Ritual purity versus physical impurity in hittite Anatolia. Public health

Ritual purity versus physical impurity in hittite Anatolia. Public health

ULUSLARARASI
10. QORUM HlTlT FESTlVALl
17-21 TEMMUZ 1990
ULUSLARARASI
1. HlTlTOLOJi K O N G R E S l
BlLDlRiLERi
(19-21 Temmuz 1990)
QORUM
Bu y a y i n ,
Kultur B a k a n h g f nin m a d d i katkilanyla
bastirilmi§tir.
IglNDEKlLER
Sayfa
SUNU§
A?ILI§
KONU§MALARI
K o n g r e Ba§kani
O r d . Prof. Dr. S e d a t A L P
9
B e l e d i y e Ba§kani
Dr. T u r h a n KILIQQIOÖLU
12
A n i t l a r ve M ü z e l e r G e n e l M ü d ü r ü
M . A k i f l§IK
14
Qorum Valisi
§evket EKlNCl
16
BlLDlRlLER
O r d . Prof. Dr. S e d a t A L P
21
Hitit Q a Q m d a A n a d o l u Coärafyasi;
Bazi A t i h m l a r ve Y e n i U m u t l a r
21
Prof. Dr. H. O T T E N
Eski A n a d o l u K ü l t l e r i n i n DevamliliCji
lle llgili Bazi Dü§ünceler
25
Prof. Dr. Karl H E C K E R
Hitit Qivi Y a z i s i n m Kökeni Hakkinda
Muazzez iLMiYE
43
gö
A t a t ü r k ve T ü r k i y e ' d e
vi Y a z i l a n
B i l i m i n i n i n Ba§lamasi
64
Prof. Dr. G e r n o t W I L H E L M
H a t t u S a ' d a k i B a b i l - A s u r Okul Geleneöji
Üzerine
72
HlTlTLER DEVRl ANADOLU'SUNDA
TEMlZLlKLE iLGlLl ARA§TIRMALAR; QlVl
YAZILI METlNLER VE ARKEOLOJlK VERlLERE
GÖRE KENTELRDE HALK SAÖLIÖI VE
TEMlZLlKLE ILGlLl YAPILAR
Prof. Dr. A h m e t Ünal, M ü n i h Ünivresitesi
B u n d a n tarn o n b i r yil önce Birinci Q o r u m Hitit Festivalinin tek Hititolog
konu§macisi olarak Qorum'lulara Hitit kentinin sosyal, ekonomik ve fiziki
yapisiyla ilgili bilgiler v e r m i § t i m i . 0 zamanlar, §imdiki ara?tirmamda s u n a c a ä i m , k e n t l e r i n t e m i z l i k s o r u n u n a s a d e c e bir kag k e l i m e y l e
d e ö i n e b i l m i § t i m . Z a m a n i n v a l i s i s a y m Nazif D e m i r ö z ve B e l e d i y e
Ba§kani s a y m Dr. T u r h a n K I I I Q C I O Ö I U tarafmdan bana verlen ba§an belg e s i n i hala saklar, f e s t i v a l i n s i m g e s i o l a n Hurri b o g a h rozeti hala
takarim. Q o r u m ' l a ilgili olarak her zaman birlikte ta§idi£im bir §ey vardir
ki, o da Qorumlularm d ü n y a n m hig bir yerinde b u l u n m a y a n kendilerine
özgü o misafirperlik ve derin insan s e v g i l e r i d i r . B u n d a n d o l a y i bu
a r a § t i r m a m i Q o r u m h a l k m m sicak s e v g i ve dostluk d u y g u s u n a ithaf
e d i y o r u m . Beni bu güzel Festivale davet e d e n s a y m vali §evket Ekinci,
T ü r k i y e ' n i n en temiz kentlerinden birinin Belediye Ba§kanhömi y a p a n
S a y m Dr. T u r h a n Kihgcioölu, Kultur M ü d ü r ü arkada§im A h m e t Ertekin
ve Müze M ü d ü r ü ve gene arkada§im Ismet Ediz'e ve aralarmda ve sayelerinde Hitit d ü n y a s m a g ö z ü m ü agtiöim t u m Q o r u m h a l k m a s o n s u z
te§ekkürlerimi s u n u y o r u m .
Antik kentlerdeki halk s a g l i g i ve temizlikle ilgili kurulu§ ve y a p i l a r a
d e ^ i n ilk dü§ünce, bende 1960'h yillarda ilk kez Italya'd^aki antik R o m a
kenti P o m p e i ' y i ziyaretim sirasinda hasil olmu§tur. Vezüv y a n a r d a ^ i m n
gikardiäi küllerin g ü n ü m ü z e kadar k o r u d u ^ u ve h e m e n her §eyiyle kor u n m u § olan bu kentin derin bir gali§ma ürünü s o n u c u ortaya Qikan altyapi kurulu§lari ve görkemli yapilari beni adeta büyülemi§ti. Kentin kur u c u l a n her§eyi d e r i n l e m e s i n e d ü § ü n m ü § l e r d i ; t a v e r n a l a r m ö n ü n d e
k u s m a yerleri yapacak kadar incelikle planlami§ti her§ey. Her$eyden
önce o z a m a n l a r ne o l d u ^ u n u bir türlü bulup 9ikaramadi§im bir manzara b e n i 50k i l g i l e n d j r m i § t i : a n a y o l l a r d a m u n t a z a m a r a h k l a r l a iki
k a l d i n m i birbirine b a ^ l a y a n ve ortalannda arabalarm gegmesine olanak
1. O b i l d i r i m i n
186
bir nüshasi b a s i l m a s i
igin
Qorum
K u l t u r Müdürlügüne
verili$tir.
s a g l a y a n o l u k l a r b u l u n a n ta§ gegit v e y a köprüler v a r d i . Daha s o n r a
tarhigi Plinius'u o k u y u n c a a n l a d i m ki, antik kentlerin ve dolayisiyla P o m pei'nin sokaklari 9er-90p ve pislikle dolu idi ve yayalarm bu pisliklere diz
b o y u b a t m a s i n i ö n l e m e k igin kar§idan kar§iya gegi§lerde bu t ü r y a y a
gegitlerine gereksinme var idi. Bundan dolayi P o m p e i duvar
yazilarmdaki "cacator cave m a l u m " bizi §a§irtmamaktadir.
D u r u m t u m Eskigaö kavimlerinde, (HattuSa ve d i ^ e r Hitit kentlerinde m u hakkak ki farkh d e ö i l d i . N e v a r ki gevre k i r l e n m e s i ve 90p s o r u n u
(HattuSa'da o kadar büyük bir s o r u n yaratmamaktadir, keza burasi henüz
m o d e r n turistlerin istilasma u ö r a m a m i § t i r ve ekolojik d e n g e henüz boz u l m a m i § o l d u § u n d a n , örenyerlerini gezen veya oralari ara§tiran insanl a n n dikkati henüz bu s o r u n l a r a gekilmemektedir. Y a n i biz m o d e r n ins a n l a r H a t t u ä a ' y i , a r a d a n g e g e n b i n y i l l a r m t e m i z l e y i p anttiQi o
fosille§mi§ temizliQiyle görmekteyiz. B u n d a n ba?ka, sarp yamaglar, dereler ve yer yer yükselen kayahklardan olu§an arazi yapisiyla BoöazköyUattuSa'mn gevre temizliöi agisindan büyük avantajlan da vardir, keza
böylesine bir arazi üzerinde k u r u l m u § bir kentte y a Q m u r s u l a r m i n 90p
ve p i s l i k l e r i s o k a k l a r d a n s i l i p - s ü p ü r m e o l a n a g i v a r d i r . Bu d u r u m
büyüsel bir benzetmede §öyle dile getirilmi§tir: " Y a g m u r s u l a n sokaklari
nasil sidik ve pislikten a n t i r s a " . A y r i c a n ü f u s u n o kadar kalabahk
o l m a d i Q i d a dikkate a l i n m a h d i r , günkü Hitit Imparatorluk d e v r i n d e
battuSa'nm t o p l a m nüfusu 15.000 c i v a n n d a t a h m i n edilmektedir3.
2
Antik kentlerdeki evlerde tuvaletler mevcut o l m a d i ö m d a n kent sakinleri
sokak, d u v a r k e n a r l a n ve kent igindeki bo§ arsalari bu maksatla kullanmi§lardir. Bu d u r u m Boöazköy'ün Y u k a n Kenti gibi daQinik iskan yerlerinde bir s o r u n y a r a t m a m i § olabilir. A n c a k bu d u r u m Büyükkale gibi
sik iskan e d i l e n ve etrafi surlarla gevrili yerlerde temizlik ve en ba§ta
bula§ici hastahklar o l m a k üzere saghk s o r u n l a n y a r a t m i § olacaktir.
A y r i c a gay, dere, ge§me ve kuyulardan s a ^ l a n a n igme s u l a n da kirlenmi§ ve halk s a ^ h ^ i m tehdit etmi§ olacaktir. Hali vakti yerinde olanlarla
ve kraliyet s a r a y m m sakinleri evlerinde veya evlere yakin gevrede eski
R o m a ' d a igleri d o l i a d e n i l e n g ü b r e y i Q i n l a n n a bo§altilan l a s a n a ' l a r a
benzeyen lazimhklar kullanmi§ olabilirler.
Hititlerin g ü n l ü k h a y a t m d a bu k o n u l a r d a h e m e n hig bir §ey b i l m e d i g i m i z d e n filolojik ve arkeolojik verileri bu agidan d e £ e r l e n d i r m e k t e
b ü y ü k y a r a r l a r v a r d i r . U n u t m a m a k gerekir ki, Hititler devri A n a d o l u ' s u n d a saglikla ilgili kurulu§lar ve tuvalet s o r u n u da kültür tarihinin bir
p a r g a s i d i r v e titizlikle incelenmesi gerekir.
2. KBo 10.45 ay. iv 37 vd.
3. C. M o r a , SMEA
18, 1977,
227-241.
187
K o n u n u n 90k geni§ t a b a n h o l m a s i n e d e n i y l e s a d e c e birkag y ö n ü y l e
sinirlanmasi gerekecektir:
1. Hititlerde temizlik kavrami ve anlayi§i
2. Kentlerde igme s u y u ve kanalizasyon tesisleri
3. Insan di§kilarmin atilmasi
4. Hitit kralmm tuvalete gitmesiyle ilgili olcjugu öne sürülen K U B 31.100
enstrüksiyon metninin deöerlendirilmesi
5. Arkeolojik m a l z e m e n i n bu agidan deöerlendirilmesi
1. Antik gaä kavimleri iginde ritüel temizligje Hititler kadar ö n e m v e r e n
gok az t o p l u m vardir. Bu konuda yalnizca Ibranilerle kiyaslanabilir; A m e rika'da bu k o n u d a en az 4 adet doktora tezi y a z i l m i § ve gok s a y i d a
ara§tirma yapilmi§tir. £ok iyi ara§tirildigji ve iyi bilindiäi igin bu k o n u y u
bir tarafa birakabiliriz. Ancak tekrar v u r g u l a m a k gerikir ki, Hitit temizlik
k a v r a m i sadece ve sadece ritüel anlamdadir. "pislik, kirlilik" demek olan
Hititge sözcük p a p r a t a r % 95 ritüel m u h t e v a d a , yani kan d a v a s i , t ü r l ü
hastahklar, v e b a s a l g m i , cinsel iktidarsizlik, kisirhk, askeri y e n i l g i , aile
fertleri a r a s m d a k i gegimsizlikler, evlerdeki kötü ve adi ruhlar, b ü y ü ,
g ü n a h , ilahi öfke, ölü ruhlarinm insan ya§amini alt-üst e t m e s i , i n s a n lann sahtekarli§i v.s. ile birlikte, onlarla y a n y a n a kar§imiza gikiyor. Hititler, kirlenme s o n u c u ortaya gikan müsibetlerden k u r t u l m a d a , tipki hastalik ve di§er musibetleri defetmedeki y ö n t e m l e r i kullanmi§lardir ki, bu
da b ü y ü d ü r . Burada büyüsel y ö n t e m l e r a r a s m d a en y a y g m k u l l a n i l a n ,
k ö t ü l ü Q ü n ba§ka bir §ahsa a k t a r i l m a s i , t e m i z l e y i c i m a d d e l e r k u l l a n i l m a s i , hasta i n s a n i n y e r i n e vekalet e d e n bir ba§ka §ahsin k u l l a n i l m a s i (Substitution), yalvarip y a k a r m a k ve rü§vet vermek suretiyle
t a n r i l a r i n g a z a b i n i y a t i § t i r m a , a n a l o j i b ü y ü s ü , gözle g ö r ü l m e y e n
kötülüklerin s o m u t l a § t i r i l m a s i , yok e t m e , önceden k o r u n m a tedbirleri
a l m a v e hasta ki§iyi g ü g l e n d i r m e g i b i h e m batil h e m de yari t i b b i
y ö n t e m l e r d i r , K o n u y l a ilgili gok güzel bir örnek K U B 7.41 + b ü y ü metninde gözlenebilir. Bu metinde kullanilan y ö n t e m l e r d e n sadece pek azi
tibbi ve empiriktir, geri kalani hep büyüsel ve telkin ile ilgilidir .
4
5
6
7
Hititlere göre kirliligin kaynaQi s o d o m i y i de igeren cinsel ili§ki, S p e r m a ,
t ü k r ü k , k a n , ayba§i, di§ik (Sakkar-), hamilelik ve ö l ü ruhlari (akkant-,
4. (J. C. M o y e r , The Concept
of Ritual Purity A m o n g the Hittites,
P. D. Brandeis
1969, 50ff.;
D. H. Engelhard,
Hittite M a g i c a l Practices
Ph. D. 1970 71 ff.; D.P. Wright, Dsiposal
oflmpurity in the Priestly
Writings,
1984.
5. A.Ünal, BMECCJ
3, 1988, 74-85.
6. A . Ünal, Studies
in Ancient
A n a t o l i a n M a g i c a l Practice:
The Hittite Ritual of Hatita$§u
from the City of Hurma Against
Troublesome
Years, Türk Tarih Kurumu
Basimevi
1992.
7. Engelhard
1970 71 ff.; Wright,
1984 30ff.
188
8
GIDIM) i d i . Kirlilik, ayinlerin ihmal e d i l m e s i , siyah büyük y a p i l m a s i ve
kirlilik t a § i y a n n e s n e l e r l e direkt t e m a s e d i l m e s i s o n u c u da ortaya
g i k a b i l i y o r d u . Hititge kehanet metinleri, kirlilik belasi §eyin kaynak ve
sebeplerini öörenmek a m a c i n a yönelik sayisiz fal s o r u l a n y l a doludur™.
9
Bazen ritüel temizlikle hijyenik temizlik arasmdaki farki ayirdetmek gok
zordur. B u n a örnek olarak dini bir ayin s i r a s m d a oynadiklari rol gere£ji
p e y n i r y i y e n i n s a n l a r a bir b a k a h m : Bir t ü r m a y a h peynir ate§in igine
atihyor ve bir deQnekle közün igine bastirihp, evrilip geviriliyor. S o n r a
metin §öyle d e v a m ediyor: " S o n r a herkes bu peynirden bir parga ahr ve
(birbirlerinin agizlanna) tikarlar. Yalnizca temiz peyniri yemeleri gerekir;
kirli peyniri yiyemezler, o n u yemek doQru d e ö i l d i r " . Burada temiz peynirden kasit, kizartma e s n a s m d a küle, köze b u l a n m a m i § v e y a y a n i p
k ö m ü r l e § m e m i § p e y n i r d i r . G ö r ü l ü y o r ki, ba§ka m e t i n y e r l e r i n d e
g o ^ u n l u k l a i n s a n di§i§iyla ilgili olarak kar§imiza gikan S a k n u w a n t sözcüöü burada "kül ve köze b u l a n m i § " v e y a " y a n m i § " a n l a m m a g e l mektedir. Bu ve buna benzer getrefil d u r u m l a r , ö l ü d i l l e r i n o k u n u p
d o ^ r u olarak y o r u m l a n m a l a n n i zorla§tirmaktadir.
11
12
Babil d ü n y a s m d a k i BIT R I M K N e r e b e n z e m e s i gekeren y u n a k l a r v e y a
b a n y o küveti denilen nesnelerin kazilarda b u l u n m u § o l m a s i ve metinlerde sik sik dini ayinlerin ba§lamasmdan önce v e y a özellikle cinsi tem a s t a n s o n r a y i k a n m a , y i k a m a (arra-) ve b a n y o y a p m a y a (warp-)
atiflarda b u l u n u l m a s i , Hititlerin ritüel temizlik y a n m d a fiziki ve hijiyenik
temizli§e de ayni ö n e m i vermi§ o l d u k l a r m m bir kaniti olabilir; ne var ki
b u d u r u m yanilticidir, günkü bu kayitlarm h e p s i de ayinlerle ilgilidir.
§ i m d i gok titiz ve g ö r ü n ü § t e temizlik d ü § k ü n ü bir Hitit k r a l i n m bir
enstrüksiyon m e t n i n d e su ta§iyicilarina yönelik, temiz su ta§imalariyla
ilgili verdigi buyruklara bir b a k a h m : T e m i z s u d a n buradaki kasit, s u y u n
s ü z ü l m ü § ve i n s a n killarinda ari o l m a s i d i r . A y n i m e t i n d e a^gilarin
t a n n l a r a di§ik (zakkar) ve sidikli (: du-ü-ur, iii 62ff.) yiyecek m a d d e l e r i
s u n m a m a l a r i b u y r u l m a k t a d i r . Köpek ve d o m u z l a r i n mutfak aletedavatina yakla§mamasi da istenmektedir (iii 64vd.); hititlerin g ü n ü m ü z
Türkiye'sindeki gibi bu her iki hayvani da pis addettiklerini biliyoruz (bk.
1 3
1 4
8. J.C. Moyer,
The Concept
of Ritual Purity A m o n g the Hittites,
Ph. D. Brandeis
1969, 50ff.
9. D.H. Engelhard,
Hittite Magical
Practices
Ph. D. 1970 71 ff.
10. A. Ünai, TH 6 1978 16f.; idem Hitit Saraymdaki
Entrikalar
1983 8f.
11. KUB 4 5 . 4 9 iv? 8-10 (Bo 7051 vi? olarak,
H. Otten,
StBoT
15 (1971)
29). (8) ... nu
GA.KIN.AG
I M - Z U Su-up-pa-a-e-eS
(9) [az-Jzi-kän-zi Sa-ak-nu-wa-an-te-eS-ma
(10) [ÜJ-UL ada-an-zi
Ü-UL a-a-ra.
12. A. S a h n e n , Die Hausgerate
des alten M e s o p o t a m i e n 1965, 7811.; M o y e r Ritual
Purity
85f.
13URUDU
warpuwaS
veya warpuwaS
URUDU,
metin yerleri igin bk. S. Koäak, TH 10 1982
244; J. SiegelovEa,
Hethitische
Verwaltungspraxis
1986 627.
14. KUUB 13.3; krs. ayrica kmk KUB 35.2 (+) KUB 35.4 iii 1-2'deki sag ve riton
kayitlarryla.
189
fal metni K U B 5.7 öy. 35). Bir kez kirlenince artik t e m i z l e n m e s i m ü m k ü n
o l a m a y a n agagtan ve pi§mi§ topraktan (GIR) kap kagagin atihp yok edilm e s i g e r e k i y o r d u . B u n a kar§m m a d e n i , özellikle tungtan kaplar t e m i z lendikten sonra tekrar k u l l a n i l a b i l i y o r d u . Pis h a y v a n l a n n bu k a p l a n s i dikleriyle kirlettikleri dü?ünülürse, bu temizlik y ö n t e m i n i n ta§idi§i a n l a m
ortaya
gikar.
Hudut
beylerine
(BEL M A D G A L T I )
yönelik
enstrüksiyonlarda h a r m a n i§gilerinin, siQir, kügükba? h a y v a n , at ve merkeplerin yerle§im yerlerine s o k u l m a l a n n i n y a s a k l a n m a s m i n ^ benzer temizlik kaideleriyle ilgili o l u p o l m a d i g i n i b i l m i y o r u z . R a h i p l e r e yönelik
ba§ka bir enstrüksiyonda kraliyet m u t f a g i n m temizligine d e g g i n benzer
e m i r l e r yer a l m a k t a d i r ( K U B 13.4). § i m d i tib ve hijiyeni a g i s i n d a n su
v e y a y e m e k l e r e kan§an insan kil v e y a s a g l a r m m bula§ici bir hastahk
t a ^ i m a d i g i bilindigine g ö r e , basit güncel ya§amla ilgili ve herkesin kend i l i g i n d e n dikkat e t m e s i gereken bu kurallarm dini yasak ve t a b u l a r
§ekline s o k u l m a s i n i n a s i l a g i k l a m a k g e r e k e c e k t i r ? K a n a t i m c a tek
agiklama y o l u , Hititlerde hijiyenik kurallarm eksik o l m a s i d i r , yani bu t ü r
o l a y l a r güncel ya§amda gok sik ortaya gikabiliyordu ki, b u n l a r m bizzat
yasaklayici kurallarla ö n l e n m e s i g e r e k i y o r d u ; pisliklerle d o l u bir o r t a m da ise her z a m a n ula§ilmasi güg d i n i , hijiyenik ve b e d e n s e l t e m i z l i g i n
ulvi bir ideal olarak gok yüksek bir yeri var idi.
15
Hitit t i b b i ile uzun süre u g r a § i l a r i m ve yaptiQim ara§tirmalar bir kez
daha göstermi§tir ki, Hititlerde kelimenin gergek a n l a m m d a t i b d e n e b i lecek bir u y g u l a m a yok idi. M . A . Dingol tarafmdan §ahsima kar§i polemik k o n u s u y a p i l a n Hititlerde gergek tib var m i y d i s o r u s u n a b u g ü n
g e n e hayir d i y o r u m ve aradan gegen 12 s e n e s o n r a Hititlerin tib k o n u sundaki tek katkilari, bula§ici hastahklann b u l u n d u g u kentleri bo^altmak
o l d u g u n u t e k r a r l a m a k l a y e t i n i y o r u m . M o d e r n a n l a m d a t i b d a k i bu
b o § l u § u b ü y ü k gapta b ü y ü c ü l e r d o l d u r m u § t u r . H e k i m l i k l e u g r a ^ a n
mütehassislar ise d a h a ziyade kocakari ilaglanyla tedavi y ö n t e m l e r i uyg u l a m i § l a r v e M e z o p o t a m y a v e M i s i r t i b b i n i k ö r ü k ö r ü n e taklit
etmi§lerdir. Hastahklann tibbi esaslara göre t e d a v i s i n d e bu b ü y ü c ü l e r
h e k i m l e r d e n d a h a etkin idiler, günkü u y g u l a d i k l a n y ö n t e m l e r i n hig o l mazsa bazilari yüzyillar boyu süren d e n e y i m ve s i n a m a l a r a
d a y a n i y o r d u ve b u n d a n dolayi tibba d a h a yakin idi20. Hititge tibbi, dini
M
M
1 7
1 8
1 9
75. D P . Wright,
Disposal
105vd.
16. Bei m a d g a l t i A i 7-8, Von Schuler,
HDA 1957 41.
17. Belleten
193 (1985) 6vd.
18. A. Ünal, Belleten
175 ( 1 9 8 0 ) 4 7 5 vd.
19. Detaylar
igin bk. A. Ünal, BMECCJ
3 (1988) 52vd.; ve ayni yazar, Studies
in A n c i e n t
A n a t o l i a n M a g i c a l Practices:
The Hittite Ritual ofHatitaäSu from the City o f H u r m a A g a i n s t
Troublesome
Years, Türk Tarih Kurumu
Basimevi
1992.
2 0 . C. Bürde, StBoT
19 1974; Ünal, Belleten
175 1980 485ff. ve Münih Üniversitesinde
"Magie und Hausmedizin"
konusunda
1989'da verdi$im
ve baskida
olan
bildirim.
190
ve tarihi metinlerde sözü edilen 90k s a y i d a hastahk ve v e b a l a r m gergek
s e b e b i muhakkak ki hijiyenik kurallara riayet e d i l m e m e s i d i r . Y a l n i z ne
tuhaftir ki, m e t i n l e r d e n e s n e l a n l a m d a p i s l i g i n bu m u s i b e t l e r i n a s i l
kaynagi o l d u g u n a dair hig bir kayit yoktur. Burada bozulmu§ gida m a d d e l e r i y e d i k l e r i igin z e h i r l e n d i k l e r i a n l a § i l a n i n s a n l a n t e d a v i y i
a m a g l a y a n A m m i h a t n a ' n m majik ritüelindeki d u r u m a bir bakahm (KBo
5.2). T a m a m e n tibbi v e y a biyolojik olan zehirlenmenin tedavisinde t a m i
t a m m a siyah büyü y ö n t e m l e r i uygulanm§itir.
2.
K e n t l e r d e k i igme s u y u ve k a n a l i z a s y o n l a r
T e m i z igme s u y u §ebekeleri ve s u l a m a kanallan dö^enmesi kent altyapi
kurulu§larmm a y n l m a z ögelerindendir. Ta neolitik gaglarda ortaya gikan
yerle§ik hayata gegi§ s i r a s i n d a kent ve köy k u r u m u n a u y g u n yerlerin
s e g i m i n d e s u k a y n a k l a r m m b u l u n m a s i ilk §artlardan birisi o l m u § t u r .
Dogal su kaynaklan ve rezervleri agismdan Bogazköy'ün avantajlan gok
büyük olmu§tur, günkü burada Büyükkaya ve Yazir Derelerine ek olarak
§ehir hudutlari igersinde Y e r k a p i ' n m güneyindeki dere, A g a g denizindeki kaynaklar, Kral Kapisi yakmmdaki m o d e r n ge§me, Kizlarkayasi Deresi,
B ü y ü k k a l e ' n i n k u z e y y a m a c i n d a k i k a y n a k ve B ü y ü k T a p i n a g i n
g ü n e y i n d e k i k u y u , Y e r k a p i ' n m arkasmdaki §ifah su k a y n a g i , Gölün Akkayasi y a k m m d a k i ge§me gibi gok s a y i d a su kaynaklan mevcuttur. T u m
bu k a y n a k l a r yil b o y u n c a k u r u m a m a k t a d i r ve s u l a n igilebilfr. Iklim
§artlarimn b u g ü n k ü n d e n farkh o l m a s i nedeniyle?i Eskigaglarda bu kaynaklann s a y i s m m gok daha fazla o l d u g u n d a ku§ku yoktur. Bu dogal kaynaklara ek olarak Hititler Büyükkale ve A^aQi ^ e h i r d e b u g ü n d a h i
g ö r ü l e b i l e n s u n i su d e p o l a n , sisternler ve kuyular y a p m i § l a r d i r . Her
t ü r l ü d o g a l v e s u k a y n a g i n d a n y o k s u n Büyükkale sakinleri igin bu
s u l a n n ö n e m i gok d a h a büyüktü (bk. a§a$ida).
M e t i n l e r d e kentlere temiz su s a g l a m a k l a ilgili kayitlar maalesef h e m e n
yok d e n e c e k kadar azdir. S u -kanallan ( a m i y a r a - = P A , H I R I T U M )
y a p i m i y l a ilgili kayitlar ne yazik ki tek a n l a m h degildir, yani bu kanallann temiz sular mi yoksa kanalizasyon te§kilati igin mi y o k s a kentlerin
s a v u n u l m a s i n d a kullanilan hendekler olarak mi yapildiklari belirtilmemektedir. H I R A T U M ' u n A k a d g a d a "kale h e n d e g i " a n l a m i vardir. B u n d a n
d o l a y i bu kanallara belirli bir f o n k s i y o n atfedilirken dikkatli o l m a k gerekir. Y u k a r d a k i enstrüksiyon metni ba§kent yattuSa'da Labarna k u y u s u
diye bir su k a y n a g m i n var o l d u g u n u belirtiyor ki, bu da herhalde Kral
k a p i s m a v a r m a d a n önce b u g ü n k ü m o d e r n y o l u n s a g t a r a f m d a kalan
m o d e r n ge§meyi besleyen su kaynagiyla ayni olsa gerektir. Labarna adi
(Hitit büyük krallarmm kullandiklan ad) Büyükkale'deki kraliyet saray ve
5
21. D o $ a l gevre
423 vd.
ve ormanlar,
bitki örtüsü ve hayvanlar
konusunda
bk. A. Ünal, Or 54
(1985)
191
merkezine, yani Labarna'nin oturdugu yere yakinligi d o l a y i s i y l a verilmi?
olabilir. Hitit k a n u n l a r m m 25. m a d d e s i küp, sistern v e y a gölet a n l a m larindan birine tekabül etmesi gereken bir su kaynaöinm kästen kirletilm e s i n d e n söz ediyor. A n c a k bu su k a y n a ^ m i n ne i§e y a r a d i g m i bilem i y o r u z . G e n e kanunlarda (madde 102) bir gölcükten kereste gahnmasi
veya Belediye Ba§kanlan ( H A Z A N N U ) enstrüaksiyununda (KBo 13.58 iii
18-20) bu gölcüklerin t e m i z l e n m e s i kayitlarmm gergek a n l a m l a n m u a m mahdir. Bu kurulu§lardan hig o l m a z s a bazilarmin hayvanlarin su igtikleri
yalaklar v e y a igme s u y u s a $ l a y a n ge§meler olduklari kabul edilebilir.
Hititge'de g e n e l a n l a m d a "pmar, ge§me, k u y u , s u k a y n a ä i " a n l a m i n a
g e l e n altanni-, T Ü L , w a t t a r u - v.s.'nin kentlerdeki t e m i z su kaynak ve
§ e b e k e l e r i y l e ili§kiye g e g i r i l e m e m e s i h e m d ü § ü n d ü r ü c ü , h e m de
üzücüdür.
Zaten genellikle höyüklerin tepesinde v e y a sarp tepelerin zirvesinde kur u l m u § olan Hitit kentlerinde, su p o m p a l a m a teknigi v e y a su kemerleri
in§ati o l m a d a n , akar s u s a g l a m a o l a n a ^ m i n kesinlikle o l a m a y a c a g i
agiktir ve b u n d a n d o l a y i filolojik ve arkeolojik m a l z e m e a r a s m d a su
§ebekeleriyle ilgili kayit araminin bo§una o l d u g u kabul edilmelidir.
I§te B o ö a k ö y ' ü n A k r o p l ü Büyükkale b ö y l e s a r p bir t e p e ve kayahk
üstünde yer almaktadir. A n c a k B o ^ a k ö y Güney K a l e ' d e 1990'da agiQa
gikarilan büyük^fcjavuz ve 1991 s o n b a h a r m d a bu havuza kent di§indan su
s a ^ l a y a n ta§ su k a n a l l a n n m ke§fedilmi§ o l m a s i bir istisnadir ve gelecek
ara§tirmalar bu büyük havuzun ne i§e yarami§ o l d u ^ u n u gösterecektir.
Y a l n i z c a kentlerin tepe v e y a höyük ete^indeki yerle§im yerlerinde veya
g o g u n l u k l a kent s u r l a r i di§inda kalan a§a§i §ehirlerde s u kanal ve
§ebekeleri kurmak m ü m k ü n olmu§tur. Bu kisimlar ise Hitit arkeolojisinde m a a l e s e f üvey evlat m u a m e l e s i g ö r m ü § , h e m e n hig ara§tirilmami§
sahalardir. Bu k o n u d a da gene ilerdeki ara§tirma souglarmi beklemekten ba§ka garemiz yoktur.
O y l e g ö z ü k ü y o r ki, gerek m e t i n l e r d e ve gerek y u k a r d a sözü e d i l e n
G ü n e y K a l e ' d e k i kanal ve havuz di§indaki su k a n a l l a n y l a ilgili t u m arkeoloji b u l u n t u l a n n kanalizasyon sistemi olarak y o r u m l a n m a s i gerekecektir. Bei madgalti enstrüksiyonuna göre yunaklar, "sakiler ikametgahi"
ve " K a p i Y a p i s i " ile ilgili olarak gegen ve ya bu evlere temiz su sagjlayan
v e y a bu evlerdeki kirli s u l a n a n t m a y a yarayan (bei madgalti A ii 21-23)
ve A . K a m m e n h u b e r tarafmdan yanh§hkla G'SPISÄR/SEN ile identifiye
edilin S a r t a h h i - ve S P I S Ä N sözcüQünün anlami kesin olarak sadece
eger bu kanallarin kaynagi bizi temiz su kaynaklarina g ö t ü r ü r s e igme
s u y u kanallan olarak anla§ilmahdir. 1 9 9 V d e Güney Kale'de bulunan ve
G|
22
G ,
2 3
22. A. Kammenhuber,
HW2 s.v., s. H.A? Hofner, BiOr 40 1983 416.
23. Sedat Erkut'a göre bu Sumerogramm
Hititge karsihgi bufrurtalla-'dir,
192
belleten
199: 11 ff.
bizi bir g ü n BoQazköy'ün g ü n e y i n d e k i t e m i z s u k a y n a k l a r m d a n birine
g ö t ü r e c e k o l a n s u kanah b u n a en güzel örnektir. A n c a k b u r a d a da
kar§imiza gikan s o r u , bu kanalin beslediöi büyük h a v u z u n acaba igme
s u y u t e s i s i m i , y o k s a bir kültle m i ilgili o l d u § u d u r . G ö r ü l d ü g ü g i b i
m u a m m a h s o r u l a r m ardi arkasi b i r t ü r l ü g e l m i y o r .
3. Insan d i § i k l a n n m a n t i l m a s i s o r u n u : Tuvalet artiklarmm bertaraf e d i l ' m e s i y l e ilgili kayitlarm Hitit metinlerine gegmi§ o l m a s i beklenemez. E l bette bu k o n u d a bazi kayitlar v a r d i r , a m a b u n l a r m m u h t e v a s i agik
deöildir. Bu k o n u y u ara§tinrken biz s e m a s i y o l o j i k bir grup olu§turan §u
s ö z c ü k l e r i n m e t i n l e r d e k i igeriklerini ara§tirarak i§e ba§ladik: a r r a "yikamak, y i k a n m a k " , huSSelli- "kil, balgik gukuru" (bk. a§a$ida), kamar§"sigmak", DUGkalti- "lazimlik, heia, gullakuwant- "?"2*, g u l l a n t f i ) * |.
lant(i) "lazimlik?)", paprai- "kirlenmek", papratar "kirlilik", §akkar-/zakkar"di§ik, ters", sakniyaVSaknuwant- " s i g m a k " , §alpa- "köpek pisIiQi",: dur
"sidik"27, GlS§U2.A " s a n d a l y e , oturak", w a r p - " b a n y o y a p m a k " . N e yazik
ki, bu k e l i m e l e r d e n gok azi k o n u m u z a i§ik tutabilecek bilgileri vermektetir ve biz bu ara§tirmamizda s a d e c e az sayidaki bu kelimelerle ilgileneceäiz. B u r a d a h e m e n huSSelliThuSSulli- kelimesinin k o n u m u z d i ^ m d a tut u l m a s i gerekti^inin v u r g u l a n m a s i gerekir, keza, a§a£jida görüleceöi gibi
b u n u n septik gukurla hig bir ilgisi yoktur.
2
g u
26
K o n u y a , n o r m a l i n s a n l a n n g ü n l ü k ya§amiyla ilgili o l m a m a s i n a r a h m e n
kraliyet m u h a f i z askerlerinin tuvalete gitmelerini siki kurallara b a ^ l a y a n
m e § h u r IBoT 1.36 i 3 3 v d . M E & E D I e n t r ü k s i y o n u n d a n bir p a s a j l a
ba§layahm:
IBoT 1.36 i 33/47: LÜME§EDI-ya-kän Zl-it a-a§-ka [Ü-UL-pät pa-iz-z]i
ma -a-na-an-za-kän (34) §e-e-hu-na-an-za-pät ta-ma-a-a$-zi na-a[§
A - J N A LÜME§EDUTIM hu-u-ma-an-da-a-a$ (35) EGIR-an hu-wa-a-i
nu-u§-§i ku-is L Ü [ M E § E ] D I pi-ra-a$-§i-it ar-ta-ri (36) nu-uS-Si te-iz-zi
DUG|cal-ti-ya-wa kat-ta-an pa-i-mi a-pa-a-sa p,a-ra-a da-me-ta-ni (37)
L ^ M E ä E D l te-i-zi a-pa-a§ pa-na-a LUÜtar-ri-ya-na-al-li te-is-zi (38)
ütar-ri-ya-na-al-li-i$-ma Wdu-ya-na-al-li te-iz-zi (39) W d u - y a - n a - a l li-i$-ma A - N A U G U L A 10 M E S E D I te-iz-zi ma-a-an LÜME§EDI-ya
(40) ha-an-da-it-ta-ri § A LÜME§EDI-as £[hi-i-]li e-e$-zi na-a[t
L
24. T.S. Frymer-Kensky,
The Judigial
Ordeal in the Ancient
Near East I, Ph. D. Yale
1977
234; J. A. van Windekens,
ArOr 57 1989 336.
25. Krs. H. C. Melchert,
JCS 35 1983 138ff. bu kelimeyi
KUB 7.1 i 1 vdt'ina
dayanarak
ortasmda
tuvalet
vasifesi
gören bir delik olan bir oturak olarak anlamak
istemektedir;
ancak ^ ^ g u l l a n t i - ekmek adinm (KBo 10.37 i 22, iii 18, 29, H.A. Hoffner, Alimenta
1974
205 vd.) böyle bir yoruma karsi oldu§u kesindir; Hititler gibi sembolik
kavramlara
düskün
bir toplumda
tuvaletle
ilgili bir kelimenin
bir ekmek adi olarak ta kullanilmasi
nasil
agaklanabilir?
26. J. Friedrich,
ArOr 6 1933 265ff.
.
27. J. Puhvel, Fs Laroche
1979 297ff.
193
U G 1 U L A [10 MEäEDl] (41) A - N A G A L M E S E D I - y a ar-nu-uz-zi DUGkal-ti-ya-wa-ra-aS kat-ta-an pa-iz-zi (42) G A L M E S E D I te-iz-zi pa-iddu-wa-ra-a§ ma-a-an-za-kän ga-ma-ar-§u-wa-an-za-ma ku-in tama-a§-zi nu a-ra-aS a-ri te-iz-zi (te tar) (44) nu-u$-$a-an a-pa-at-ta
A - N A GAL.MEäEDl a-ri §e-e-hu-na-wa-ra-a§ pa-iz-zi (45) nu G A L
M E S E D I te-iz-zi pa-id-du-wa-ra-a$ Ü M E § E D I - m a mu-iS Se-hu-na
pa-iz-zi (46) D U T U ^ i -§a-an-za kap-pu-u-iz-zi nu-uS-§a-an §e-e-huna-a§-§a ut-tar l-NA ^ G A L
a-ri (47) Zl-it-ma-aS-kän pa-ra-a Ü-UL
pa-iz-zi :
L
L , M
28
"Nöbetgi kendi iradesiyle di§anya (kügük abteste) [gitmesin]. E§er
o siki§irsa, d i ^ e r n ö b e t g i l e r i n a r k a s i n d a n g e g s i n ve (bunu)
y a k m m d a k i [ n ö b l e t g i y e b i l d i r s i n : T u v a l e t e g i t m e m gerek*. Bu
(nöbetgi) bu iste$i d i ^ e r i n e ula§tiracak, o da bir ü ü g ü n c ü s ü n e
ula§tiracaktir. Ancak ügüncü ada onba§iya iletecektir. E§er nöbetgi
subayi orada b u l u n u y o r ise, yani nöbetgiler a v l u s u n d a ise, onba§i
(haberi) nöbetgi s u b a y i n a da iletecektir: 'O (nöbetgi) tuvalete gitmek istiyor'. Nöbetgi s u b a y i ' g i t s i n ! ' diyecek. A m a e§er o n u n
b ü y ü k a b d e s t i g e l m i § s e , biri d i § e r i n e s ö y l e s i n , (ta ki haber)
nöbetgi s u b a y i n a v a n n c a y a dek: ' 0 büyük abdeste g i d e c e k m i § ' .
Nöbetgi s u b a y i ' g i t s i n ! ' diyecek. Kral tuvalete g i d e n nöbetgiderin
a d l a r i n i ) b i l m e k ister; b u n d a n d o l a y i b ü y ü k a b d e s t e g i t m e
o l a y i n m saraya rapor e d i l m e s i gerekir. (Sakm hig im) kendi iradesiyle tuvalete g i t m e s i n ! "
Bu metinde sözü edilen tuvalet mü§temulatma "kap, lazimlik" (DUGkalti-)
deniyor. A n c a k
k a l t i - ' n i n dini ayinler sirasinda ba§ka pratik maksatlar igin k u l l a n i l d i ä m a dair e l i m i z d e gok s a y i d a kanitlar var. T u v a l e t e
g i t m e m e s e l e s i n i n bu e n s t r ü k s i y o n d a bu kadar d e t a y l a r a v a n n c a y a
kadar i§lenmesine gelince: B u n u n sebebi herhalde her t o p l u m d a y a y g m
olan bir ah§kanhkla ilgili olacaktir, yani askerlerin tuvalete gitme bahanesiyle kaytarmalanni ve asil görevlerini ihmal etmelerini önlemek.
D U D
Ikinci metin yeri gok kinktir ve "Falan f a l a n m tuvalete g i t m e s i gerek"
cümlesinden ibarettir .
29
Ügüncü metin yerimiz bir ayin metninden gelmekte olup daha detayhdir
ve b u n d a n dolayi yakinen incelemeye d e § e r . Ben burada s a d e c e m e tinle ilgili kendi y o r u m u m u v e r e c e g i m , Güterbock L e b r u n , P u h v e l ve
M o o r e ' u n ileri sürdükleri varsayimlarla u ö r a § m a y a c a ö i m :
30
31
28. En son H. G. Güterbock-T. P. J. van den Hout
truction
for the Royal Bodyguard
1991, 8vd.
29. KUB 35.132 iii 7.
30. KUB 30.31 + i 1vd.
31. R. Lebrun,
Hethitica
2 1977 95, 110; J. Puhvel,
1982 180.
194
tarafmdan
Fs Laroche
yaymlanmistir:
The Hittite
Ins-
3031; G.C. M o o r e , JAOS
102
k u i t m a n - k ä n D U T U - u S upzi nu L U G A L S A L L U G A L S A L L U G A L
URUyattuSi Sakniyanzi na-at-za arhayan eäandari mahhan-ma-kän
DUTU-uS upzi ape-ma INA URUKizzuwatna INA E D|§KUR ESinapSiya
katmaräitti mahhan-makän A N A U D
21/2 kupeääar 5 wak§ur
paizzi nu-za L U G A L S A L . L U G A L w a r p a n z i n a m m a a p e d a n i UD-ti
UL kuitki ienzi
M |
Bu m e t i n y e r i kraliyet giftinin (HattuSa'dan K i z z u w a t n a ' y a ( A d a n a
bölgesi) yapacaklari dini bir geziyle ilgilidir. Pek fazla algilayamadiCjimiz
tuhaf bir takim dini nedenlerden ö t ü r ü , kraliyet ailesinin nasil, ne z a m a n
v e nerede abdeste gidebilecekleri kurallara ba§lanmi§tir. O n l a r m t u v a lette a y n a y n o t u r m a l a r i gerekti§i d a h i v u r g u l a n m i § . B o ^ a z k ö y ' d e n
A d a n a ' y a yapilacak bir kült s e y a h a t i n i n en az üg g ü n süreceQi dikkate
a l m d i g i n d a , bu kurallarm s a d e c e g e z i n i n ba§ladi§i HattuSa ile, bittiCji
Kizzuwatna'yi k a p s a m i f olduQu kesindir, yani iki istasyon arasmdaki kon a k l a m a l a r dikkate a l m m a m i § t i r . D u r u m böyle o l u n c a , G ü t e r b o c k ' u n
y a p t i £ i g i b i , H a t t u S a - B o ö a z k ö y ' d e bir " K i z z u w a t n a m a h a l l e s i " n i n
v a r h ä i n i öne s ü r m e k v e y a M o o r e ' u n yaptiQi g i b i c ü m l e d e öznelerin
de§i§tiäini veya Puhvel gibi burada "lmparatorlu§un istasyonlan
arasinda mikrokosmik bir g e z i kabul etmenin yeri kalmayacaktir. K o n u muz agisindan bu metin yerinin asil ö n e m i bu detaylar d e g i l , HattuSa'da
ve ba§ka yerlerde kral ve kraligenin a y n a y n oturduklan tuvaletlerin bul u n d u g u d u r . B u n d a n , ba§kent HattuSa'da m o d e r n a n l a m d a k a d m ve
erkek tuvaletlerinin b u l u n d u g u s o n u c u n u gikarmak ibraz geli§kili olabilir.
Tapinak ve t a p i n a g m bir k i s m m i olu§turan äinapSi- evinde bu t ü r d e n tuvaletler yer almi§ olabilir, günkü kraliyet gifti g ü n d o g u § u n d a orada tuvalete gidiyorlar. §inap§i- anlami pek bilinmeyen Hurrice v e y a Kizzuwatn a c a bir kelimedir32. L a r o c h e bu s ö z c ü g ü "kapi b i n a s i , p r o p i l o n "
'hilammar) ile e ^ i t l e m e k t e d i r
Detayh bir gali§ma F. G . Pieri tarafmdan
yapilmi§sa d a , bu b a y a n SmapSi-'nin hamile kadmlarla ilgili olarak bir
y a p m m bir b ö l ü m ü m ü , y o k s a t a p m a k l a n n bir pargasi olarak yer alti
dünyasiyla mi ilgili o l d u g u arasinda bir karar v e r e m e m e k t e d i r .
M
33
34
Ba§ka bir metin ise ayin m e t i n l e r i n d e n gok y a k m d a n t a n i d i ö i m i z G A L
(Hititge a§§uzeri-) igki k a b i n i n d a h i g e r e k t i § i n d e lazimlik olarak kullanildigm yazmaktadir.
K U B .10.60
GiSßANSUR
KÜ.BABBAR
y a p i l m i § bir
1-6'da ise y o r u m l a n m a s i güg bir kayit v a r d i r : L Ü M E S
SaknaS parSur L U G A L - i tianzi LU.MES alahhiyali§ harharae
walhi udanzi [...] peSSiäkanzi. B u n a göre t a n n l a r a di§iktan
t ü r l ü " (§akna§) s u n u l m a k t a d i r . Ne var ki defalarca v u r g u -
3 2 b A. Goetze, Kizzuwatna
1940 6 altnot
22.
33. LH 1 9 8 0 2 3 4 .
34. La Colombaria
47 1982 3ff.; bk. ayrica G. Beckman,
W
M
S t B o T 2 9 , 1983, 113.
195
l a d i g i m i z g i b i , ritüel temizli§e b u kadar dü§kün Hittitlerin böyle bir §eyi
y a p m a y a c a k l a r i kesin o l d u g u n d a n , buradaki Sakna-kelimesi igin ba§ka
bir a n l a m kabul etmek gerekecekti 5r.
3
4. S o n olarak a§a§ida § i m d i y e kadar ba§ka bir benzeri b u l u n m a y a n ,
yanh§hkla t u m ara§tirmalarda kralin tuvalete g i t m e s i y l e ilgili g ö r ü l e n ,
tuhaf ve ünik e n s t r ü k s i y o n metni K U B 31.100 ile ilgili kendi y o r u m ve
d ü ^ ü n c e l e r i m i s u n a c a g i m . Y a n i bu metni arkeolojik agidan o k u y u p y e n i d e n d e g e r l e n d i r e c e g i m . A§agida görülecegi gibi gok ö n e m l i ve degjerli
y e n i kelime ve y o r u m l a r l a kar§ila§aca§iz v e metnin § i m d i y e dek belirl e n d i g i g i b i kraho tuvalete g i t m e s i y l e hig ilgili o l m a d i g i h e m e n c e c i k
görülecektir.
Gergekte K U B 31.100 CTH 275 ebediyete intikal edecek §ekilde in§a e d i l m e s i b u y u r u l a n ve nasil bir yapi o l d u g u b i l i n m e y e n bir y a p i y l a ilgili bir
enstrüksiyon ve protokol m e t n i d i r ; H.G. Güterbock ve diger
ara§tiricilar tarafindan ileri s ü r ü l d ü g ü gibi kralin di§iäinm bertaraf e d i l m e s i y l e ? hig ili§kisi yoktur. m e t i n d a h a ziyade ba§kent HattuSa'nm
Büyükkale'sinde göpler v e y a küllerin (haä(S)u-) t e m i z l e n m e s i s i r a s m d a
dikkat e d i l m e s i gereken konularla ilgilidir (bk. a§a§ida). A§a$ida önce
metnin t r a n s k r i p s i y o n u n u v e r e c e g i m , sonra da y o r u m u n u y a p a c a g i m :
3 6
3
K U 0 B 31.100 öy.? 1/26: x-x-za-ma ku-it-laa[h-...§] (2) ku-i-e-e$ nu
v e y a m e r d i v e n b e k l e n e b i l i r ) (3)
[EG]IR-pa-ne-u-wa-ah-ha-an e-e§-tu (eS) [...] (4) a-§a-an-du n a m ma Se-ir li-e x[-...] (5) nu-ut-ta EGIR-an ar-ha li-e x[-...) / / (6) U R U y at-tu-Si-ya[kä]n ku-e-ku-e x[-...] (7) hu-u-ma-an-da-a-a$ EG[IR-a]n
ar-hu-ut [...] (8) ü-e-te-e§-kän-zi na-at EGIR-an [ar-hu-ut§...] (9) hute-ik-ki-iS-kan-du (hutekka-, hutekiSk-, Dressler 235) ü-e-te-e$-kä[nd u . . . ] / / ( 1 0 ) na-at § A EGIR.UDMI u2-e-tum-mar e - e $ R u :..] (117
hu-u-te-ik-ki-i§kan-du (hutekka] E G I R - a n - d a - m a [...] (12) m a - a k - n u u§-kän[-du] / / (13) n[am-m]a ? ku-in [...-]ar-hi-in§ x[-...) (14) hu-u-i§kän-d[u ...]-§a-at-ta[- ...] (15) nu[-za] ar[-...-h]u-u-ma-an-ti-ya Q A T A M - M A [...] / / (16) l-NA E UR(Uy -ad-du-§u-an an-d]a ? ku-i-e-e$
DUB na-aS a-ra-ah-z[e-na-...] (17) nu-u$ tal-za-a[h-h-an-z]i § zi in-ni
[zinna] n a m - m a S - T U kÄ.GAL-a[z ...) (18) ku-i-e-e$ x-x-x-aS ? apu-u-u$-$a ü-e-te nu-u$-kän x[-...] (19) [l]§-TU KÄ.GAL-x-x-aS l-NA
E URUHa-ad-du-Sa-an an[-da....l (20) [a-r]a-ah-ze -na[-...]x-a-Se hapal-li-ya-an-da na-an[-...] (21) [na-a)t hu-u-m[a-a]n zi-in[-ni (zinna)]
a
a
A
35. Krs. Moyer,
Ritual Purity 7, KUB 13.4 iii 80 ile ilgili olarak; E. Neu, S t B o T 2 6 1983 154
A n m . 458; Puhvel,
op. cit. 302 ise bu metin yerini tamamen
baska
yorumlamaktadir.
36. A. Ünal, Belleten
205 1989 1470 ve 34. RAI Istanbul,
Ankara 1992.
37. Oriens 10 1957 353; cf. also W. Dressler,
Studien zur verb. Pluralitat
1968 235f.;
Moyer,
Ritual Purity 74, 88; Pieri, La Colombaria
47 29ff.; CHD s. v. maknu-,
196
/ / (22) [ma-a-an
ü]-e-te-e§-ki-Si? (wete) iS-ki-i$-ki-ak-ka ? u[-...]
(23) [...-) x-x hu-it-ti-ya-an-zi na-a$ an-da [...] (24) [...] hu-u-te-eSkän-zi o r hu-u-ru-te-e$kän-zi (huldai- v e y a hurutai-?) [...] / / (26)
[ma-a-an-z]a hu-it-ti-ya-u-wa-a[n-zi zi.in.ni ?] (27) [... u-wa-a]n-zi ziin-n[a...](28)[...]-x[-...]kink
KUB
31.100 ay. (1) [...]-xan[-...] (2) [...] li-e ku-i$-ki i-iä-kat-ta [...]//
(3) [...] ha-ah-ra-an-na-aS-Sa
( ) [.b..] na-a$
G I S T I R H I . A GIS|<IRI H[I.A ...J
4
6
T L H l . A . § ku-ut-ta-a§ (kutta) E G I R - a n Sa-ra-a x[-...] (5) [...i]t-ri-na-ya
A
? §e-ir l - N A ! H U R . S A G - n a - a - z a [ . . . ] (6) [Sal-la-i hu-u§-Se-el-]li-ya-ya§a-an38 an-da li-e ka-ma[ar-Su-...?] (7) [ l - N A URUH -add]u-Sa-kän
a
an-da li-e pe-e$-Si-i§[-ten] / / (8) [nu] ka-ma-ar-Su-wa-aS ud-da-ni-i
(uddar) me-ik-ki na-ah-Sa-an-t[e-e§ e-eS-ten] (9) [nam-m]a-kan§
URUya-at-tu-§§e-ir ha-aSSu-uS li-e i[§-hu-wa-at-ten] (10) [n]a-aS-ta
[ha-a§]-§u-u§ kat-ta Sal-la-a-i hu-uS-Si-li-pät
39
[iS - h u - w a - a t - t e n ? ] ^ / /
(11) n a m - m a ku-i-e-e§ ku-i-e-e$ ku-e-lu-wa-ni-eS §e-in E . G [ A L ...]
(12) ku-i-e-e$ n a m - m a ku-i-e-e$ ku-wa-pi nu-uS hu-u-ma-an-du[-u§
...] (13) w a - n a - a l - l i - i § - k ä n - d u
41
iS-tal-i-i§-kän[-du] / / (14) [Su-me-eS-
g
]kän ku-i-e-e$ ku-i-e-e$ « 5 K I R I 6 . G E S T I N 3 2 H I . A G i $ i - i - e [ - e S - $ a r
t
(tieSSar)] (15) [...] Se-ir na-at hu-u-ma-an-da wa-ah-nu-ma-an[-du]
G|
(16) [... lSti-i-e-e§-§ar hu-u-ma-an x-mi-ya[...] (17) e-e[S-tu ? (e§)...
-Siu-ma §u-u-ri-ya-u-wa-an-z[i ...] / / (18) x-x[-...iS]-ha-ma-an-te-e§
x[-...-]x[-...] (19) x-x-[...]-x- x a-ra-ah-z[e-na-...] (20) x-x[...-]x-x-x[-...]
(21) x-[... (22) x-x[-...] (23) ha-x-x-x[-
?] (24) [....-]x[-
] kink
Y u k a r d a t r a n s k r i p s i y o n u verilen K U B 31.100 maalesef bize 90k kötü kor u n m u § olarak gelmi§tir. T a b l e t i n sathi t a m a m e n a§mmi§ ve silinmi§
o l d u g u n d a n bazi yerlerin o k u n m a s m d a gok güglük gekilmektedir. Sik sik
t e k r a r l a n a n gabalar s o n u c u b u kink tableti en d o g r u §ekilde o k u y u p
a§a£jida v e r e c e g i m igerigini d e g e r l e n d i r d i g i m i s a n i y o r u m . T a b l e t i n
ba§ka bir benzerinin o l m a m a s i nedeniyle güglükle okunabilen kelimelerden bazilari ya s a d e c e bu metinde b u l u n m a k t a (hapax) v e y a diCjer met i n l e r d e gok az yer a l m a k t a d i r v e b u n d a n d o l a y i y o r u m l a n m a s i v e
a n l a m v e r i l m e s i zorla§maktadir. Bu kelimelerden bazilari §unlardir: hutekkaVhutetiSk- öy. 9, talzah-(?) öy. 17, happalliya- öy. 20, huldai- v e y a
hurutai-(?) ¥. 24, k u e l u w a n a - ay. 11, w a n a l l a i - ay. 13, Suriya- ay. 17.
A § a g i d a bunlarin bazilarina a n l a m v e r m e y e gah§acagim. Iyi bir talih
eseri §unu anhyoruz ki, metin bir de§il birden gok k o n u y a ili§kin olarak
buyruklar v e r m e k t e d i r . Kink ve ö k t ü k o r u n m u ? bu haliyle m e t n i n tarn
38. -identiye
partikeli
-pät yüzünden buSelli-'nin
daha önce zikredilmis
olmasi
tiginden
ve satir 10'a dayanarak
tamamlanmis
ve
okunmustur.
39. J.Puhvel,
Fs Laroche
1979 303 "büyük kraliyet septik cukuru" olarak
ceviriyor.
40. i$£iuwai- igin bk.
asa$ida.
41. wanallaiHein L A . Hoffner, JCS 29 1977 152 n. 3'de geviri
vermemektedir.
gerek-
197
bir gevirisini v e r m e k m ü m k ü n o l m a d i g i n d a n , geni§ y o r u m l u bir özetini
verecegim:
M e t i n en ba§ta bir v e y a bir gok kentlerdeki yapilarm in§atiyla ilgili buyruklar i g e r m e k t e d i r . Tarafimdan i§lenen baka b i r y a p i r i t ü e l i n d e uzun
boylu i§lenen d a m kiri?lerinin gatiya gekilmesi k o n u s u n a burada da yer
verilmi§tir. Y a s a k l a n a n v e y a d e g i n i l e n k o n u l a r a r a s i n d a , m u h t e m e l e n
kutsal o l d u k l a n igin o r m a n l a r d a defi ihtiyag etmek (ay. 5vd.), HattuSa'da
tuvaletlerin ziyaret e d i l m e s i , göplerin t e m i z l e n m e s i s o r u n u , ki§m ocaklarda biriken küllerin atilmasi (bk. a§a§ida) ve su depolarmin y a p i m i gibi
saglik ve temizlik gibi gok geni§ kapsamh konular vardir.
42
43
A y . 5vd.'mdan itibaren tutarh bir geviri vermek m ü m k ü n d ü r :
" D a g a [gidip] (oradaki) [ b ü y ü k g u k u l r a b ü [ y ü k a b d e s t y a p m a s m l a r ] . [Di§iklari da HattuSa kenti] igine atmas[mlar]. [ § i m d i ]
b ü y ü k a b d e s t k o n u s u n d a gok dikkatli o l u n u z . [ B u n u n d i § ] m d a
ocaklarda (biriken külleri) a^agidaki büyük kil gukuruna a t m a y i n .
A y r i c a saray [gevresinde mevcut] veya ba§ka yerlerdeki su d e p o larmin [bakimmi iyi yapm] ve onlan(n tabanlanni) ta§la k a p l a y m ;
onlari tesfiye ve stabilize e d i n . [Sahibi b u l u n d u g u n u z ) ü z ü m
b a g l a n ve m e y v e bahgeleri[ne tuvaletinizi yapabilirsiniz(?]. T u m
[di§iklan] bahgelere [ta§isinlar]".
4 4
4 5
Y u k a r d a v e r d i g i m t e r c ü m e , § i m d i y e kadar verilen d i § e r b i l i m a d a m l a r i n i n k i n d e n t a m a m e n farkhdir, b u n d a n d o l a y i , nigin böyle
gevirdigimin bazi y o r u m l a r l a b e l g e l e n m e s i ve gerekge gösterilmesi gerekir. B u n d a n ba§ka, b u r a d a gegen bazi k e l i m e l e r e de biraz d a h a
yakindan b a k m a m i z gerekir.
Bu kelimelerin en ba§mda ha-a§-Su-uS (ay. 9, 10) olarak yazilan haSSu-/
haäSa- gelmektedir. Bu kelime metnin t u m olarak d e g e r l e n d i r i l m e s i ve
y o r u m l a n m a s i n d a anahtar rolü oynami§tir. Bu kelimeye atfedilen a n l a m
d e g i § t i g i a n d a her §ey a l t ü s t o l a c a k , m e t n i n n i t e l i g i t a m a m e n
de§i§ecektir ki, a§agida ortaya gikacak sonug tarn budur. Güterbock bu
k e l i m e d e S u m e r c e L U G A L "kral" kelimesinin ilk Hititge silabik yazih§mi
(ha§§u-) g ö r m e k i s t e m i ? ve bu kanismi, Hititge sözlüCjüne s o k m a s i igin
J . F r i e d r i c h ' e b i l d i r m i § s e d e , F r i e d r i c h t a k d i r e d e g e r bir uzak
görü§lülükle Güterbock'un bu görü§üne sözlüCjünde yer v e r m e m i ^ t i r ? .
4 6
4
42. Krs. benim müteakip altnotta
verece$im
bir makaleme
baslik teskil eden
"ebediyette
intikal edecek sekilde insa edeceksin!"
kaydi.
43. KUB 55.25 + Bo 7140, A. Ünal, JCS 40, 1988, 98vd.; Belleten
205 1989, 1472vd.
44. wanallai-,
bk. asagida.
45. iStalk-, gene bk.
asagida.
46. Oriens 10, 1957, 363.
47. H W s . 6 4 .
198
Ne v a r ki b i r 90k b i l i m a d a m i G ü t e r b o c k ' u n g ö r ü § ü n ü b e n i m s e mi§lerdir
v e bu yanli§ y o r u m a d a y a n a r a k s ö z ü m o n a "kraliyet
9ukuru"nun yapih§ §ekli, o n u n yattuSa'daki k o n u m u ve kil v e y a kerpi9
9ukurlarinm a y n i z a m a n d a tuvalet v e y a septik 9ukur olarak d a k u l l a n i l m a s i k o n u s u n d a hig de gereksiz tezler geli§tirmi§lerdir. J . Puvel
ben bu ara§tirmani bitirdikten s o n r a y a y m l a n a n s ö z l ü f i j ü n d e kelimeyi
en s o n d o g r u olarak haS(S)- "küller" altmda ele almi§ ve kendisinin de
katkisiyla §imdiye kadar verilen yali§ y o r u m ve polemiklere hig y e r vermemi§tir; tabii e$er bunu yapmi§ o l s a , en ba§ta kendisini tenkid etmesi
gerekecekti. A y r i c a d o g r u olarak K U B 31.100'deki haSSu- sözcügünü de
artik "kral" altina almami§tir.
4 8
49
haSSu-'nun kral a n l a m m a g e l e m e y e c e g i k o n u s u n d a gok s a y i d a ipuglan
vardir. E n ba§ta, L U G A L ' m silabik yazili§i niye K U B 31.100 kink dökük
bir enstrüksiyon metninde yer aisin? Enstrüksiyonlarda hep krallar buyruk veren ki§iler olarak kar§imiza gikarlarken, niye bir ba§ka birisi kralin
tuvaletiyle ilgili buyruklar versin veya eger bu §ahis bizzat kral ise niye
kral kendisine dönük buyruklarda b u l u n s u n ? B u n u n di§mda haSSu-'nun
y ü k l e m i olan fiil kink o l d u g u n d a n , burada hangi k e l i m e y i t a m a m l a y a cagimizi, yani haSSu- ile ne yapildigini bilemiyoruz.
B u r a d a k i ha§§u-/ha§Sa-'nm gergek a n l a m m i b e l i r l e m e d e ve o n u takip
eden fiilin t a m a m l a n m a s i n d a en ö n e m l i ipucu, K B o 23.42 i 8 ritüel metninden ve o n u n duplikatindan gelmektedir.
ha-aS-Su-uS l-NA A$RI (KBo 24.57 i 8 A§RI yazmiyor) h[(u-uS-8u-uJli iä-hu-w)a-an-zi] "ha§§u-/ha§§a-'yi kil gukurunun igine dökerler".
50
Bu metin yerinde c ü m l e n i n nesnesi olan kralin " d ö k ü l m e s i " olanak di§i
o l d u g u n d a n , burada ocak veya kül sözcüklerinin gogul §eklini g ö r m e k
akla en yatkmi olacaktir. Bu metin yerine göre o c a g m ihtiva ettigi küller,
kurban m a s a s i ve tabanin süpürülmesiyle biriken diger artik ve göplerle
birlikte b o § a l t i l m a k t a d i r . Ölü r i t ü e l l e r i n d e de b e n z e r bir d u r u m l a
kar§ila§maktayiz. Burada da ha§§a- "ocak" veya "kül, ger göp" a n l a m m a
gelmektedir:
ha-aS- <§u-> u S - m a S A L § U . G I Sara d a i nu S A G . D U M E S
[ANläE.KUR.RAMES S A G . D U GUDULA k u u w a p i w a r a n d a t nu=u§
apiya iS-hu-u-wa-i K U B 39 14 i 13-15; S A H A R M E § - § . Sara danzi
nu SA[G.DUME§ A N § E . K U R . R A M E 5 ] [ S A G . D U M ] E S GUDMES k u w a p i
U
48.
49.
50.
11
ma
Hoffner,
M o y e r , Puhvel,
Pieri; J. Tischler,
HEG 2 1 9 7 8 2 0 7 gibi.
HED3, 1991,210.
Transkripsiyon
icin bk. M . S a l v i n i I. Wegner,
ChS 1/2 1986 131, 149; ayrica
1979 343.
V. Haas,
UF
199
51
w a r a n d a t nu-u§ a p i y a i § - h u - u - w [ a - a n - z i ] ; na=a§ta Sanhanzi
SAbARHiA-u§ para iShuwanzi *
5
Bir a d i m d a h a ileri giderek J . PuhvePin ha$(S)-/ha§Sa- " k ü l " altma aldigi
isimden baQimsiz ba§ka bir kelimenin varli^m da öne s ü r e b i l i r i z .
53
A y r i c a haSSa-'nm S u m e r o g r a m S A H A R "toz" ile de§i§mesinden hareketle, b u n u n S A H A R ' i n f o n e t i k o k u n u § u o l d u ^ u n u , b u n u n d a o c a k
a n l a m m a g e l e m e y i p , o c a ^ m m u h t e v i y a t m i , y a n i o d u n l a r yakildiktan
sonra geriye kalan kül, k ö m ü r ve göp artiklarmi tanimlayabileceöini öne
sürebiliriz.
54
S A H A R ' i n d ö k ü n t ü "ganak-gömlek k i n k l a n " a n l a m i o l d u g u b i l i n i y o r .
G ü n ü m ü z Türkiye'sinin kirsal kesimlerinde ocaklarm gegici göplük o l a rak k u l l a n i l d i ä i , t a b a n s ü p ü r ü l d ü k t e n s o n r a biriken toz ve göplerin toptan atihncaya kadar gegici olarak burada t o p l a n d i ^ i dü§ünüldügjünde,
bu d u r u m u n gayet mantiki olduQu anla§ilir. M a a l e s e f Hitit o c a k l a r m m
m i m a r i yapisi ve §ekli k o n u s u n d a pek fazla bilgimiz yoktur. Bir metinde
o c a ^ i n dort kö§esinden söz edildiöine g ö r e , ocaklar herhalde d ö r t g e n
§eklinde idi. Hitit ocaQinm filolojik ve arkeolojik y ö n d e n i n c e l e n m e s i bir
doktora konusu olabilir.
5 5
Hitit b a § k e n t i n i n a k r o p o l ü B ü y ü k k a l e ' d e o c a k l a r d a k i kül ve k ö m ü r
artiklarmin bo§altilmasi gibi ilk baki§ta basit gibi gözüken bir k o n u n u n
nigin bir e n s t r ü k s i y o n m e t n i n e k o n u o l d u Q u gayet agiktir. Ilk ba§ta
Bo^azköy'de uzun aylar hakim olan so§uk ki§ ve iklim ko§ullarmi göz
ö n ü n d e t u t m a h y i z . Büyükkale sakinleri buradaki b ü y ü k ta§ y a p i l a r i
isitabilmek ve yemeklerini pi§irebilmek igin gok miktarda yakit o d u n u n a
g e r e k s i n m e d u y m u § o l a c a k l a r d i r . E§er küller u s u l e u y g u n o l a r a k
dökülmez v e y a atilmazsa, s o r u n l a r gikacaktir ki, bunlarm en ba§inda s o kaklarin k i r l e n m e s i ve t o z l a n m a s i gelecektir. Özellikle y a Q m u r s u z yaz
a y l a n n d a rüzgar bu külleri savuracak ve t u m y a p i l a n n tozlanip kirlenmesine neden olacaktir. A y r i c a küllerle birlikle sokaklara dökülecek y a n a n
k ö m ü r artiklan (kor), oldukga sik iskan edilmi§ bu yerde y a n g m l a r a da
y o l a g a b i l e c e k t i r . Hitit krallarmm HattuSa'da y a n g i n tehlikesine kar§i
nasil titiz davrandiklarini, Belediye reislerine yönelik buyruktaki §u e m i r
agikga belirtmektedir :
56
57
51. K U B 3 0 . 2 4 a + K U B 3 4 . 6 5 i 2 1 - 2 2 , HTR s. 58.
52. KUB 7 . 4 9 : 2 - 3 Otten, age. 127; H.A. Hoffner, AlHeth.
1974 44; A M . Jasink,
Mesopotam i a 13-14 1978-79 2 1 9 A n m . 31.
53. Krs. H. Berman,
The Stern Formationof
Hittite Nouns and Adjectives
P. D. University
of
Chicago
1972 40, KUB 39.14 i 13'deki ba-aS-us* hakkmda
ve M . Popko, KUB 58 Inhaltsübersicht nr. 68 satir 6.
54. Otten 1. c; en son da A. Ünal, SMEA 24 1984 74 n. 9.
55. halhaltumari-,
KBo 19.128 iii 28.
56. Krs. bei madgalti
enstrüksiyonu ... ve freSta- evindeki
yangin tehlikesiyle
ilgili
olarak
KBo 16.52 öy. 2vd., A. Ünal, Belleten
163 1977, 440vd.
57. KBo 13.58 ay. 27ff., Ünal, yae s. 339vd.
200
" B u n a ilaveten, (HattuSa'da bulunan müfetti§, nöbetgileri (normal)
nöbete v e y a birinci nöbete gaQinrsa, ate§i s ö n d ü r ü n . (E§er) ortanca nöbete ga^irirsa, ate§ gözetim altinda tutulsun".
T a p m a k enstrüksiyonu K U B 13.4 iii 46vd. da §öyle der: " B u n a ilaveten,
ate§ k o n u s u n d a gok dikkatli o l u n . EQer tapmakta bir b a y r a m (var) ise,
ate§i gok (dikkatlice) gözetim altinda b u l u n d u r u n . Gece olur o l m a z ocakta kalan ate§i s u y l a iyice s ö n d ü r ü n . E§er §urada burada ate§ v e y a kuru
o d u n (kalmi§sa), o n u s ö n d ü r e n kimse (iyi s ö n d ü r s ü n ) . (E§er) t a n r i n m
tapinaQinda bir y a n g i n gikarsa sadece o tapmak mi mahvolur? HattuSa
kenti (ve) kralin m a l l m ü l k ü de m a h v o l m a z mi? C ü r ü m ü i § l e y e n ,
zürriyetiyle birlikte yok edilecektir".
5 8
N i t e k i m krallarm korktuklan, metinlerden g ö r e b i l d i § i m i z k a d a n y l a kral
Urhi-Teäub'un saltanati s i r a s m d a ba§larma g e l m i § , HattuSa'daki saray
yanmi^tir .
69
haSSa- ile ilgili olarak y u k a r d a verdigjimiz bilgilerin I § I $ I altinda § i m d i
Salli huSSelli- "kil g u k u r u " ' n u n a n l a m i da t a m a m e n de£|i§mektedir.
B u n u n artik "kraliyet septik gukuru"nu ifade edemeyeceöi kesindir. A k s i ne, y e n i d e n y o r u m l a d i ö i m i z bu e n s t r ü k s i y o n metni ay. 6'da b e n i m
okuyu§ ve y o r u m u m a göre kil gukuruna di§ik atilmasmi veya b u r a s m m
t u v a l e t o l a r a k k u l l a n i l m a s m i y a s a k l a m a k t a d i r . B u d u r u m d a kil
g u k u r u n u n f o n k s i y o n u , b u r a s m m i n s a n di§iklari ve h a y v a n t e r s i n i n
a t i l d i ^ i y e r o l d u £ u ve t u m bu h a l i t a n m s a m a n l a birlikte, Hititler
tarafmdan kerpig y a p i m m d a kullanilmi§ olduQu tezleri artik a n l a m m i y i t i r m e k t e d i r . Ritüel temizli§i o kadar yücele§tiren b i r t o p l u m d a insan
di§iöi ve tersin in§aat m a l z e m e s i olarak kerpigte kullanilmasi ve böylece
tapmak ve konutlara kadar s o k u l m a s i dü§ünülemez. Bu m a d d e t a n n ve
insanlar igin kötü koku sagacaktir. M e t n i n ay. 14vd.'mda belirtildi§i gibi,
insan di§iklarinm baö ve bahgelere a t i l m a s m d a sakmca yoktu. B u n u n
gübre niteligpi ta§idiämi Hititler de farketmi§ olabilirler.
60
huääelli- "kil g u k u r u " ' n u n n i t e l i § i ile ilgili m e t i n y e r l e r i n e b a k m a y a
d e v a m e d e l i m : h u S S e l l i - ile S A H A R ' i n b i r m e t i n
yerinde
d e § i § m e s i n d e n hareketle Otten huSSelli-'yi S A H A R ile e ^ i t l e m i ^ t i r .
Ancak bu metin yerini S a l v i n i - W e g n e r ' l e birlikte (agy.) A5-RI h[u-u$-$uul-li olarak o k u d u § u m u z d a , Otten'in fikrine katilmak igin bir neden kalmadiäi görülür. Ne Otten, ne de H a a s huSSelli-'nin Hurrice hu§-, Urar6 1
62
6 3
58.
59.
60.
61.
62.
63.
M e t i n burada
"günah" sözcügünü
kullaniyor.
KUB 2 1 . 3 8 öy. 10, Ünal, yae s. 440.
Hoüffner, Laws 1965 152vd.'da
böyle bir yorumda
KBo 2 3 . 4 2 ve KBo
24.57.
KBo 24 s. VI aitnot 2.
UF 11 1979, 343.
bulunmustur.
201
tucahuäu-'dan -eilIi sonekiyle türetilmi§ o l d u ^ u n u öne sürüyor. K a n i m c a
huäSulli-'nin kökenini ararken böyle e t i m o l o j i k bir baCjlanti k u r m a y a
gerek y o k t u r . huSSelli- ile h u S S u l l u - ' n i n a y n i s ö z c ü § ü n v a r y a n t l a n
o l d u ^ u , H u r r i c e ' d e m e v e u t e/u d e § i § i m i y l e k o l a y e a a g i k l a n a b i l i r .
ÖrneQin aidiyet sifati eki -hheAhhi geriye d o § r u etkileyerek e'yi u y a p maktadir: aStuhhe "di§i" (*a$tehhe'den) . EQer kelimenin kökenini Hurrice *hu§§e o l a r a k k a b u l e d e c e k o l u r s a k e/u d e § i § i m i d a h a k o l a y
agiklanabilir, yani -ulli s o n e k i n i n geriye doCjru etkisi olarak; kr§. -uhli-, ul-, - u m m e - . -u§-, -uzzi- vs. eklerinden önce e/i'nin de§i§mesi. Haas d a h a
sonra huääulli-'yi huäSeli-'yi huSSeli'nin bir variyanti olarak kabul etmekle fikrini de£ji§tirmi§ g ö z ü k ü y o r . Zaten ben ve H a a s ' d a n gok önceleri
H.Berman IBoT 1.12 i 5'e dayanarak bu ortakhö« g ö r m ü § t ü :
64
65
6 6
IBoT 1.12: (1) [ma-ah-h]a-an-ma-kän L U G A L - u S KÄ.GAL-aS (2) [an]da a-ri W A L A N . Z U a-za-u-a (3) hal-za-a-i LUGAL-uS-kän KÄ.GALaz Sa-ra-a (4) a?ri nu-kän Z A G - z a ku-ut-ti an-da [§a]l-la-ya-a§ huu§-$u-ul-li-ya-a$ (6) [ü-i]z-zi(?) 1 UDU-ma-a§-ma-a§ (7) [...Ix L U G A L
pi-an-zi
9
Kil gukurunun HattuSa'daki yeri acaba nerede idi? Bugünkü Orta A n a d o lu'da bu kil gukurlarimn, kil ve s u y u n bol o l m a s i nedeniyle gayirhklara
ve s u v a d i l e r i n e y a k i n a l u v y o n e l v a d i t a b a n l a r i n d a y e r a l d i k l a r i
g ö z l e n m e k t e d i r . Y a k i n d a b u l u n a n gayirlik ve h a r m a n y e r l e r i a y r i c a
kerpiglerin kolayea k u r u t u l m a s i n i sa£|lamaktadir. Bo£jazköy'de b u n u n
igin en u y g u n yer, m o d e r n yerle§im yeri ile Büyük Tapmak a r a s i n d a yer
alan büyük h a r m a n yeri v e y a e£er burasi e s k i g a ^ l a r d a m e s k u n i d i y s e ,
Büyükkaya deresi ile Yazir d e r e s i n i n birie§ti§i yere y a k i n bir gayirlikta
a r a n m a h d i r , yani b u g ü n k ü Hükümet Kona§i, Müze ve kazi evinin b u l u n d u § u arazi.
A r a § t i r m a s i gereken diCjer sözcük metinde güglükle o k u n a b i l e n k u e l u wana-/kuluwani-'dir. § i m d i y e kadar hig kimse tarafindan o k u n u p dikkate
a l m m a y a n K U U U B 31.100 ay. 11 di§inda bu kelime yalnizca A s k e r Y e m i ni metninde ve ba§ka kink bir metinde karfimiza gikmaktadir:
(12) ma-a-an UZUj - h a (...) (13) nu A - N A GUNNIdl.A [j-ra-an] (14) 2
ku-e-lu-wa-ni-i$ T U R ? i[-y]a-an-te[e§] (?) (15) nu [wa-]a-tar ü-daan-zi na-a§-ta A - N A D[UG] (?) (16) [.-]uS ar-ha a-ar-ra-an-zi [17] [naa$-]ta wa-a-tar ku-lu-wa-na-a§ an-da (18) [la-hu-wa-a]n-zi ? w a - a tar-ma LÜ.MESj§_ma-na-li-i§ (19) ..-]x $ g a z - z i - g a - a z - z a ü-da-an-zi / /
a r
p
KU
64. F. Bush, Grammar
o f t h e Hurrian
Language
1964; Laroche,
GLH 1980 25.
65. iWO 19 1988 182.
66. The Stern Formation
Hittite Nouns and Adjjectives
Ph. D. Chicago
1972 14.
202
(20) [nu GU]DHl.A. § U Z U - a n - d u - h a - a $ ü-da-an-zi (21) [n]a-a$-ta
ku-e-lu-wa-na-a$ wa-a-tar (22) u z u - a n - d u - h a - a § an-da la-a-hu-ana
pa
pa
zi/y67.
Sözcü^ün yer aldiQi di§er metin ise gok kiriktir ve a n l a m m m belirlenmesinde y a r d i m c i olmamaktadir: K B o 22.203 öy.? 6 ... k]u-e-lu-wa-ni.
J . Friedrich Holt'un yazili bir bildirisine dayanarak bu sözcü§ü hig bir kritik süzgegten g e g i r m e d e n " l a v a b o " a n l a m i y l a s ö z l ü ^ ü n e a l m i ^ t i r .
Ancak, A s k e r Y e m i n i metnindeki pasaja y a k m d a n b a k i l d i ^ m d a k u e l u w a na-'nm ba?ka bir a n l a m i gikmaktadir: Bu metin yerine göre bir o c a § m
ö n ü n e iki adet kügük kueluwana- yapilmaktadir (iya-). S u ta§miyor ve bir
kabm i g i n d e t a n n heykelcikleri o l m a s i m u h t e m e l nesneler yikaniyor. I§te
bu k a b m iginde biriken bula§ik s u y u k u e l u w a n a - ' n m igine d ö k ü l ü y o r
(lahuwai-). S e y i s l e r ba§i bu s u y u d e r i d e n bir h o r t u m v a s i t a s i y l a
(KU§
j g - ) ta§iyor ve si§irlarin mesanelerine(?) d ö k ü y o r . B u r a d a k i
büyüsel a y i n i n a n l a m i ne o l u r s a o l s u n , §urasi kesindir ki, k u e l u w a n a "lavabo" anlamma gelemez. Buradaki kueluwana- kullanilmi§ sularm
igine bo§altildi§i bir su d e p o s u g ö r e v i n i y a p m a k t a d i r . K U B 31.100 ise
k u e l u w a n a - ' n m saray k o m p l e k s i igersinde büyüyle ilgili o l m a k s i z i n pratik olarak kullanilan bir nesne olarak var oldufijunu kanitlamaktadir. B u n dan dolayi o n u n sistern gibi büyücek bir §ey oldufijunu gösterebilir. B u rada biriktirilen sular igme s u y u , z e m i n l e r i n y i k a n m a s i ve hatta y a n g i n
s ö n d ü r m e d e k u l l a n i l m i § o l a b i l i r . M e t i n d e k u e l u w a n a - ' n m b a k i m ve
o n a r i m i ile ilgili olarak iStalk- " d ü z e l t m e k , t e s v i y e etmek, stabilize
etmek" fiili kullanilmaktadir^s. Bu fiilin kesinlikle neyi ifade ettiCji ba§ka
hig bir m e t i n y e r i n d e g e g m e y e n w a n a l l a i - sözcüfijünün a n l a m m a
baQlidir. iStalk-'tan önce yapilan bir e y l e m olarak i n s a n m aklma h e m e n
" k u e l u w a n a - ' n m d u v a r l a r i n i ve t a b a n i n i g a m u r l a s i v a m a k " v e y a
"tabanini kil v e y a geren t o p r a ^ i y l a kaplayip stabilize etmek" gelecektir.
Hatta bu s t a b i l i z e i§i k u m ve gakil ta§lariyla da y a p i l m i § o l a b i l i r .
Gergekten de L u v i c e ' d e L a r o c h e ' u n "kaya b l o k u , s t e l " diye t e r c ü m e
etti£i bir wan(n)i- sözcü^ü m e v c u t t u r . § i m d i w a n a l l a i - kelimesini Luvice w a n i - / w a n a - ' d a n -alla(i)- ekiyle türetilmi§ olarak kabul e t m e m e k igin
hig bir neden yoktur. Böylece kelime "ta§la, gakilla dö§emek" a n l a m m a
gelecektir ve bu da igeri^e pek güzel uymaktadir. -alla(i)- ekinin fonks i y o n u h a k k i n d a kr§. haräan- "ba§, k a f a " , harSanalli- "gelenk, t a c "
("ba§hk" a n l a m m d a ! ) ve b u n d a n da haräanallai- "tac takmak"; - a K D i y a 6 8
g a z z
a
70
67.
68.
69.
70.
KUB 58.77 obv. Iff. bu metne
paraleldir.
H W 3 . Erg. as
"Waschbecken?".
Bk. H.A. Hoffner,
JCS 2 9 1977 152 altnot 3.
DLL 1959, 106.
203
7 1
igin S o m m e r gok sayida örnekler vermektedir, kr§. puri- "dudak", p u riyalli- "burunluk" ("dudakhk" a n l a m m d a ) , aiSViSS- "aS«z" i$6alli- " s a l y a ,
t ü k ü r ü k " * . Bir a d i m d a h a ileri giderek Bo§azköy Büyükkale'deki C ve D
y a p i l a n y l a di§er yapilardaki kügükgaptaki su d e p o l a n v e y a havuzcuklarda k u e l u w a n a - ' n m arkeolojik kalmtilarini görebiliriz. B u n u n l a ilgili olarak
1990 y i l m d a Güney K a l e d e ' d e yeni agilan mezar anitiarla Kral kapisi
a r a s i n d a k i geni§ ve düz arazide b ü y ü k b o y u t l u bir h a v u z ile 1991
y a z m d a Ibikgam istikametindeki kent di§mdan bu havuza temiz su getiren su k a n a l l a r m m b u l u n m u ? o l m a s i gok büyük a n l a m t a § i m a k t a d i r .
Doöal s u k a y n a k l a n n m az b u l u n d u Q u Y u k a r i § e h i r ile Büyükkale ve
G ü n e y K a l e ' s i n d e bu t ü r s u n i su d e p o l a r i n i n b u l u n m u ? o l m a s i gayet
dogaldir.
7
4. § i m d i y e kadar metinlerden elde etmeye gah§tiäimiz bilgileri y o r u m layip, onlari daha iyi a n l a y a b i l m e k igin a§a§ida Hitit merkezlerinde b u lunmu§ olan arkeolojik buluntulara da yakmdan bir göz atmakta, bunlari
k o n u m u z agismdan gözden gegirmekte yarar vardir.
§ i m d i y e kadar ele gegen gok sayidaki arkeolojik b u l u n t u l a r a r a s i n d a
sagjlikla ilgili yapi ve kurulu§larm azh§i dikkati gekmektedir. Bu y a p i l a r
ya b u l u n a m a m i § , ya da ara§tiricilar tarafindan taninamami§tir. Y a p i l a r i n
i§levlerinin b e l i r l e n m e s i n d e arkeologlar tarafindan muhakkak ki h e r m e noytik bir takim hatalar yapilmaktadir.
B i l d i § i m i z gibi HattuSa'da k a r u m y e r l e § m e l e r i n d e n beri su k a n a l l a n
mevcuttur. Ta§larla dö§eli büyük bir kanal Büyükkale IVd t a b a k a s m a tarihlenen bir evin üstü agik a v l u s u n u n ya£jmur sularmi di§ari bo§altmaya
h i z m e t e t m e k t e d i r . A y n i ga§a t a r i h l e n e n A§a§i § e h i r d e k i evler bir
sokak y o l u üzerinde siralanmaktadirlar. Sokak yollari ta§larla kapli o l u p
her iki t a r a f i n d a da y a ^ m u r s u l a r m i ta§iyan k a n a l l a r m e v c u t t u r .
B ü y ü k k a l e IVc Eski Hitit t a b a k a s m d a % 3 5 e § i l i m l i bir y a m a g t a
g ü n e y d o ^ u d a n bati ve kuzeybatiya d o ^ r u giden pi§mi§ topraktan su borulari vardir. 1,5 metre s o n r a bazi geg devir yapilari tarafindan tahrip
edilmi§ o l a n bu borulann her birisinin uzunlu£ju 70-72 c. dir. ve birbirlerine kille y a p i § t i n l m i § t i r . Koni §eklindedirler ve sirtlarmda t e m i z l e m e y e
ve hava b a s m c m i di§an v e r m e y e yarayan delikler v a r d i r . Benzer b u luntularla Büyükkale'nin g ü n e y b a t i s i n d a ve Y a z i l i k a y a ' d a da
kar§ila§ilmi§tir. Büyükkale'de eski sistemin yerine y e n i d e n in§a edilen
73
7 4
76
76
71. HAB 1938, 86.
72. A. Kammenhuber,
OLZ 1959 30.
73. P. Neve, Büyükkale 1982 23, A b b . 8, 26.
74. P. Neve, Wohnungsbau
im A l t e r t u m . Diskussionen
zur archäologischen
3 1978 47ff.; K. Sittel, Hattuscha
1983 50.
75. Neve, Büyükkale Abb. 15a.
76. Krs. R. N a u m a n n , Architektur
K l e i n a s i e n s 1 9 7 2 190vd. Abb. 246.
2
204
Bauforschung
bir kanalizasyon sistemi g ü n ü m ü z e d a h a iyi k o r u n m u § olarak gelmi§tir.
15 metre u z u n l u ^ a kadar izlenebilen bu s i s t e m £yni me£|ille g ü n e y d e n
kuzeye gitmekte ve potern kapinm altmdan g e g m e k t e d i r
Öncekilere
nazaran daha ince ve uzun olan pi§mi§ toprak borular dar toprak kanallarm igine o t u r t u l m u § ve üzerleri k a h v e r e n g i t o p r a k l a d o l d ü r u l a r a k
ö r t ü l m ü § t ü r . B e n z e r b o r u l a r B ü y ü k k a l e IVb t a b a k a s i n d a , A § a £ i
§ehir'deki Büyük Tapmagjin güney s a h a s m d a , Y a z i h k a y a ' d a ve A l a c a
H ö y ü k ' t e bulunmu§tur. Daha uzunca örnekler ise Büyükkale lila tabak a s i n d a ve Y u k a r i §ehirdeki V. T a p i n a k t a ve Kral K a p i s i ' n m kuzeydogjusunda kent surlan altinda da b u l u n m u § t u r .
77
7 8
79
8 0
8 1
82
A l a c a Höyük kentinin planlayicilan gok daha geli§mi§ bir kanalizasyon
§ebeke s i s t e m i g e l i § t i r m i | l e r d i r . Bu s i s t e m pi§mi§ toprak k ü n k l e r
y a n m d a ta§ kanallardan olu§maktadir. Üzerleri oval delikli bir künkler
§ebekesi gevre y a p i l a r m y a § m u r ve kirli sularmi bir kanala akitmakta,
s u l a r o r a d a n da üzeri ortülü bir a n a k a n a l v a s i t a s i y l a s i f e n k s l i kapi
a l t m d a n kent di§ma a k i t i l m a k t a d i r . M a ? a t Höyük'teki büyük s a r a y i n
agik hava a v l u s u n d a biriken y a g m u r s u l a n da bir kanal §ebekesiyle
di§an akitilmi§tir .
83
84
Büyükkale IVb-a tabakalanndaki Imparatorluk ga$i y a p i l a n n d a su künkü
kalintilanna geni§ gapta r a s t l a n m a k t a d i r . A l a c a Höyük'te o l d u ä u gibi
burada da sular yan §ebekeler y a r d i m i y l a 80 c. geni§li§inde bir ana kanalda toplanip di§an v e r i l m i ^ t i r .
85
86
M e t i n i e r d e n s a ^ l a n a n bilgilerde olduQu gibi, arkeolojik verilerin y o r u m l a n m a s m d a d a bazi ö n e m l i g ü g l ü k l e r l e kar§ila§maktayiz. Özellikle
kazilarda kar§imiza gikan genel a n l a m d a k i su k a n a l l a n n d a n hangilerinin
igme s u y u ta§imak, hangilerinin de kanalizasyon te§kilatimn bir pargasi
olarak kullanilmi§ o l u d k l a n n i tesbit etmek gok gügtür. Igme s u y u kanall a n n i n f o n k s i y o n b e l i r l e n m e s i n d e en ö n e m l i d e l i l , o n l a n n taze su kayn a k l a n n a kadar v e y a bu istikamette i z l e n e b i l m e l e r i d i r (bk. yukarda).
Y a z i h k a y a ve Büyük Tapinakta d u r u m b ö y l e d i r . G ü n e y k a l e s i n d e k i
büyük havuza taze su ta§iyan kanallardan ise yukarda bahsetmi^tim.
87
77.
78.
79.
80.
81.
82.
83.
84.
ß5.
86.
87.
Neve Abb. 15b
Bogazköy II p. 37, Tat. 8.
Bittet ve digeriert,
Yazihkaya
1976 117-119.
H.Z. Kossy, Alaca Höyük 1940-1948
lev. 94.
Krause,
Tempel
V 19.. 46ff. Abb. 16; E. von Schuler,
HDA 1957 54.
Neve, Büyükkale 34f.
N a u m a n n , yae. 299.
T. Özgüg, M a s a t l l 1982 79, PI. 17.2; 18.2; 19.1; fig. 4.
Neve, Büyükkale 48.
Neve, 56f. and Beil. 28, 29.
N a u m a n n , op. cit. 191 ff.
205
Ba§kent U a t t u S a ' n m igme s u y u § e b e k e s i n i n i n c e l e n m e s i n d e bazi
y a p i l a r i n ge§itli ara§tircilar tarafindan deöi?ik, ve hatta yanli§ y o r u m landiQi gözleniyor. En ba§ta y a ^ m u r s u l a r m i n t o p l a n m a s m a y a r a y a n
Büyükkale ve Sarikale'deki sisternler vardir. A y r i c a havuzlar da vardir ki
b u n l a r i n bazilarmin s a d e c e dini v e y a ritüel amaglarla k u l l a n i l d i ^ i ileri
s ü r ü l m ü § t ü r ; bu görü§e göre Büyükkale C y a p i s i n d a k i h a v u z u n d a ,
kügük gapta bir t a p m a § m agik hava havuzu olarak dini i§levi v a r d i r .
HattuSa Büyükkale ve Y u k a r i §ehir g i b i s u y u kit k e s i m l e r d e bu s u
§ebekelerinin s a d e c e dini amagh kullamlmi§ o l d u k l a r i m k a b u l l e n m e k
oldukga gügtür; b u n d a n d o l a y i biz bu y a p i l a r i n en ba§ka g ü n l ü k ihtiyaglar igin yapilmi§ olduklan kanismdayiz.
8 8
8 9
Büyükkale'deki 22.5x5 veya d a r t a r a f i 1.5 m. boyutlarmdaki büyücek hav u z u n asil i§levi de sirlarla kaphdir. Bu havuzun en ba§ta gevre yapilarin
y a § m u r s u l a r m i t o p l a m a k igin y a p i l d i $ i agiktir. D u r u m böyle o l u n c a
s u y u n altin deQerinde olduQu akropolde yer alan bu havuza nasil dini
maksath kutsal bir havuz gözüyle b a k i l a b i l i r ? Kutsal y ö n ü olsa d a ,
b u n u n Hattuäalilara pratik amaglarla su sa§ladi$i kesindir. Ilkbahar Bayramini tasvir eden bir metin yerine g ö r e bu havuzu orada sözü edilen
ve r a h i p l e r i n y i k a n d i k l a r i ve tanri heykellerini de yikadiklari " B ü y ü k
Havuz'la e§itleyebiliriz.
90
9 1
A§a$i §ehir, d a h a d o § r u s u Büyük Tapmak sakinlerine temiz igme s u y u
s a Q l a y a n ve tum yil b o y u s u y u o l a n bir s u k a y n a ^ i ve ge§mesi bu
t a p i n a ^ i n g ü n e y i n d e b u l u n m u ^ t u r . Bu ge§menin kesinlikle g ü n l ü k ihtiyaglar igin kullanilmi§ o l m a s i g e r e k i r .
92
93
A r k e o l o g l a r sik sik kazi yerlerindeki göp gukurlanndan söz etmekte iseler
de kentlerde biriken göpler debüyük boyutlu o l m a s a bile s o r u n l a r y a ratmi§ olacaktir. Y o l ve sokaklara yayilmi§ halde kazilarda b u l u n a n göp
artiklannin gösterdiöi gibi, b u g ü n kirsal kesim Türkiye'sinde ve kisa bir
z a m a n öncesine kadar bazi kentlerde o l d u g u gibi göpler herhalde geli§i
güzel atilmi§tir.
§ i m d i y e kadar kazi raporlarmda g ö r e b i l d i ö i m k a d a n y l a Hitit kentlerinin
i g e r s i n d e t u v a l e t l e r i n o l d u Q u n a d a i r y a l n i z c a bir tek kayit v a r d i r .
B ü y ü k k a l e ' d e BK IVc t a b a k a s m d a y e r a l a n 4 o d a l i büyücek bir e v i
tanitan P. N e v e , 80x80 c. boyutlarmdaki 1 numarah o d a t a b a n m i n nor9 4
88.
89
90
91.
92.
93.
94.
P. Neve, Regenkultanlagen,
I M Beih. 5 1971.
Neve, yae s. 24; ayni yazar Büyükkale 115.
Neve, Büyükkale 128.
KUB 17.35 i i i 2 4 f f . , C. W. Carter, Hittite Cult-lpventories,
Bittet, Hattuscha
1984 81 Abb. 49.
H. Frankfort,
The Art and Architecture
of the Ancient
Büyükkale 38, Beil. 23, bb/17.
206
Ph. D. Chicago
Orient
1962 130.
2
1 9 5 4 / 1 9 6 9 , 119.
mal zemin ve d u v a r s e v i y e s i n d e n 40 c. d a h a derinde yer aldigjni ve gakil
ta§lariyla k a p l a n m i ? o l d u $ u n u y a z m a k t a d i r . Eski ve y e n i örneklerle
kar§ila§tirma y a p a n N e v e , bu o d a y i bir tuvalet yeri olarak kabul etmektedir. Y a p i y i ayrica A^agji $ e h i r J/19 plankaredeki bir b i n a n i n kuzey
kö§esindeki bir o d a y l a da kar§ila§tirmaktadir. B o ^ a z k ö y ' d e 90k uzun
yillar kazi y a p m i § olan K. Bittel g ö r e b i l d i ö i m k a d a n y l a kazi raporlari ve
d i ^ e r yazilarmda bir defa olsun tuvalet sözcügjünü kullanmamaktadir.
Y u k a r d a detayh olarak bizim de ele a l d i ^ m i z IBoT 1.36 e n s t r ü k s i y o n
m e t n i n e d a y a n a r a k teorik olarak s a r a y l a r d a böyle k u r u l u § l a r m v a r
olduQunu belirtmekle y e t i n m e k t e d i r
95
Y u k a r d a s u n d u ^ u r n u z ara§tirma, Eski A n a d o l u kentlerindeki sa§hk, göp
ve tuvalet s o r u n l a r m m boyutlan hakkinda az da olsa bir fikir vermi§tir.
Ara§tirmamiz ayni z a m a n d a , belgelerimizi olu§turan givi yazih metinler
o k u n u r k e n h a n g i noktalara dikkat e d i l m e s i , arkeolojik m a l z e m e n i n
deäerlendirilmesi yapilirken nelerin g ö z ö n ü n d e tutulmasi gerekti^i konularmda yeni gözlemler de getirmi§tir.
95. Bittet,
Hattuscha
89.
207
SE£lLMl§
BlBLlYOGRAFYA
Alp, S.,
Hitit K a n u n l a n H a k k i n d a , A . U . D . T . C . F . D e r g i s i , Cilt
V , S . 5 , A N k a r a 1947, s. 465-482.
Alp, S.,
Eski Önasya'da S i y a s a l lli§kilerden B ö l ü m l e r , C u m h u riyetin A n m a K i t a b i , A.Ü.D.T.C.F. Y a y m l a n , N o : 239,
Ankara 1974, s. 425-436.
Balkan, K.,
Eti H u k u k u n d a Iggüveylik, A.Ü.D.T.C.F. Dergisi VI, A n kara 1948, s. 147-152.
B a l k a n , K.,
Inandik'ta 1966 Y i l m d a B u l u n a n Eski Hitit £ a g m a ait
Bir B a ^ i ? Belgesi, A n k a r a 1973.
Beran, Th.,
Die Hethitische glyptik v o n Boöazköy. Berlin 1967.
Bilgi?, E.,
.
Hititlerden Önceki A n a d o l u H a l k m i n Evlilik H u k u k u nun Orjinal Taraflari, D.T.C.F. D e r g i s i IX s.3, A n k a r a
1951, s. 227-238.
B i n - N u n , S.R.,
The T a w a n a n n a in the Hittite K i n g d o m , Texte der Hethiter 5, Heidelberg 1975.
Bossert, H.Th.,
E i n hethitisches K ö n i g s s i e g e l , Istanbuler F o r s c h u n g e n , B a n d 18, Berlin 1944.
Darga, M . ,
P u d u h e p a : A n A n a t o l i a n Queen of the Thirteenth C e n tury B.C., M a n s e l ' e A r m a Q a n , A n k a r a 1974.
Darga, M . ,
Eski A n a d o l u d a K a d i n , Istanbul Üniversitesi E d e b i y a t
Fakültesi Y a y m l a n , N o : 2033, Istanbul 1976.
Friedrich, J . ,
S t a a t s v e r t r a g e d e s H a t t i - R e i c h e s in h e t h i t i s c h e r
S p r a c h e MI, Leipzig 1926-1930, M V A e G 31/1, 34/1.
Friedrich, J . ,
Die Hethitischen Gesetze, Leiden 1959, 2. A u f l . 1971.
Goetze, A . ,
K l e i n a s i e n , zweite n e u b e a r b e i t e t e . A u f l . ( H a n d b u c h
der Altertums-wissenschaft, M ü n c h e n 1957.
Gurney, 0.,
The Hittites, L o n d o n - H a r m o n d w o r t h 1961.
Güterbock, H.G.
Siegel aus Boöazköy |-||, Berlin 1940-1942.
Güterbock, H.G.
A u t h o r i t y a n d L a w in the Hittite K i n g d o m , J A O S
S u p p l . 17 1954.
H o f f m a n n , I.,
Der Erlass Telipinus, Heidelberg 1984.
Imparati, F.,
Le Leggi Ittite, R o m a 1964.
252
K i n a l , F.,
Eski A n a d o l u ' d a K a d m m M e v k i i , Belleten X X A n k a r a
1956.
K i n a l , F.,
Eski A n a d o l u Tarihi, A n k a r a 1962.
L a r o c h e , E.,
Catalogue des Textes Hittites, Paris 1971.
M a c q u e e n , J . G . , T h e Hittites a n d their c o n t e m p o r a r i e s in A s i a M i n o r ,
L o n d o n 1986.
Otten, H.,
Hethitische Totenrituale. Berlin 1958.
Otten, H.-Soucek, V., Das Gelübde der Königin P u d u h e p a an die Göttin
L e l w a n i , S t B o T 1,1965.
Schaeffer, F.A.,
Ugaritica III, Paris 1956.
Schmökel,
Kulturgeschichte des alten Orient, Stuttgart 1961.
Schuler,
E, v o n , Die hethitischen Gesetze, Texte aus der U m w e l t der A l t e n T e s t a m e n t s , B a n d I Lief. I, Gütersloher
V e r l a g s h a u s G e r d M o h n 1982.
Süel, A . ,
Hitit K a y n a k l a r m d a Tapmak Görevlileri ile llgili bir Direktif M e t n i , A.Ü.D.T.C.F. Y a y i n l a n N o : 350, A n k a r a
1985.
Szabo, G.,
Ein hethiticshes
Entsühnungsritual
für
das
Königspaar Tuthalia und Nikalmati, Texte der Hethiter
1, Heidelberg 1971.
W e r n e r , R.,
Hethitische Gerichtsprotokolle, S t B o T 4, 1967.
253