve Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyelerinin se
çim tutanaklarını kabul etme görevi
Yüksek Seçim Kurulunundur, yük
sek seçim Kurulunun kararları aley
hine başka bir mercie başvurulamaz.
Yüksek Seçim Kurulunun ve
diğer seçim kurullarının görev ve
yetkileri kanunla düzenlenirT
TBMM KUTUPHANESI
48
Yüksek Seçim Kurulu yedi
asıl ve dört yedek üyeden oluşur,
üyelerin altısı Yargıtay, beşi Danış
tay Genel Kurullarınca kendi üyeleri
arasından üye tam sayılarının salt
çoğunluğunun gizli oyu ile seçilir. Bu
üyeler, salt çoğunluk ve gizli oyla
aralarından bir başkan ve bir
başkanvekili seçerler.
Yüksek
Seçim
Kuruluna
Yargıtay ve Danıştaydan seçilmiş
üyeler arasından ad çekme ile ikişer
yedek üye ayrılır. Yüksek Seçim Ku
rulu Başkanı ve Başkanvekili ad
çekmeye girmezler.
Anayasa değişikliklerine iliş
kin kanunların halkoyuna sunulması
işlemlerinin genel yönetim ve dene
timi de milletvekili seçimlerinde uy
gulanan hükümlere göre olur.
Yüksek Seçim Kurulu yedi
asıl ve dört yedek üyeden oluşur, üyelerin altısı Yargıtay, beşi Danıştay
Genel Kurullarınca kendi üyeleri arasından üye tam sayılarının salt ço
ğunluğunun gizli oyu ile seçilir. Bu
üyeler, salt çoğunluk ve gizli oyla
aralarından bir
başkan ve bir
başkanvekili seçerler.
Yüksek
Seçim
Kuruluna
Yargıtay ve Danıştaydan seçilmiş
üyeler arasından ad çekme ile ikişer
yedek üye ayrılır. Yüksek Seçim K u
rulu Başkanı ve Başkanvekili ad
çekmeye girmezler.
Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunların ve diğer konuların
halkoyuna sunulması
işlemlerinin
genel yönetim ve denetimi de millet
vekili seçimlerinde uygulanan hü
kümlere göre olur.
Mevcut
maddede,
sanın halk oyuna
verilmekle
nemli
yet inilmiş;
kimi
mesine,
Niteliği
insan
haklarını
zaman-zaman
ceği
belirt
özel
da
halk-oyuna
açmak,
maruz
da aşmak
su
demokrasinin
kaldığı
tıka
anlamına
gele
kuşkusuzdur.
uygulamalarda,
bir bakıma
demokrasi"
halk-oyuna
faydası
anlamına
başvurmanın
ve Batı 'lı
"Doğru
gelecek
gereği
ve
ortadadır.
Bu sebeple
rın
temel
alakadar
Temsili demokrasilerde
dan
gös
kanu
özellikle
bire-bir
konuların
nıklıkları
görüş
istikamet
ve çerçevesi
gösterilecek,
yol
imkân
çok ö-
verilmemiştir.
nunda
nulmasına
Anaya
halkın
konularda
temsilcilerine
termesine fırsat
eden
sadece
sunulmasına
halkoyuna
de, ilk defa
"konula
sunulması"
prensibi
getirilmiştir.
TBMM KUTUPHANESI
49
F. Üyelikle İlgili Hükümler
1. Milletin Temsili
F. Üyelikle İlgili Hükümler
1. Milletin Temsili
Meclisi üyeleri, seçildikleri bölgeyi
veya kendilerini seçenleri değil, bü
tün milleti temsil ederler.
miştir.
2. Andiçme
2. Andiçme
M A D D E 8 1 - Türkiye Büyük Millet
Meclisi üyeleri, görevebaşlarken aşağıdaki şekilde andiçerler:
"Devletin varlığı ve ba
ğımsızlığını, vatanın
veMilletin
bölünmez bütünlüğünü. Milletin
kayıtsız ve şartsız eqemenliğini
koruyacağıma; hukukun üstünlü
ğüne, demokratik ve laik cumhu
riyete
ve Atatürk
ilke
ve
inkilaplarına
bağlı kalacağıma;
toplumun huzur ve refahı, milli
dayanışma ve adalet anlayışı için
de herkesin insan haklarından ve
temel hürriyetlerden yararlanması
ülküsünden
ve
Anayasaya
sadakattan ayrılmayacağıma; bü
yük Türk Milleti önünde namusum
ve şerefim üzerine and içerim."
M A D D E 8 1 - Türkiye Büyük Millet
Meclisi üyeleri, göreve başlarken
aşağıdaki şekilde andiçerler:
"Devletin
bağımsızlığını,
vatanın ve milletin bölünmez bü
tünlüğünü koruyacağıma; milletin
kayıtsız şartsız egemenliğine, hu
kukun üstünlüğüne, demokratik ve
laik Cumhuriyete, Atatürk ilke ve
inkılaplarına ve Anayasa'ya bağlı
kalacağıma ve halkın mutluluğu
için çalışacağıma namusum üzeri
ne and içerim."
1982
yemin
anlam
Anayasasının
metninin,
düzenlediği
ifâde tarzı,
sıralaması
edile gelmiştir.
İfâde zorluğu
gibi.
tutma
da
hafızada
tiirkçesi,
yıllardır
tenkid
olduğu
zorluğu
daha
aşikârdır.
Bu
sebeplerle
miş, ağırlıklı
sasının
yeniden
olarakta
77. maddesi esas
düzenlen
1961
Anaya
alınmıştır.
3. Üyelikle Bağdaşmayan işler
3. Üyelikle Bağdaşmayan işler
Meclisi üyeleri, devlet ve diğer kamu
tüzelkişilerinde ve bunlara bağlı Ku
ruluşlarda, devletin veya diğer kamu
tüzel kişilerinin doğrudan doğruya ya
da dolaylı olarak katıldığı teşebbüs
ve ortaklıklarda; özel gelir kaynakları
ve özel imkanları kanunla sağlanmış
kamu yararına çalışan derneklerin
ve devletten yardım sağlayan ve
miştir.
50
TBMM KUTUPHANESI
vergi muafiyeti olan vakıfların, kamu
kurumu niteliğindeki meslek kuru
luşları ile sendikalar ve bunların üst
kuruluşlarının ve katıldıkları teşeb
büs veya ortaklıkların yönetim ve
denetim kurullarında görev alamaz
lar, vekili olamazlar, herhangi bir
taahhüt işini doğrudan veya dolaylı
olarak kabul edemezler.temsilcilik ve
hakemlik yapamazlar.
üyeleri, yürütme organının teklif, in
ha, atama veya onamasına bağlı
resmi veya özel herhangi bir işle gö
revlendirilemezler, bir üyenin belli
konuda ve altı ayı aşmamak üzere
Bakanlar Kurulunca verilecek geçici
bir görevi kabul etmesi, Meclisin ka
rarına bağlıdır.
üyeliği ile bağdaşmayan diğer görev
ve işler kanunla düzenlenir.
4. Yasama Dokunulmazlığı
4. Yasama Sorumsuzluğu ve Y a
sama Dokunulmazlığı
Meclisi üyeleri, Meclis çalışmaların
daki oy ve sözlerinden, Mecliste ileri
sürdükleri düşüncelerden, o oturum
daki Başkanlık Divanının teklifi üze
rine Meclisçe başka bir karar alın
madıkça bunları Meclis dışında tek
rarlamak ve açığa vurmaktan so
rumlu tutulamazlar.
Seçimden önce veya sonra
bir suç işlediği ileri sürülen bir millet
vekili, Meclisin kararı olmadıkça tu
tulamaz, sorguya çekilemez, tutuk
lanamaz ve yargılanamaz. Ağır ce
zayı gerektiren suçüstü hali ve se
çimden önce soruşturmasına bağla
nılmış olmak kaydıyla Anayasanın
14 üncü Maddesindeki durumlar bu
hükmün dışındadır, ancak, bu halde
yetkili makam, durumu hemen ve
doğrudan doğruya Türkiye Büyük
Millet Meclisine bildirmek zorunda
dır.
Türkiye Büyük Millet Mec
lisi üvesi hakkında, seçiminden ön-
Meclisi üyeleri. Meclis çalışmaların
daki oy ve sözlerinden. Mecliste ileri
sürdükleri düşüncelerden, o oturum
daki Başkanlık Divanının teklifi üze
rine Meclisçe başka bir karar alın
madıkça bunları meclis dışında tek
rarlamak ve açığa vurmaktan hiç bir
şekilde sorumlu tutulamazlar.
Seçimden (ince veya sonra
suç işlediği ileri sürülen bir milletve
kili. Meclis kararı olmadıkça tutula
maz, sorguya çekilemez, tutuklana
maz ve vargı kınamaz.
B i r milletvekili hakkında
seçimden önce veya sonra verilmiş
bir ceza hükmünün yerine getirilme
si, üyelik sıfatının sona ermesine bı
rakılır, üyelik süresince zamanaşımı
işlemez.
Tekrar seçilen milletvekili
hakkında soruşturma ve kovuşturma.
Meclisin yeniden dokunulmazlığını
kaldırmasına baûlıdır. Aüır cezayı
TBMM KUTUPHANESI
51
gerektiren suç üstü durumunda bir
milletvekilinin sorguya çekilmesi
ve yargılanması için Meclisin ka
rarı aranmaz. B u hallerde Y a r g ı
tay Cumhuriyet Başsavcısı, duru
mu, hemen Türkiye B ü y ü k Millet
Meclisi'ne bildirmek zorundadır.
Meclis
dokunulmazlığın
kaldırılmasına
dair
fezlekeleri,
dört ay içinde karara bağlar.
Türkiye Büyük Millet mecli
sindeki parti gruplarınca, yasama
dokunulmazlığı ile ilgili görüşme
yapılamaz ve karar alınamaz.
Milletvekilleri hakkındaki
ceza davaları Yargıtay'da görülür,
bu davalarla ilgili hazırlık soruş
turmasının yürütülmesi, kamu da
vasının açılması, hükmün temyiz
ve diğer yargılama esasları ka
nunla düzenlenir.
ce veya sonra verilmiş bir ceza
hükmünün yerine getirilmesi, üyelik
sıfatının sona ermesine bırakılır; üyelik süresince zamanaşımı işlemez.
Tekrar seçilen milletvekili hakkında
soruşturma ve kovuşturma, Meclisin
yeniden dokunulmazlığını kaldırma
sına bağlıdır.
sindeki siyasi parti gruplarınca, ya
sama dokunulmazlığı ile ilgili görüş
me yapılamaz ve karar alınamaz.
Temsili
hemen
sistemlerin
her
t e birlikte gündeme
Mesela:
birlikte
bulunduğu
toplumda,
"masuniyet"
gelmiştir.
1789
Fransız
bir
kararname
"parlamenter
muafiyet"
ihtilaliyle
neşredilip
garanti
e-
bu teminat
1793 yılından
iti
baren de Anayasal
hüküm hâline
ge
Anayasasının
46.
dilmiş;
tirilmiştir.
Federal
maddesi
Alman
de benzer
bir
düzenlemeyi
getirmiştir.
Bizde de ilk ifâdesini,
"Kanun-i
EsasV'nin
1876
47.
tarihli
maddesinde
bulmuştur.
1921. 1924. 1961 ve 1982
Anayasalarımızda
hem içeriği
da
hem çerçevesi
lerek muhafaza
genişleti
edil e gelmiştir.
Parlamenterin
levi
tarihli
muafiyetlerin
iki çok önemli
iş
vardır:
I)
leme
Her
Yasa yapma,
iki
işlevini
2) İcrayı
denet
eksiksiz
verine
TBMM KUTUPHANESI
52
getirebilmesi,
menterin
hiç
şübhesiz
"Sorumsuz"
parla
tutulmasına
bağlıdır.
Kişisel
gibi görünen
ve "sorumsuzluk
bu
hürriyet
", aslında,
milli
deye tanımış haklı ve gerekli
ira
bir hür
riyettir.
bir
Esasen
ülke
nun, kendi dışında
rumların
insiyafifine
demokratik
ve
hukukî
olamaz.
Parlamentomuza
ların
için
kişi ve ku
takip, tehdit ve
tâbi olmasının
izahı
parlamentosu
kalan
yönelik
daha da etkili hâle
"Sorumsuzluk
lık " m bir
mak
ve
süreden
istenildiği
saldırı
getirilmesi
Dokunulmaz
beri
sulandırıl
bilinmektedir.
bir isteğe milletimiz
Böyle
adına rıza
göste
rilemez.
Bu
çevrelerin,
bahaneleri
vekilleri
ileri
şudur:
sürdükleri
"Efendim,
suç işliyor,
leke düzenleniyor
yor... bundan dolayı
da
dokunulmaz
daraltılmalıdır...
Bu bahane
elbette
haklı dayanaktan
Esasen,
dan
"
tutarsızdır
ve
yoksundur.
dokunulmazlık,
farklıdır.
sorum
TBMM
tarafın
kal dır dahil inektedir.
Nitekim,
zaman
- zaman
kaldırılan
dokunulmazlıkları
üyelerimiz
Maksat,
suçluyu
bunun yolu
açıktır
lememizle
de
dırılmasına
dair
bağlanmıştır,
rılmıştır.
olmuştur.
cezâlandırmaksa
ve bizim
düzen
"dokunulmazlığın
bağlanması"
kalma"
se
tutulamı-
alabildiğine
suzluktan
fez
bu fezlekeler
nelerce gereken işleme tâbi
lık
millet
haklarında
fezlekelerin
4
aylık
bu suretle
Böylece
endişe
ve
de
bir
de
kal
karara
süreye
hızlandı
"sürüncemede
iddiası
ortadan
Eğer maksat, dokunulmazlık
sini anlamsız
bir
niyyete
hâle getirmekse,
dayalı
ve işlemin
ilke
böyle
Milli
TBMM KUTUPHANESI
iradenin
hür
temsiline
manî
edeceği
için
hayata
geçirilmesine
imkân
verilemez.
Yeni düzenleme,
yargı
mercii
nat/ar
takip mercii
itibariyle
getirerek;
Cumhuriyet
takibi
Yürürlükten
"Yasama
yargıla
kaldırıldığı
için. 14.
bulunulmamıştır.
Sorumsuzluğu"
prensipler
men, tek maddede
kendi
gerekli
Yargıtay
Dokunulmazlığı"
den farklı
ve
temi
vermiştir.
maddeye atıfta
"Yasama
de yeni
Başsavcısına,
mayı ise yargıtaya
cak
teşkil
olmasına
düzenlenmiş;
paragrafları
vurgular
ile
birbirin
rağ
an
içerisinde
yapılmıştır.
5. Üyeliğin Düşmesi
5. Milletvekilliğinin Düşmesi
MADDE 84- (23.7.1995 -4121 ) İsti
fa eden milletvekilinin milletvekil
liğinin düşmesi, istifanın geçerli
olduğu Türkiye Büyük Millet Mec
lisi Başkanlık Divanınca tespit edildikten sonra, Türkiye Büyük
Millet Meclisi Genel Kurulunca
kararlaştırılır.
Milletvekilliğinin kesin hü
küm giyme veya kısıtlanma halin
de düşmesi, bu husustaki kesin
mahkeme kararının Genel Kurula
bildirilmesiyle olur.
82 nci Maddeye göre mil
letvekilliğiyle bağdaşmayan bir
görev veya hizmeti sürdürmekte
ısrar eden milletvekilinin milletve
killiğinin düşmesine, yetkili ko
misyonun bu durumu tespit eden
raporu üzerine Genel Kurul gizli
oyla karar verir.
Meclis çalışmalarına özür
süz veya izinsiz olarak bir ay içe
risinde toplam beş birleşim günü
katılmayan milletvekilinin millet
vekilliğinin düşmesine, durumun
Meclis Başkanlık Divanınca tespit
edilmesi üzerine, Genel Kurulca
M A D D E 84- Türkiye B ü y ü k Millet
Meclisi üyeliği, bir üyenin üye se
çilmeye engel bir suçtan dolayı ke
sin olarak hüküm giymesi duru
munda, genel kurula bildirilmesi
ile; çekilmesi, kısıtlanması, üyelikle
bağdaşmayan bir görev veya hiz
meti uyarıya rağmen sürdürmekte
ısrar etmesi, bir yasama yılında
Meclis çalışmalarına izinsiz veya
özürsüz ve aralıksız olarak otuz
çalışma günü katılmaması yüzün
den üyeliğinin düştüğünün genel
kurulca karara bağlanması halle
rinde sona erer.
Bu madde,
mevcudu
bulundurularak,
1961 Anayasasının
alınarak
gözününde
olarak
80. maddesi
ta.
esas
hazırlanmıştır.
Gerek
gerekse
ağırlıklı
"cezaların
şahsiliği"
"bir fiile bir ceza "
gereği,
partisinin
bebiyet
veren üyenin,
ve
prensibi
kapatılmasına
üyeliğinin
se
dü-
ş üriil m es i önlen m işi ir.
Esasen
parti kapatılmak
suretiyle
TBMM KUTUPHANESI
54
üye tamsayısının salt çoğunluğu
nun oyuyla karar verilebilir.
Partisinin temelli kapatıl
masına beyan v e eylemleriyle s e
bep olduğu Anayasa Mahkemesi
nin temelli kapatmaya ilişkin ke
sin kararında belirtilen milletveki
linin
milletvekilliği,
bu
kararın
resmi qazetede gerekçeli olarak
yayımlandığı tarihte sona erer.
Türkiye Büyük Millet Meclisi B a ş
kanlığı bu kararın gereğini derhal
verine getirip Genel Kurula bilgi
sunar.
tüzel
kişilik
Aynı fiilden
cezalandırılmaktadır.
dolayı
hem tüzel
hem de üyeyi tecziye âdil
Batılı
yolla
demokrasilerde
üyeliğin
kişiliği
değildir.
böyle
düşürülmesi
bir
düşünü
lemez.
Bizde
meye
ki gelişmeler
de
iyileştir
doğrudur.
19S2 Anayasasının
partisi
kapatılan
likleri
düşürülüyor
ilk
metninde,
tüm üyelerin
üye
olduğu
halde.
Temmuz. 1995 değişikliğinde
düşüşü
kapatılmaya
renlere
üyelik
sebebiyet
ve
hasredilmiştir.
6. İptal istemi
6. İptal istemi
M A D D E 8 5 - Yasama dokunulmazlı
ğının kaldırılmasına veya milletvekil
liğinin düşmesine 84 üncü Madde
nin birinci, üçüncü veva dördüncü
fıkralarına göre karar verilmiş ol
ması hallerinde, Meclis Genel K u
rulu kararının
alındığı
tarihten
başlayarak yedi qün İçerisinde
ilgili milletvekili veya bir diğer millet
vekili, kararın Anayasaya, kanuna
veya içtüzüğe aykırılığı iddiasıyla
iptali için Anayasa
Mahkemesine
başvurabilir. Anayasa Mahkemesi,
iptal istemini onbeş gün içerisinde
kesin karara bağlar.
M A D D E 85- Yasama
dokunul
mazlığının
kaldırılmasına
veya
milletvekilliğinin
düştüğüne
Meclisçe karar verilmesi hallerin
de, k a r a r tarihinden
başlayarak
bir hafta içinde, ilgili üye veya
T ü r k i y e B ü y ü k Millet Meclisi üyelerinden herhangi biri, bu kara
rın, Anayasa veya İçtüzük hü
kümlerine aykırılığı iddiasıyla ip
tali için Anayasa
Mahkemesine
başvurabilir. Anayasa Mahkemesi,
iptal istemini onbeş gün içinde ka
rara bağlar.
DEĞİŞİKLİK
Mevcut
ifâde
edilmiş,
•getirilmiş;
Anayasasının
gözönünde
GEREKÇESİ:
madde
daha
düzgün
daha dcrli-toplu
ağırlıklı
olarak
hale
ta. 1961
,S().
maddesi
bulundurulmuştur.
7. Ödenek ve Yolluklar
7. Ödenek ve Yolluklar
Meclisi üyelerinin ödenek ve yolluk
ları kanunla düzenlenir, ödeneğin
aylık tutarı en yüksek Devlet memu
runun
almakta
olduğu
miktarı,
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
55
yollukda ödenek miktarının yarısını
aşamaz.
Türkiye Büyük Mil
let Meclisi üyelerine ödenecek öde
nek ve yolluklar, kendilerine sosyal
güvenlik kuruluşları tarafından bağ
lanan emekli aylığı ve benzeri öde
melerin kesilmesini gerektirmez.
Ödenek ve yollukların en
çok üç aylığı önceden ödenebilir.
II. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin
Görev ve Yetkileri
A. Genel Olarak
II. T ü r k i y e B ü y ü k M i l l e t
si'nin G ö r e v ve Yetkileri
A. Genel Olarak
Mecli
Meclisinin görev ve yetkileri, kanun
koymak, değiştirmek ve kaldırmak;
Bakanlar Kurulunu ve bakanları de
netlemek; Bakanlar Kuruluna belli
konularda kanun hükmünde karar
name çıkarma yetkisi vermek; bütçe
ve kesin hesap kanun tasarılarını
görüşmek ve kabul etmek; para ba
sılmasına ve savaş ilanına karar
vermek; Milletlerarası andlaşmaların
onaylanmasını uygun bulmak; Ana
yasanın 14 üncü Maddesindeki
fiillerden dolayı hüküm giyenler
hariç olmak üzere, genel ve özel af
ilanına, mahkemelerce veriliş kesin
leşen ölüm cezalarının yerine geti
rilmesine karar vermek ve Anayasa
nın diğer maddelerinde öngörülen
yetkileri kullanmak ve görevleri yeri
ne getirmektir.
Meclisinin görev ve yetkileri, kanun
koymak, değiştirmek ve kaldırmak;
Bakanlar Kurulunu ve bakanları de
netlemek; Bakanlar Kuruluna belli
name çıkarma yetkisi vermek; bütçe
ve kesinhesap kanunu tasarılarını
görüşmek ve kabul etmek; para ba
sılmasına ve savaş ilanına karar ver
mek; milletlerarası andlaşmaların
onaylanmasını uygun bulmak, temel
hak ve özgürlüklerin dışında ge
rekli gördüğü konuları referan
duma sunmak, genel ve özel af ila
nına, mahkemelerce verilip kesinle
şen ölüm cezalarının yerine getiril
mesine ve Anayasanın diğer madde
lerinde öngörülen yetkileri kullan
mak ve görevleri yerine getirmektir.
Hâlen yürürlükte bulunan madde
TBMM'nın afla ilgili yetkisine önemli bir sınır getirmektedir.
Bu.
"Milli Egemenlik"
kavramı ile bağ
daşmamaktadır.
Nitekim. TBMM'nın
görev ve yet
kilerini düzenleyen 1924 anayasası
nın 26.. 1961 Anayasasının
64. mad
delerinde af için istisna
getirilmiş
değildir.
Esasen, Anayasanın
14. maddesi
yürürlükten de kaldırılmıştır.
TBMM KUTUPHANESI
56
Bu
değişiklikle
essesi
Referandum
getirilmekte.
standart/ara
mü
uluslararası
yaklaşılması
hedeflen
mektedir.
Ancak temel hak ve özgürlükler,
doğal haklar
olması sebebiyle
bir
başkasının
iradesine
bırakılamaya
cağından bu hak ve özgürlükler
refe
randum konusu
yapılmamıştır.
B. Kanunların Teklif Edilmesi ve
Görüşülmesi
B. Kanunların Teklif Edilmesi ve
Görüşülmesi
MADDE 88- Kanun teklif etmeye
Bakanlar Kurulu ve milletvekilleri
yetkilidir.
Kanun tasarı ve tekliflerinin
Türkiye Büyük Millet Meclisinde gö
rüşülme usul ve esasları iç tüzükle
düzenlenir.
miştir.
C. Kanunların Cumhurbaşkanınca
Yayımlanması
C . Kanunların Cumhurbaşkanınca
Yayımlanması
MADDE 89- Cumhurbaşkanı, Türki
ye Büyük Millet Meclisince kabul
edilen kanunları onbeş gün içinde
yayımlar.
Yayımlanmasını uygun bul
madığı kanunları, bir daha görüşül
mek üzere, bu hususta gösterdiği
gerekçe ile birlikte aynı süre içinde,
Türkiye Büyük Millet Meclisine geri
gönderir, bütçe kanunları bu hükme
tabi değildir.
Türkiye Büyük Mil
let Meclisi, geri gönderilen kanunu
aynen kabul ederse, kanun Cum
hurbaşkanınca yayımlanır; Meclis,
geri gönderilen kanunda yeni bir de
ğişiklik yaparsa, Cumhurbaşkanı
değiştirilen kanunu tekrar Meclise
geri gönderebilir
kin hükümler saklıdır.
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
57
D. Milletlerarası Andlaşmaları Uy
gun Bulma
D.
Milletlerarası
Uygun Bulma
Andlaşmaları
MADDE 90- Türkiye Cumhuriyeti
adına Yabancı Devletlerle ve Millet
lerarası
Kuruluşlarla
yapılacak
andlaşmaların onaylanması, Türkiye
Büyük Millet Meclisinin onaylamayı
bir kanunla uygun bulmasına bağlı
dır.
Ekonomik, ticari veya teknik
ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı
aşmayan andlaşmalar, devlet mali
yesi bakımından bir yüklenme getir
memek, kişi hallerine ve Türklerin
yabancı memleketlerdeki mülkiyet
haklarına dokunmamak şartıyla, ya
yımlanma ile yürürlüğe konabilir, bu
takdirde bu andlaşmalar, yayımla
rından başlayarak iki ay içinde Tür
kiye Büyük Millet Meclisinin bilgisine
sunulur.
M A D D E 90- Türkiye Cumhuriyeti
adına yabancı devletlerle ve milletle
rarası
kuruluşlarla
yapılacak
andlaşmaların onaylanması, Türkiye
Büyük Millet Meclisinin onaylamayı
bir kanunla uygun bulmasına bağlı
dır.
Ekonomik, ticari veya teknik
ilişkileri düzenleyen ve süresi bir yılı
aşmayan andlaşmalar. Devlet Mali
yesi bakımından bir yüklenme getir
memek, kişi hallerine ve Türklerin
yabancı memleketlerdeki mülkiyet
haklarına dokunmamak şartıyla, ya
yımlanma ile yürürlüğe konabilir. B u
takdirde bu andlaşmalar, yayımların
dan başlayarak iki ay içinde Türkiye
Büyük Millet Meclisinin bilgisine
sunulur.
Milletlerarası bir andlaşmaya dayanan uygulama andlaşmaları
ile kanunun verdiği yetkiye dayanıla
rak yapılan ekonomik, ticari, teknik
veya idari andlaşmaların Türkiye
Büyük Millet Meclisince uygun bu
lunması zorunluğu yoktur; ancak, bu
fıkraya göre yapılan ekonomik, ticari
veya özel kişilerin haklarını ilgilendi
ren andlaşmalar, yayımlanmadan
yürürlüğe konulamaz.
Türk kanunlarına değişiklik
getiren her türlü andlaşmaların ya
pılmasında
birinci fıkra
hükmü
uygulanır.
Usulüne göre yü
rürlüğe
konulmuş
Milletlerarası
Andlaşmalar kanun hükmündedir.
Bunlar hakkında Anayasaya aykırılık
iddiası ile Anayasa Mahkemesine
başvurulamaz.
Milletlerarası bir andlaşmaya
dayanan uygulama andlaşmaları ile
kanunun verdiği yetkiye dayanılarak
yapılan ekonomik, ticari, teknik veya
idari andlaşmaların Türkiye Büyük
Millet Meclisince uygun bulunması
zorunluğu yoktur; ancak, bu fıkraya
göre yapılan ekonomik, ticari veya
özel kişilerin haklarını ilgilendiren
andlaşmalar. yayımlanmadan yürür
lüğe konulamaz.
Türk kanunlarına değişiklik
getiren her türlü andlaşmaların ya
pılmasında birinci fıkra hükmü uy
gulanır.
Usulüne göre yürürlüğe ko
nulmuş milletlerarası andlaşmalar
kanun hükmündedir. Kanunlar ile
milletlerarası andlaşmalar arasın
daki uyuşmazlıklarda milletlerara
sı andlaşmalar esas alınır. Bunlar
hakkında Anayasaya aykırılık iddiası
ile Anayasa Mahkemesine başvuru
lamaz."
Küreselleşme,
uluslararası
iliş-
TBMM KUTUPHANESI
5S
kileri daha da sıklaştırmış ve yakınlaştırmıştır.
Tıpkı toplumsal dayanışmada
ol
duğu gibi uluslararası
işbirliği ve
dayanışmaya da ihtiyaç
bulunmakta
dır. Birlikte yaşama zarureti, müm
kün olduğunca
hukuk birliğini
de
zaruri kılmaktadır. Bu zaruret dola
yısıyla da "kurallar arası uyuşmaz
lık" hâlinde, uluslararası kural ter
cihe şayan kılınmıştır.
E. Kanun Hükmünde Kararname
Çıkarma Yetkisi Verme
E. Kanun Hükmünde Kararname
Ç ı k a r m a Yetkisi V e r m e
MADDE 9 1 - Türkiye Büyük Millet
Meclisi, Bakanlar Kuruluna kanun
hükmünde kararname çıkarma yet
kisi verebilir. Ancak sıkıyönetim ve
olağanüstü haller saklı kalmak
üzere. Anayasanın ikinci kısmının
birinci ve ikinci bölümlerinde ver
alan temel haklar, kişi hakları ve
ödevleri ile dördüncü bölümünde
yer alan siyasi haklar ve ödevler
kanun hükmünde kararnamelerle
düzenlenemez. Yetki kanunu, çı
karılacak kanun hükmünde karar
namenin, amacını, kapsamını, ilkelerini, kullanma süresini ve s ü
resi içinde birden fazla kararname
çıkarılış çıkarılamayacağını göste
rir.
Bakanlar Kurulunun isti
fası, düşürülmesi veya yasama
döneminin bitmesi, belli süre için
verilmiş olan yetkinin sona erme
sine sebep olmaz.
Kanun hükmünde karar
namenin, Türkiye Büyük Millet
Meclisi tarafından süre bitiminden
önce onaylanması sırasında, yet
kinin son bulduğu veya süre biti
mine kadar devam ettiği de belirtilir.
Sıkıyönetim ve olağanüstü
hallerde, Cumhurbaşkanının baş
kanlığında toplanan Bakanlar K u -
M A D D E 91-Türkiye Büyük Millet
Meclisi, Bakanlar Kuruluna belirli
name çıkarma yetkisi verebilir. An
cak, i k i n c i k ı s m ı n ü ç ü n c ü b ö l ü
m ü n d e öngörülen Devlet ödevle
r i y l e ilgili h ü k ü m l e r h a r i ç , A n a y a
s a l ı n ikinci kısmında y e r alan
Temel H a k l a r ve Ödevler, kanun
hükmünde
kararnamelerle
dü
zenlenemezler.
Yetki veren kanunda, çıka
rılacak kanun hükmündeki karar
namelerin a m a c ı , kapsamı v e ilke
leriyle, b u yetkiyi kullanma süresi
ve yürürlükten kaldırılacak kanun
h ü k ü m l e r i n i n a ç ı k ç a gösterilmesi
ve k a n u n h ü k m ü n d e k a r a r n a m e d e
de y e t k i n i n h a n g i k a n u n l a v e r i l m i ş
o l d u ğ u n u n belirtilmesi
zorunlu
dur.
Yetki kanununun öngöre
ceği s ü r e b u k a n u n u n y ü r ü r l ü ğ e
g i r m e s i n d e n b a ş l a y a r a k üç a y ı g e
çemez.
Y e t k i kanununun tanıdığı
s ü r e sona e r d i k t e n sonra , a y n ı k o
n u d a b i r y ı l içinde y e n i d e n y e t k i
kanunu çıkarılamaz.
Kanun hükmünde kararna
meler Resmi Gazetede yayınlandık
ları gün yürürlüğe girer.
Ancak, kanun hükmünde
TBMM KUTUPHANESI
59
rulunun kanun hükmünde karar
name çıkarmasına ilişkin hüküm
ler saklıdır.
meler, resmi gazetede yayımlandık
ları gün yürürlüğe girerler. Ancak,
kararnamede yürürlük tarihi olarak
daha sonraki bir tarih de gösterilebi
lir.
Kararnameler, resmi gaze
tede yayımlandıkları gün Türkiye
Büyük Millet Meclisine sunulur.
Yetki kanunları ve bunları
dayanan kanun hükmünde karar
nameler. Türkiye Büyük Millet
Meclisi Komisyonları ve Genel
Kurulunda öncelikle ve ivedilikle
görüşülür.
Yayımlandıkları gün Türkiye
Büyük Millet Meclisine sunulmayan
kararnameler bu tarihte, Türkiye Bü
yük Millet Meclisince reddedilen ka
rarnameler bu kararın resmi gazete
de yayımlandığı tarihte, yürürlükten
kalkar. Değiştirilerek kabul edilen
kararnamelerin değiştirilmiş hüküm
leri, bu değişikliklerin resmi gazete
de yayımlandığı gün yürürlüğe girer.
kararnamede daha sonraki bir yü
rürlülük tarihi de gösterilebilir.
meler Resmi Gazete'de yayınlan
dıkları gün Türkiye Büyük Millet
Meclisi'ne sunulur.
Yayınlandıkları gün Türkiye
Büyük Millet Meclisi'ne sunulmayan
kararnameler bu tarihte; sunulup da
reddedilen kararnameler ise bu kara
rın Resmi Gazetede yayınlandığı ta
rihte yürürlükten kalkar.
Değiştirilerek kabul edilen
kanun hükmünde kararnamelerin de
ğiştirilmiş hükümleri, bu değişiklik
lerin Resmi Gazete'de yayınlandığı
gün yürürlüğe girer.
Türkiye
Büyük
Millet
M e c l i s i ' n e s u n u l m a s ı n d a n başla
y a r a k , tatil v e a r a v e r m e d a h i l , altı
a y içinde s o n u ç l a n d ı r ı l a m a y a n k a
nun hükmündeki
kararnameler
kendiliklerinden yürürlükten kal
kar.
Bu maddede de yapılan
değişik
likle, daraltılmış
olan
parlamento
yetkisi
genişletilmiş,
hak
ve
hürriyyetler
daha geniş
biçimde
te 'minat altına alınmak istenilmiştir.
Uygulamadan
hatırlanacağı
üze
re, yetki alan hükümetler
kararname
çıkarıyor, resmi gazetede
yayımlıyor,
aynı gün TBMM'ne
sunmakla da ya
sal görevini yerine yetirmiş
oluyor
du. Bu suretle de, parlamento'ya
su
nulmuş olmakla birlikte nihâi işleme
tabi tutulmamış
hükümet
düzenle
meleriyle
ülke yıllarca
yönetiliyor
du.
Şimdi getirilen değişiklikle,
par
lamentoda bekleme süresi 6 ayla sı
nırlandırılmıştır.
TBMM KUTUPHANESI
60
F. S a v a ş Hali İlanı ve Silahlı Kuv
vet Kullanılmasına İzin Verme
F. Savaş Hali İlanı ye Silahlı K u v
vet Kullanılmasına İzin Verme
M A D D E 92- Milletlerarası hukukun • M A D D E 92- Aynen muhafaza edil
meşru saydığı hallerde savaş hali
miştir.
ilanına ve Türkiyenin taraf olduğu
Milletlerarası andlaşmaların veya
Milletlerarası nezaket kurallarının
gerektirdiği haller dışında, Türk S i
lahlı Kuvvetlerinin yabancı ülkelere
gönderilmesine veya yabancı silahlı
kuvvetlerin Türkiyede bulunmasına
izin verme yetkisi Türkiye Büyük
Millet Meclisinindir.
tatilde veya ara vermede iken ülke
nin ani bir silahlı saldırıya uğraması
ve bu sebeple silahlı kuvvet kulla
nılmasına derhal karar verilmesinin
kaçınılmaz olması halinde Cumhur
başkanı da, Türk Silahlı Kuvvetleri
nin kullanılmasına karar verebilir.
III. Türkiye Büyük Millet Meclisinin
Faaliyetleri ile İlgili Hükümler
A . Toplanma ve Tatil
I H . Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi
nin Faaliyetleri ile Flgili Hükümler
A. Toplanma ve Tatil
Meclisi, her yıl Ekim ayının ilk günü
kendiliğinden toplanır.
Meclis, bir yasama yılında
en çok üç ay tatil yapabilir; ara ver
me veya tatil sırasında, doğrudan
doğruya veya Bakanlar Kurulunun
istemi üzerine, Cumhurbaşkanınca
toplantıya çağrılır.
Meclis Başkanı da doğrudan
doğruya veya üyelerin beşte birinin
yazılı istemi üzerine, Meclisi toplan
tıya çağırır.
Ara verme veya tatil sırasın
da toplanan Türkiye Büyük Millet
Meclisinde, öncelikle bu toplantıyı
gerektiren konu görüşülmeden ara
verme veya tatile devam edilemez.
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
61
B. Başkanlık Divanı
B. Başkanlık Divanı
MADDE 94-Türkiye Büyük Millet
Meclisinin Başkanlık Divanı, Meclis
üyeleri arasından seçilen Meclis
Başkanı, Başkanvekilleri, katip üye
ler ve idare amirlerinden oluşur.
Başkanlık Divanı, Meclisteki
siyasi parti gruplarının üye sayısı
oranında Divana katılmalarını sağla
yacak şekilde Kurulur. Siyasi parti
grupları başkanlık için aday göste
remezler.
Başkalık Divanı için, bir yasama dö
neminde iki seçim yapılır. İlk seçi
lenlerin görev süresi iki, ikinci
devre için seçilenlerin görev s ü
resi üç yıldır.
Başkan adayları, Meclis üyeleri için
den, Meclisin toplandığı günden iti
baren on gün içinde, Başkanlık Di
vanına bildirilir, Başkan seçimi gizli
oyla yapılır, ilk iki oylamada üye
tamsayısının üçte iki ve üçüncü oy
lamada üye tamsayısının salt ço
ğunluğu aranır, üçüncü oylamada
salt çoğunluk sağlanamazsa, bu
oylamada en çok oy alan iki aday
için dördüncü oylama yapılır; dör
düncü oylamada en fazla oyalan
üye, Başkan seçilmiş olur. Başkan
seçimi, aday gösterme süresinin bi
timinden itibaren, on gün içinde ta
mamlanır.
Meclisinin Başkanlık Divanı, Meclis
üyeleri arasından seçilen Meclis
Başkanı. Başkanvekilleri. Katip Ü yeler ve İdare Amirlerinden oluşur.
Başkanlık Divanı, Meclisteki
siyasi parti gruplarının üye sayısı
oranında Divana katılmalarını sağla
yacak şekilde kurulur. Siyasi parti
grupları Başkanlık için aday göste
remezler.
si Başkanlık Divanı için, bir yasama
döneminde iki seçim yapılır. İ l k se
çilenlerin görev süresi, ü ç ü n c ü y a
sama yılı başına k a d a r d e v a m eder.
si Başkan adayları, meclis üyeleri
içinden. Meclisin toplandığı günden
itibaren ü ç g ü n içinde. Başkanlık
Divanına bildirilir. Başkan seçimi
gizli oyla yapılır. İlk iki oylamada
üye tamsayısının üçte iki ve üçüncü
oylamada üye tamsayısının salt ço
ğunluğu aranır. Üçüncü oylamada
salt çoğunluk sağlanamazsa, bu oy
lamada en çok oy alan iki aday için
dördüncü oylama yapılır; dördüncü
oylamada en fazla oy alan üye. Baş
kan seçilmiş olur. Başkan seçimi,
aday gösterme süresinin bitiminden
itibaren, d ö r t gün içinde tamamlanır.
si Başkanvekillerinin, Katip Üyeleri
nin ve İdare Amirlerinin adedi, seçim
nisabı, oylama sayısı ve usulleri,
Meclis İçtüzüğünde belirlenir.
si Başkanı, Başkanvekilleri. üyesi
bulundukları siyasi partinin veya
parti grubunun Meclis içinde veya
dışındaki faaliyetlerine; görevlerinin
gereği olan haller dışında. Meclis
tartışmalarına katılamazlar. Başkan
ve oturumu yöneten Başkanvekili oy
kullanamazlar
Başkanvekillerinin, Katip Üyelerinin
ve idare Amirlerinin adedi, seçim
nisabı, oylama sayısı ve usulle
ri,Meclis iç tüzüğünde belirlenir.
Başkanı, Başkanvekilleri, üyesi bu
lundukları siyasi partinin veya parti
grubunun Meclis içinde veya dışın
daki faaliyetlerine, görevlerinin gere
ği olan haller dışında, Meclis tartış
malarına katılamazlar; Başkan ve
oturumu yöneten Başkanvekili oy
62
TBMM KUTUPHANESI
kullanamazlar.
Bu
madde
değişikliği
maddelerdeki
ile,
geçen
düzenlemelere
uyum
getirilmiştir.
Genel seçimler
pılacağına
süreleri
göre.
dört yılda
bir
Başkanlık
de buna göre
ya
Divanın
şeklinde
2+2
düzenlenmiştir.
Anayasanın
93. maddesi,
yılının
başlangıcını
günü"
olarak
göstermiş
zen, seçimlerin
gelmemekte,
"Ekim
yapılışı
divanın
ise de;
yol
Bu
seçilen
sebeple
de,
ilk
ilk
ba
bu güne denk
oluşumu
ve süre kargaşasına
süresinin
yasama
ayının
tarih
açmaktadır.
divanın
3. yasama yılı başına
devam edeceği hükmü
kadar
getirilmiştir.
C. İçtüzük, Siyasi Parti Grupları ve
Kolluk İşleri
C. İçtüzük, Siyasi Parti G r u p l a r ı
ve Kolluk İşleri
MADDE 95-Türkiye Büyük Millet
Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı
içtüzük hükümlerine göre yürütür.
İçtüzük
hükümleri, siyasi
parti gruplarının, Meclisin bütün faa
liyetlerine üye sayısı oranında katıl
malarını sağlayacak yolda düzenle
nir. Siyasi parti grupları, en az yirmi
üyeden meydana gelir.
sinin bütün bina, tesis, eklenti ve
arazisinde kolluk ve yönetim hiz
metleri Meclis Başkanlığı eliyle dü
zenlenir ve yürütülür, emniyet ve
diğer
kolluk hizmetleri için yeteri kadar
kuvvet ilgili makamlarca Meclis Baş
kanlığına tahsis edilir.
M A D D E 95-Türkiye Büyük Millet
Meclisi, çalışmalarını, kendi yaptığı
içtüzük hükümlerine göre yürütür.
İçtüzük
hükümleri, siyasi
parti gruplarının. Meclisin bütün fa
aliyetlerine üye sayısı oranında ka
tılmalarını sağlayacak yolda düzen
lenir. Siyasi parti grupları, en az yir
mi üyeden meydana gelir.
sinin bütün bina. tesis, eklenti ve arazisinde kolluk ve yönetim hizmet
leri Meclis Başkanlığı eliyle düzen
lenir ve yürütülür. Emniyet hizmet
leri için yeteri kadar kuvvet, İçiş
leri Bakanlığımca Meclis Başkan
lığı emrine tahsis edilir.
Mevcut
düzenlemede
kadar
kuvvet
Meclis
Başkanlığına
hükmü yeteri
dan, zaman
ki
ilgili
kadar
"....yeteri
makamlarca
tahsis
açık
- zaman yanlış
edilir"
olmadığın
anlama-
TBMM KUTUPHANESI
63
lara sebebiyet
yermektedir.
Yeni düzenlemeyle
vetin kaynağına
makamın
çıklık
hem bu kuv
hem de tahsis
neresi
olduğuna
edecek
dair
a-
getirilmiştir.
D. Toplantı ve Karar Yeter Sayısı
D. Toplantı ve K a r a r Yeter Sayısı
MADDE 96- Anayasada, başkaca
bir hüküm yoksa, Türkiye Büyük
Millet Meclisi üye tamsayısının en az
üçte biri ile toplanır ve toplantıya
katılanların salt çoğunluğu ile karar
verir; ancak karar yeter sayısı hiçbir
şekilde üye tamsayısının dörtte biri
nin bir fazlasından az olamaz.
Bakanlar
Kurulu
üyeleri,
Türkiye Büyük Millet Meclisinin katı
lamadıkları oturumlarında, kendileri
yerine oy kullanmak üzere bir baka
na yetki verebilirler, ancak bir bakan
kendi oyu ile birlikte en çok iki oy
kullanabilir.
miştir.
E. Görüşmelerin Açıklığı ve Ya
yımlanması
E. Görüşmelerin Açıklığı ve Y a
yımlanması
Meclisi Genel Kurulundaki görüş
meler açıktır ve tutana* dergisinde
tam olarak yayımlanır.
İçtüzük hükümlerine göre kapalı otu
rumlar yapabilir, bu oturumlardaki
görüşmelerin yayımı Türkiye Büyük
Millet Meclisi kararına bağlıdır.
Meclisteki açık görüşmele
rin, o oturumdaki Başkanlık Divanı
nın teklifi üzerine Meclisçe başkaca
bir karar alınmadıkça, her türlü va
sıta ile yayımı serbesttir.
miştir
TBMM KUTUPHANESI
64
IV. Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin Bilgi Edinme ve Denetim
Yolları
A. Genel Olarak
I V . Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi'nin Bilgi Edinme ve Denetim
Yolları
A . Genel O l a r a k
Meclisi soru, Meclis araştırması, ge
nel görüşme, gensoru ve Meclis so
ruşturması yollarıyla denetleme yet
kisini kullanır.
Soru, Bakanlar Kurulu adı
na, sözlü veya yazılı olarak cevap
landırılmak üzere Başbakan veya
Bakanlardan bilgi istemekten ibaret
tir.
Meclis araştırması, belli bir
konuda bilgi edinilmek için yapılan
incelemeden ibarettir. Genel görüş
me, toplumu ve devlet faaliyetlerini
ilgilendiren belli bir konunun Türkiye
Büyük Millet Meclisi Genel Kurulun
da görüşülmesidir.
Soru, Meclis araştırması ve
genel görüşme ile ilgili önergelerin
verilme şekli, içeriği ve kapsamı ile
cevaplandırılma, görüşme ve araş
tırma yöntemleri Meclis İçtüzüğü ile
düzenlenir.
miştir.
B . Gensoru
B . Gensoru
MADDE 99- Gensoru önergesi, bir
siyasi parti grubu adına veya en az
yirmi milletvekilinin imzasıyla verilir.
Gensoru önergesi, verilişin
den sonraki üç gün içinde bastırıla
rak üyelere dağıtılır; dağıtılmasından
itibaren on gün içinde gündeme alı
nış alınmayacağı görüşülür. Bu gö
rüşmede, ancak önerge sahiplerin
den biri, siyasi parti grupları adına
birer Milletvekili, Bakanlar Kurulu
adına Başbakan veya bir Bakan ko
nuşabilir.
Gündeme alma kararıyla
birlikte, gensorunun görüşülme günü
de belli edilir; ancak, gensorunun
görüşülmesi, gündeme alma kararı-
miştir.
TBMM KUTUPHANESI
65
nın verildiği tarihten başlayarak iki
gün geçmedikçe yapılamaz ve yedi
günden sonraya bırakılamaz.
Gensoru görüşmeleri sıra
sında üyelerin veya grupların vere
cekleri gerekçeli güvensizlik öner
geleri veya Bakanlar Kurulunun gü
ven isteği, bir tam gün geçtikten son
ra oylanır.
Bakanlar Kurulunun veya bir
bakanın düşürülebilmesi, üye tam
sayısının salt çoğunluğuyla olur;
oylamada yalnız güvensizlik oyları
sayılır.
Meclis çalışmalarının den
geli olarak yürütülmesi amacına ve
yukardaki ilkelere uygun olmak kay
dıyla gensoru ile ilgili diğer hususlar
iç tüzükte belirlenir.
C. Meclis Soruşturması
C. Meclis Soruşturması
MADDE 100- Başbakan veya Ba
kanlar hakkında, Türkiye Büyük Mil
let Meclisi üye tamsayısının en az
onda birinin vereceği önerge ile, so
ruşturma açılması istenebilir. Meclis,
bu istemi en geç bir ay içinde görü
şür ve karara bağlar.
Soruşturma açılmasına ka
rar verilmesi halinde, Meclisteki si
yasi partilerin, güçleri oranında Ko
misyona verebilecekleri üye sayısı
nın üç katı olarak gösterecekleri adaylar arasından her parti için ayrı
ayrı ad çekme suretiyle kurulacak
onbeş kişilik bir komisyon tarafından
soruşturma yapılır, komisyon, so
ruşturma sonucunu belirten raporu
nu iki ay içinde Meclise sunar. So
ruşturmanın bu sürede bitirilememe
si halinde, komisyona iki aylık yeni
ve kesin bir süre verilir.
Meclis, raporu öncelikle
görüşür ve gerek gördüğü takdirde
ilgilinin Yüce Divana şevkine karar
verir. Yüce Divana sevk kararı ancak
üye tamsayısının salt çoğunluğu ile
alınır. Meclisteki siyasi parti grupla-
M A D D E 100- Başbakan veya Ba
kanlar hakkında. Türkiye Büyük
Millet Meclisi üye tamsayısının en az
onda birinin vereceği önerge ile. so
ruşturma açılması istenebilir. Meclis,
bu istemi en geç bir ay içinde görü
şür ve karara bağlar.
Soruşturma açılmasına karar
verilmesi halinde. Meclisteki siyasi
partilerin, güçleri oranında Komis
yona verebilecekleri üye sayısının üç
katı olarak gösterecekleri adaylar
arasından her parti için ayrı ayrı ad
çekme suretiyle kurulacak onbeş ki
şilik bir komisyon tarafından soruş
turma yapılır, komisyon, soruşturma
sonucunu belirten raporunu iki ay
içinde Meclise sunar. Soruşturmanın
bu sürede bitirilememesi halinde,
komisyona iki aylık yeni ve kesin bir
süre verilir. Meclis, kesin süreyi ta
kip eden 7 gün içinde de raporu
görüşür ve karara bağlar.
Gerek gördüğü takdirde ilgi
linin Yüce Divana şevkine karar ve
rir. Yüce Divana sevk kararı ancak
üye tamsayısının salt çoğunluğu ile
66
TBMM KUTUPHANESI
alınır. Meclisteki siyasi parti grupla
rında. Meclis soruşturması ile ilgili
görüşme yapılamaz ve karar alına
maz.
rında, Meclis soruşturması ile ilgili
görüşme yapılamaz ve karar alına
maz.
Başbakan
ve bakanlar
hak
kında Meclis soruşturması
açılması
halinde,
soruşturma
komisyonunun
kendisine verilen süre içinde
raporu
nu Meclis'e
sunmak, Meclis
Genel
Kurulunu
da yedi gün içinde rapor
hakkında karar vermesi
mecburiyeti
getirilmiştir.
Eski düzenlemede
ko
misyon raporunu vermekte
ihmalkar
davranabilmekte,
Genel kurul'da
bu
hususta konuyu görüşmekte
gecikebilmekte idi. Bu husus ise çeşitli tar
tışmalara
neden olduğundan
madde
ile kesin süre
getirilmiştir
Cumhurbaşkanı
Cumhurbaşkanı
A. Nitelikleri ve Tarafsızlığı
A. Nitelikleri ve Tarafsızlığı
MADDE
101Cumhurbaşkanı.
Türkiye Büyük Millet Meclisince
kırk yaşını doldurmuş ve yüksek
öğrenim yapmış kendi üyeleri ve
ya bu niteliklere ve milletvekili
seçilme yeterliğine sahip Türk Va
tandaşları arasından yedi yıllık bir
süre için seçilir.
Cumhurbaşkanlığına Tür
kiye Büyük Millet Meclisi üyeleri
dışından aday gösterilebilmesi.
Meclis üye tamsayısının en az
beşte birinin yazılı önerisiyle
mümkündür.
Bir kimse, iki defa Cum
hurbaşkanı seçilemez.
Cumhurbaşkanı
seçilenin,
varsa partisi ile ilişiği kesilir ve Türki
ye Büyük Millet Meclisi üyeliği sona
erer.
MADDE
101- Cumhurbaşkanı,
Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi'nde
grubu bulunan siyasi
partiler,
Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi üyelerinden en az yirmi milletvekili,
son genel seçimde aldıkları oy oranları ayrı ayrı veya birlikte % 5
veya daha fazla olan siyasi parti
veya siyasi partiler ve en az 30 se
çim bölgesinin il genel meclisi, be
lediye başkanı, belediye meclis üyesi toplamının üçte birinin teklif
leri ile, 40 yaşını doldurmuş ve
milletvekili seçilme yeterliliğine
sahip T ü r k vatandaşları arasından
dört yıllık bir süre için halk tara
fından seçilir.
Süresi dolan Cumhurbaş
kanı, aynı usulle yeniden seçilebi
lir, ancak bir kimse iki dönemden
fazla Cumhurbaşkanı seçilemez.
Cumhurbaşkanı
seçilenin,
varsa partisi ile ilişiği kesilir ve Tür
kiye Büyük Millet Meclisi üyeliği
sona erer.
TBMM KUTUPHANESI
67
('umhurbaşkanının
arttırabilmek
şındaki
ve halkın
kişiyi
sağlayarak
doğrudan
demokrasyi
güçlendir/ne
Meclis'in
etkisini
icranın
daha
Cumhurbaşkanı
'nı seçmesi
Cumhurbaşkanlığı
iki
seçim
de
dereceli
milletvekillerini,
doğrudan
seçmesi
ile
dereceli
seçimle
maktadır.
için
öngörülmektedir.
milletvekilleri
Cumhurbaşkanını
Halkın
da
amaçlanmaktadır.
durumunda.
Halk
ba
seçmesini
seçmektedir.
Cumhurbaşkanını
Cumhurbaşkanının
seçilmesi
Demokrasinin
tek
amaçlan
özüne
uy
gun olan da budur.
Cumhurbaşkanlığına
iki defa se
çilme
imkanı
getirildiğinden,
yedi
yıllık süre dört yıla
düşürülmüştür.
Bir kimsenin peş peşe veya
aralıklı
iki defa Cumhurbaşkanı
seçilebilme
sine imkan tanınarak.
Cumhurbaş
kanının kamuoyunun taleplerine
kar
şı daha duyarlı olmasının
sağlanma
sı
amaçlanmıştır.
B. Seçimi
B . Seçimi
MADDE
102Cumhurbaşkanı.
Türkiye Büyük Millet Meclisi üye
tamsayısının üçte iki çoğunluğu
ile ve gizli oyla seçilir. Türkiye
Büyük Millet Meclisi toplantı ha
linde değilse hemen toplantıya
çağrılır.
Cumhurbaşkanının görev
süresinin dolmasından otuz gün
önce veya Cumhurbaşkanlığı ma
kamının boşalmasından on gün
sonra Cumhurbaşkanlığı seçimine
başlanır ve seçime başlama tari
hinden itibaren otuz gün içinde
sonuçlandırılır. B u sürenin ilk on
günü içinde adayların Meclis B a ş
kanlık Divanına bildirilmesi ve
M A D D E 102- Cumhurbaşkanının
görev süresinin dolmasından alt
mış gün önce veya Cumhurbaş
kanlığı makamının boşalmasından
on gün sonra Cumhurbaşkanlığı
seçimine başlanır. B u sürenin ilk
on günü içinde adaylar Yüksek
Seçim Kuruluna bildirilir, kalan
süre içinde de seçim tamamlanır.
B i r kimsenin Cumhurbaş
kanı seçilebilmesi için geçerli oyla
rın salt çoğunluğunu sağlaması
gerekir. Hiç bir aday salt çoğunlu
ğu sağlayamaz ise, en fazla oy alan
iki aday arasında seçimi takip eden
ikinci pazar günü ikinci oylama
yapılır, bu turda en fazla oy alan
TBMM KUTUPHANESI
68
kalan yirmi gün içinde de seçimin
aday Cumhurbaşkanı seçilmiş otamamlanması gerekir.
lur. Ancak hiç bir turda tek adayla
En az üçer gün ara ile ya seçim yapılamaz. Ö l ü m ,
istifa
pılacak oylamaların ilk ikisinde
vesair sebeplerle adayın teke düş
üye tamsayısının üçte iki çoğun
mesi halinde en çok oy almış sıraluk oyu sağlanamazsa üçüncü
dakilerle ikinci tur seçim yapılır.
oylamaya geçilir, üçüncü oylama
Süresi dolan Cumhurbaş
da üye tamsayısının salt çoğunlu
kanının görevi yeni seçilen C u m
ğunu sağlayan aday Cumhurbaşhurbaşkanı göreve başlayıncaya
kanı seçilmiş olur, bu oylamada
kadar devam eder.
üye tamsayısının salt çoğunluğu
Cumhurbaşkanlığı
seçimi
sağlanamadığı takdirde üçüncü
ile ilgili diğer hususlar yukardaki
oylamada en çok oy almış bulu
esaslar çerçevesinde kanunla dü
nan iki aday arasında dördüncü
zenlenir.
oylama yapılır, bu oylamada da
üye tam sayısının salt çoğunluğu
ile Cumhurbaşkanı seçilemediği
(Cumhurbaşkanlığı
seçiminin
takdirde derhal Türkiye Büyük yapılmasına
ilişkin süreler
birinci
Millet Meclisi seçimleri yenilenir.
fıkrada
düzenlenmiştir.
Buna
göre
Seçilen yeni Cumhurbaş
seçim hazırlıkları
normalde 60 gün
kanı göreve başlayıncaya kadar
önceden başlayacak,
her hangi
bir
görev süresi dolan Cumhurbaş
şekilde cumhurbaşkanlığının
boşal
kanının görevi devam eder.
ması halinde
de 10 gün içinde
seçim
hazır/ıklama
başlanacağı
görül
ön
müştür.
Cumhurbaşkanın
lumun
büyük
amaçlandığından
ğunluğun
ikinci
seçiminde
kesiminin
ilk
tur seçimin
grubu
en az yirmi
bulunan
milletvekiline,
%5 veya
oy almış partilere.
halde
adayla
benimsenmiştir.
ile. Meclis'de
oy aldıkları
Çeşitli
olunması
en az iki
gerekliği
son genel seçimlerde
fazla
arasında
engel
için de seçimlerin
seçim
başkanları,
oylarının
toplamı
bölgesindeki
üyelerinin
üçte
cumhurbaşkanı
adayı
leri sağlanarak,
küçük partilerle
idarelerin
seçiminde
ve en
belediye
belediye meclis üyeleri,
genel meclisi
halli
daha
%5 den az
%5'i bulan birden fazla partiye
az 30
ço
halinde
iki aday
iş/em/ere
yapılması
Madde
salt
öngörülmüştür.
muvazaalı
partilere,
turda
sağlanamaması
yapılması
top
uzlaşması
de
etkili olmaları
il
ikisinin
gösterebilme
ma
cumhurbaşkanı
sağlanmaya
çalışılmıştır.
TBMM KUTUPHANESI
69
C. Andiçmesi
C . Andiçmesi
MADDE 103- Cumhurbaşkanı, gö
revine başlarken Türkiye Büyük Mil
let Meclisi önünde aşağıdaki şekilde
andiçer:
"Cumhurbaşkanı
sıfatıyla,
Devletin varlığı ve bağımsızlığını,
vatanın ve Milletin bölünmez bütün
lüğünü, Milletin kayıtsız ve şartsız
egemenliğini koruyacağıma, Anaya
saya, hukukun üstünlüğüne, demok
rasiye, Atatürk ilke ve inkilaplarına
ve laik Cumhuriyet ilkesine bağlı
kalacağıma, Milletin huzur ve refahı,
milli dayanışma ve adalet anlayışı
içinde herkesin insan haklarından ve
temel hürriyetlerinden yararlanması
ülküsünden ayrılmayacağıma, Türki
ye Cumhuriyetinin şan ve şerefini
korumak, yüceltmek ve üzerime al
dığım görevi tarafsızlıkla yerine ge
tirmek için bütün gücümle çalışaca
ğıma büyük Türk Milleti ve tarih hu
zurunda, namusum ve şerefim üze
rine andiçerim."
M A D D E 103- Aynen muhafaza ed i 1 m iştir.
D. Görev ve Yetkileri
D. Görev ve Yetkileri
MADDE 104- Cumhurbaşkanı Dev
letin başıdır. Bu sıfatla Türkiye
Cumhuriyetini ve Türk Milletinin birli
ğini temsil eder; Anayasanın uygu
lanmasını, Devlet organlarının dü
zenli ve uyumlu çalışmasını gözetir.
Bu amaçlarla Anayasanın
ilgili Maddelerinde gösterilen şartlara
uyarak yaşacağı görev ve kullana
cağı yetkiler şunlardır:
a) Yasama İle İlgili Olanlar:
Gerekli gördüğü takdirde,
yasama yılının ilk günü Türkiye Bü
yük Millet Meclisinde açılış konuş
masını yapmak,
sini gerektiğinde toplantıya çağır
mak,
Kanunları yayımlamak,
MADDE
104Cumhurbaşkanı
Devletin başıdır. Bu sıfatla Türkiye
Cumhuriyetini ve Türk Milletinin
birliğini temsil eder: Anayasanın uy
gulanmasını. Devlet organlarının dü
zenli ve uyumlu çalışmasını gözetir.
Bu amaçlarla Anayasanın
ilgili maddelerinde gösterilen şartlara
uyarak yapacağı görev ve kullanaca
ğı yetkiler şunlardır:
a) Yasama ile ilgili olanlar;
Gerekli gördüğü takdirde,
yasama yılının ilk günlfTürkiye B ü
yük Millet Meclisinde açılış konuş
masını yapmak.
sini gerektiğinde toplantıya çağır
mak.
Kanunları vavımlamak.
TBMM KUTUPHANESI
70
Kanunları bir defa daha gö
rüşülmek üzere Türkiye Büyük Mil
let Meclisine geri göndermek.
Anayasa değişikliklerine ilişkin kanunları gerekli gördüğü tak
dirde halkoyuna sunmak.
Kanunların, kanun hükmün
deki kararnamelerin, Türkiye Büyük
Millet Meclisi İçtüzüğünün tümünün
veya belirli hükümlerinin Anayasaya
şekil veya esas bakımından aykırı
oldukları
gerekçesi ile Anayasa
Mahkemesinde iptal davası açmak,
si seçimlerinin yenilenmesine karar
vermek,
b) Yürütme alanına ilişkin
olanlar:
Başbakanı atamak ve istifa
sını kabul etmek.
Başbakanın teklifi üzerine
bakanları atamak ve görevlerine son
vermek.
Gerekli gördüğü
hallerde
Bakanlar Kuruluna başkanlık etmek
veya Bakanlar Kurulunu başkanlığı
altında toplantıya çağırmak.
Yabancı
devletlere
Türk
Devletinin temsilcilerini göndermek.
Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek
yabancı devlet temsilcilerini kabul
etmek.
Milletlerarası
andlaşmaları
onaylamak ve yayımlamak,
si adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin
Başkomutanlığını temsil etmek.
Türk Silahlı Kuvvetlerinin
kullanılmasına karar vermek.
Genelkurmay Başkanını atamak.
Milli
Güvenlik
Kurulunu
toplantıya çağırmak.
Milli
Güvenlik
Kuruluna
Başkanlık etmek.
Başkanlığında toplanan B a
kanlar Kurulu kararıyla sıkıyönetim
veya olağanüstü hal ilan etmek ve
kanun hükmünde kararname çıkar
mak.
Kanunları tekrar görüşülmek
üzere Türkiye Büyük Millet Meclisine
geri göndermek,
kin kanunları gerekli gördüğü takdir
de halkoyuna sunmak,
Kanunların, kanun hükmün
deki kararnamelerin, Türkiye Büyük
Millet Meclisi İçtüzüğünün, tümünün
veya belirli hükümlerinin Anayasaya
şekil veya esas bakımından aykırı
oldukları gerekçesi ile Anayasa
Mahkemesinde iptal davası açmak,
Türkiye Büyük Millet Meclisi seçimle
rinin yenilenmesine karar vermek,
b) Yürütme Alanına İlişkin
Olanlar:
Başbakanı atamak ve istifa
sını kabul
etmek,
Başbakanın teklifi üzerine
Bakanları atamak ve görevlerine son
vermek,
Gerekli gördüğü hallerde
Bakanlar Kuruluna Başkanlık etmek
veya Bakanlar Kurulunu Başkanlığı
altında toplantıya çağırmak,
Yabancı
Devletlere Türk
Devletinin temsilcilerini göndermek,
Türkiye Cumhuriyetine gönderilecek
yabancı Devlet temsilcilerini kabul
etmek,
Milletlerarası
andlaşmaları
onaylamak ve yayımlamak,
adına Türk Silahlı Kuvvetlerinin baş
komutanlığını temsil etmek,
Türk Silahlı Kuvvetlerinin
kullanılmasına karar vermek,
Genelkurmay Başkanını atamak,
Milli Güvenlik Kurulunu top
lantıya çağırmak,
Milli Güvenlik Kuruluna Baş
kanlık etmek,
Başkanlığında toplanan Ba
kanlar Kurulu kararıyla sıkıyönetim
veya olağanüstü hal ilan etmek ve
kanun hükmünde kararname çıkar
mak,
TBMM KUTUPHANESI
71
Kararnameleri imzalamak.
Sürekli hastalık, sakatlık ve
kocama sebebi ile belirli kişilerin
cezalarını hafifletmek veya kaldır
mak,
Devlet Denetleme Kurulu
nun üyelerini ve Başkanını atamak.
Devlet Denetleme Kuruluna
inceleme, araştırma ve denetleme
yaptırtmak,
c) Yargı ile ilgili olanlar:
Anayasa Mahkemesi üyele
rini. Danıştay üyelerinin dörtte birini.
Askeri Yargıtay Üyelerini, Askeri
Yüksek İdare Mahkemesi Üyelerini
seçmek.
Cumhurbaşkanı ayrıca Ana
yasada ve kanunlarda verilen seçme
ve atama görevleri ile diğer görevleri
yerine getirir ve yetkileri kullanır.
Kararnameleri imzalamak,
Sürekli hastalık, sakatlık ve
kocama sebebi ile belirli kişilerin ce
zalarını hafifletmek veya kaldırmak,
Devlet denetleme Kurulunun
üyelerini ve Başkanını atamak,
Devlet denetleme Kuruluna
inceleme, araştırma ve denetleme
yaptırtmak,
Yükseköğretim Kurulu üyelerini seçmek,
Üniversite
rektörlerini
seçmek,
c) Yargı ile ilgili Olanlar:
rini, danıştay üyelerinin dörtte birini,
yargıtay Cumhuriyet Başsavcısı
ye
yargıtay
Cumhuriyet
Başsavcıvekilini, Asken Yargıtay
Üyelerini, Askeri Yüksek idare Mah
kemesi Üyelerini, Hakimler ve S a v
cılar Yüksek Kurulu Üyelerini
seçmek.
Cumhurbaşkanı,
ayrıca Anayasada ve kanunlarda
verilen seçme ve atama görevleri ile
diğer görevleri yerine getirir ve yet
kileri kullanır.
Üniversitelerin
lışmalarındaki
zenlemelerin
ça
dü
çağdaş özerklik
şına uygun
reğine
bilimsel
ve yönetimindeki
olarak
paralel
bir
anlayı
düzenlenmesi
ge
düzenlemeye
ihti
yaç
duyulduğundan
nın
Yüksek Öğretim
Cumhurbaşkanı
Kurulu
ile üniversite
yöneticilerini
tayin yetkisi
kaldırılmış
130 ve 131. maddeler
üyeleri
doğrudan
ve bu
ile
konu
düzenlen
miştir.
Yargıtay
savcısı
gıtay
Genel
olarak
Kurulu
bu
Baş
atanması
Yar
'na ait bir
düzenlendiği
başkanının
görevi
Cumhuriyet
ile vekilinin
için.
konudaki
yetki
Cumhur
yetkisi
Hakimler
ve savcıları
ve atama yetkisi yargı
belirleme
mensuplarının
kendi
aralarından
seçecekleri
lerden
oluşacağı
için ve bununla
gili
ve
olarak
sinde yeni
Anayasanın
159
bir düzenleme
dan Cumhurbaşkanın
kurul
kişi
il
madde
yapıldığınüyeleri
TBMM KUTUPHANESI
ni
ni
atama
yetkisi
madde
metninden
E. Sorumluluk ve Sorumsuzluk
hali
MADDE 105- Cumhurbaşkanının,
Anayasa ve diğer kanunlarda Baş
bakan ve ilgili Bakanın imzalarına
gerek olmaksızın tek başına yaşa
bileceği belirtilen işlemleri dışındaki
bütün kararları, Başbakan ve ilgili
bakanlarca imzalanır; bu kararlardan
Başbakan ve ilgili Bakan sorumlu
dur.
Cumhurbaşkanının resen
imzaladığı kararlar ve emirler alevhine Anayasa mahkemesi da
hil, yarqı mercilerine başvurula
maz.
Cumhurbaşkanı, vatana ihanetten dolayı, Türkiye Büyük Mil
let Meclisi üye tamsayısının en az
üçte birinin teklifi üzerine, üye tam
sayısının en az dörtte üçünün vere
ceği kararla suçlandırılır.
E . Sorumluluk
hali
ve Sorumsuzluk
105- Cumhurbaşkanının,
MADDE
Anayasa ve diğer kanunlarda Başba
kan ve ilgili Bakanın imzalarına ge
rek olmaksızın tek başına yaşabile
ceği belirtilen işlemleri dışındaki
bütün kararları. Başbakan ve ilgili
bakanlarca imzalanır; bu kararlardan
Başbakan ve ilgili Bakan sorumlu
dur.
Cumhurbaşkanı, vatana iha
netten dolayı, Türkiye Büyük Millet
Meclisi üye tamsayısının en az üçte
birinin teklifi üzerine, üye tamsayısı
nın en az dörtte üçünün vereceği ka
rarla suçlandırılır.
Hukukun
tam işlerlik
hurbaşkanı
kararlar
üstünlüğü
kazandırmak
'nın
prensibine
için,
re 'sen
ve emirler
aleyhine
de yargı
yolu açılmıştır.
Böylece idarenin
iş/emleri
denetimine
yargı
Cum
imzaladığı
tüm
sokulmak
istenmiştir.
F. Cumhurbaşkanına Vekillik Et
me
F. Cumhurbaşkanına Vekillik E t
me
MADDE 106- Cumhurbaşkanının
hastalık ve yurt dışına çıkma gibi
sebeplerle geçici olarak görevinden
ayrılması hallerinde, görevine dön
mesine kadar; ölüm, çekilme veya
başka bir sebeple Cumhurbaşkanlığı
makamının boşalması halinde de
yenisi seçilinceye kadar, Türkiye
Büyük Millet Meclisi Başkanı Cum
hurbaşkanlığına vekillik eder ve
Cumhurbaşkanına ait yetkileri kulla
nır.
M A D D E 106- Aynen muhafaza edilmiştir.
TBMM KUTUPHANESI
73
G. Cumhurbaşkanı Genel Sekre
terliği
G . Cumhurbaşkanı Genel Sekre
terliği
MADDE
107- Cumhurbaşkanlığı
genel sekreterliğinin kuruluşu, teş
kilat ve çalışma esasları, personel
atama işlemleri Cumhurbaşkanlığı
kararnamesi ile düzenlenir.
H. Devlet Denetleme Kurulu
H. Devlet Denetleme K u r u l u
MADDE 108- idarenin hukuka uy
gunluğunun, düzenli ve verimli şekil
de yürütülmesinin ve geliştirilmesinin
sağlanması amacıyla, Cumhurbaş
kanlığına bağlı olarak Kurulan Dev
let denetleme Kurulu, Cumhurbaş
kanının isteği üzerine, tüm kamu
kurum ve kuruluşlarında ve serma
yesinin yarısından fazlasına bu ku
rum ve kuruluşların katıldığı her türlü
kuruluşta, kamu kurumu niteliğinde
olan meslek kuruluşlarında, her dü
zeydeki işçi ve işveren meslek ku
ruluşlarında, kamuya yararlı der
neklerle vakıflarda, her türlü ince
leme, araştırma ve denetlemeleri
yapar.
Silahlı kuvvetler ve vargı
organları, Devlet Denetleme K u
rulunun görev alanı dışındadır.
nun üyeleri ve üyeleri içinden Baş
kanı, kanunda belirlenen nitelikteki
kişiler arasından, Cumhurbaşkanın
ca atanır. Devlet Denetleme Kurulu
nun işleyişi, üyelerinin görev süresi
ve diğer özlük işleri, kanunla dü
zenlenir.
M A D D E 108- İdarenin hukuka uy
gunluğunun, düzenli ve verimli şe
kilde yürütülmesinin ve geliştirilme
sinin sağlanması amacıyla, Cumhur
başkanlığına bağlı olarak kurulan
Devlet Denetleme Kurulu, Cumhur
başkanının isteği üzerine, tüm kamu
kurum ve kuruluşlarında ve sermaye
sinin yarısından fazlasına bu kurum
ve kuruluşların katıldığı her türlü
kuruluşta, kamu kurumu niteliğinde
olan meslek kuruluşlarında, her dü
zeydeki işçi ve işveren meslek kuru
luşlarında kamuya yararlı dernekler
ve vergi muafiyetli vaki Harda her
türlü inceleme, araştırma ve denet
lemeleri yapar.
nun üyeleri ve üyeleri içinden Baş
kanı, kanunda belirlenen nitelikteki
kişiler arasından, Cumhurbaşkanınca
atanır.
nun işleyişi, üyelerinin görev süresi
ve diğer özlük işleri, kanunla düzen
lenir.
DEĞİŞİKLİK
GEREKÇESİ:
Madde
yararlı
de
dernekler
kuru/unun
görev
buna
paralel
vergi
muafiyetine
sadece
Devi et
alanına
olarak
sahip
kamuya
denetleme
girerken,
vakıflarında
olanlarının
TBMM KUTUPHANESI
74
aynı kapsamda yer alması
uygun
gö
rülmüştür.
Devlet denetleme
kurulunun
devletin bütün kurum ve
kuruluşları
üzerinde
denetim yetkisinin
olması
gerektiği
düşüncesiyle
yeniden
dü
zenleme
Yapılmıştır.
II. Bakanlar Kurulu
A. Kuruluş
I I . Bakanlar K u r u l u
A. Kuruluş
MADDE 109- Bakanlar Kurulu. Baş
bakan ve Bakanlardan kurulur.
Başbakan,
Cumhurbaşka
nınca, Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeleri arasından atanır.
Bakanlar, Türkiye Büyük
Millet Meclisi Üyeleri veya milletvekili
seçilme yeterliğine sahip olanlar arasından başbakanca seçilir ve
Cumhurbaşkanınca atanır; gerekti
ğinde Başbakanın önerisi üzerine
Cumhurbaşkanınca görevlerine son
verilir.
B. Göreve Başlama ve Güvenoyu
B. Göreve Başlama ve Güvenoyu
MADDE 110- Bakanlar Kurulunun
listesi tam olarak Türkiye Büyük
Millet Meclisine sunulur. Türkiye Bü
yük Millet Meclisi tatilde ise toplantı
ya çağrılır.
Bakanlar Kurulunun prog
ramı, kuruluşundan en geç bir hafta
içinde başbakan veya bir bakan ta
rafından Türkiye Büyük Millet Mecli
sinde okunur ve güvenoyuna başvu
rulur, güvenoyu için görüşmeler,
programın okunmasından iki tam
gün geçtikten sonra başlar ve gö
rüşmelerin bitiminden bir tam gün
geçtikten sonra oylama yapılır.
C. Görev Sırasında Güvenoyu
B. Görev Sırasında Güvenoyu
MADDE 111- Başbakan, gerekli gö
rürse. Bakanlar Kurulunda görüş
tükten sonra, Türkiye Büyük Millet
75
TBMM KUTUPHANESI
Meclisinden güven isteyebilir.
Güven istemi, Türkiye Bü
yük Millet Meclisine bildirilmesinden
bir tam gün geçmedikçe görüşüle
mez ve görüşmelerin bitiminden bir
tam gün geçmedikçe oya konula
maz.
Güven istemi, ancak üye
tamsayısının salt çoğunluğuyla red
dedilebilir.
D. Görev ve Siyasi Sorumluluk
I). Görev ve Siyasi Sorumluluk
M A D D E 112- Başbakan, Bakanlar
Kurulunun Başkanı olarak, bakan
lıklar arasında işbirliğini sağlar ve
hükümetin genel siyasetinin yürü
tülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu,
bu siyasetin yürütülmesinden birlikte
sorumludur.
Her bakan, Başbakana karşı
sorumlu olup ayrıca kendi yetkisi
içindeki işlerden ve emri altındakile
rin eylem ve işlemlerinden de so
rumludur.
Başbakan, Bakanların gö
revlerinin Anayasa ve kanunlara uy
gun olarak yerine getirilmesini gö
zetmek ve düzeltici önlemleri al
makla yükümlüdür.
Bakanlar Kurulu üyelerinden
Milletvekili olmayanlar; 81 nci Mad
dede yazılı şekilde Millet Meclisi önünde and içerler ve bakan sıfatını
taşıdıkları sürece Milletvekillerinin
tabi oldukları kayıt ve şartlara uyar
lar ve yasama dokunulmazlığına
sahip bulunurlar, bunlar Türkiye bü
yük Millet Meclisi üyeleri gibi ödenek
ve yolluk alırlar.
M A D D E 112- Başbakan. Bakanlar
Kurulunun başkanı olarak, bakan
lıklar arasında işbirliğini sağlar ve
hükümetin genel siyasetinin yürü
tülmesini gözetir. Bakanlar Kurulu,
bu siyasetin yürütülmesinden birlikte
sorumludur.
Her bakan. Başbakana karşı
sorumlu olup ayrıca kendi yetkisi
içindeki işlerden ve emri altındakile
rin eylem ve işlemlerinden de so
rumludur.
Başbakan, bakanların gö
revlerinin Anayasa ve kanunlara uy
gun olarak yerine getirilmesini gö
zetmek ve düzeltici önlemleri al
makla yükümlüdür.
Bakanlar Kurulu üyelerinden
milletvekili olmayanlar; 81 inci
maddede yazılı şekilde Millet Mecli
si önünde andiçerler ve bakan sıfatını
taşıdıkları sürece milletvekillerinin
tabi oldukları kayıt ve şartlara uyar
lar ve yasama sorumsuzluğu ve do
kunulmazlığına
sahip
bulunurlar.
Bunlar Türkiye Büyük Millet Meclisi
üyeleri gibi ödenek ve yolluk alırlar.
83. maddenin başlığında
ya
pılan değişikliğe
paralel
olarak,
dı
şardan atanan bakanlarında
sadece
yasama
sorumsuzluğuna
da
sahip
oldukları
vurgulanmıştır.
76
TBMM KUTUPHANESI
E. Bakanlıkların Kurulması ve B a
kanlar
E. Bakanlıkların
Bakanlar
MADDE 113- Bakanlıkların Kurul
ması, kaldırılması, görevleri, yetkileri
ve teşkilatı kanunla düzenlenir.
Açık olan bakanlıklarla izinli
veya özürlü olan bir bakana, diğer
bir bakan geçici olarak vekillik eder.
ancak, bir bakan birden fazlasına
vekillik edemez.
kararı ile Yüce Divana verilen bir
bakan bakanlıktan düşer Başbaka
nın yüce Divana şevki halinde hü
kümet istifa etmiş sayılır. Herhangi
bir sebeple boşalan bakanlığa en
geç onbeş gün içinde atama yapılır.
M A D D E 113- Bakanlıkların Kurul
ması, kaldırılması, görevleri, yetkile
ri ve teşkilatı kanunla düzenlenir.
Açık olan bakanlıklarla izinli
veya özürlü olan bir bakana, diğer bir
bakan geçici olarak vekillik eder.
Ancak, bir bakan birden fazlasına
vekillik edemez.
si kararı ile Yüce Divana verilen bir
bakan bakanlıktan düşer. Başbakanın
yüce Divana şevki halinde hükümet
istifa etmiş sayılır. Ancak bu du
rumda milletvekili olan bakanlar
dan biri yeni hükümet kurulunca
ya kadar Cumhurbaşkanınca Baş
bakan Vekili olarak görevlendiri
lir.
Herhangi bir sebeple boşalan
bakanlığa en geç onbeş gün içinde
atama yapılır.
Kurulması
ve
Yüce
Divan'a
sevkedilen
başbakanın yeni hükümet
kurulunca
ya kadar iktidarda kalmasının
sakın
calarını
ortadan kaldırmak
için. is
tifa etmiş sayılan hükvmetin
başkan
lığına,
yeni
hükümet
kuruluncaya
kadar bir vekilin atanması
sistemi
getirilerek.
Yüce Divan'a
sevk duru
mundaki
bakanla, başbakan
arasın
daki eşitsizliğin ortadan
kaldırılması
amaçlanmıştır.
F. Seçimlerde Geçici Bakanlar K u
rulu
F. Seçimlerde Geçici Bakanlar K u
rulu
Meclisi genel seçimlerinden önce,
Adalet, içişleri ve Ulaştırma Ba
kanları çekilir
seçimin başlangıç
Meclisi genel seçimlerinden (ince.
İçişleri Bakanı çekilir. Seçimin baş-
77
TBMM KUTUPHANESI
tarihinden üç gün önce; seçim dö
nemi bitmeden seçimin yenilenme
sine karar verilmesi halinde ise, bu
karardan başlayarak beş gün içinde,
bu bakanlıklara Türkiye Büyük Millet
Meclisi içinden veya dışarıdan ba
ğımsızlar başbakanca atanır.
116 ncı Madde gereğince
seçimlerin yenilenmesine karar ve
rildiğinde Bakanlar Kurulu çekilir ve
Cumhurbaşkanı geçici Bakanlar Ku
rulunu kurmak üzere bir Başbakan
atar.
Geçici Bakanlar Kuruluna,
Adalet, içişleri ve Ulaştırma B a
kanları Türkiye Büyük Millet Mecli
sindeki veya Meclis dışındaki ba
ğımsızlardan olmak üzere, siyasi
parti gruplarından, oranlarına göre
üye alınır.
Siyasi parti
gruplarından
alınacak üye sayısını Türkiye Büyük
Millet Meclisi Başkanı tespit ederek
başbakana bildirir. Teklif edilen ba
kanlığı kabul etmeyen veya sonra
dan çekilen partililer yerine, Türkiye
Büyük Millet Meclisi içinden veya
dışarıdan bağımsızlar atanır.
Geçici Bakanlar Kurulu, ye
nilenme kararının Resmi Gazetede
ilanından itibaren beş gün içinde
kurulur.
Geçici Bakanlar Kurulu için
güvenoyuna başvurulmaz.
Geçici Bakanlar Kurulu se
çim süresince ve yeni Meclis toplanıncaya kadar vazife görür.
langıç tarihinden üç gün önce; seçim
dönemi bitmeden seçimin yenilen
mesine karar verilmesi halinde ise.
bu karardan başlayarak beş gün için
de, bu bakanlığa. Başbakanca bağım
sız bir kişi atanır.
116 ncı Madde gereğince
seçimlerin yenilenmesine karar ve
rildiğinde Bakanlar Kurulu çekilir ve
Cumhurbaşkanı geçici Bakanlar K u
rulunu kurmak üzere bir Başbakan
atar.
Geçici Bakanlar Kuruluna.
İçişleri Bakanı Türkiye Büyük M i l
let Meclisindeki veya Mecİis dışın
daki bağımsızlardan olmak üzere,
siyasi parti gruplarından, oranlarına
göre üye alınır.
Siyasi parti gruplarından alı
nacak üye sayısını Türkiye Büyük
Millet Meclisi Başkanı tespit ederek
Başbakana bildirir. Teklif edilen ba
kanlığı kabul etmeyen veya sonradan
çekilen partililer yerine, aynı siyasi
parti grubundan bir başka üye ataıııı.
Geçici Bakanlar Kurulu, ye
nilenme kararının Resmi Gazetede
ilanından itibaren beş gün içinde ku
rulur.
Geçici Bakanlar Kurulu için
güvenoyuna başvurulmaz.
Geçici Bakanlar Kurulu se
çim süresince ve yeni Meclis toplanıncaya kadar vazife görür.
Tiirkivc Büyük Millet Meclisi ge
nel seçimlerinden
önce, sadece İçiş
leri Bakanı'nın
çekilmesi
düzenlen
miştir. Ulaştırma ve Ada/et
Bakanla
rının seçimden
önce
çekilme/erini
gerektirecek
bir sebebin artık kalma
dığı
kanaatındavız.
Ayrıca geçici bakanlar
kurulunda
boşalma olması halinde, aynı siyasi
partiden
atama yapılmasının
daha
uygun olacağı düşünülmüştür.
78
TBMM KUTUPHANESI
G. Tüzükler
G . Tüzükler
MADDE 115- Bakanlar Kurulu, ka
nunun uygulanmasını
göstermek
veya emrettiği işleri belirtmek üzere,
kanunlara
aykırı
olmamak
ve
Danıştayın incelemesinden geçiril
mek şartıyla tüzükler çıkarabilir.
Tüzükler, Cumhurbaşkanın
ca imzalanır ve kanunlar gibi ya
yımlanır.
M A D D E 115dilmiştir.
H. Türkiye Büyük Millet Meclisi
Seçimlerinin Cumhurbaşkanınca
Yenilenmesi
H . Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi
Seçimlerinin
Cumhurbaşkanınca
Yenilenmesi
MADDE 116- Bakanlar Kurulunun,
110 uncu maddede belirtilen güve
noyunu alamaması ve 99 uncu veya
111 inci Maddeler uyarınca güven
sizlik oyuyla düşürülmesi hallerinde;
kırkbeş gün içinde yeni Bakanlar
Kurulu Kurulamadığı veya kurulduğu
halde güvenoyu alamadığı takdirde
Cumhurbaşkanı.Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanına danışarak, se
çimlerin yenilenmesine karar verebi
lir.
Başbakanın güvensizlik oyu
ile düşürülmeden istifa etmesi üzeri
ne kırkbeş gün içinde veya yeni se
çilen Türkiye Büyük Millet Meclisinde
Başkanlık Divanı seçiminden sonra
yine kırkbeş gün içinde bakanlar Ku
rulunun Kurulamaması hallerinde de
cumhurbaşkanı Türkiye Büyük Millet
Meclisi Başkanına danışarak se
çimlerin yenilenmesine karar verebi
lir.
M A D D E 116-
Aynen muhafaza e-
Aynen muhafaza e-
dilmiştir.
Yenilenme kararı resmi ga
zetede yayımlanır ve seçime gidilir.
TBMM KUTUPHANESI
79
İ. Milli Savunma
1. Başkomutanlık ve Genelkurmay
Başkanlığı
İ. Milli Savunma
1. Başkomutanlık ve Genelkurmay
Başkanlığı
MADDE 117- Başkomutanlık, Türki
ye Büyük Millet Meclisinin manevi
varlığından ayrılamaz ve Cumhur
başkanı tarafından teslim olunur.
Milli güvenliğin sağlanma
sından ve silahlı kuvvetlerin yurt sa
vunmasına hazırlanmasından, Tür
kiye
Büyük Millet Meclisine karşı, B a
kanlar Kurulu sorumludur.
Genelkurmay Başkanı; S i
lahlı Kuvvetlerin komutanı olup, sa
vaşta
Başkomutanlık
görevlerini
Cumhurbaşkanlığı namına yerine
getirir.
Genelkurmay Başkanı, Ba
kanlar Kurulu'nun teklifi üzerine,
Cumhurbaşkanınca atanır; görev ve
yetkileri kanunla düzenlenir. Genel
kurmay Başkanı, bu görev ve yetki
lerinden dolayı Başbakana karşı so
rumludur.
Milli Savunma Bakanlığının,
Genelkurmay Başkanlığı ve Kuvvet
Komutanlıkları ile görev ilişkileri ve
yetki alanı kanunla düzenlenir.
MADDE 117- Aynen muhafaza ed i 1 mistir.
2. Milli Güvenlik Kurulu
2. M i l l i Güvenlik K u r u l u
MADDE 118- Milli Güvenlik Kuru
lu, Cumhurbaşkanının Başkanlı
ğında. Başbakan. Genelkurmav
Başkanı, Milli Savunma, İçişleri.
Dışişleri Bakanları. Kara. Deniz ve
Hava Kuvvetleri Komutanları ve
Jandarma Genel Komutanından
kurulur.
Gündemin özelliğine göre
Kurul toplantıların ilgili bakan ve ki
şiler çağırılış görüşleri alınabilir.
Milli Güvenlik Kurulu; Devle
tin milli güvenlik siyasetinin tayini,
tespiti ve uygulanması ile ilgili ka
rarların alınması ve gerekli koordi-
M A D D E 118- M i l l i Güvenlik K u
rulu, Cumhurbaşkanı'nın başkan
lığında Türkiye
Büyük Millet
Meclisi Başkanı, Başbakan, G e
nelkurmay Başkanı ile M i l l i S a
vunma, İçişleri ve Dışişleri B a
kanlarından oluşur.
Gündemin özelliğine göre
Kurul toplantılarına ilgili bakan ve
kişiler çağırılıp görüşleri alınabilir.
Güvenlik
Milli
Kurulu;
Devletin milli güvenlik siyasetinin
tayini, tespiti ve uygulanması ile il
gili kararların alınması ve gerekli
koordinasyonun sağlanması konu-
TBMM KUTUPHANESI
80
sımdaki tavsiyelerini Bakanlar K u
ruluna bildirir. Bakanlar kurulu,
gerekli gördüğü tedbirleri alır.
Milli Güvenlik Kurulunun
gündemi; Başbakan ve Genelkurmay
Başkanının önerileri dikkate alınarak
Cumhurbaşkanınca düzenlenir.
Cumhurbaşkanının
yoklu
ğunda K u r u l . Meclis başkanını
başkanlığında toplanır.
Milli Güvenlik Kurulu Genel
Sekreterliğinin teşkilatı ve görevleri
nasyonun sağlanması konusundaki
görüşlerini Bakanlar Kuruluna bildi
rir. Kurulun, Devletin varlığı ve
bağımsızlığı, ülkenin bütünlüğü
ve bölünmezliği, toplumun huzur
ve güvenliğinin korunması husu
sunda alınmasını zorunlu gördü
ğü tedbirlere ait kararlar Bakanlar
Kurulunca öncelikle dikkate alınır.
Milli
Güvenlik Kurulunun
gündemi; Başbakan ve Genelkur
may Başkanının önerileri dikkate
alınarak Cumhurbaşkanınca düzen
lenir.
Cumhurbaşkanı katılama
dığı zamanlar milli Güvenlik K u
rulu
Başbakanın
Başkanlığında
toplanır.
Milli Güvenlik Kurulu Genel
Sekreterliğinin teşkilatı ve görevleri
Anayasal
sistemin
mokratik
esaslara
hususun
sürekli
gelmesi.
ilgili
Milli
yeni
daha
bağlanması,
olarak
bu
gündeme
Güvenlik
bir
de
Kurulu'yla
düzenlemeye
ihtiyaç
göstermektedir.
1961
venlik
nun yerine
ülkenin
güvenlik
sorumlu
kendisine
istişari
giler sunacak
Milli
hükümete
danışma
organı
Savunma
ve
Çağdaş
almış
dünyanın
bu hususlarda
ve demok
olduğu
Ülkemizde
organı
olmaktan
mercii
konumunda
birçok
so
kendilerinin
kurulu
ko
ihtiyacı
yad-
nihai
karar
Ancak,
her zaman
yapısı
Mec
güvenliğinden
danışma
Kurulu
hususta
kurum
noktada
'birimlere
sınmamaktadır.
Ayrı
bir
rumlu olan hükümetlerin
parlamento
doğru
tamamiyle
düzenlenmişti.
lis 'e karşı ülkenin
merciinin
bil
Kurulu
niteliğindeydi.
yer
bugün geldiği
numundaki
hüküme
Bu kurul
kanunla
rasinin
Bu
ve sa
olan
bağlı
ca Anayasada
olmayıp,
Gü
mahiyette
görev yapmaktaydı.
dan
Milli
bulunmamaktadır.
vunmasından
tin
öncesinde
Kuru/u
hükümetler
ve
kesindir.
de Milli
itibariyle
Güvenlik
bir
danışma
daha çok bir
karar
görülmekte
ve bu
tartışmayı
beraberin-
TBMM KUTUPHANESI
81
de
getirmektedir.
Bu açıdan,
dan
benimsenen
metlere
hu kurul
tarafın
görüşlerin
hükü
bildirilmesinden
siye edilmesi
ziyade
demokrasiye
ve
yönetim
anlayışına
Böylece
bu Kurul
tarafından
benim
senmiş
kararların
tartışma
kapsa
mından
çıkarılması
daha
tav
çağdaş
uygundur.
sağlanmış
ola
caktır.
Madde bu anlayış
sinde düzeni e nm iştir.
çerçeve
III. Olağanüstü Yönetim Usulleri
A. Olağanüstü Haller
1.Tabii Afet ve Ağır Ekonomik
Bunalım Sebebiyle Olağanüstü
Hal İlanı
III. Olağanüstü Yönetim Usulleri
A. Olağanüstü Haller
1.Tabii Afet ve Ağır Ekonomik
Bunalım Sebebiyle Olağanüstü H a l
İlanı
MADDE 119- Tabii afet, tehlikeli
salgın hastalıklar veya ağır ekono
mik bunalım hallerinde, Cumhurbaş
kanı Başkanlığında toplanan Ba
kanlar Kurulu, yurdun bir veya bir
den fazla bölgesinde veya bütünün
de süresi altı ayı geçmemek üzere
olağanüstü hal ilan edebilir.
2.Şiddet Olaylarının Yaygınlaşma
sı ve Kamu Düzeninin Ciddi Ş e
kilde Bozulması Sebepleriyle Ola
ğanüstü Hal İlam
2..Şiddet Olaylarının Yaygınlaşma
sı ve K a m u Düzeninin Ciddi Şekil
de Bozulması Sebepleriyle Olağa
nüstü H a l İlanı
MADDE 120- Anayasa ile kurulan
hür demokrasi düzenini veya temel
hak ve hürriyetleri ortadan kaldırma
ya yönelik yaygın şiddet hareketleri
ne ait ciddi belirtilerin ortaya çıkması
veya şiddet olayları sebebiyle kamu
düzeninin ciddi şekilde bozulm ası
hallerinde, Cumhurbaşkanı Başkan
lığında toplanan Bakanlar Kurulu,
milli güvenlik Kurulunun da görüşü
nü aldıktan sonra yurdun bir veya
birden fazla bölgesinde veya bütü
nünde, süresi attı ayı geçmemek
üzere olağanüstü hal ilan edebilir.
M A D D E 120- Anayasa ile kurulan
ya yönelik yaygın şiddet hareketleri
ne ait ciddi belirtilerin ortaya çıkması
veya şiddet olayları sebebiyle kamu
düzeninin ciddi şekilde bozulması
hallerinde. Cumhurbaşkanı başkanlı
ğında toplanan Bakanlar Kurulu.
Milli Güvenlik Kurulu'nun da görü
şünü aldıktan sonra yurdun bir veya
birden fazla bölgesinde veya bütü
nünde, süresi dört ayı geçmemek
üzere olağanüstü hal ilan edebilir
TBMM KUTUPHANESI
S2
Demokrasi,
olağan hâl reji
minin adıdır. Eğer olağanüstü
hâle
gerek görülürse
hu düzenin
mümkün
olduğunca
kısa olması
düşünü/dü
ğünden 6 aylık süre 4 aya
indirilmiş
tir.
3.Olağanüstü
zenleme
Hallerle
İlgili Dü
MADDE 121- Anayasanın 119 ve
120 nci maddeleri uyarınca olağa
nüstü hal ilanına karar verilmesi du
rumunda, bu karar resmi gazetede
yayımlanır ve hemen Türkiye Büyük
Millet Meclisinin onayına sunulur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde
ise derhal toplantıya çağrılır. Meclis,
olağanüstü hal süresini değiştirebilir,
Bakanlar Kurulun istemi üzerine, her
defasında dört ayı geçmemek üzere,
süreyi uzatabilir veya olağanüstü
hali kaldırabilir.
119 uncu madde uyarınca
ilan edilen olağanüstü hallerde
vatandaşlar için getirilecek para,
mal ve çalışma yükümlülükleri ile
olağanüstü hallerin her türü için
ayrı ayrı geçerli olmak üzere, Anayasanın 15 inci maddesindeki
ilkeler doğrultusunda temel hak
ve hürriyetlerin nasıl sınırlınacağı
veya nasıl durdurulacağı, halin
gerektirdiği tedbirlerin nasıl ve ne
suretle alınacağı, kamu hizmeti
görevlilerine ne gibi yetkiler veri
leceği, görevlilerin durumlarında
ne gibi değişiklikler yapılacağı ve
olağanüstü yönetim usulleri, ola
ğanüstü hal kanununda düzenle
nir.
Olağanüstü hal süresince,
Cumhurbaşkanının
Başkanlığında
toplanan Bakanlar Kurulu, olağa
nüstü halin gerekli kıldığı konularda,
kanun hükmünde kararnameler çıkarabilir. bu kararnameler, resmi ga-
3,Olağanüstü
zenleme
Hallerle
İlgili Dü
M A D D E 1 2 1 - Anayasanın 119 ve
120'nci maddeleri uyarınca olağa
nüstü hal ilanına karar verilmesi du
rumunda, bu karar Resmi Gazetede
yayımlanır ve hemen Türkiye Büyük
Millet Meclisinin onayına sunulur.
Türkiye Büyük Millet Meclisi tatilde
veya çalışmalarına ara vermişse
derhal toplantıya çağrılır. Meclis,
olağanüstü hal süresini değiştirebilir.
Bakanlar Kurulunun istemi üzerine,
her defasında üç ayı geçmemek üze
re, süreyi uzatabilir veya olağanüstü
hali kaldırabilir.
Olağanüstü hal ilanı ka
rarlarının onaylanması veya uza
tılması üye tam sayısının salt ço
ğunluğunun kararına bağlıdır. O lağanüstü hallerde vatandaşlar için
konulabilecek para, mal ve çalışma
yükümlülükleri, bu hallerin ilanı,
yürütülmesi ve kaldırılması ile il
gili kural ve usuller kanunla dü
zenlenir.
Olağanüstü
hal süresince.
Cumhurbaşkanının
başkanlığında
toplanan Bakanlar Kurulu, olağa
nüstü halin gerekli kıldığı konularda,
kanun hükmünde kararnameler çıka
rabilir. B u kararnameler. Resmi Ga
zetede yayımlanır ve aynı gün Türki
ye Büyük Millet Meclisinin onayına
sunulur; bunların Meclisçe onaylan
masına ilişkin süre ve usul. İçtüzükte
belirlenir.
TBMM KUTUPHANESI
zetede yayımlanır ve aynı gün Tür
kiye Büyük Millet Meclisinin onayına
sunulur; bunların Meclisçe onaylan
masına ilişkin süre ve usul, İçtüzükte
belirlenir.
Birinci
fıkradaki
dört aylık
süre üç aya indirilerek, olağan
hale
hıran önce dönülmesi
amaçlanmıştır.
İkinci fıkrada ise olağanüstü hal ila
nı kararı
ile uzatılma kararının
o-
naylanmasında
TBMM
üye tam sayı
sının salt çoğunluğu aranarak,
temel
hakların
kısıtlanmasında
Meclisin
mut/ak
iradesinin
aranması
amaç
lanmıştır.
B. Sıkıyönetim, Seferberlik ve S a
vaş Hali
B. Sıkıyönetim, Seferberlik ve S a
vaş Hali
MADDE 122- Anayasanın tanıdığı
ya yönelen ve olağanüstü hal ilanını
gerektiren hallerden daha vahim
şiddet hareketlerinin yaygınlaşması
veya savaş hali, savaşı gerektirecek
bir durumun baş göstermesi, ayak
lanma olması veya vatan veya
Cumhuriyete karşı kuvvetli ve ey
lemli bir kalkışmanın veya ülkenin ve
Milletin bölünmezliğini içten veya
dıştan tehlikeye düşüren şiddet ha
reketlerinin yaygınlaşması sebeple
riyle, Cumhurbaşkanı Başkanlığında
toplanan bakanlar Kurulu, milli gü
venlik Kurulunun da görüşünü al
dıktan sonra, süresi altı ayı aşma
mak üzere yurdun bir veya birden
fazla bölgesinde veya bütününde
sıkıyönetim ilan edebilir, bu karar,
derhal resmi gazetede yayımlanır ve
aynı gün Türkiye büyük Millet Mecli
sinin onayına sunulur. Türkiye Bü
yük Millet Meclisi toplantı halinde
değilse hemen toplantıya çağırılır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi gerekli
gördüğü takdirde sıkıyönetim süre
sini kısaltabilir, uzatabilir veya sıkı
yönetimi kaldırabilir.
TBMM KUTUPHANESI
84
Sıkıyönetim
süresinde,
Cumhurbaşkanının
Başkanlığında
toplanan Bakanlar Kurulu sıkıyöne
tim halinin gerekli kıldığı konularda
kanun hükmünde kararname çıkara
bilir.
Bu kararnameler resmi ga
zetede yayımlanır ve aynı gün Tür
kiye Büyük Millet Meclisinin onayına
sunulur, bunların Meclisçe onaylan
masına ilişkin süre ve usul içtüzükte
belirlenir.
Sıkıyönetimin her defasında
dört ayı aşmamak üzere uzatılması,
Türkiye Büyük Millet Meclisinin kara
rına bağlıdır, savaş hallerinde bu
dört aylık süre aranmaz.
Sıkıyönetim, seferberlik ve
savaş hallerinde hangi hükümlerin
uygulanacağı ve işlemlerin nasıl yü
rütüleceği, idare ile olan ilişkileri,
hürriyetlerin nasıl kısıtlanacağı veya
durdurulacağı ve savaş veya savaşı
gerektirecek bir durumun baş gös
termesi halinde vatandaşlar için geti
rilecek yükümlülükler kanunla dü
zenlenir.
Sıkıyönetim
Komutanları
Genelkurmay Başkanlığına bağlı
olarak görev yaparlar.
IV. İdare
A. İdarenin Esasları
1. İdarenin Bütünlüğü ve Kamu
Tüzelkişiliği
I V . İdare
A . İdarenin Esasları
1. İdarenin Bütünlüğü ve K a m u
Tüzelkişiliği
MADDE 123- idare, kuruluş ve gö
revleriyle bir bütündür ve kanunla
düzenlenir.
İdarenin kuruluş ve görevle
ri, merkezden yönetim ve yerinden
yönetim esaslarına dayanır.
Kamu tüzelkişiliği, ancak
kanunla veya kanunun açıkça verdi
ği yetkiye dayanılarak kurulur.
TBMM KUTUPHANESI
85
2. Yönetmelikler
2. Yönetmelikler
MADDE 124- Başbakanlık, Bakan
lıklar ve kamu tüzelkişileri, kendi gö
rev alanlarını ilgilendiren kanunların
ve tüzüklerin uygulanmasını sağla
mak üzere ve bunlara aykırı olma
mak şartıyla, yönetmelikler çıkarabi
lirler.
Hangi yönetmeliklerin resmi
gazetede yayımlanacağı kanunda
belirtilir
B. Yargı Yolu
B. Y a r g ı Yolu
MADDE 125- İdarenin her türlü ey
lem ve işlemlerine karşı yargı yolu
açıktır.
Kamu hizmetleri ile ilgili im
tiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde
bunlardan doğan uyuşmazlıkların
millî veya milletlerarası tahkim yo
luyla çözülmesi öngörülebilir. Millet
lerarası tahkime ancak yabancılık
unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için
gidilebilir.
Cumhurbaşkanının
tek
başına yapacağı işlemler ile Yük
sek Askeri Şuranın kararları yarqı
denetimi dışındadır.
İdari işlemlere karşı açılacak
davalarda süre, yazılı bildirim tari
hinden başlar.
Yargı yetkisi, idari eylem ve
işlemlerin hukuka uygunluğunun de
netimi ile sınırlıdır, yürütme görevi
nin kanunlarda gösterilen şekil ve
esaslara uygun olarak yerine getiril
mesini kısıtlayacak, idari eylem ve
işlem niteliğinde veya takdir yetkisini
kaldıracak biçimde yargı kararı veri
lemez.
idari işlemin uygulanması
halinde telafisi güç veya imkansız
zararların doğması ve idari işlemin
açıkça hukuka aykırı olması şartları
nın birlikte gerçekleşmesi durumun
da gerekçe gösterilerek yürütmenin
M A D D E 125- İdarenin her türlü ey
lem ve işlemlerine karşı yargı yolu
açıktır.
İdari işlemlere karşı açılacak
davalarda süre. yazılı bildirim tari
hinden başlar.
Kamu hizmetleri ile ilgili
imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinde
bunlardan doğan
uyuşmazlıkların
millî veya milletlerarası tahkim yo
luyla çözülmesi öngörülebilir. Mil
letlerarası tahkime ancak yabancılık
unsuru taşıyan uyuşmazlıklar için
gidilebilir.
Yargı yetkisi, idari eylem ve
işlemlerin hukuka uygunluğunun de
netimi ile sınırlıdır. Yürütme görevi
nin kanunlarda gösterilen şekil ve
esaslara uygun olarak yerine getiril
mesini kısıtlayacak, idari eylem ve
işlem niteliğinde veya takdir yetkisi
ni kaldıracak biçimde yargı kararı
verilemez.
İdari işlemin uygulanması
halinde telafisi güç veya imkansız
zararların doğması ve idari şilemin
açıkça hukuka aykırı olması şartları
nın birlikte gerçekleşmesi durumun
da gerekçe gösterilerek yürütmenin
durdurulmasına karar verilebilir.
Kanun, olağanüstü hallerde,
sıkıyönetim, seferberlik ve savaş ha
linde ayrıca milli güvenlik, kamu
TBMM KUTUPHANESI
S6
durdurulmasına karar verilebilir.
Kanun, olağanüstü hallerde,
sıkıyönetim, seferberlik ve savaş
halinde ayrıca milli güvenlik, kamu
düzeni, genel sağlık nedenleri ile
yürütmenin durdurulması kararı ve
rilmesini sınırlayabilir.
İdare, kendi eylem ve iş
lemlerinden doğan zararı ödemekle
yükümlüdür.
düzeni. genel sağlık nedenleri ile yü
rütmenin durdurulması kararı veril
mesini sınırlayabilir.
İdare, kendi eylem ve iş
lemlerinden doğan zararı ödemekle
yükümlüdür.
İdarenin
tüm eylem ve iş
lemleri yargı denetimine
sokularak,
madde,
anayasanın,
değiştirilmesi
dahi
teklif edilemeyecek
olan
2.
maddesindeki
hukuk devleti
ilkesine
uyumlu hale getirilmeye
çalışılmıştır.
Anayasanın
2. maddesi
değiştirile
meyeceğinden,
böyle
bir
düzenle
meyle anayasadaki
çelişkinin
gide
rilmesi
amaçlanmıştır.
C. İdarenin kuruluşu
1. Merkezi İdare
C . İdarenin kuruluşu
1. Merkezi İdare
MADDE 126- Türkiye, merkezi idare
kuruluşu bakımından, coğrafya du
rumuna, ekonomik şartlara ve kamu
hizmetlerinin gereklerine göre, illere:
iller de diğer kademeli bölümlere
ayrılır.
İllerin idaresi yetki genişliği
esasına dayanır. Kamu hizmetlerinin
görülmesinde verim ve uyum sağla
mak amacıyla, birden çok ili içine
alan merkezi idare
teşkilatı kurulabilir. Bu teşkilatın gö
rev ve yetkileri kanunla düzenlenir.
2. Mahalli İdareler
2. Mahalli İdareler
MADDE 127- Mahalli idareler; il.
belediye veya köy halkının mahalli
müşterek ihtiyaçlarını karşılamak
üzere kuruluş esasları kanunla belir
tilen ve karar organları, gene kanun
da gösterilen, seçmenler tarafından
seçilerek oluşturulan kamu tüzelki
şileridir.
Mahalli idarelerin kuruluş ve
görevleri ile yetkileri, yerinden yöne-
M A D D E 127- Mahalli İdareler;
halkın mahalli müşterek ihtiyaçlarını
karşılamak üzere
kuruluş esasları
kanunla belirtilen ve karar organları,
gene kanunda gösterilen, seçmenler
tarafından seçilerek oluşturulan ka
mu tüzelkişileridir.
Mahalli idarelerin kuruluş ve
görevleri ile yetkileri, verinden yö
netim ilkesine uygun olarak kanunla
87
TBMM KUTUPHANESI
düzenlenir.
Mahalli idarelerin seçimleri.
67 nci maddedeki esaslara göre beş
yılda bir yapılır. Kanun, büyük yer
leşim merkezleri için özel yönetim
biçimleri getirebilir.
Mahalli idarelerin seçilmiş
organlarının, organlık sıfatını ka
zanmalarına ilişkin itirazların çözü
mü ve kaybetmeleri, konusundaki
denetim yargı yolu ile olur. Ancak
görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile
hakkında soruşturma veya kovuştur
ma açılan mahalli idare organları ve
ya bu organların üyelerini. B a k a n
lar K u r u l u geçici bir tedbir olarak,
kesin hükme kadar görevden uzak
laştırabilir.
Merkezi idare, mahalli ida
reler üzerinde, mahalli hizmetlerin
idarenin bütünlüğü ilkesine uygun
şekilde yürütülmesi, kamu görevle
rinde birliğin sağlanması, toplum
yararının korunması ve mahalli ihti
yaçların gereği gibi karşılanması amacıyla. kanunda belirtilen esas ve
usuller dairesinde idari denetim ve
gözetim yetkisine sahiptir.
Mahalli
idarelerin
belirli
kamu hizmetlerinin görülmesi amacı
ile, kendi aralarında Bakanlar Kuru
lunun izni ile birlik kurmaları, gö
revleri, yetkileri, maliye ve kolluk
işleri ve merkezi idare ile karşılıklı
bağ ve ilgileri kanunla düzenlenir, bu
iderelere, görevleri ile orantılı gelir
kaynakları sağlanır.
tim ilkesine uygun olarak kanunla
düzenlenir.
Mahalli idarelerin seçimleri,
67 nci maddedeki esaslara göre beş
yılda bir yapılır. Ancak, milletvekili
genel veya ara seçiminden önceki
veya sonraki bir yıl içinde yapıl
ması gereken mahalli idareler or
ganlarına veya bu organların üyelerine ilişkin genel veya ara se
çimler milletvekili genel veya ara
seçimleriyle birlikte yapılır. Kanun,
büyük yerleşim merkezleri için özel
yönetim biçimleri getirebilir.
Mahalli idarelerin seçilmiş
organlarının, organlık sıfatını ka
zanmalarına ilişkin itirazların çözü
mü ve kaybetmeleri, konusundaki
denetim yargı yolu ile olur. ancak,
görevleri ile ilgili bir suç sebebi ile
hakkında soruşturma veya kovuş
turma açılan mahalli idare organları
veya bu organların üyelerini, içişleri
bakanı, geçici bir tedbir olarak, ke
sin hükme kadar uzaklaştırabilir.
Merkezi idare, mahalli ida
reler üzerinde, mahalli hizmetlerin
idarenin bütünlüğü ilkesine uygun
şekilde yürütülmesi, kamu görevle
rinde birliğin sağlanması, toplum
yararının korunması ve mahalli ihti
yaçların gereği gibi karşılanması
amacıyla, kanunda belirtilen esas ve
usuller dairesinde idari vesayet yet
kisine sahiptir.
Mahalli idarelerin belirli ka
mu hizmetlerinin görülmesi amacı
ile, kendi aralarında Bakanlar Kuru
lunun izni ile birlik kurmaları, görev
leri, yetkileri, maliye ve kolluk işleri
ve merkezi idare ile karşılıklı bağ ve
ilgileri kanunla düzenlenir, bu idare
lere, görevleri ile orantılı gelir kay
nakları sağlanır.
Yerel yönetimlerin
rimlerden
meydancı
bırakılmış
verecek
imkanı
böylece
t ırzda
ihtiyaçlara
bir yerel
fıkrada
arasında
zaman olması durumunda
ss
cevap
yapılanma
milletvekili
veya ara seçimleriyle,
genel seçimler
birlikle
bi
kanuna
sağlanmıştır.
Üçüncü
Genel
hangi
geldiği
yapılmasına
mahalli
bir yıldan
iki
ilişkin
az
seçimin
düzenlc-
TBMM KUTUPHANESI
me çıkartılarak
arttırılmak
Meclis'in
Dördüncü
halli
idare
alma
Mahalli
ce
olarak
İçişleri
Bakanlar
rek mahalli
idarelerin
üyelerin
görevden
Bakanı
Kurulu
korunması
idarelere
ise ma
ile bu
geçici
yetkisi
malardan
fıkrada
organları
organlarını
alınarak.
insiyatifi
istenmiştir.
na
keyfî
ndan
verile
uygula
amaçlanmıştır.
daha fazla
güven
verilmiştir.
Yine ayrıca maddenin 5. fık
rasında geçen "idari vesayet"
devi
mi "İdari denetim ve gözetim"
şekli
ne
dönüştürülmüştür.
Çünkü vesayet kelimesi,
bir
medeni
hukuk deyimi
olup.
kendi
kendini idareden aciz kişilere
hakim
kararı
ile hir haşka kimsenin
vasi
tayini edilmesini ifade eder.
Mahalli
İdareci/erimiz,
hu deyimden
haklı
o/arak rahatsızlık
duymakladırlar.
D. Kamu Hizmeti
İlgili Hükümler
1. Genel İlkeler
Görevlileriyle
D. K a m u Hizmeti
İlgili Hükümler
1. Genel İlkeler
Görevlileriyle
M A D D E 128- Aynen muhafaza eMADDE 128- Devletin, kamu iktisadi
dilmiştir.
teşebbüsleri ve diğer kamu tüzelki
şilerinin genel idare esaslarına göre
yürütmekle yükümlü oldukları kamu
hizmetlerinin gerektirdiği asli ve sü
rekli görevler, memurlar ve diğer
kamu görevlileri eliyle gorulur.
Memurların ve diğer kamu
görevlilerinin nitelikleri, atanmaları,
görev ve yetkileri, hakları ve yü
kümlülükleri, aylık ve ödenekleri ve
diğer özlük işleri kanunla düzenlenir,
üst kademe yöneticilerinin yetiştiril
me usul ve esasları, kanunla özel
olarak düzenlenir.
Üst kademe yöneticilerinin
yetiştirilme usûl ve esasları, kanunla
özel olarak düzenlenir.
89
TBMM KUTUPHANESI
2. Görev ve Sorumlulukları Disip
lin Kovuşturulmasında Güvence
2. Görev ve Sorumlulukları Disip
lin Kovuşturulmasında Güvence
MADDE 129- Memurlar ve diğer
kamu görevlileri Anayasa ve kanun
lara sadık kalarak faaliyette bulun
makla yükümlüdürler.
Memurlar ve diğer kamu
görevlileri ile kamu kurumu niteliğin
deki meslek kuruluşları ve bunların
üst kuruluşları mensuplarına sa
vunma hakkı tanınmadıkça disiplin
cezası verilemez.
Uyarma ve kınama cezala
rıyla ilgili olanlar hariç, disiplin ka
rarları yargı denetimi dışında bırakı
lamaz.
Silahlı
Kuvvetler
men
supları ile hakimler ve savcılar
hakkındaki hükümler saklıdır.
görevlilerinin yetkilerini kullanırken
işledikleri kusurlardan doğan tazmi
nat davaları, kendilerine rücu edil
mek kaydıyla ve kanunun gösterdiği
şekil ve şartlara uygun olarak, ancak
idare aleyhine açılabilir.
görevlileri hakkında işledikleri iddia
edilen suçlardan ötürü ceza kovuş
turması açılması, kanunla belirlenen
istisnalar dışında, kanunun gös
terdiği idari merciin iznine bağlıdır.
M A D D E 129- Memurlar ve diğer
kamu görevlileri Anayasa ve kanun
lara sadık kalarak faaliyette bulun
makla yükümlüdürler.
Memurlar ve diğer kamu gö
revlileri ile kamu kurumu niteliğin
deki meslek kuruluşları ve bunların
üst kuruluşları mensuplarına savun
ma hakkı tanınmadıkça disiplin ceza
sı verilemez.
Uyarma cezasıyla ilgili olanlar hariç, disiplin kararları yargı
denetimi dışında bırakılamaz.
revlilerinin v etkilerini kullanırken
işledikleri kusurlardan doğan tazmi
nat davaları, kendilerine rücu edil
mek kaydıyla ve kanunun gösterdiği
şekil ve şartlara uygun olarak, ancak
idare aleyhine açılabilir.
revlileri hakkında işledikleri iddia
edilen suçlardan ötürü ceza kovuş
turması açılması kanunla belirlenen
usullere tabidir.
Üçüncü paragraf
da kınama
cezaları yargının
denetimine
alına
rak, son fıkrada
da, memurlarla
di
ğer kamu görevlilerinin
işledikleri
lum suçlar yargının
denetimine
açı
larak
Anayasanın
2.maddesindeki
Hukuk
Devleti
ilkesine
ters
düşen
hükümlerin
ayıklanması
amaçlan
mıştır.
Silahlı kuvvetler
mensupları
ile hakim ve savcılar için de disiplin
suçları yargı denetimi içine
alınmış
tır.
90
TBMM KUTUPHANESI
E. Yükseköğretim Kurumları ve
Üst Kuruluşları
1. Yükseköğretim Kurumları
E. Yükseköğretim K u r u m l a r ı ve
( i s t Kuruluşları
I. Yükseköğretim K u r u m l a r ı
MADDE 130- Çağdaş eğitim öğretim esaslarına dayanan bir dü
zen içinde Milletin ve ülkenin ihti
yaçlarına uygun insan gücü yetiştir
mek amacı ile; orta öğretime dayalı
çeşitli düzeylerde eğitim - öğretim,
bilimsel araştırma, yayın ve danış
manlık yaşmak, ülkeye ve insanlığa
hizmet etmek üzere çeşitli birimler
den oluşan kamu tüzelkişiliğine ve
bilimsel özerkliğe sahip üniversiteler
devlet tarafından kanunla kurulur.
Kanunda gösterilen usul ve esaslara
göre, kazanç amacına yönelik ol
mamak şartı ile vakıflar tarafından,
devletin gözetim ve denetimine tabi
yüksek öğretim kurumları kurulabilir.
Kanun, üniversitelerin ülke
sathına dengeli bir biçimde yayılma
sını gözetir.
Üniversiteler ile öğretim üyeleri ve yardımcıları serbestçe her
türlü bilimsel araştırma ve yayında
bulunabilirler.
Ancak, bu yetki,
devletin varlığı ve bağımsızlığı ve
Milletin ve ülkenin bütünlüğü ve
bölünmezliği aleyhinde faaliyette
bulunma serbestliği vermez.
Üniversiteler
ve
bunlara
bağlı birimler, devletin gözetimi ve
denetimi altında oluş, güvenlik hiz
metleri devletçe sağlanır.
Kanunun belirlediği usul ve
esaslara göre; rektörler Cumhur
başkanınca, dekanlar ise Yükse
köğretim Kurulunca seçilir ve ata
nır.
Üniversite yönetim ve dene
tim organları ile öğretim elemanları;
Yükseköğretim Kurulunun veya
üniversitelerin
yetkili organlarının
dışında kalan makamlarca her ne
suretle olursa olsun görevlerinden
uzaklaştırılamazlar.
Üniversitelerin
hazırladığı
MADDE
130Çağdaş
eğitimöğretim esaslarına dayanan bir düzen
içinde milletin ve ülkenin ihtiyaçla
rına uygun insan gücü yetiştirmek
amacı ile; ortaöğretime dayalı çeşitli
düzeylerde eğitim-öğretim. bilimsel
araştırma, yayın ve danışmanlık
yapmak, ülkeye ve insanlığa hizmet
etmek üzere çeşitli birimlerden olu
şan kamu tüzelkişiliğine ve bilimsel
özerkliğe sahip üniversiteler Devlet
tarafından kanunla kurulur.
Kanunda gösterilen usul ve
esaslara göre. kazanç amacına yöne
lik olmamak şartı ile vakıflar tarafın
dan. Devletin gözetim ve denetimine
tabi v iikseköğretim kurumları kuru
labilir.
Kanun, üniversitelerin ülke
sathına dengeli bir biçimde yayılma
sını gözetir.
Üniversiteler ile öğretim ü>eleri ve yardımcıları serbestçe her
türlü bilimsel araştırma ve yayında
bulunabilirler.
Üniversiteler
ve
bunlara
bağlı birimler. Devletin gözetimi ve
denetimi altında olup. güvenlik hiz
metleri Dev letçe sağlanır.
Kanunun belirlediği usul ve
esaslara göre; rektörler üniversite
öğretim üyeleri tarafından, dekan
lar ise ilgili fakülte ve yüksekokul
öğretim üyeleri tarafından seçilir
ler.
Üniversite Yönetim ve de
netim organları ile öğretim elemanla
rı: üniversitelerin kendi yetkili or
ganları dışında kalan makamlarca
hiçbir surette görevlerinden uzak
laştırılamazlar.
Üniversitelerin
hazırladığı
bütçeler; yükseköğretim Kurulunca
tetkik ve onaylandıktan sonra Milli
Eğitim Bakanlıüf na sunulur ve ızenel
91
TBMM KUTUPHANESI
ve katma bütçelerin bağlı olduğu esaslara uygun olarak işleme tabi tu
tularak yürürlüğe konulur ve denet
lenir.
Yükseköğretim kurumlarının
kuruluş ve organları ile işleyişleri ve
bunların seçimleri, görev, yetki ve
sorumlulukları üniversiteler üzerinde
Devletin gözetim ve denetim hakkını
kullanma usulleri, öğretim elemanla
rının görevleri, unvanları, atama,
yükselme ve emeklilikleri, öğretim
elemanı yetiştirme, üniversitelerin ve
öğretim elemanlarının kamu kuru
luşları ve diğer kurumlar ile ilişkileri,
öğretim düzeyleri ve süreleri, yükse
köğretime giriş, devam ve alınacak
harçlar. Devletin yapacağı yardımlar
ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza işle
ri, mali işler, özlük hakları, öğretim
elemanlarının uyacakları koşullar,
üniversitelerarası ihtiyaçlara göre
öğretim
elemanlarının görevlendi
rilmesi, öğrenimin ve öğretimin hür
riyet ve teminat içinde (çağdaş) bilim
ve teknoloji gereklerine göre yürü
tülmesi. " Y ü k s e k öğretim planla
ma, koordinasyon ve denetleme
kuruluna" ve üniversitelere Devle
tin sağladığı mali kaynakların kulla
nılması kanunla düzenlenir.
Vakıflar tarafından kurulan
yükseköğretim kurumları, mali ve
idari konuları dışındaki akademik
çalışmaları, öğretim elemanlarının
sağlanması ve güvenlik yönlerinden,
Devlet eliyle kurulan yükseköğretim
kurumları için Anayasada belirtilen
hükümlere tabidir."
bütçeler; Yükseköğretim Kurulunca
tetkik ve onaylandıktan sonra milli
eğitim bakanlığına sunulur ve genel
ve katma bütçelerin bağlı olduğu
esaslara uygun olarak işleme tabi
tutularak yürürlüğe konulur ve de
netlenir.
Yükseköğretim Kurumlarının
kuruluş ve organları ile işleyişleri ve
bunların seçimleri, görev, yetki ve
sorumlulukları üniversiteler üzerinde
devletin gözetim ve denetim hakkını
kullanma usulleri, öğretim elemanla
rının görevleri, unvanları, atama,
yükselme ve emeklilikleri, öğretim
elemanı yetiştirme, üniversitelerin ve
öğretim elemanlarının kamu kuru
luşları ve diğer kurumlar ile ilişkileri,
öğretim düzeyleri ve süreleri, yükse
köğretime giriş, devam ve alınacak
harçlar, devletin yaşacağı yardımlar
ile ilgili ilkeler, disiplin ve ceza işleri,
mali işler, özlük hakları, öğretim elemanlarının uyacakları koşullar,
üniversitelerarası ihtiyaçlara göre
öğretim elemanlarının görevlendiril
mesi, öğrenimin ve öğretimin hürri
yet ve teminat içinde ve çağdaş bilim
ve teknoloji gereklerine göre yürü
tülmesi, Yükseköğretim Kuruluna
ve üniversitelere devletin sağladığı
mali kaynakların kullanılması ka
nunla düzenlenir.
Vakıflar tarafından kurulan
yükseköğretim kurumları, mali ve
idari konuları dışındaki akademik
çalışmaları, öğretim elemanlarının
sağlanması ve güvenlik yönlerinden,
devlet eliyle kurulan yükseköğretim
kurumları için Anayasada belirtilen
hükümlere tabidir.
Değişiklikle,
seçimlerinde
la "inin
rektör
ve dekan
Yükseköğretim
kurum
demokratikleştirilmesi
a-
maçlartmıştır.
Dördüncü fıkradaki
bilimsel
araştırmalarla
ilgili
sınırlamalar
kaldırılmış,
genel sınırlama
sebepleri
kâ/i görülmüştür.
92
TBMM KUTUPHANESI
2. Yükseköğretim Üst Kuruluşları
2. Yükseköğretim Üst Kuruluşları
M A D D E 131- Yükseköğretim Ku
rumlarının öğretimini planlamak, dü
zenlemek, yönetmek, denetlemek,
yükseköğretim kurumlarındaki eğitim
- öğretim ve bilimsel araştırma faali
yetlerini yönlendirmek, bu kurumla
rın kanunda belirtilen amaç ve ilkeler
doğrultusunda Kurulmasını, gelişti
rilmesini ve üniversitelere tahsis edilen kaynakların etkili bir biçimde
kullanılmasını sağlamak ve öğretim
elemanlarının
yetiştirilmesi
için
planlama yaşmak maksadı ile Yük
seköğretim Kurulu kurulur.
Yükseköğretim Kurulu, Üni
versiteler, Bakanlar Kurulu ve G e
nelkurmay Başkanlığınca seçilen ve
sayıları, nitelikleri ve seçilme usulleri
kanunla belirlenen adaylar arasında
rektörlük ve öğretim üyeliğinde ba
şarılı hizmet yaşmış profesörlere
öncelik vermek sureti ile Cumhur
başkanınca atanan üyeler ve Cum
hurbaşkanınca doğrudan doğruya
seçilen üyelerden Kurulur.
Kurulun teşkilatı, görev, yet
ki, sorumluluğu ve çalışma esasları
MADDE 131- Yükseköğretim ala
nında gerekli planlamayı ve üst
denetimi yapmak, yükseköğretim
kurumları arasında koordinasyo
nu sağlamak üzere yükseköğretim
kurumlarının temsilcilerinden ve
Türkiye B ü y ü k Millet Meclisi'nce
seçilecek yükseköğretim alanında
bilgi ve tecrübe sahibi kişilerden
oluşan bir Yükseköğretim Planla
ma Koordinasyon ve Denetleme
K u r u l u kurulur. B u kurulda ço
ğunluk yükseköğretim kurumları
temsilcilerinden oluşur.
Yükseköğretim Planlama,
Koordinasyon ve Denetleme K u rultı'nun teşkilatı, görev \e yetki
leri ile çalışma esasları yükseköğ
retim kurumlarının idari, mali ve
bilimsel gerekliliği ilkesine uygun
olarak kanunla düzenlenir.
Yüksek öğretini
kurul usları
ile ilgili planlama
koordinasyon
ve
denetim konularında
yetkili ve gö
rev/i kurulun oluşum şek/inin
üniver
sitelerin
hil imsel
çalışmalarındaki
özerklik ilkesi dikkate alınarak
de
mokratik esas/ara
uygun şekilde ka
nun/a düzenlenmesi esas
alınmıştır.
3.Yükseköğretim
Kurumlarından
Özel Hükümlere Tabi Olanlar
3. Yükseköğretim
Kurumlarından
Özel Hükümlere Tabi Olanlar
M A D D E 132-Türk silahlı kuvvetleri
ve emniyet teşkilatına bağlı yükse
köğretim kurumları özel kanunlarının
hükümlerine tabidir.
MADDE
dilmiştir.
F. Radyo ve Televizyon İdaresi ve
Kamuyla İlişkili Haber Ajansları
F. Radyo ve Televizyon İdaresi ve
Kamuyla İlişkili Haber Ajansları
M A D D E 133- Radyo ve televizyon
M A D D E 133- Aynen muhafaza e-
132- Aynen muhafaza e-
TBMM KUTUPHANESI
93
istasyonları kurmak ve işletmek ka
nunla düzenlenecek şartlar çerçeve
sinde serbesttir.
Devletçe kamu tüzelkişiliği
olarak kurulan tek radyo ve televiz
yon kurumu ile kamu tüzel kişilerin
den yardım gören haber ajanslarının
özerkliği ve yayınlarının tarafsızlığı
esastır.
dilmiştir.
G . Atatürk Kültür, Dil ve Tarih
Yüksek Kurumu
G . Atatürk Kültür, Dil ve T a r i h
Yüksek K u r u m u
MADDE 134- Atatürkçü düşünceyi,
Atatürk ilke ve inkılaplarını, Türk
kültürünü, Türk tarihini ve Türk dilini
bilimsel yoldan araştırmak, tanıtmak
ve yaymak ve yayınlar yapmak amacıyla; Atatürk'ün manevi himaye
lerinde, Cumhurbaşkanının gözetim
ve desteğinde, başbakanlığa bağlı;
Atatürk araştırma merkezi. Türk Dil
Kurumu, Türk Tarih Kurumu ve Atatürk Kültür Merkezinden oluşan,
kamu tüzel kişiliğine sahip 'Atatürk
Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu"
kurulur.
Türk Dil Kurumu ile Türk
Tarih Kurumu için Atatürk'ün vasi
yetnamesinde belirtilen mali menfa
atler saklı olup kendilerine tahsis
edilir.
Atatürk Kültür, Dil ve Tarih
Yüksek Kurumunun; kuruluşu, or
ganları, çalışma usulleri ve özlük
işleri ile kuruluşuna dahil kurumlar
üzerindeki yetkileri kanunla düzen
lenir.
M A D D K 134- Aynen muhafaza edilmiştir.
H. Kamu Kurumu
Meslek Kuruluşları
Niteliğindeki
H. K a m u K u r u m u Niteliğindeki
Meslek Kuruluşları
MADDE 135- Kamu kurumu niteli
ğindeki meslek kuruluşları ve üst
kuruluşları; belli bir mesleğe mensup
olanların müşterek ihtiyaçlarını kar
şılamak, mesleki faaliyetlerini ko
laylaştırmak, mesleğin genel menfa-
M A D D E 135- K a m u kurumu nite
liğindeki meslek kuruluşları ile
merkezi kuruluşları, belli bir mes
leğe mensup olanların ortak mes
leki menfaatlerini, meslek disiplin
ve ahlakını korumak, mesleğin ge94
TBMM KUTUPHANESI
atlere uygun olarak gelişmesini
sağlamak, meslek mensuplarının
birbirleri ile ve halkı ile olan ilişkile
rinde dürüstlüğü ve güveni hakim
kılmak üzere meslek disiplini ve ah
lakını korumak maksadı ile kanunla
Kurulan ve organları kendi üyeleri
tarafından kanunda gösterilen usul
lere göre yargı gözetimi altında, gizli
oyla seçilen kamu tüzel kişilikleridir.
Kamu kurum ve kuruluşları
ile kamu iktisadi teşebbüslerinde asli
ve sürekli görevlerde çalışanların
meslek kuruluşlarına girme mecburi
yeti aranmaz.
Bu meslek kuruluşları, ku
ruluş amaçları dışında faaliyette bu
lunamazlar.
Bu meslek kuruluşları ve üst
kuruluşları organlarının seçimlerinde
siyasi partiler aday gösteremezler.
Bu meslek kuruluşları üze
rinde devletin idari ve denetimine
ilişkin kurallar kanunla düzenlenir.
Amaçları dışında faaliyet
gösteren meslek kuruluşlarının so
rumlu organlarının görevine, kanu
nun belirlediği merciin veya Cumhu
riyet Savcısının istemi üzerine mah
keme kararıyla son verilir ve yerleri
ne yenileri seçtirilir.
Ancak, milli güvenliğin, ka
mu düzeninin, suç işlenmesine veya
suçun devamını önlemenin yahut
yakalamanın gerektirdiği hallerde
gecikmede sakınca varsa, kanunla
bir merci, meslek kuruluşlarını veya
üst kuruluşlarını faaliyetten men ile
etkilendirilebilir. bu merciin kararı,
kimin onayına sunulur, hakim, kara
rını kırksekiz saat içinde açıklar;aksi
üşmesini sağlamak amacıyla, or
ganları kendileri tarafından ve
kendi üyeleri arasından yargı gö
zetimi altında seçilen, yönetim ve
işleyişleri demokratik esaslara ay
kırı olmayan ve kanunla kurulan
kamu tüzel kişileridir.
Meslek kuruluşları, kuru
luş amaçları dışında faaliyette bu
lunamazlar.
Meslek kuruluşları görev
ve amaçlarıyla bağdaşan biçim ve
ölçüde kanunda gösterilen idari ve
mali denetime tabidir.
Amaçları dışında faaliyet
gösteren
meslek
kuruluşlarının
sorumlu organlarında çalışanların
görevlerine ancak kanunun belirt
tiği merciin isteği üzerine mahke
me kararıyla son verilebilir. M a h
keme gecikmesinde sakınca bulu
nan hallerde ve istem üzerine ayrı
ca, bu organlarda çalışanların ge
çici olarak görevden uzaklaştırıl
malarına da karar verilebilir.
Kamu
kurumu
meslek
kuruluşlarının
esaslara
uygun olarak
yette
bulunan
duğu dikkate
rın
ayrıca
alan
alınarak
yönelim
maksızın
bu
faali
ölçülere
esası
belirtilmiş,
organlarında
mahkeme
görevden
ol
kuruluşla
hangi
yapılacağı
kişilerin
demokratik
kurulup
meslek kuruluşları
denetimlerinin
uyularak
niteliğindeki
kararı
görev
ol
alınamayacakları
öngörülmüştür.
İ. Diyanet İşleri Başkanlığı
İ. Diyanet İşleri Başkanlığı
MADDE 136- Genel idare içinde
yer alan Divanet işleri Başkanlığı,
M A D D E 136- Divanet İşleri Baş
kanlığı laiklik ilkesi doğrultusunda
TBMM KUTUPHANESI
95
laiklik ilkesi doğrultusunda, bütün
siyasi görüş ve düşüncelerin dışında
kalarak ve milletçe dayanışma ve
bütünleşmeyi amaç edinerek, özel
kanununda qösterilen qörevleri
verine qetirir.
bütün siyasi görüş ve düşüncelerin
dışında kalarak toplumun dini ih
tiyaçları ile ilgili hizmetleri yapan
bir özerk kamu kuruluşudur. Di
yanet İşleri Başkanlığı'nın kuruluşu
görevleri ve çalışma esasları kanunla
düzenlenir.
DEĞİŞİKLİK
GEREKÇESİ:
Diyanet işleri Başkanlığı 'nın
toplumun dini ihtiyaçlarına
yönelik
faaliyette
bulunan
özerk bir
kamu
kurumu
olması gerektiği
düşünce
siyle madde yeniden
düzenlenmiştir.
J . Kanunsuz Emir
J . Kanunsuz E m i r
MADDE 137- Kamu hizmetlerinde
herhangi bir sıfat ve suretle çalış
makta olan kimse, üstünden aldığı
emri, yönetmelik, tüzük, kanun veya
Anayasa hükümlerine aykırı görürse,
yerine getirmek ve bu aykırılığı o
emri verene bildirir. Ancak, üstü em
rinde ısrar eder ve bu emrini yazı ile
yenilerse, emir yerine getirilir; bu
halde, emri yerine getiren sorumlu
olmaz.
Konusu suç teşkil eden emir, hiçbir suretle yerine getirilmez;
yerine getiren kimse sorumluluktan
kurtulamaz.
Askeri hizmetlerin görülmesi
ve acele hallerde kamu düzeni ve
kamu güvenliğinin korunması için
kanunla gösterilen istisnalar saklıdır.
M A D D E 137- Aynen muhafaza cdilmiştir.
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
YARGI
ÜÇÜNCÜ BÖLÜM
YARGI
I. Genel Hükümler
I. Genel Hükümler
A. Mahkemelerin Bağımsızlığı
A. Mahkemelerin Bağımsızlığı
MADDE 138- Hakimler, görevlerinde
bağımsızdırlar; Anayasaya, kanuna
ve hukuka uygun olarak vicdani ka
naatlerine göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci
M A D D E 138- Hakimler, görevlerin
de bağımsızdırlar; Anayasaya, kanu
na ve hukuka uygun olarak vicdani
kanaatlerine göre hüküm verirler.
Hiçbir organ, makam, merci
TBMM KUTUPHANESI
96
veya kişi, yargı yetkisinin kullanılma
sında mahkemelere ve hakimlere
emir ve talimat veremez; genelge
gönderemez; tavsiye ve telkinde
bulunamaz.
Görülmekte olan bir dava
hakkında yasama Meclisinde yarqı
yetkisinin kullanılması ile ilgili so
ru sorulamaz, görüşme yapılamaz
veya herhangi bir beyanda bulu
nulamaz.
Yasama ve yürütme organ
ları ile idare, mahkeme kararlarına
uymak zorundadır; bu organlar ve
idare, mahkeme kararlarını hiçbir
suretle değiştiremez ve bunların ye
rine getirilmesini geciktiremez.
veya kişi. yargı yetkisinin kullanıl
masında mahkemelere ve hakimlere
emir ve talimat veremez; genelge
gönderemez; tavsiye ve telkinde bu
lunamaz.
Görülmekte olan bir dava
hakkında Yasama Meclisi'nde yar
gılama ile ilgili soru sorulamaz,
görüşme açılamaz. Herhangi bir
beyanda bulunulamaz, mahkeme
lere tesir ve etki edecek yayın ya
pılamaz.
Yasama ve yürütme organla
rı ile idare, mahkeme kararlarına
uymak zorundadır; bu organlar ve
idare, mahkeme kararlarını hiçbir
suretle değiştiremez ve bunların ye
rine getirilmesini geciktiremez.
Yapılan değişiklikte,
yargıya
yapılabilecek
muhtemel etki sebeple
rine yayın yoluyla
gelebilecek
olan
ları da eklenmiş ve yargı
bağımsızlı
ğı güçlendirilmek
istenmiştir.
B. Hakimlik ve Savcılık Teminatı
B. Hakimlik ve Savcılık Teminatı
MADDE 139- Hakimler ve savcılar
azlolunamaz, kendileri istemedikçe
Anayasada gösterilen yaştan önce
emekliye ayrılamaz; bir mahkemenin
veya kadronun kaldırılması sebe
biyle de olsa, aylık, ödenek ve diğer
özlük haklarından yoksun kılınamaz.
Meslekten çıkarılmayı ge
rektiren bir suçtan dolayı hüküm
giymiş olanlar, görevini sağlık bakı
mından yerine getiremeyeceği kesin
olarak anlaşılanlar veya meslekte
kalmalarının uygun almadığına karar
verilenler hakkında kanundaki istis
nalar saklıdır.
C. Hakimlik ve Savcılık Mesleği
C . Hakimlik ve Savcılık Mesleği
MADDE 140- Hakimler ve savcılar
adli ve idari yargı hakim ve savcıları
TBMM KUTUPHANESI
97
olarak görev yaşarlar, bu görevler
meslekten hakim ve savcılar eliyle
yürütülür.
Hakimler,
mahkemelerin
bağımsızlığı ve hakimlik teminatı
esaslarına göre görev ifa ederler.
Hakim ve savcıların nitelikle
ri, atanmaları, hakları ve ödevleri,
aylık ve ödenekleri, meslekte ilerle
meleri, görevlerini ve görev yerleri
nin geçici veya sürekli olarak değişti
rilmesi, haklarında disiplin kovuş
turması açılması ve disiplin cezası
verilmesi, görevleriyle ilgili veya gö
revleri sırasında işledikleri suçların
dan dolayı soruşturma yapılması ve
yargılanmalarına karar verilmesi,
meslekten
çıkarmayı
gerektiren
suçluluk veya yetersizlik halleri ve
meslek içi eğitimleri ile diğer özlük
işleri mahkemelerin bağımsızlığı ve
hakimlik teminatı esaslarına göre
Hakimler
ve
savcılar
altmışbeş yaşını bitirinceye kadar
hizmet görürler; askeri hakimlerin
yaş haddi, yükselme ve emeklilikleri
kanunda gösterilir.
Hakimler ve savcılar, ka
nunda belirtilenden başka, resmi ve
özel hiçbir görev alamazlar.
Hakimler ve savcılar idari
görevleri yönünden Adalet Bakanlı
ğına bağlıdırlar.
Hakim ve savcı olup da adalet hizmetindeki idari görevlerde
çalışanlar, hakimler ve savcılar hak
kındaki hükümlere tabidirler. Bunlar,
hakimler ve savcılara ait esaslar dai
resinde sınıflandırılır ve derecelendi
rilirler, hakimlere ve savcılara tanı
nan her türlü haklardan yararlanırlar.
D. Duruşmaların Açık ve Kararla
rın Gerekçeli Olması
D. Duruşmaların Açık ve Kararla
rın Gerekçeli Olması
MADDE 141- Mahkemelerde du
ruşmalar herkese açıktır, duruşmaların bir kısmının veya tamamının ka-
TBMM KUTUPHANESI
98
palı yapılmasına ancak genel ahla
kın veya kamu güvenliğinin kesin
olarak gerekli kıldığı hallerde karar
verilebilir.
Küçüklerin
yargı
lanması hakkında kanunla özel hü
kümler konulur.
Bütün mahkemelerin her
türlü kararları gerekçeli olarak yazı
lır.
Davaların en az giderle ve
mümkün olan süratle sonuçlandırıl
ması, yargının görevidir.
E. Mahkemelerin Kuruluşu
E. Mahkemelerin Kuruluşu
MADDE 142- Mahkemelerin kurulu
şu, görev ve yetkileri, işleyişi ve yar
gılama usulleri kanunla düzenlenir.
F. Devlet Güvenlik Mahkemeleri
F. Devlet Güvenlik Mahkemeleri
MADDE 143- Devletin ülkesi ve
milletiyle bölünmez bütünlüğü, hür
demokratik düzen ve nitelikleri Ana
yasada belirtilen Cumhuriyet aleyhi
ne işlenen ve doğrudan doğruya
Devletin iç ve dış güvenliğini ilgilen
diren suçlara bakmakla
görevli
Devlet Güvenlik Mahkemeleri kuru
lur.
Ancak, sıkıyönetim ve savaş
haline ilişkin hükümler saklıdır.
Devlet Güvenlik Mahkeme
sinde bir başkan, iki asıl ve bir yedek
üye ile Cumhuriyet başsavcısı ve
yeteri kadar Cumhuriyet savcısı bu
lunur.
Başkan, iki asıl ve bir yedek
üye ile Cumhuriyet başsavcısı, birin
ci sınıfa ayrılmış hâkim ve Cumhuri
yet savcıları arasından; Cumhuriyet
savcıları ise, diğer Cumhuriyet sav
cıları arasından Hâkimler ve Savcı
lar Yüksek Kurulunca özel kanunun
da gösterilen usule göre dört yıl için
atanırlar; süresi bitenler yeniden atanabilirler.
Devlet güvenlik mahkemele
ri
kararlarının
temyiz
mercii
MADDE
rılmıştır.
143-
Yürürlükten kaldı
Devlet
ri yargılama
kararlarıyla
içinde
likte
Güvenlik
Mahkemele
usul ve yöntemleri
sürekli
olarak
hem de çeşitli zeminlerde
olduğumuz
tartışma
konusu
ülkeler
ve
hem ülke
bir
düzeyinde
olmuştur.
Yargı
birliği,
tabii
hakim
ilkesi, insan hakları
ve çağdaş de
mokrasi ilkeleri ile uluslararası
iliş
ki/erimizde sıkıntı meydana
getirmesi
nedeni ile bu mahkemelerin
kaldırıl
ması gerekli
görülmüştür.
TBMM KUTUPHANESI
99
Yargıtaydır.
lerinin işleyişi, görev ve yetkileri ve
yargılama usulleri ile ilgili diğer hü
kümler, kanunda gösterilir.
lerinin işleyişi, görev ve yetkileri ve
yargılama usulleri ile ilgili diğer hü
kümler,kanunda gösterilir. Devlet
güvenlik mahkemesinin yargı çevre
sine giren bölgelerde sıkıyönetim
ilan edilmesi halinde, bu bölgeler
sınırlı olmak üzere kanunla belirle
nen esaslara göre Devlet Güvenlik
Mahkemesi,
Sıkıyönetim
Askeri
Mahkemesine dönüştürülebilir.
G. Hakim ve Savcıların Denetimi
G . Hakim ve Savcıların Denetimi
MADDE 144- Hakim ve savcıların
görevlerini; kanun, tüzük, yönetme
liklere ve genelgelere (hakimler için
idari nitelikteki genelgelere) uygun
olarak yapıp yapmadıklarını denet
leme; görevlerinden dolayı veya gö
revleri sırasında suç işleyiş işleme
diklerini, hal ve eylemlerinin sıfat ve
görevleri icaplarına uyup uymadığını
araştırma ve gerektiğinde haklarında
inceleme ve soruşturma, adalet ba
kanlığının izni ile adalet müfettişleri
tarafından yapılır. Adalet Bakanı so
ruşturma ve inceleme işlemlerini,
hakkında soruşturma ve inceleme
yapılacak olandan daha kıdemli ha
kim veya savcı eliyle de yaptırabilir.
M A D D E 144- Hakimler ve savcılar
idari nitelikteki görevleri nedeniyle
Adalet Bakanlığı'nın denetimine
tabidirler. Sıfat ve görevlerinin
icaplarına uygun davranışlarda
bulunmadıkları veya görevleri ne
deniyle veya görevleri sırasında
suç işlediklerinden dolayı hakla
rında inceleme ve soruşturma Ha
kimler ve Savcılar Yüksek kurulu
tarafından yapılır.
H. Askeri Yargı
H. Askeri Yargı
MADDE 145- Askeri yargı, askeri
mahkemeler ve disiplin mahkemeleri
tarafından yürütülür. Bu mahkeme
ler, asker kişilerin
aleyhine veya
M A D D E 145- Askeri yargı, askeri
mahkemeler ve disiplin mahkemeleri
tarafından yürütülür. B u mahkeme
ler, asker kişilerin: askeri olan suçları
D E Ğ İSİ K L İ K G E R E K C E S İ :
Hakimler
ve Savcıların
idari
nitelikteki
görevlen
dışında
kalan
hususlarda haklarında
yapılacak
de
netimin yargı
bağımsızlığı
ilkesine
uygun olarak
Hakimler
ve
Savcılar
Yüksek Kuru/u nca yapılması
gerekli
görülmüştür.
TBMM KUTUPHANESI
100
askeri mahallerde yahut askerlik
hizmet ve görevleri ile ilgili olarak
işledikleri suçlara ait davalara bak
makla görevlidirler.
Askeri mahkemeler, asker
olmayan kişilerin özel kanunda belir
tilen askeri suçları ile kanunda gös
terilen görevlerini ifa ettikleri sırada
veya kanunda gösterilen askeri ma
hallerde askerlere karşı işledikleri
suçlara da bakmakla görevlidir.
Askeri mahkemelerin savaş
veya sıkıyönetim hallerinde hangi
suçlar ve hangi kişiler bakımından
yetkili oldukları; Kuruluşları ve ge
rektiğinde bu mahkemelerde adli
yargı hakim ve savcılarının görev
lendirilmeleri kanunla düzenlenir.
Askeri yargı organlarının
kuruluşu, işleyişi, askeri hakimlerin
özlük işleri askeri savcılık görevlerini
yaşan askeri hakimlerin mahkeme
sinde görevli bulundukları komutan
lık ile ilişkileri, mahkemelerin bağım
sızlığı, hakimlik teminatı, askerlik
hizmetinin gereklerine göre kanunla
düzenlenir. Kanun, ayrıca askeri ha
kimlerin yargı hizmeti dışındaki as
keri hizmetler yönünden askeri hiz
metlerin gereklerine göre teşkilatın
da görevli bulundukları komutanlık
ile olan ilişkilerini de gösterir.
ile bunların asker kişiler aleyhine
askeri mahallerde yahut askerlik
hizmet ve görevleri ile ilgili olarak
işledikleri suçlara ait davalara bak
makla görevlidirler.
Askeri mahkemeler, asker
olmayan kişileri ancak özel ka
nunda belirtilen askeri suçların
dan dolayı yargılarlar.
Askeri mahkemelerin savaş
veya sıkıyönetim hallerinde hangi
suçlar ve hangi kişiler bakımından
yetkili oldukları: kuruluşları ve ge
rektiğinde bu mahkemelerde adli
yargı hakim ve savcılarının görev
lendirilmeleri kanunla düzenlenir.
Askeri yargı organlarının
kuruluşu, işleyişi, askeri hakimlerin
özlük işleri, askeri savcılık görevle
rini yapan askeri hakimlerin mahke
mesinde görevli bulundukları komu
tanlık ile ilişkileri, mahkemelerin
bağımsızlığı, hakimlik teminatı, as
kerlik hizmetinin gereklerine göre
kanunla düzenlenir. Kanun, ayrıca
askeri hakimlerin vargı hizmeti dı
şındaki askeri hizmetler yönünden
askeri hizmetlerin gereklerine göre
teşkilatında
görevli
bulundukları
komutanlık ile (»lan ilişkilerini de
gösterir.
D E Ğ İ Ş İ K L İ K (î E R 1 . K Ç E Ş İ :
Askeri
lama
1961
mahkemelerin
ile ilgili
görev
Anayasasındaki
nimsenmiştir.
keri suçlarıyla
revleri
işledikleri
ancak,
asker
askerlik
suçlara
Asker
askeri
be
madde
kişilerin
ve aske
aleyhinde
bakabileceklerdir.
olmayan
kişileri
suçları nedeniyle
dışındaki
as
hizmet ve gö
asker kişiler
gılayabilecekler'dir.
hususlar
esaslar
içinde kalan suçlarla
ri mahallerde
yargı
yetkilerinde
Bu çerçevede
bu mahkemelerin
aynen
ve
Maddenin
diğer
ise
yar
hu
hükümleri
bırakılmıştır.
TBMM KUTUPHANESI
101
II. Yüksek Mahkemeler
A. Anayasa Mahkemesi
1. Kuruluşu
MADDE 146- Anayasa Mahkemesi
onbir asıl ve dört yedek üyeden ku
rulur.
Cumhurbaşkanı, iki asıl ve
iki yedek üyeyi Yargıtay, iki asıl ve
bir yedek üyeyi Danıştay, birer asıl
üyeyi Askeri Yargıtay, Askeri Yüksek
idare Mahkemesi ve Sayıştay Genel
kurullarınca kendi Başkan ve üyeleri
arasından üye tamsayılarının salt
çoğunluğu ile her boş yer için göste
recekleri üçer aday içinden; bir asıl
üyeyi ise yükseköğretim kurulunun
kendi üyesi olmayan yükseköğretim
kurumları öğretim üyeleri içinden
göstereceği üç aday arasından; üç
asıl ve bir yedek üyeyi üst kademe
yöneticileri ile avukatlar arasından
seçer.
I I . Yüksek M a h k e m e l e r
A. Anayasa Mahkemesi
1. Kurulusu
MADDE
146- Avnen muhafaza e-
dilmiştir.
Yükseköğretim
Kurumları
öğretim üyeleri ile üst kademe yöne
ticileri ve avukatların Anayasa Mah
kemesine asıl ve yedek üye seçile
bilmeleri için, kırk yaşını doldurmuş,
yükseköğrenim görmüş veya öğre
nim kurumlarında en az onbeş yıl
öğretim üyeliği veya kamu hizmetin
de en az onbeş yıl fiilen çalışmış
veya en az onbeş yıl avukatlık yap
mış olmak şarttır.
Anayasa Mahkemesi, asıl
üyeleri arasından gizli oyla ve üye
tam sayısının salt çoğunluğu ile dört
yıl
için
bir
Başkan
ve
bir
Başkanvekili seçer, süresi bitenler
yeniden seçilebilirler.
ri, asli görevleri dışında resmi veya
özel hiçbir görev alamazlar.
2. Üyeliğin Sona Ermesi
2. Üyeliğin Sona Ermesi
MADDE 147- Anayasa Mahkemesi
üyeleri altmışbeş yaşını doldurunca
emekliye ayrılırlar.
TBMM KUTUPHANESI
ı 02
Anayasa Mahkemesi üyeliği,
bir üyenin hakimlik mesleğinden çı
karılmayı gerektiren bir suçtan dola
yı hüküm giymesi halinde kendiliğin
den; görevini sağlık bakımından ye
rine getiremeyeceğinin kesin olarak
anlaşılması halinde de, Anayasa
Mahkemesi üye tamsayısının salt
çoğunluğunun kararı ile sona erer.
3. Görev ve Yetkileri
3. Görev ve Yetkileri
MADDE 148- Anayasa Mahkemesi,
kanunların, kanun hükmünde karar
namelerin ve Türkiye Büyük Millet
Meclisi içtüzüğünün Anayasaya şekil
ve esas bakımlarından uygunluğunu
denetler. Anayasa değişikliklerini ise
sadece şekil bakımından inceler ve
denetler. Ancak, olağanüstü hal
lerde, sıkıyönetim ve savaş halle
rinde çıkarılan kanun hükmünde
kararnamelerin sekil ve esas ba
kımından Anayasaya aykırılığı id
diasıyla, Anayasa Mahkemesinde
dava açılamaz.
Kanunların şekil bakımından
denetlenmesi, son oylamanın, öngö
rülen çoğunlukla yapılıp yapılmadığı;
Anayasa değişikliklerinde ise, teklif
ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle
görüşülemeyeceği şartına uyuluş
uyulmadığı hususları ile sınırlıdır
şekil bakımından denetleme, Cum
hurbaşkanınca veya Türkiye Büyük
Millet Meclisi üyelerinin beşte biri
tarafından istenebilir. Kanunun ya
yımlandığı tarihten itibaren on gün
geçtikten sonra, şekil bozukluğuna
dayalı iptal davası açılamaz; defi
yoluyla da ileri sürülemez.
Anayasa Mahkemesi Cum
hurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üye
lerini. Anayasa Mahkemesi, Yargıtay,Danıştay, Askeri Yargıtay, Askeri
Yüksek İdare Mahkemesi Başkan ve
üyelerini, Başsavcılarını, Cumhuriyet
Başsavcıvekilini, Hakimler ve Sav
cılar Yüksek Kurulu ve Sayıştay
Başkan ve üyelerini görevleriyle ilgili
M A D D E 148- Anayasa Mahkeme
si, Kanunların, kanun hükmünde
kararnamelerin ve Türkiye Büyük
Millet Meclisi İçtüzüğünün şekil ve
esas bakımından Anayasa değişik
liklerinin ise sadece şekil bakımın
dan Anayasaya uygunluğunu de
netler.
Kanunların şekil bakımından
denetlenmesi, son oylamanın, öngö
rülen çoğunlukla yapılıp yapılmadı
ğı; Anayasa değişikliklerinde ise,
teklif ve oylama çoğunluğuna ve ivedilikle görüşülemeyeceği şartına
uyulup uyulmadığı hususları ile sı
nırlıdır, şekil bakımından denetleme.
Cumhurbaşkanınca
veya
Türkiye
Büyük Millet Meclisi üyelerinin
beşte biri tarafından istenebilir. Ka
nunun yayımlandığı tarihten itibaren
on gün geçtikten sonra, şekil bozuk
luğuna davalı iptal davası açılamaz;
defi yoluyla da ileri sürülemez.
Anayasa Mahkemesi. Cum
hurbaşkanını. Bakanlar Kurulu üye
lerim. Anayasa Mahkemesi. Yargı
tay, Danıştay, Askeri Yargıtay, As
keri Yüksek İdaresi Başkan ve Üye
lerini. Başsavcılarını. Başsavcıve
kilini. Hakimler ve Savcılar Yüksek
Kurulu ve Sayıştay Başkan ve üyele
rini, görevleriyle ilgili suçlardan do
layı Yüce Divan sıfatıyla yargılar.
Siyasi partilerin mali denetimini
yapar ve siyasi partilerin kapatma
103
TBMM KUTUPHANESI
suçlardan dolayı Yüce Divan sıfa
tıyla yargılar.
Yüce
Divanda,
savcılık
qörevini Cumhuriyet Başsavcısı
veva Cumhuriyet Başsavcıvekili
yapar.
Yüce Divan kararları kesindir. Ana
yasa Mahkemesi, Anayasa ile veri
len diğer görevleri de yerine getirir.
davalarına bakar.
Anayasa Mahkemesi dava
mahkemesi sıfatıyla çalışırken sav
cılık görevini Yargıtay Cumhuri
yet Başsavcısı yapar.
Yüce Divan kararları kesindir.
Anayasa Mahkemesi. Anayasa ile
verilen diğer görevleri de yerine geti
rir.
Temel
hangi
hak
ölçülerde
sınırlanabileceği
Hak
ve
riyetleri
Temel
düzenleyen
açıklanmıştır.
alınarak
göre,
kısıtlama
hükümlerin
hallerde
Anayasanın
içine düşebileceği
yapıldığına
hürriyetlerin
Hürriyetleri
maddelerinde
dikkate
ve
ve hangi
şartlar
bu
düzenlemeler
ayrıca
hak ve hür
sonucunu
Anayasa
doğuran
yargısı
tutulması
doğru değildir.
Anayasa
yargısını
madde metninden
Ülkenin
olağanüstü
dışında
Bu nedenle
kapatan
ifadeler
Ayrıca siyası partilerin
mali
denetimi
ile, siyasi partilerin
kapa
tılma davalarına
Anayasa
Mahkeme
si 'nce bakılacağı
hususu bu madde
içine
alınmıştır.
4. Çalışma ve Yargılama Usulü
4. Çalışma ve Yargılama Usulü
MADDE 149- Anayasa Mahkemesi,
Başkan ve on üye ile toplanır, salt
çoğunluk ile karar verir. Anayasa
değişikliklerinde iptale karar vere
bilmesi için üçte iki oy çokluğu şart
tır.
Şekil bozukluğuna dayalı
iptal davaları Anayasa mahkemesin
ce öncelikle inceleniş karara bağla
nır.
Anayasa Mahkemesinin ku
ruluşu ve yargılama usulleri kanunla;
mahkemenin çalışma esasları ve
üyeleri arasındaki işbölümü kendi
yaşacağı İçtüzükle düzenlenir.
104
TBMM KUTUPHANESI
Anayasa Mahkemesi Yüce
Divan sıfatıyla baktığı davalar dışın
da kalan işleri dosya üzerinde ince
ler. Ancak, gerekli gördüğü hallerde
sözlü açıklamalarını dinlemek üzere
ilgilileri ve konu üzerinde bilgisi olanları çağırabilir ve siyasi partilerin
temelli kapatılması veya kapatılma
sına ilişkin davalarda, Yargıtay
Cumhuriyet Başsavcısından sonra
kapatılması istenen siyasi partinin
genel başkanlığının veya tayin ede
ceği bir vekilin savunmasını dinler.
5. İptal Davası
5. İptal Davası
MADDE 150- Kanunların, kanun
hükmündeki kararnamelerin. Türkiye
Büyük Millet Meclisi İçtüzüğünün
veya bunların belirli Madde ve hü
kümlerinin şekil ve esas bakımından
Anayasaya aykırılığı iddiasıyla Ana
yasa mahkemesinde doğrudan doğ
ruya iptal davası açabilme hakkı,
Cumhurbaşkanına, iktidar ve ana
muhalefet partisi Meclis grupları ile
Türkiye Büyük Millet Meclisi üye
tamsayısının en az beşte biri tuta
rındaki üyelere aittir, iktidarda birden
fazla siyasi partinin bulunması halin
de, iktidar partilerinin dava açma
hakkını en fazla üyeye sahip olan
parti kullanır.
6. Dava Açma Süresi
6. Dava Açma Süresi
MADDE 151Anayasa
Mahke
mesinde doğrudan doğruya iptal da
vası açma hakkı, iptali istenen ka
nun, kanun hükmünde kararname
veya içtüzüğün Resmi Gazetede
yayımlanmasından başlayarak alt
mış gün sonra düşer.
MADDE
dilmiştir.
7. Anayasaya Aykırılığın Diğer
Mahkemelerde İleri Sürülmesi
7. Anayasaya Aykırılığın Diğer
Mahkemelerde İleri Sürülmesi
MADDE 152- Bir davaya bakmakta
M A D D E 152- Aynen muhafaza e-
TBMM KUTUPHANESI
105
olan mahkeme, uygulanacak bir ka
nun veya kanun hükmünde karar
namenin hükümlerini
Anayasaya
aykırı görürse veya taraflardan biri
nin ileri sürdüğü aykırılık iddiasının
ciddi olduğu kanısına varırsa, Ana
yasa Mahkemesinin bu konuda ve
receği karara kadar davayı geri bıra
kır.
Mahkeme, Anayasaya aykı
rılık iddiasını ciddi görmezse bu id
dia, temyiz merciince esas hükümle
birlikte karara bağlanır.
Anayasa Mahkemesi, işin
kendisine gelişinden başlamak üze
re beş ay içinde kararını verir ve açıklar. Bu süre içinde karar veril
mezse mahkeme davayı yürürlükteki
kanun hükümlerine göre sonuçlandı
rır. Ancak, Anayasa mahkemesinin
kararı, esas hakkındaki karar kesin
leşinceye kadar gelirse, mahkeme
buna uymak zorundadır.
Anayasa mahkemesinin işin
esasına girerek verdiği red kararının
resmi gazetede yayımlanmasından
sonra on yıl geçmedikçe aynı kanun
hükmünün Anayasaya aykırılığı id
diasıyla tekrar başvuruda bulunula
maz.
d i I mistir.
8. Anayasa Mahkemesinin Karar
ları
8. Anayasa Mahkemesinin K a r a r
ları
MADDE 153Anayasa
Mahke
mesinin kararları kesindir. İptal ka
rarları gerekçesi yazılmadan açıkla
namaz.
Anayasa Mahkemesi bir ka
nun veya kanun hükmünde karar
namenin tamamını veya bir hükmü
nü iptal ederken, kanun koyucu gibi
hareketle, yeni bir uygulamaya yol
açacak biçimde hüküm tesis ede
mez.
Kanun, kanun hükmünde
kararname veya Türkiye Büyük Mil
let Meclisi İçtüzüğü ya da bunların
hükümleri, iptal kararlarının resmi
gazetede yayımlandığı tarihte yü
rürlükten kalkar, gereken hallerde
MADDE
dilmiştir.
106
TBMM KUTUPHANESI
Anayasa Mahkemesi iptal hükmü
nün yürürlüğe gireceği tarihi ayrıca
kararlaştırabilir. Bu tarih, kararın
resmi gazetede yayımlandığı gün
den başlayarak bir yılı geçemez.
iptal kararının yürürlüğe giri
şinin ertelendiği durumlarda, Türkiye
Büyük Millet Meclisi, iptal kararının
ortaya çıkardığı hukuki boşluğu dol
duracak kanun tasarı veya teklifini
öncelikle görüşüş karara bağlar.
iptal kararları geriye yürü
mez.
Anayasa Mahkemesi karar
ları resmi gazetede hemen yayımla
nır ve yasama, yürütme ve yargı or
ganlarını, idare makamlarını, gerçek
ve tüzel kişileri bağlar.
B. Yargıtay
B. Yargıtay
MADDE 154- Yargıtay, adliye mah
kemelerince verilen ve kanunun
başka bir adli yargı merciine bırak
madığı karar ve hükümlerin son in
celeme merciidir, kanunla gösterilen
belli davalara da ilk ve son derece
mahkemesi olarak bakar.
Yargıtay üyeleri, birinci sı
nıfa ayrılmış adli yargı hakim ve
Cumhuriyet savcıları ile bu meslek
ten sayılanlar arasından Hakimler ve
Savcılar Yüksek Kurulunca üye tam
sayısının salt çoğunluğu ile ve gizli
oyla seçilir.
Yargıtay
Birinci
Başkanı, birinci başkanvekilleri ve
daire başkanları kendi üyeleri ara
sından Yargıtay Genel Kurulunca
üye tamsayısının salt çoğunluğu ve
gizli oyla dört yıl için seçilirler; süresi
bitenler yeniden seçilebilirler.
M A D D E 154- Yargıtay, adliye mah
kemelerince verilen ve kanunun baş
ka bir adli yargı merciine bırakmadı
ğı karar ve hükümlerin son inceleme
merciidir. Kanunla gösterilen belli
davalara da ilk ve son derece mah
kemesi olarak bakar.
Yargıtay üyeleri, birinci sını
fa ayrılmış, adli yargı hakim ve
Cumhuriyet savcıları ile bu meslek
ten sayılanlar arasından Hakimler ve
Savcılar Yüksek Kurulunca üye tam
sayısının salt çoğunluğu ile ve gizli
oyla seçilir.
Yargıtay Birinci Başkanı.
Birinci Başkan Vekilleri ve daire
başkanları ile Yargıtay Cumhuriyet
Başsavcısı ve Vekili, kendi üyeleri
arasından Yargıtay Genel Kurul Ku
rulunca üye tam sayısının salt ço
ğunluğu ve gizli oyla dört yıl için
seçilirler; süresi bitenler yeniden se
çilebilirler.
Yargılayın kuruluşu, işleyişi,
Başkan, başkanvekilleri, daire baş
kanları ve üyeleri ile Cumhuriyet
Başsavcısı ve Cumhuriyet Başsavcısı
vekilinin nitelikleri ve seçim usulleri.
Yargıtay Cumhuriyet B a ş
savcısı
ve
Cumhuriyet
Başsavcıvekili,
Yargıtay
Genel
Kurulunun kendi üyeleri arasın
dan gizli oyla belirleyeceği beşer
aday arasından Cumhurbaşkanı
tarafından dört yıl için seçilirler.
TBMM KUTUPHANESI
107
Süresi bitenler yeniden seçilebi
lirler.
Yargıtayın kuruluşu, işleyişi,
Başkan, Başkanvekilleri, daire baş
kanları ve üyeleri ile Cumhuriyet
Başsavcısı
ve
Cumhuriyet
Başsavcıvekilinin nitelikleri ve seçim
usulleri, mahkemelerin bağımsızlığı
ve hakimlik teminatı esaslarına göre
Maddedeki
düzenleme ile Yargı
tay Cumhuriyet
Başsavcısı
ve vekili
nin atanması
Cumhurbaşkanı
'ndan
alınarak
Yargıtay Genel Kurulu 'na
verilmiştir
C. Danıştay
C . Danıştay
MADDE 155- Danıştay, idari mah
kemelerce verilen ve kanunun başka
bir idari yargı merciine bırakmadığı
arar ve hükümlerin son inceleme
merciidir. Kanunla gösterilen belli
davalara da ilk ve son derece mah
kemesi olarak bakar.
Danıştay, davaları görmek,
Başbakan ve Bakanlar Kurulunca
gönderilen kanun tasarıları, kamu
hizmetleri ile ilgili imtiyaz şartlaşma
ve sözleşmeleri hakkında iki ay için
de düşüncesini bildirmek, tüzük ta
sarılarını incelemek, idarî uyuşmaz
lıkları çözmek ve kanunla gösterilen
diğer işleri yapmakla görevlidir.
MADDE 155- Aynen muhafaza ed i Im iştir.
mahkemelerin bağımsızlığı ve ha
kimlik teminatı esaslarına göre ka
nunla düzenlenir.
Danıştay üyelerinin dörtte
üçü, birinci sınıf idari yargı hakim ve
savcıları ile bu meslekten sayılanlar
arasından Hakimler ve Savcılar
Yüksek Kurulu; dörtte biri, nitelikleri
kanunda belirtilen görevliler arasın
dan Cumhurbaşkanı; tarafından se
çilir.
Danıştay Başkanı, Başsav
cı, başkanvekilleri ve daire başkan
ları, kendi üyeleri arasından Danış
tay Genel Kurulunca üye tamsayısı
nın salt çoğunluğu ve gizli oyla dört
yıl için seçilirler. Süresi bitenler ye
niden seçilebilirler.
Danıştayın, kuruluşu, işleyi
şi,
başkan,
Başsavcı,
başkanvekilleri, daire başkanları ile
üyelerinin nitelikleri ve seçim usulle
ri, idari yargının özelliği, mahkemele-
TBMM KUTUPHANESI
I 08
rin bağımsızlığı ve hakimlik teminatı
esaslarına göre kanunla düzenlenir.
D. Askeri Yargıtay
D. Askeri Yargıtay
MADDE 156- Askeri Yargıtay, askeri
mahkemelerden verilen karar ve hü
kümlerin son inceleme merciidir. Ay
rıca, asker kişilerin kanunla gösteri
len belli davalarına ilk ve son derece
mahkemesi olarak bakar.
Askeri yargıtay üyeleri birin
ci sınıf askeri hakimler arasından
Askeri Yargıtay Genel Kurulunun
üye tamsayısının salt çoğunluğu ve
gizli oyla her boş yer için gösterece
ği üçer aday içinden Cumhurbaşka
nınca seçilir.
Askeri
Yargıtay
Başkanı, Başsavcısı, ikinci Başkanı
ve daire başkanları Askeri Yargıtay
üyeleri arasından rütbe ve kıdem
sırasına göre atanırlar.
Askeri Yargıtayın kuruluşu,
işleyişi, mensuplarının disiplin ve
özlük işleri, mahkemelerin bağım
sızlığı, hakimlik teminatı ve askerlik
hizmetlerinin gereklerine göre ka
nunla düzenlenir
E. Askeri Yüksek İdare Mahkeme
si
E. Askeri Yüksek İdare Mahkeme
si
MADDE 157- Askeri Yüksek İdare
Mahkemesi, askeri olmayan ma
kamlarca tesis edilmiş olsa bile, as
ker kişileri ilgilendiren ve askeri hiz
mete ilişkin idari işlem ve eylemler
den doğan uyuşmazlıkların yargı
denetimini yaşan ilk ve son derece
mahkemesidir. Ancak, askerlik yü
kümlülüğünden doğan uyuşmazlık
larda ilgilinin asker kişi olması şartı
aranmaz.
Askeri Yüksek İdare Mah
kemesinin askeri hakim sınıfından
olan üyeleri, mahkemenin bu sınıf
tan olan Başkan ve üyeleri tamsayı
sının salt çoğunluğu ve gizli oy ile
TBMM KUTUPHANESI
100
birinci sınıf askeri hakimler arasın
dan her boş yer için gösterilecek üç
aday içinden; hakim sınıfından ol
mayan üyeleri, rütbe ve nitelikleri
kanunda gösterilen subaylar arasın
dan, Genelkurmay Başkanlığınca
her boş yer için gösterilecek üç aday
içinden Cumhurbaşkanınca seçilir.
Askeri hakim sınıfından ol
mayan üyelerin görev süresi en fazla
dört yıldır.
Mahkemenin Başkanı, Baş
savcı ve daire başkanları hakim sı
nıfından olanlar arasından rütbe ve
kıdem sırasına göre atanırlar.
Askeri Yüksek İdare Mah
kemesinin kuruluşu, işleyişi, yargı
lama usulleri, mensuplarının disiplin
ve özlük işleri, mahkemelerin ba
ğımsızlığı, hakimlik teminatı ve as
kerlik hizmetlerinin gereklerine göre
F. Uyuşmazlık Mahkemesi
F. Uyuşmazlık Mahkemesi
MADDE 158- Uyuşmazlık Mahke
mesi adli, idari ve askeri yargı mer
cileri arasındaki görev ve hüküm
uyuşmazlıklarını kesin olarak çö
zümlemeye yetkilidir.
Uyuşmazlık Mahkemesinin
kuruluşu, üyelerinin nitelikleri ve se
çimleri ile işleyişi kanunla düzenle
nir, bu mahkemenin Başkanlığını
Anayasa mahkemesince, kendi üyeleri arasından görevlendirilen üye
yaşar.
Diğer mahkemelerle, Ana
yasa Mahkemesi arasındaki görev
uyuşmazlıklarında, Anayasa Mah
kemesinin kararı esas alınır.
III. Hakimler ve Savcılar Yüksek
Kurulu
I I I . Hakimler ve Savcılar Yüksek
Kurulu
MADDE 159- Hakimler ve Savcılar
Yüksek Kurulu, mahkemelerin ba
ğımsızlığı ve hakimlik teminatı e-
M A D D E 159- Hakimler ve Savcılar
Yüksek Kurulu, mahkemelerin ba
ğımsızlığı ve hakimlik teminatı e-
TBMM KUTUPHANESI
110
saslarına göre kurulur ve görev ya
par.
Kurulun
Başkanı,
Adalet
Bakanıdır. Adalet Bakanlığı Müste
şarı Kurulun tabii üyesidir. Kurulun
üç asıl ve üç yedek üyesi Yargıtay
Genel Kurulunun, iki asıl ve iki ye
dek üyesi Danıştay Genel Kurulunun
kendi üyeleri arasından, her üyelik
için gösterecekleri üçer aday içinden
Cumhurbaşkanınca, dört yıl için se
çilir. Süresi biten üyeler yeniden se
çilebilirler. Kurul, seçimle gelen asıl
üyeleri arasından bir başkanvekili
seçer.
Hakimler ve Savcılar Yük
sek Kurulu; adli ve idari yargı hakim
ve savcılarını mesleğe kabul etme,
atama ve nakletme, geçici yetki
verme, yükselme ve birinci sınıfa
ayırma, kadro dağıtma, meslekte
kalmaları uygun görülmeyenler hak
kında karar verme, disiplin cezası
verme, görevden uzaklaştırma iş
lemlerini yaşar. Adalet Bakanlığının,
bir mahkemenin veya bir hakimin
veya savcının kadrosunun kaldırıl
ması veya bir mahkemenin yargı
çevresinin değiştirilmesi konusunda
ki tekliflerini karara bağlar. Ayrıca
Anayasa ve kanunlarla verilen diğer
görevleri yerine getirir.
Kurul
kararlarına karşı
yargı mercilerine başvurulamaz.
Kurulun görevlerini yerine
getirmesi, seçim ve çalışma usulle
riyle itirazların Kurul bünyesinde in
celenmesi esasları kanunla düzen
lenir.
Adalet Bakanlığının merkez
kuruluşunda geçici veya sürekli ola
rak çalıştırılacak hakim ve savcıların
muvafakatlarını alarak atama yetkisi
adalet bakanına aittir.
Adalet Bakanı Hakimler ve
Savcılar Yüksek Kurulunun ilk
toplantısında
onaya
sunulmak
Üzere, gecikmesinde sakınca bu
lunan hallerde hizmetin aksama
ması için hakim ve savcıları geçici
saslarına göre kurulur ve görev ya
par.
Kurulun 5 asil ve 3 yedek
üyesi Yargıtay Genel Kurulunca
kendi üyeleri arasından; 2 asıl ve 1
yedek üyesi Danıştay Genel K u
rulunca kendi üyeleri arasından; 4
asıl ve 3 yedek üyesi birinci sınıfa
ayrılmış, Yargıtay üyesi olmayan
Hakim ve Savcılar arasından 4 yıl
için gizli oyla seçilirler. Süresi bi
ten üyeler yeniden seçilebilirler.
K u r u l , seçimle gelen asıl üyeleri
arasından
bir
başkan,
bir
başkanvekili seçer. Adalet B a k a n
lığı Müsteşarı, kurulun tabi üyesi
olup, ancak oy kullanamaz.
Hakimler ve Savcılar Yük
sek Kurulu; adli ve idari yargı hakim
ve savcılarını mesleğe kabul etme.
atama ve nakletme, geçici yetki ver
me, yükselme ve birinci sınıfa ayır
ma, kadro dağıtma, meslekte kalma
ları uygun görülmeyenler hakkında
karar verme, disiplin cezası verme,
görevden uzaklaştırma
işlemlerini
yapar. Adalet Bakanlığının, bir mah
kemenin veya bir hakimin veya sav
cının kadrosunun kaldırılması veya
bir mahkemenin yargı çevresinin de
ğiştirilmesi konusundaki tekliflerini
karara bağlar. Ayrıca Anayasa ve
kanunlarla verilen diğer görevleri
yerine getirir.
Kurulun görevlerini yerine
getirmesi, seçim ve çalışma usulle
riyle itirazların Kurul bünyesinde
incelenmesi esasları kanunla düzen
lenir.
Adalet Bakanlığının merkez
kuruluşunda geçici veya sürekli ola
rak çalıştırılacak hakim ve savcıların
muvafakatlarını alarak atama yetkisi
adalet bakanına aittir.
Hakimler
Kurulu
lığı
ve Savcılar
nün oluşumu
ilkesine
uygun
yargı
olarak
Yüksek
bağımsız
yeniden
TBMM KUTUPHANESI
vetki ile görevlendirebtliı.
düzenlenmiştir.
olmaksızın
Oy
Adalet
kullanma
hakkı
Bakanlığı
Müste
şarı 'nın hu kurulun tabii üyesi
sı
adli
kuralı
benimsenmiştir.
hizmetlerde
doğabilecek
kopukluk
sıkıntılar
olma
Böylece
nedeniyle
önlenilmek
istenilmiştir.
Kurul
gı
denetimi
Zira
kurul
tepesinde
yerdiği
kararlarına
yolu
açık
adli
bir
de
kararlar
olsa
karşı
yar
bırakılmıştır.
mekanizmanın
netice
idari tasarruf
itibariyle
niteli
ğindedir.
Hakimler
ve savcıların
geçi
ci de olsa görev ve
yetkilendiril/nele
ri Adalet Bakanı 'ndan alınarak
Ku
rula
bırakılmıştır.
IV. Sayıştay
I V . Sayıştay
M A D D E 160- Sayıştay, genel ve
katma bütçeli dairelerin bütün gelir
ve giderleri ile mallarını Türkiye Bü
yük Millet Meclisi adına denetlemek
ve sorumluların hesap ve işlemlerini
kesin hükme bağlamak ve kanun
larla verilen inceleme, denetleme ve
hükme bağlama işlerini yaşmakla
görevlidir. Sayıştayın kesin hükümle
ri hakkında ilgililer yazılı bildirim tari
hinden itibaren onbeş gün içinde bir
kereye mahsus olmak üzere karar
düzeltilmesi isteminde bulunabilirler.
Bu kararlar dolayısıyla idari yargı
yoluna başvurulamaz.
Vergi, benzeri mali yüküm
lülükler ve ödevler hakkında Danış
tay ile Sayıştay kararları arasındaki
uyuşmazlıklarda Danıştay kararları
esas alınır.
Sayıştayın Kuruluşu, işleyişi,
denetim usulleri, mensuplarının nite
likleri, atanmaları, ödev ve yetkileri,
hakları ve yükümlülükleri ve diğer
özlük işleri, başkan ve üyelerinin
teminatı kanunla düzenlenir.
Silahlı Kuvvetler elinde bu-
I 12
TBMM KUTUPHANESI
lunan Devlet mallarının Türkiye Bü
yük Millet Meclisi adına denetlenme
si usulleri, Milli Savunma hizmetleri
nin gerektirdiği gizlilik esaslarına
uygun olarak kanunla düzenlenir.
DÖRDÜNCÜ KISIM
DÖRDÜNCÜ KISIM
MALİ
VE EKONOMİK
KÜMLER
MALİ V E EKONOMİK H Ü K Ü M L E R
BİRİNCİ B Ö L Ü M
MALİ H Ü K Ü M L E R
BİRİNCİ BÖLÜM
MALİ HÜKÜMLER
1. Bütçe
A. Bütçenin Hazırlanması ve Uy
gulanması
I. Bütçe
A. Bütçenin Hazırlanması ve U y
gulanması
MADDE 161- Devletin ve kamu ikti
sadi teşebbüsleri dışındaki kamu
tüzel kişilerinin harcamaları, yıllık
bütçelerle yapılır.
Mali yıl başlangıcı ile genel
ve katma bütçelerin nasıl hazırlana
cağı ve uygulanacağı kanunla belir
lenir.
Kanun, kalkınma planları ile
ilgili yatırımlar veya bir yıldan fazla
sürecek iş ve hizmetler için özel süre
ve usuller koyabilir.
Bütçe kanununa, bütçe ile
ilgili hükümler dışında hiç bir hüküm
konulamaz.
L
HÜ
B. Bütçenin Görüşülmesi
B. Bütçenin Görüşülmesi
MADDE 162- Bakanlar Kurulu, ge
nel ve katma bütçe tasarıları ile milli
bütçe tahminlerini gösteren raporu,
mali yıl başından en az yetmişbeş
gün önce, Türkiye Büyük Millet Mec
lisine sunar.
Bütçe tasarıları ve rapor,
kırk üyeden kurulu Bütçe Komisyo
nunda incelenir. Bu komisyonun ku
ruluşunda, iktidar grubuna veya
gruplarına en az yirmibeş üye veril
mek şartı ile, siyasi parti gruplarının
ve bağımsızların oranlarına göre
temsili gözönünde tutulur. Bütçe
MADDE
dilmiştir.
TBMM KUTUPHANESI
I
13
Komisyonunun ellibeş gün içinde
kabul edeceği metin, Türkiye Büyük
Millet Meclisinde görüşülür ve mali
yıl başına kadar karara bağlanır.
üyeleri, Genel Kurulda, bakanlık ve
daire bütçeleriyle katma bütçeler
hakkında düşüncelerini, her bütçenin
tümü üzerindeki görüşmeler sırasın
da açıklarlar; bölümler ve değişiklik
önergeleri, üzerinde ayrıca görüşme
açılmaksızın okunur ve oya konur.
üyeleri, bütçe kanunu tasarılarının
Genel Kurulda görüşülmesi sırasın
da, gider artırıcı veya gelirleri azaltı
cı önerilerde bulunamazlar.
C. Bütçelerde Değişiklik Yapıla
bilme Esasları
C . Bütçelerde
bilme Esasları
MADDE 163- Genel ve katma büt
çelerle verilen ödenek, harcanabile
cek miktarın sınırını gösterir. Harca
nabilecek miktar sınırının Bakanlar
Kurulu kararıyla aşılabileceğine dair
bütçelere hüküm konulamaz. Ba
kanlar Kuruluna kanun hükmünde
kararname ile bütçede değişiklik
yaşmak yetkisi verilemez. Cari yıl
bütçesindeki ödenek artışını öngö
ren değişiklik tasarılarında ve cari ve
ileriki yıl bütçelerine mali yük getire
cek nitelikteki kanun tasarı ve teklif
lerinde, belirtilen giderleri karşılaya
bilecek mali kaynak gösterilmesi zo
runludur.
D. Kesinhesap
D. Kesinhesap
MADDE 164- Kesin hesap kanunu
tasarıları, kanunda daha kısa bir sü
re kabul edilmemiş ise, ilgili oldukları
mali yılın sonundan başlayarak, en
geç yedi ay sonra, Bakanlar Kuru
lunca Türkiye Büyük Millet Meclisine
sunulur. Sayıştay, genel uygunluk
bildirimini, ilişkin olduğu kesin hesap
14
Değişiklik
Yapıla
TBMM KUTUPHANESI
kanunu tasarısının verilmesinden
başlayarak en geç yetmiş beş gün
içinde Türkiye Büyük Millet Meclisine
sunar.
Kesinhesap kanunu tasarısı,
yeni yıl bütçe kanunu tasarısıyla bir
likte Bütçe Komisyonu gündemine
alınır. Bütçe Komisyonu, bütçe ka
nunu tasarısıyla kesinhesap kanunu
tasarısını Genel Kurula birlikte su
nar, Genel Kurul, kesinhesap kanu
nu tasarısını, yeni yıl bütçe kanunu
tasarısıyla beraber görüşerek karara
bağlar.
Kesinhesap kanunu tasarısı
ve genel uygunluk bildiriminin Türki
ye Büyük Millet Meclisine verilmiş
olması, ilgili yıla ait Sayıştayca so
nuçlandırılamamış denetim ve he
sap yargılamasını önlemez ve bun
ların karara bağlandığı anlamına
gelmez.
E. Kamu İktisadi Teşebbüslerinin
Denetimi
E. K a m u İktisadi Teşebbüslerinin
Denetimi
MADDE 165- Sermayesinin yarısın
dan fazlası doğrudan doğruya veya
dolaylı olarak Devlete ait olan kamu
kuruluş ve ortaklıklarının Türkiye
Büyük Millet Meclisince denetlen
mesi esasları kanunla düzenlenir.
İKİNCİ B Ö L Ü M
EKONOMİK H Ü K Ü M L E R
I. Planlama
İKİNCİ BÖLÜM
EKONOMİK HÜKÜMLER
I. Planlama
MADDE 166- Ekonomik, sosyal ve
kültürel kalkınmayı, özellikle sana
yiin ve tarımın yurt düzeyinde den
geli ve uyumlu biçimde hızla geliş
mesini, ülke kaynaklarının döküm ve
değerlendirilmesini yaşarak verimli
şekilde kullanılmasını planlamak, bu
amaçla gerekli teşkilatı
kurmak
Devletin görevidir.
Planda milli tasarrufu ve ü-
TBMM KUTUPHANESI
I 15
retimi artırıcı, fiyatlarda istikrar ve
dış ödemelerde dengeyi sağlayıcı,
yatırım ve istihdamı geliştirici ted
birler öngörülür; yatırımlarda toplum
yararları ve gerekleri gözetilir; kay
nakların verimli şekilde kullanılması
hedef alınır. Kalkınma girişimleri, bu
plana göre gerçekleştirilir.
Kalkınma planlarının hazır
lanmasına, Türkiye Büyük Millet
Meclisince onaylanmasına, uygu
lanmasına, değiştirilmesine ve bü
tünlüğünü bozacak değişikliklerin
önlenmesine ilişkin usul ve esaslar
II. Piyasaların Denetimi ve Dış Ti
caretin Düzenlenmesi
I I . Piyasaların Denetimi ve Dış T i
caretin Düzenlenmesi
MADDE 167- Devlet, para, kredi,
sermaye, mal ve hizmet piyasaları
nın sağlıklı ve düzenli işlemelerini
sağlayıcı ve geliştirici tedbirleri alır;
piyasalarda fiili veya anlaşma sonu
cu doğacak tekelleşme ve kartel
leşmeyi önler.
Dış ticaretin ülke ekonomi
sinin yararına olmak üzere düzen
lenmesi amacıyla ithalat, ihracat ve
diğer dış ticaret işlemleri üzerine
vergi ve benzeri yükümlülükler dı
şında ek mali yükümlülükler koyma
ya ve bunları kaldırmaya kanunla
Bakanlar Kuruluna yetki verilebilir.
III.Tabii Servetlerin ve Kaynakların
Aranması ve İşletilmesi
111.Tabii Servetlerin ve Kaynakla
rın Aranması ve İşletilmesi
MADDE 168- Tabii servetler ve kay
naklar Devletin hüküm ve tasarrufu
altındadır Bunların aranması ve iş
letilmesi hakkı Devlete aittir. Devlet
bu hakkını belli bir süre için, gerçek
ve tüzelkişilere devredebilir. Hangi
tabii servet ve kaynağın arama ve
işletmesinin, Devletin gerçek ve tü
zelkişilerle ortak olarak veya doğru
dan gerçek ve tüzelkişiler eliyle ya
pılması, kanunun açık iznine bağlı-
TBMM KUTUPHANESI
I
16
dır. Bu durumda gerçek ve tüzelki
şilerin uyması gereken şartlar ve
Devletçe yapılacak gözetim, denetim
usul ve esasları ve müeyyideler ka
nunda gösterilir
IV. Ormanlar ve Orman Köylüsü
A. Ormanların Korunması ve G e
liştirilmesi
I V . O r m a n l a r ve O r m a n Köylüsü
A. Ormanların Korunması ve G e
liştirilmesi
MADDE 169- Devlet, ormanların
korunması ve sahalarının genişletil
mesi için gerekli kanunları koyar ve
tedbirleri alır. Yanan ormanların ye
rinde yeni orman yetiştirilir, bu yer
lerde başka çeşit tarım ve hayvancı
lık yapılamaz. Bütün ormanların gö
zetimi Devlete aittir.
Devlet ormanlarının mülki
yeti devrolunamaz. Devlet ormanları
kanuna göre, Devletçe yönetilir ve
işletilir. Bu ormanlar zamanaşımı ile
mülk edinilemez ve kamu yararı dı
şında irtifak hakkına konu olamaz.
Ormanlara zarar verebilecek
hiçbir faaliyet ve eyleme müsaade
edilemez. Ormanların tahriş edilme
sine yol açan siyasi propaganda ya
pılamaz;
çıkarılamaz.
Ormanları
yakmak, ormanı yok etmek veya
daraltmak amacıyla işlenen suçlar
genel ve özel af kapsamına alına
maz.
Orman olarak muhafazasın
da bilim ve fen bakımından hiçbir
yarar görülmeyen, aksine tarım alanlarına dönüştürülmesinde kesin
yarar olduğu tespit edilen yerler ile
31.12.1981 tarihinden önce bilim ve
fen bakımından orman niteliğini tam
olarak kaybetmiş olan tarla, bağ,
meyvelik, zeytinlik gibi çeşitli tarım
alanlarında veya hayvancılıkta kul
lanılmasında yarar olduğu tespit edilen araziler, şehir, kasaba ve köy
yapılarının toplu olarak bulunduğu
yerler dışında, orman sınırlarında
daraltma yapılamaz
TBMM KUTUPHANESI
117
B. Orman Köylüsünün Korunması
B. O r m a n Köylüsü nün Korunması
M A D D E 170- Ormanlar içinde veya
bitişiğindeki köyler halkının kalkındı
rılması, ormanların ve bütünlüğünün
korunması bakımlarından, ormanın
gözetilmesi ve işletilmesinde Dev
letle bu halkın işbirliğini sağlayıcı
tedbirlerle, 31.12.1981
tarihinden
önce bilim ve fen bakımından orman
niteliğini tamamen kaybetmiş yerle
rin değerlendirilmesi; bilim ve fen
bakımından orman olarak muhafa
zasında yarar görülmeyen yerlerin
tespiti ve orman sınırları dışına çı
kartılması; orman içindeki köyler
halkının kısmen veya tamamen bu
yerlere yerleştirilmesi için Devlet eliyle anılan yerlerin ihya edilerek bu
halkın yararlanmasına tahsisi ka
nunla düzenlenir. Devlet, bu halkın
işletme araç ve gereçleriyle diğer
girdilerinin sağlanmasını kolaylaştı
rıcı tedbirleri alır.
Orman içinden nakledilen
köyler halkına ait araziler, Devlet
ormanı olarak derhal ağaçlandırılır.
V. Kooperatifçiliğin Geliştirilmesi
V. Kooperatifçiliğin Geliştirilmesi
M A D D E 171- Devlet, milli ekonomi
nin yararlarını dikkate alarak, önce
likle üretimin artırılmasını ve tüketi
cinin korunmasını amaçlayan koope
ratifçiliğin gelişmesini sağlayacak
tedbirleri alır
VI. Tüketiciler ile esnaf ve sanat
karları korunması
A . Tüketicilerin Korunması
V I . Tüketiciler ile esnaf ve sanat
karları korunması
A. Tüketicilerin Korunması
M A D D E 172- Devlet, tüketicileri ko
ruyucu ve aydınlatıcı tedbirler alır,
tüketicilerin kendilerini koruyucu giri
şimlerini teşvik eder.
TBMM KUTUPHANESI
B. Esnaf ve Sanatkarların Korun
ması
B. Esnaf v c Sanatkarların K o r u n
ması
MADDE 173- Devlet, esnaf ve sa
natkarı koruyucu ve destekleyici
tedbirleri alır
M A D D E 173- Aynen muhafaza ed i I m iştir.
B E Ş İ N C İ KISIM
ÇEŞİTLİ HÜKÜMLER
BESİNCİ KİSİM
ÇEŞİTLİ HÜKÜMLER
I. İnkilap Kanunlarının Korunması
I. İnkilap Kanunlarının Korunma
sı
MADDE 174- Anayasanın hiçbir
hükmü,Türk toplumunu çağdaş uy
garlık seviyesinin üstüne çıkarma ve
Türkiye Cumhuriyetinin laiklik niteli
ğini koruma amacını güden, aşağıda
gösterilen inkilap kanunlarının, Ana
yasanın halkoyu ile kabul edildiği
tarihte yürürlükte bulunan hükümle
rinin, Anayasaya aykırı olduğu şek
linde anlaşılamaz ve yorumlanamaz:
1. 3 Mart 1340 tarihli ve 430
sayılı Tevhidi Tedrisat Kanunu:
2 25 Teşrinisani 1341 tarihli
ve 671 sayılı Şapka iktisası Hakkın
da Kanun:
3. 30 Teşrinisani 1341 tarihli
ve 677 sayılı Tekke ve Zaviyelerle
Türbelerin Şeddine ve Türbedarlıklar
ile Bir Takım Unvanların Men ve il
gasına Dair Kanun:
4 17 Şubat 1926 tarihli ve
743 sayılı Türk Kanunu Medenisiyle
kabul edilen, evlenme akdinin ev
lendirme memuru önünde yapılaca
ğına dair medeni nikah esası ile aynı
kanunun 110 uncu maddesi hükmü;
5. 20 Mayıs 1928 tarihli ve
1288 sayılı Beynelmilel Erkamın Ka
bulü Hakkında Kanun;
ve 1353 sayılı Türk Harflerinin Ka
bul ve Tatbiki Hakkında Kanun;
ve 2590 sayılı Efendi, Bey, Paşa
Gibi Lakap ve Unvanların Kaldırıldı
ğına Dair Kanun;
8. 3 Kanunuevvel 1934 ta-
M A D D E 174- Aynen muhafaza ed i İm iştir.
TBMM KUTUPHANESI
I 19
rihli ve 2596 sayılı Bazı Kisvelerin
Giyilemeyeceğine Dair Kanun.
ALTINCI KISIM
SON HÜKÜMLER
ALTINCI KISIM
SON H Ü K Ü M L E R
I. Anayasanın Değiştirilmesi, se
çimlere ve halkoylamasına katıl
ma
I. Anayasanın Değiştirilmesi, se
çimlere ve halkoylamasına katılma
MADDE 175- Anayasanın değiştiril
mesi, Türkiye Büyük Millet Meclisi
üye tamsayısının en az üçte biri ta
rafından yazıyla teklif edilebilir.
Anayasanın
değiştirilmesi
hakkındaki teklifler Genel Kurulda iki
defa görüşülür. Değiştirme teklifinin
kabulü, Meclisin üye tamsayısının
beşte üç çoğunluğunun gizli oyuyla
mümkündür. Anayasanın değiştiril
mesi hakkındaki tekliflerin görüşül
mesi ve kabulü, bu maddedeki ka
yıtlar dışında, kanunların görüşül
mesi ve kabulü hakkındaki hükümle
re tabidir.
Cumhurbaşkanı
Anayasa
değişikliklerin ilişkin kanunları, bir
daha görüşülmek üzere Türkiye Bü
yük Millet Meclisine geri gönderebi
lir. Meclis geri gönderilen Kanunu,
üye tam sayısının üçte iki çoğunluğu
ile aynen kabul ederse Cumhurbaş
kanı bu Kanunu halkoyuna sunabilir.
Meclisçe üye tamsayısının
beşte üçü ile veya üçte ikisinden az
oyla kabul edilen Anayasa değişikliği
hakkındaki Kanun, Cumhurbaşkanı
tarafından Meclise iade edilmediği
takdirde halkoyuna sunulmak üzere
Resmi Gazetede yayımlanır.
Doğrudan veya Cumhur
başkanının iadesi üzerine, Meclis
üye tamsayısının üçte iki çoğunluğu
ile kabul edilen Anayasa değişikliği
ne ilişkin kanun veya gerekli görülen
maddeleri Cumhurbaşkanı tarafın
dan halkoyuna sunulabilir. Halkoy
lamasına sunulmayan Anayasa değişikliğine ilişkin Kanun veya ilgili
M A D D E 175- Aynen muhafaza edi İm iştir.
TBMM KUTUPHANESI
20
maddeler Resmi Gazetede yayımla
nır.
Halkoyuna sunulan Anayasa
değişikliklerine ilişkin kanunların yü
rürlüğe girmesi için, halkoylamasında kullanılan geçerli oyların yarısın
dan çoğunun kabul oyu olması ge
rekir.
Anayasa değişikliklerine ilişkin ka
nunların kabulü sırasında, bu Kanu
nun halkoylamasına sunulması ha
linde, Anayasanın değiştirilen hü
kümlerinden,
hangilerinin
birlikte
hangilerinin ayrı ayrı oylanacağını
da karara bağlar.
Halkoylamasına, milletvekili
genel ve ara seçimlerine ve mahalli
genel seçimlere iştiraki temin için,
kanunla para cezası dahil gerekli her
türlü tedbir alınır.
II. Başlangıç ve Kenar Başlıklar
II. Başlangıç ve Kenar Başlıklar
MADDE 176- Anayasanın dayandığı M A D D E 176- Aynen muhafaza edil
temel görüş ve ilkeleri belirten baş miştir.
langıç kısmı, Anayasa metnine dahil
dir.
Madde
kenar
başlıkları,
sadece ilgili oldukları maddelerin
konusunu ve maddeler arasındaki
sıralama ve bağlantıyı gösterir. Bu
başlıklar, Anayasa metninden sayıl
maz.
III. Anayasanın Yürürlüğe Girmesi
III. Anayasanın Yürürlüğe Girmesi
MADDE 177- Bu Anayasa, halkoyla
ması sonucu kabul ediliş Resmi Ga
zetede yayımlanması ile Türkiye
Cumhuriyeti Anayasası olur ve aşağı
da gösterilen istisnalar ile bu istisnala
rın yürürlüğe girmesine ait hükümler
dışında bütünüyle yürürlüğe girer,
a) İkinci Kısım II. Bölümdeki; kişi
hürriyeti ve güvenliği, basın ve ya
yımla ilgili hükümler, toplantı hak ve
hürriyetleri, III. Bölümdeki çalışma ile
ilgili hükümler, toplu iş sözleşmesi,
M A D D E 177- B u Anayasa, halkoy
laması sonucu kabul ediliş Resmi
Gazetede yayımlanması ile Türkiye
Cumhuriyeti Anayasası olur ve aşağı
da gösterilen istisnalar ile bu istisnala
rın yürürlüğe girmesine ait hükümler
dışında bütünüyle yürürlüğe girer,
a) İkinci Kısım I I . Bölümdeki; kişi
hürriyeti ve güvenliği, basın ve ya
yımla ilgili hükümler, toplantı hak ve
TBMM KUTUPHANESI
121
grev hakkı ve lokavt ile ilgili hükümler,
Bu hükümler yeni kanunları çıkarıldı
ğında veya mevcut kanunlarda deği
şiklik yapıldığında ve her halde en
geç Türkiye Büyük Millet Meclisi gö
reve başladığında yürürlüğe girer.
Ancak bu hükümler yürürlüğe girince
ye kadar mevcut kanunlar ve Milli
Güvenlik Konseyinin bildiri ve kararla
rı uygulanır.
b) ikinci Kısım'dakı; siyasi faaliyette
bulunma hakları ile siyasi partilerle
ilgili hükümier, bunlara dayalı olarak
yeniden hazırlanacak Siyasi Partiler
Kanununun; Seçme ve seçilme hakkı
ise yine bu hükümlere dayalı olarak
hazırlanacak
Seçim
Kanununun;
Yayımlanması ile yürürlüğe girer.
c) Üçüncü Kısım'dakı; yasama ile ilgili
hükümler; Bu hükümler ilk milletvekili
genel seçimi sonucunun ilanı ile bir
likte yürürlüğe girer. Ancak bu bölüm
deki Türkiye Büyük Millet Meclisinin
görev ve yetkilerine ilişkin hükümleri,
29 Haziran 1981 gün ve 2485 sayılı
Kurucu Meclis Hakkında Kanun hü
kümleri saklı kalmak üzere Türkiye
Büyük Millet Meclisi göreve başlayın
caya kadar Milli Güvenlik Konseyince
yerine getirilir.
d) Üçüncü Kısım'dakı; Cumhurbaşka
nı başlığı altındaki görev ve yetkileri
ile Devlet denetleme Kurulu, Bakanlar
Kurulu Başkanlığı altındaki tüzükler,
Milli Savunma, olağanüstü yönetim
usulleri, idare başlığı altındaki mahalli
idareler ile Atatürk Kültür, Dil ve Tarih
Yüksek Kurumu hariç diğer hükümler
ve Devlet Güvenlik Mahkemeleri
hariç yargıya ilişkin bütün hükümler
Anayasanın halkkoylaması sonucun
da kabulünün Resmi Gazetede ilanı
ile birlikte yürürlüğe girer.
Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kuıuluna
ait yürürlüğe girmeyen hükümler Tür
kiye Büyük Millet Meclisinin göreve
başlaması
ile, mahalli idareler ile Devlet Güvenlik
Mahkemelerine ilişkin hükümler ise
ilgili kanunların yayımlanması ile
hürriyetleri. III. Bölümdeki çalışma ile
ilgili hükümler, toplu iş sözleşmesi,
grev hakkı ve lokavt ile ilgili hüküm
ler. Bu hükümler yeni kanunları çıka
rıldığında veya mevcut kanunlarda
değişiklik yapıldığında ve her halde en
geç Türkiye Büyük Millet Meclisi
göreve başladığında yürürlüğe girer.
Ancak bu hükümler yürürlüğe girin
ceye kadar mevcut kanunlar ve Milli
Güvenlik Konseyinin bildiri ve karar
ları uygulanır.
b) İkinci Kısım'daki: siyasi faaliyette
bulunma hakları ile siyasi partilerle
ilgili hükümler, bunlara dayalı olarak
yeniden hazırlanacak Siyasi Partiler
Kanununun: Seçme ve seçilme hakkı
ise yine bu hükümlere dayalı olarak
hazırlanacak Seçim Kanununun: Ya
yımlanması ile yürürlüğe girer.
c) Üçüncü Kısım'daki: yasama ile
ilgili hükümler; B u hükümler ilk mil
letvekili genel seçimi sonucunun ilanı
ile birlikle yürürlüğe girer. Ancak bu
bölümdeki Türkiye Büyük Millet
Meclisinin görev ve yetkilerine ilişkin
hükümleri. 29 Haziran 1981 gün ve
2485 sayılı Kurucu Meclis Hakkında
Kanun hükümleri saklı kalmak üzere
Türkiye Büyük Millet Meclisi göreve
başlayıncaya kadar Milli Güvenlik
Konseyince yerine getirilir.
d) Üçüncü Kısım'daki: Cumhurbaşka
nı başlığı altındaki görev ve yetkileri
ile Devlet denetleme Kurulu. Bakanlar
Kurulu Başkanlığı altındaki tüzükler.
Milli Savunma, olağanüstü yönetim
usulleri, idare başlığı altındaki mahalli
idareler ile Atatürk Kültür. Dil ve
Tarih Yüksek Kurumu hariç diğer
hükümler ve hariç yargıya ilişkin
bütün
hükümler
Anayasanın
halkkoylaması sonucunda kabulünün
Resmi Gazetede ilanı ile birlikte yürürliiûe girer.
TBMM KUTUPHANESI
I22
yürürlüğe girer.
e) Anayasanın halkoylaması sonucu
kabulünün ilanıyla birlikte yürürlüğe
girecek hükümleri ve mevcut ve ku
rulacak kurum, kuruluş ve kurullar için
yeniden kanun yapılması veya mev
cut kanunlarda değişiklik yapılması
gerekiyorsa bunlara ilişkin işlemler
mevcut kanunların Anayasaya aykırı
olmayan hükümleri veya doğrudan
Anayasa hükümleri, Anayasanın 11
inci maddesi gereğince uygulanır.
f) Kesinhesap kanunu tasarılarının
görüşülme usulünü düzenleyen 164
üncü maddenin ikinci fıkrası hükmü
1984 yılından itibaren uygulanmaya
başlanır.
Cumhurbaşkanı ve Bakanlar Kuruluna
ait yürürlüğe girmeyen
hükümler
Türkiye Büyük Millet
Meclisinin
göreve
başlaması
ile. mahalli idareler ile Devlet Güven
lik Mahkemelerine ilişkin hükümler
ise ilgili kanunların yayımlanması ile
yürürlüğe girer.
e) Anayasanın halkoylaması sonucu
kabulünün ilanıyla birlikte yürürlüğe
girecek hükümleri ve mevcut ve ku
rulacak kurum, kuruluş ve kurullar
için yeniden kanun yapılması veya
mevcut kanunlarda değişiklik yapıl
ması gerekiyorsa bunlara ilişkin iş
lemler mevcut kanunların Anayasaya
aykırı olmayan hükümleri veya doğ
rudan Anayasa hükümleri. Anayasanın
l I inci maddesi gereğince uygulanır.
D Kesinhesap kanunu tasarılarının
görüşülme usulünü düzenle)en I64
üncü maddenin ikinci Çıkrası hükmü
l ° 8 4 yılından itibaren uygulanmaya
başlanır..
I) 1. Ğ İ ?> İ K L İ K G !• R I K Ç T S İ:
Devlet Güvenlik
Mahkemeleri
kaldırıldığından
hu doğrultuda
değişiklik yapılmıştır.
N O T : Geçici 1. 2. 3. 4. 5. 0. 7. 8. 9, 10, 1
yürürlükten kaldırılmıştır.
13, 14. 15 * inci maddeler
GEREKÇE
2709 Sayılı
09.11.1982
tarihli
2. 3. 4. 5. (). 7, 8, 9, li).
nabilirliğini
ve prıilık
ilişkin hüküm/er
metninden
Geçici
İdarenin
Madde
15'in
Türkiye
Cumhuriyeti
bulunmamakladır
nedeniyle
gerekli
huğun
Vaz edildikleri
ihtiyaç
kalmadığından
I.
uygula
doneme
Anayasa
Gerekçesi:
hu olmasına
hakkında
15. maddedeki
Geçici
bugün için
görülmüştür
her türlü eylem ve tasarrufları
kimi şahısların
Anayasasının
12. 13, 14"üncü maddelerinin
hır hükmü
içermeleri
çıkarılmaları
amir hükmünün
ren
II.
rağmen
yargı
eylem ve işlemleri
hu hükümler
denetimine
çeşitli zamanlarda
çelişki
nedeniyle
meydana
tabıdır.
idarede
Anayasanın
görev
almış
yargılama
vaşağı geti
getirdiğinden
yürürlükten
kaldırılmıştır
123
TBMM KUTUPHANESI
GENEL GEREKÇE
i ^ n a y asalar devletlerin yapılanmasını, işlevlerini belirleyen, yurttaşla
rın temel hak ve özgürlüklerini muasır medeniyet ışığında ve çağdaş normla
ra uygun bir biçimde tanımla)an. tanıyan ve korumayı devlete birincil görev
olarak yükleyen en üst hukuk normlarıdır.
Çağdaş anayasalar birey i esas alır, temel hak ve hürriyetlerin sağlanma
sını ve geliştirilerek korunmasını hedefler.
Her siyasetçi ve hemen her siyasî parti seçimler öncesi ve kampanya sü
resince: "bu Anayasa toplumsal ihtiyaçları karşılamaktan, çağdaş normlara
ulaşmaktan, temel insan haklarını teminat altına almaktan çok uzaktır" diye
rek halktan destek istemiştir.
Mevcut Anayasal düzenlemeler temel hak \ e hürriyetlere getirdikleri sı
nırlamalar itibariyle 21. asrın isteklerine cevap vermekten uzaktır.
Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin insan haklarına dayalı, hukukun üs
tünlüğünü esas alan. uluslararası çağdaş normlara uygun si\il bir anayasa
hazırlaması ve yürürlüğe koyması kadar tabii, hatta zarurî bir görev olamaz.
Sivil toplum örgütlerinin, gerçek aydınların, en üst yargı organlarının beklen
tileri de bu görüşümüzü desteklemektedir.
Bu beklentilere ilk olumlu cevabı Fazilet Partisi'nin vermiş olması el
bette anlamlıdır.
Bu uzlaşma taslağı, elbette Fazilet Partisi'nin ele yeterli bulmadığı bil
me! indir.
Takdiminden de anlaşılacağı üzere bu bir uzlaşma taslağıdır. Fazilet
Partisi bu ilk adımı atmak sureliyle hem toplumsal beklentiye hemen cevap
vermiş olmayı, hem de toplumun her kesimini bu metni tartışmaya, hatta
daha iyisini yapma çabasına çağırmayı hedeflemektedir.
Yeni bir Anayasa veya 1982 Anayasasının yasakçı hükümlerinin te
mizlenmesi istikâmetinde tartışına ortamının açılmasını, demokratik-hür bir
topluma ve bireye varma çabasını Milletimiz için kaçırılmaması gereken
tarihî bir fırsat, bu '•uzlaşma taslağını da. mutlu bir vesile say iyoruz.
TBMM KUTUPHANESI
ıı
Milletimizin her ferdinin ve her kesiminin gönül rahatlığı içerisinde
"işte benim anayasam" diyebileceği bir metin, kimden, hangi kurum ya da
kuruldan gelirse gelsin bizden tam destek alır.
Hedefimi/ uzlaşma içerisinde, toplumsal ve çağdaş beklentiye cevap ve
rebilmektir.
Bundan dolayıdır ki. bazı maddelerle ilgili düzenlemeyi, uzlaşmayı ko
laylaştırmak için T . B . M . M partilerarası "uyum komisyonu"na bıraktık.
Bununla beraber, siyasî partilerin, bilim ve si\aset adamlarının değişik
zaman ve zeminde ifade ettikleri görüşleri de gözönünde bulundurmak sure
tiyle bu uzlaşma taslağı hazırlanmıştır.
Takdim edilen bu metinle 1982 Anayasasının bazı maddeleri yürürlük
ten kaldırılmış, bazı maddelerinde cümlelik, bazılarında ise tam değişiklikler
sapılmıştır.
Yürürlükten kaldırılan, değişiklik yapılan, değiştirilen her madde için o
maddenin altına kısa birer madde gerekçesi de konulmuştur.
TBMM KUTUPHANESI
II!

Fazilet Partisi`nin Anayasa Değişikliğine Dair Uzlaşma Metni Taslağı

Transkript

Benzer belgeler

Sektör Toplantıları Neticesinde Başbakan ve Ekonomi Koordinasyon

NAMAZ 1.Dönem 6. Sınıf DİKAB Performans Görevi

2, 4, ∞ (Gazete Köşe Yazısı - Habertürk PDF`sini

Anayasanın `Nasıl` Yapıldığı İçeriğini Etkiler mi?

Basın - Kolektif Kitap

4- Posta Gideri avansı ödenmesi ve posta pulu gönderilmesi 6216