Osman KARATAY

Transkript

Osman KARATAY

Türk-Slav İlişkilerinin Başlangıç Dönemleri Üzerine
Osman KARATAY
Tarihçi -Yazar / Türkiye
Türkler: Cilt: 2 Sayfa: 536-546
Trklerin veya Ġ AsyalÝ kavimlerin yerlerinde kalamayÝp gmeleri nasÝl bir tercih değil de,
coğrafyanÝn getirdiği zorunluluk ise; yani bozkÝrÝn, artan nfusu belli bir noktadan sonra besleme
imkanÝ yok ise, bunlarÝn kendilerine menzil olarak en baĢta ve en ok Doğu Avrupa‟yÝ (veya BatÝ
Avrasya)1 almalarÝ da aynÝ derece bir zorunluluğun eseri idi. Ġ AsyalÝ kavimler g vakti geldiğinde
Avrupa‟ya gitmek zorunda idiler; baĢka yerleri tercih edenler ise bu mecburiyete ve jeokltrn
dayatmasÝna rağmen hareket eden topluluklar idi.
Bu jeokltrel zorunluluğa kaynak teĢkil eden sebepleri Ģyle aÝklayabiliriz: Trklerin ortaya
ÝktÝğÝ yer olmasa da, anavatanlarÝ olduğu zerinde anlaĢÝlan Ġ Asya, daha doğru ve jeokltrel bir
tabirle Doğu Avrasya, bugnk dnyanÝn oluĢumunu netice veren hemen btn beĢeri
hareketlenmelerin ÝkÝĢ noktasÝdÝr („Reservoir des invasions‟ tanÝmÝ aynÝ olgunun bir baĢka aÝdan
tarifidir; ancak „des civilisations‟ tanÝmÝ iin daha fazla sebep vardÝr). Doğu Avrasya insanÝ iin soğuk
ve karanlÝk kuzey ile okyanusun sislerini taĢÝyan doğunun bir yaĢam alanÝ ifade etmediği aÝktÝr.
Manurya-Kore blgesi de zaten yoğun nfusludur. Gneyde sÝrasÝyla yoğun ve btnleĢmiĢ bir
nfusu, dolayÝsÝyla eski ve gl bir devlet geleneği (yani savunma dzeni) olan in, onun batÝsÝndaki
dnyanÝn tavanÝ unvanlÝ Tibet ve ardÝndan Himalaya-HindikuĢ ykseltileri yolu kesmektedir. Yolun
aÝldÝğÝ noktada ise bir baĢka aĢÝlamaz beĢeri engel olarak Ġran durmaktadÝr (Ġran‟Ý eski zamanlarda
bugnkne nazaran doğuya ok fazla aÝlmÝĢ olarak grmekteyiz).
DolayÝsÝyla gney tamamen kapalÝdÝr; kuzeyin hava ĢartlarÝnda değiĢme sz konusu değildir ve
tek yol olarak batÝ kalmaktadÝr. Doğudan gelenlerin bir ĢansÝ olarak, daha doğrusu onlarÝn ncllerinin
sebep olduğu bir yapÝnÝn sonucu olarak, verimli ve gzel bir lke olan BatÝ Avrasya‟da in ve Ġran gibi
yeknesak bir beĢeri yapÝ oluĢmamÝĢtÝr. OluĢtuğu anda, yani Rus ulusunun pekiĢmiĢ bir beĢeri yapÝ
olarak ortaya ÝkmasÝyla da batÝya hareket de birdenbire kesilmiĢtir.2 Ancak bu, son beĢ yzyÝlÝn
gereğidir; en son fazla ilerleyemeyen Kalmuk gyle kesilmiĢtir; daha ncesinde burasÝ adeta
bomboĢtur ve buraya ynelip de eliboĢ kalan, baĢarÝsÝz olan bir topluluğa rnek yoktur. Sadece
Sakalar, Hunlar veya KÝpaklar gibi byk ktleler değil, Bulak ve Sekeller gibi kk topluluklar dahi
bunu baĢarmÝĢ, batÝda yurt tutmuĢlardÝr. Gz nne alÝnmasÝ gereken bir baĢka nokta daha var: ok
geniĢ bozkÝrlara sÝğmayan topluluklar, verimli bir baĢka blgede kk bir alana sÝğabilmektedir;
zellikle yerleĢik hayata getikten sonra sorun kalmamaktadÝr. rnek olarak, bugnk Ukrayna
byklğnde bir araziye sÝğmayan BatÝ BulgarlarÝ, Dobruca-Deliorman blgesine, stelik oraya daha
nce yerleĢen Ġslavlarla birlikte sÝğmÝĢlardÝr.
926
Avrasya‟daki bu jeokltrel gerekliğin baĢlangÝcÝnÝ ok eskilere, tarih ncesine gtrmek
zorundayÝz. Doğu Avrupa‟ya Ġ/Orta AsyalÝlarÝn geliĢi ile ilgili en erken bilgimiz Sakalardan (Ġskitler)
itibaren baĢlar. Ancak M.. 1000 civarÝnda Orta AsyalÝlarÝn in‟i iĢgal ederek Chou (Cou) hanedanÝnÝ
kurduklarÝnÝ gz nne alÝrsak ve de buna aynÝ blge kaynaklÝ olduklarÝ sanÝlan topluluklarÝn ok daha
erken tarihlerde MÝsÝr, Doğu Anadolu ve zellikle Gney Mezopotamya‟ya geldiklerini eklersek, Doğu
Avrupa‟ya glerin baĢlangÝcÝnÝ da Sakalardan ncesine almak iin mantÝki sebepler ortaya Ýkar. Bu
savÝn karĢÝsÝndaki iddia ise, doğuya doğru Hint-AvrupalÝ yayÝlmasÝnÝn uzun sre Ġ AsyalÝlarÝn batÝya
geiĢini engellediği Ģeklinde olabilir. Byle bile olsa, SakalarÝn batÝya g (M.. 7. yy) yeterince
erken bir tarihte yer almÝĢtÝr.
Burada dikkate alÝnmasÝ gereken husus, Doğu Avrupa‟nÝn gney yarÝsÝnÝ ve Aral etrafÝnÝ HintAvrupalÝ topluluklarÝn
tuttuğu zamanda,
AsyalÝlarÝn kuzeyden batÝya ilerlemiĢ olduklarÝdÝr.
AnavatanlarÝ Urallar ile UrallarÝn doğusu olan Fin-Ogur topluluklarÝ kuzeyden srekli batÝya ilerlemiĢ
ve BaltÝk kÝyÝlarÝna yerleĢmiĢlerdir.3 Bu UrallÝ topluluklarÝn AltaylÝlarla akrabalÝklarÝ konusu hl
tartÝĢÝlmaktadÝr. Bu iki topluluğun dillerinin aynÝ yapÝ ve ses zelliklerini gsterdiği bilinmektedir.
Trklere en uzakta bulunan Fin ve EstonlarÝn dilinde bulunan birok gel, akraba olmasalar bile
bunlarÝn Trklerle ok yakÝn iliĢkide olduklarÝnÝ, Avrasya‟nÝn doğasÝna uygun tarifle, Trk asÝllÝ
topluluklarÝn bunlarÝn arasÝna girdiklerini gstermektedir. Bu kelimelere birka rnek verirsek:
Fince Trke
onni (mutluluk)
onmak, aynÝ fiil kknden,
vero vergi, aynÝ
p baĢ, aynÝ, Fince‟de „b‟ ve „Ģ‟ sesleri yoktur,
viisi beĢ, aynÝ,
valkoinen (beyaz)
viikset
ala/alka, aynÝ,
bÝyÝk, aynÝ,
jaa (evet) y, aynÝ, Fince „j‟, Trke „y‟ okunur,
ja (ve, ya) ya, aynÝ, Kazakada (je) tamamen aynÝdÝr,
eri (farklÝ) ayrÝ, aynÝ,
kjd (gitmek)
kayÝtmak, aynÝ,
sairas (hasta)
sayralÝ, aynÝ,
kalju kel, aynÝ,
927
inen (gece)
ğlen, anlam yakÝnlÝğÝ,
mina ben, aynÝ,
sina sen, aynÝ,
hn o (n), aynÝ,
sula (sÝvÝ) suvÝ‟dan sÝvÝ, sulu, aynÝ,
olla
olmak, aynÝ,
unohtaa
unutmak, aynÝ,
kaappaa
kapmak, aynÝ,
herra (bay) er, aynÝ.
AyrÝca Fincede oğul, aynen Moğolcadaki gibi „t‟ ile yapÝlÝr, ki bunun eski dnemlerde Trkede
de kullanÝldÝğÝna dair izler vardÝr.4 Fincede mastar eki, Trkedeki mastar kkl olan isim fiil eki-ma
ile aynÝdÝr: Juoma (imek), kuolema (lmek), purema (ÝsÝrmak). Bir diğer isim-fiil yapma eki de
Trkedeki ile akrabalÝk gsterir: Unohdus (unutuĢ), synnytys (doğuĢ).
Doğudan BaltÝk blgesine hareketin bir baĢka delili ise, Gktrk alfabesinin hemen hemen
aynÝnÝn kullanÝldÝğÝ „Futhark‟ abecesi ile yazÝlmÝĢ taĢlarÝn Ġskandinavya blgesinde bulunmuĢ
oluĢudur.
Elimizde daha erken tarihteki gler iin baĢkaca delil bulunmadÝğÝndan, belirtildiği gibi, Doğu
Avrupa‟daki Trk varlÝğÝnÝ Sakalar ile baĢlatmak durumundayÝz. Altaylardan AĢağÝ Tuna‟ya kadar
geniĢ bir alana yayÝlan SakalarÝn kimliği ile ilgili ok tartÝĢmalar yapÝlmÝĢtÝr. ġphesiz bu byk
topluluğu saf Trk veya AltaylÝ olarak grmeye imkan yoktur. Ġinde baĢta Ġraniler olmak zere pek
ok unsuru barÝndÝrmÝĢtÝr. Ama etnoğrafik ve antropolojik delillerle birlikte, onlarÝn dilinden gnmze
kalan belgeler, SakalarÝn Trke ile akraba veya onun eski bir Ģekli olan bir dil konuĢtuklarÝnÝ
gstermektedir.5 AynÝ Ģeyi SakalarÝ takiben M.. 2. yy‟da Doğu Avrupa‟ya gelen Sarmatlar iin de
sylemek mmkndr. DeğiĢik halklarÝn bir bileĢimi olan Sarmatlar iinde de YazÝğlar gibi Trk
olduklarÝ anlaĢÝlan topluluklar vardÝ.6 DahasÝ M.. ilk binyÝl iinde ve Hun dneminin hemen
ncesinde pek ok Trk boyunun ismi Kuzey Kafkasya‟da gemektedir.7
DolayÝsÝyla btn bunlarÝn daha sonra Doğu Avrupa‟nÝn hakimi olacak Ġslavlar ile iliĢkiye gemiĢ
ve dillerini etkilemiĢ olmalarÝ mmkndr.8 stelik baĢlangÝta ĠslavlarÝn ok kk bir blgede
yaĢamalarÝ, bu etkinin gcn daha da artÝrmÝĢtÝr. OnlarÝ takip eden Hun, Bulgar ve Avar
dnemlerinde ise bu iliĢki artÝk kesinlik kazanmaktadÝr. Hunlar hemen btn ĠslavlarÝ ynetimlerinde
bulundurmuĢ, Bulgarlar Avrupa‟ya geldikleri 5. yy‟Ýn ikinci yarÝsÝndan itibaren Ġslavlarla iie yaĢamÝĢ
ve nihayet Avarlar onlarÝn tam ortasÝnda bulunarak hakim zmreyi teĢkil etmiĢlerdir, ĠslavlÝğÝ ok fazla
928
etkilemiĢlerdir. Bu topluluklar byk oranda Ġslavlar arasÝnda eriyip kaybolmuĢtur. Bu yzden Ġslav
dillerindeki Trke geler araĢtÝrÝlÝrken Kilise ĠslavcasÝ‟ndaki Bulgarca geleri veya daha sonraki
Peenek, Oğuz ve KÝpaklardan, nihayet Tatarlardan alÝntÝlarÝ beklemeye gerek yoktur.
Bu alÝĢmada Ġslav dil ailesinin topluluğunu temsilen dil, Rusa, SÝrpa ve Lehe
incelenmiĢ ve kimi kelimeler iin Trke kken teklif edilmiĢtir. Bu yazÝnÝn konusu olmadÝğÝ ve te
yandan hacmini ok fazla artÝracağÝ iin, szkonusu kelimeler iin daha nce yapÝlan iĢtikaklara
değinilmemiĢ ve bu konu gelecekteki alÝĢmalara havale edilmiĢtir. Bu dillere son bin yÝlda girdiği
anlaĢÝlan kelimeler mmkn olduğunca hari tutulmaya alÝĢÝlmÝĢtÝr. Burada incelenecek kelimelerin
ok değiĢik tabakalara ait olduğu dikkati ekecektir, ki doğal olan budur. nk hemen tm Trk
ağÝzlarÝndan topluluklar bu blgeye gelmiĢlerdir. Bu yzden, bizdeki „y‟nin yerinde „s‟nin bulunduğu en
eski Trkeden, (bugnk) Oğuzcadaki „y‟nin karĢÝlÝğÝnÝn „c‟ olduğu KÝpaka ve „d‟ olduğu
Bulgarcaya veya eski genel Trkeye kadar tm Trk lehelerinin izlerini Ġslav dillerinde aramak
durumundayÝz. Oğuzca rneğin „baĢar‟ kelimesinin Bulgarcada ses değiĢimleriyle „piliz‟ haline geldiği
dĢnlrse, aĢağÝda sÝralanan Ġslav dillerinden pek ok kelimenin Trke ile ilgisi konusundaki
kuĢkularÝmÝz giderilebilir.
Trk leheleri de kendi ilerinde ses zellikleri bakÝmÝndan trdeĢ değildir. BunlarÝ konuĢan
değiĢik Trk boylarÝ tarih boyunca birbiriyle karÝĢmÝĢ ve etkileĢmiĢtir. Bu durum bir taraftan Trkenin
birliğinin korunmasÝ ve iki rnek (uvaĢa ve Sakaca) dÝĢÝnda fazla dağÝlmamasÝnÝ sonulandÝrdÝğÝ
gibi, bir taraftan da aynÝ kelimenin değiĢik Trk lehelerindeki syleniĢlerinin tek bir lehede aynÝ anda
bulunmasÝ gibi tuhaf bir durumu ortaya ÝkarmÝĢtÝr. rneğin biz, Oğuz Trkleri, „kocaman‟ kelimesinin
yanÝnda, bunun Bulgarca veya Eski Trke syleniĢi olan „kodaman‟Ý da kullanÝyoruz. Ġstanbul‟da
„izmek‟ haline gelen „cÝzmak‟ fiili, „yazmak‟ fiilinin ufak bir ses değiĢimiyle KÝpaka syleniĢinden
baĢka bir Ģey değildir. Muhtemelen „yce‟ ile „cce‟ de byle kelimelerdir. „Delik‟ aslÝnda „deĢik‟
kelimesinin Bulgarca syleniĢidir ve biz bugn her ikisini de kullanarak vurgu yapÝyoruz. „CÝvÝ (k)‟
kelimesi de hi Ģphesiz „sÝvÝ‟ ile ilgilidir ve biz ikisini de kullanÝyoruz. Oğuzca „koz‟ ve „kz‟n
yanÝnda, tamamen aynÝ kelime olan Bulgarca „kor‟u kullanmamÝz da buna bir rnektir. Bir baĢka rnek
ise, aslÝnda birbirinin tamamen aynÝ olan „uzak‟ ve „Ýrak‟ kelimeleridir.
Bugn elimizdeki ok az veri ile yeniden inĢa etmeye alÝĢtÝğÝmÝz Bulgar Trklerinin dilinde de,
baĢta san ve isimler olarak pek ok kelime Oğuzca zellik gstermektedir ve bu byk ihtimalle
Hunca ile ilgilidir. HunlarÝn BatÝ Avrupa‟daki devletlerini kaybettikten sonra doğuya ekildikleri ve
Oğur-Bulgar Trklerine katÝlarak birlikte Bulgar Trklğn oluĢturduklarÝ dĢnldğnde, bunu
anlamak zor olmaz. Bu nermenin karĢÝ gerektirmesi, HunlarÝn Oğuz veya Doğu dili konuĢtuklarÝdÝr.
Bu konuda fazla ipucumuz yoktur. Ancak mantÝki tahminlerde bulunabiliyoruz. Ġki yolla HunlarÝn dilini,
daha doğrusu bu dilin Oğuzca (DT) olduğunu tespit konusunda nemli adÝmlar atÝlabilir. Bunlardan
birisi Bulgarcadaki Oğuzca gelerin aÝklanmasÝ, diğeri ise Ġslav dillerine 10. yy‟dan nce girmiĢ
Oğuzca zellik taĢÝyan kelimelerin tarihi etimolojilerinin yapÝlmasÝdÝr. Bunlardan tespit edilen bir kÝsmÝ
aĢağÝdaki listede verilmiĢtir. Bu kelimeler Bulgarca zerinden olabileceği gibi, doğrudan Hunlar veya
929
daha eski veya baĢka bir topluluk zerinden de Ġslav dillerine girmiĢ olabilir.9 Ama sonuta, blgede
Bulgar ncesi bir Doğu Trklğnn varlÝğÝ konusunda kesin ipucu sağlamaktadÝrlar.
AĢağÝdaki alÝĢmanÝn nemli bir zelliği, tarihi veya edebi değil, kullanÝlan dildeki kelimelerin
seilmesidir. Yani daha geniĢ kelime haznelerini kapsayan alÝĢmalarda bu liste hayli kabaracaktÝr.
Burada SÝrpa ve Lehe kelimeler zgn Latin alfabeleriyle yazÝlmÝĢ, Rusalar ise okunduğu gibi
Trkeye aktarÝlmÝĢtÝr.
Alet‟ (r): AllaĢmak, kÝzarmak. SÝfat olan „alÝy‟ kelimesi, aĢağÝda geecek olan benzer renk
isimlerinin aksine, ikinci defa sÝfatlaĢtÝrÝlmayarak aynen alÝnmÝĢtÝr. Bu yzden kelimenin Rusaya ge
bir dnemde girdiğine hkmedilebilir.
Az: Ben, B ve ES birinci tekil kiĢi. Bunu Hint-Avrupa dillerinde bulmaya imkan yoktur. Trke
bir zamir olan „z‟ (kendi) kelimesiyle ilgili gzkyor.
Bah (r): Vah!
Barak (s, r, l): KÝllÝ kpek.
Boran (r, l): Ko.
Barin (r): Ağa, efendi. Kk itibariyle „varlÝk sahibi, zengin‟ anlamlarÝndaki OĠ „gospodin‟in
eĢanlamlÝsÝ olan bu kelime doğrudan Trke „barÝn‟ (mlk) kelimesinden alÝnmÝĢtÝr.
BaĢka (r): BaĢ, kafa, kelle. Kelimeye kltme/diĢileĢtirme eki -ka‟nÝn eklenmesi ilgintir. AÝk
Ģekilde Doğu Trkesinden gemiĢtir.
Bajan (s): BayÝcÝ, bağÝcÝ, byc. Oğuz dilindeki bu kelimenin OsmanlÝ dneminde getiğini
dĢnmek zor, nk bu Ģekliyle kullanÝlmaz. OsmanlÝ dnemiyle ilgili alÝĢmalarda da bu kelime
gemez. Bulgarlardan gemiĢ olmasÝ muhtemeldir. nk Birinci Bulgar Devleti‟nden kaynaklarÝn
naklettiği eski Trk dinine bağlÝ son kiĢinin adÝ Bayan idi ve byclğ ile biliniyordu.
Bik (s), bÝk (r), byk (l): Boğa, ET „bike‟den.
BogatÝr (r), bohator (l): BahadÝr. Kelimenin „bogotur‟ ve „bagatur‟ Ģekilleriyle eski Bulgarlarda
kullanÝldÝğÝnÝ yazÝtlar bildiriyor.10
Buntovati (s), buntovat‟ (r), buntova/ sie (l): Ġsyan etmek. SÝrpa „buna‟ isyan. Kelime ok aÝk bir
Ģekilde, Orhon YazÝtlarÝ‟nda toplumsal huzursuzluğu anlatmak iin kullanÝlan „bu‟ ile ilgili
gzkyor.11 Gnmz Trkesindeki „bunalÝm‟ da kkn aynÝ yerden almaktadÝr.
Burit‟ (r): Burmak, sondaj yapmak. „Bur‟ da burgu demektir.
Buzoter (r): KavgacÝ, grltc, bozguncu. Kelime „bozucu‟ ile karĢÝlaĢtÝrÝlabilir.
930
Djindjuva (s): Boncuk. Kelime „cÝncÝk‟ kelimesinin eski bir Trk lehesinde syleniĢine benziyor.
Crni (s), ernÝy (r): Kara. Trke ve baĢka dillerde „k‟ ile baĢlayan kelimelerin Ġslav dillerine „‟ ile
girmesi olağandÝr: „umur‟ (Kmr), „upriya‟ (kpr). AyrÝca Ġslav dillerinin kendi iinde bir k > geiĢi
dikkat eker: Hind-Avrupa „quatr-‟ > Ġsl. „etiri‟ (drt). „Kara‟ kelimesinin ilk hecesindeki hÝzlÝ geilen
„a‟nÝn „e‟ye dnĢmesi, zellikle de Ġslav dillerinde kelime baĢÝna sessiz yÝğma alÝĢkanlÝğÝ sonucu
kaybolmasÝ doğal karĢÝlanmalÝ. Bu ses ilgisi kadar aÝk bir delil ise, bu renk isminin-n ekiyle
sÝfatlaĢtÝrÝlarak elde edilmiĢ olmasÝdÝr. Kelimede „n‟nin bulunmasÝ, bu sÝfatÝn bir kke dayanarak
tretildiğini gsterir. Normalde kk itibariyle sÝfat olan kelimelerde, diğer renk isimlerinde olduğu gibi,
bu ek bulunmaz. Yani eski Ġslavlar „kara‟ kelimesini bir isim olarak almÝĢ ve kendi ekleri ile
sÝfatlaĢtÝrmÝĢlardÝr.
Curiti (s): Akmak, sÝzmak. Ġkinci fiilin Bulgar Trkesindeki biimi „sÝr-sur„ olmak lazÝm gelir.
SÝrpa fiil ile hem ses benzerliği, hem de anlam birlikteliği vardÝr.
1istiti (s), istit‟ (r): Temizlemek. Trke „itilemek‟ de bir temizlik fiilidir. Burada ortadaki „s‟
nsznn aÝklanmasÝ gerekir.
1itati (s), itat‟ (r): Okumak. Trkedeki „at pat okumak‟ deyiminde geen „at‟Ý doğal ses
kaynaklÝ olarak aÝklamak zordur. Bu ancak, kÝrÝlan bir Ģey iin doğal ses kaynağÝ olabilir. Trkede
bu kelimenin baĢka bir anlamÝ gdlmelidir ve bu anlam muhtemelen „ita‟ ile ilgilidir. AyrÝca zaten
„okumak‟ fiilinin esas anlamÝ, bugn „okuyuntu‟ kelimesinde korunduğu gibi, ağÝrmaktÝr.
1upati (s): Kopartmak, yolmak. Kelime byk ihtimalle „kopmak‟tan OsmanlÝ dneminde bu dile
geti, ancak bu konuda yapÝlan alÝĢmalarda verilmemektedir.
Da (oi): Evet. O „ya‟, K „ca, ja/je‟, B ve ET „da‟. Btn Ġslav dillerinde bulunan bu kelimedeki „a‟
sesinin aÝk ve uzun oluĢu da Trke mukabil (ler) i ile uyuĢmaktadÝr. Fince aynÝ anlamdaki „jaa‟ da
uzun seslidir ve aynÝ kkten gelir.
Da (oi): BileĢik cmle bağlacÝ. Hint-Avrupa ve Sami dillerinde bileĢik cmle soru zamirleri ile
yapÝlÝr: Qui, ki, which, koji, ma, vb. Ġslav dillerindeki bu „da‟nÝn ne mantÝk, ne biim, ne de ses olarak
bu kural ile aÝklanmasÝ mmkn değil. Buna karĢÝlÝk Trkede hem ses, hem de biim olarak aynÝyla
kullanÝlÝr: “BÝrakalÝm da gitsin”. Bu cmle SÝrpa da “pustimo da ide” Ģeklinde kurulur. Veya Ģu Rusa
cmle: “Ya poĢel bÝ v teatr, da u menya vremeni net” (Tiyatroya giderdim de, vaktim yok). Bu bağlacÝn
Trkeden getiği aÝktÝr. Bu derece temel bir kelimenin geiĢi ve tm Ġslav dillerinde bulunuĢu ise,
ok erken bir dnemde, ana ĠslavcanÝn oluĢum dneminde getiğini gsterir. Ancak kelimenin
Trkede son dnemlerin rn olduğu iin Ġslavcaya „da‟ Ģeklinde geemeyeceğine dair itirazlar
vardÝr.12 Buna gre Ġslav dillerinde „takÝ‟ Ģeklinde bulunmasÝ gerekirdi. ncelikle, Clauson buradaki ilk
sessizin aslÝnda „d‟ olduğuna dair kuvvetli deliller olduğuna inanÝr.13 YazÝlÝ kaynaklarÝmÝz Trkede
„takÝ/dahi‟nin kÝsaltÝlmÝĢ Ģekli olan „da‟yÝ ge zamanlarda veriyor ama bu kÝsalma birbirinden uzak ve
ilgisiz kalmÝĢ Oğuzca, Tatarca ve KÝrgÝzca gibi Trk dillerinin hepsinde de olmuĢtur. Yani tek bir Trk
931
dili veya lehesine bağlÝ olmayan, bağÝmsÝz bir olgudur. Bunun ok erken zamanlarda da olmadÝğÝnÝ
dĢnmek iin bir engel yoktur. AyrÝca, Trkedeki kÝsalmalar birbiriyle bağlantÝlÝ ise, bu ok erken bir
zamana, değiĢik dil ve lehelerin bir arada olduğu dneme iĢaret eder. Bu ise en azÝndan ge Hun
dnemidir.
Da (r): Ve, dahi. “PriĢli on da Mariya” (O ve Mariya geldi). OĠ „i‟ kelimesi „ve‟ demektir. RusanÝn
bunu baĢka bir dilden, Trkeden aldÝğÝ aÝktÝr. TT „ya‟ ve F „ja‟ da aynÝ kkten gelir.
Dan (s), den‟ (r), dzien (l): Gndz. Ġslav dillerinde haftanÝn gnleri, Almancadan alÝndÝğÝ
anlaĢÝlan „tak‟ kelimesi ile yapÝlÝr: SÝrpa „etvrtak‟ (drdnc gn, PerĢembe), „Petak‟ (beĢinci gn,
Cuma). Ancak doğrudan gn anlamÝnda kullanÝlan kelime Trkede gnle ilgili zaman bildiren „tan‟,
„tn‟ ve „dn‟ ile alakalÝ gzkyor. zellikle „tn‟ kelimesinin Ġslavca kelimeye kaynaklÝk etmesi
mmkndr.
Dobro (oi): Ġyi, gzel, doğru, pekiyi, tamam. Nogay „tuwra‟, Karaay-Balkar „tuvra‟ telaffuz edilen
TT „doğru‟ sz ile hem ses benzerliği, hem de yaklaĢÝk an
lam birliği vardÝr. Burada t > d geiĢi itiraz noktasÝ olacaktÝr, ancak Ġslav dilleri kendi iinde
byk lde bu geiĢi tamamlamÝĢlardÝr (Ġng. „to‟, Fars. „ta‟, Ġslav. „do‟) ve bugn t-ile baĢlayan
kelimelerin nemli bir kÝsmÝ baĢka dillerden dnlemedir.
Dizati se (s): Kalkmak. Bu fiil diz ile ilgilidir. Orhon YazÝtlarÝ‟nda ayaklanmalarÝn bastÝrÝlmasÝ
„dizliye diz ktrmek‟ (tizligig skrtmz)14 Ģeklinde aÝklanÝr. Kelimenin ilk baĢta „ayağa kaldÝrmak‟
anlamÝyla etken bir fiil olarak bu dile girdiği anlaĢÝlÝyor ki, bu da akla yakÝndÝr ve buradaki savÝ
destekler.
Dokopati (s): Yakalamak. Kkteki „kop-‟, Trke „kapmak‟ ile ilgili. br trl, „kopa-‟ fiili değiĢik
Ġslav dillerinde vardÝr ve kazmakla ilgilidir.
Dojiti (s): Emzirme, bebeği doyurma. OsmanlÝ dneminden nce getiği anlaĢÝlÝyor. Rusa „doit‟,
Lehe „doi/‟ ineği sağmak.
Drati (s): (Deriyi) yzmek; drat‟ (r): (Kabuğu) soymak. O „yz‟ > B „dr‟ > S-R „dr‟.
DuĢa (s, r), dusza (l): Can. Ġnsan ve hayvanlarda, iinde „can‟Ýn bulunduğu varsayÝlan vcut
kÝsmÝna Trkede „dĢ‟ denilir. Ses ve anlam ilgisi ortadadÝr. YalnÝz bu kelime „ruh‟ demek olan „duh‟
ile de ilgili gzkyor.
Gaga (r): Kuzey rdeği. Trkede rdeğin burnuna „gaga‟ denir.
Galka (r), kawka (l): Alaca karga.
Gey (r): Hey! „H‟ sesinin bulunmadÝğÝ Rusaya bu nlem, olağan Ģekilde „g‟ ile gemiĢtir.
932
Godina (s): YÝl; god (r): Zaman. ET zaman anlamÝndaki „d‟ ile bağlantÝ gzkyor. Ġslav
dillerinde ok grlen h > g geiĢi ile „hd/hod‟ > „god‟ mmkn gzkyor. Anadolu‟da kullanÝlan
„ayva/hayva‟ biimi Trkede bu „h‟ eklenmesinin mmkn olduğunu gsterir. Kazan TatarcasÝ‟nda
doğrudan „g‟ eklenir, ama bu Arapadan gelen kelimelerde baĢta „ayn‟ harfi olduğu zaman grlr:
Gusman „Osman‟, gomumi (umumi). Eski Trkede bunun baĢka rneğini bilmiyoruz. Bizzat
Trkiye‟de g < h geiĢleri vardÝr: gÝrtlak ve hÝrtlak. God‟a benzer diğer rnek „gora‟ kelimesidir
(aĢağÝda). Her ikisinde de konu olan Trke kelimeler en eski dneme aittir.
Gop (r): Hop!
Gora (s, r, l): Dağ, yukarÝ. SÝfatlaĢtÝrÝlmÝĢ halleri ile „yksek‟ anlamÝnda. Trke, Moğolca ve
Macarcada ykseklik bildiren or- ile ilgili gzkyor. BaĢtaki nsz itibariyle „god‟ kelimesindeki durum
burada da grlyor. te yandan Sanskrite dağ anlamÝndaki „giri‟ sz bu konuda temkinli olmayÝ
gerektiriyor.
Greh (s, r), grzech (l): Gnah. DT „yazuk‟ > B „daruh‟ > „gy (a) rh‟ > „greh‟. Buradaki daruh >
gyaruh geiĢinin rneği Bulgarcadan alÝnan Macarca bir kelimede vardÝr: Dulo > gyula.
Grlo (s): Boğaz, gÝrtlak. Bu ikinci kelime ile ses iliĢkisi ve anlam benzerliği vardÝr.
Jaram (s), yarmo (r): Boyunduruk. YarÝm kelimesi SÝrpaya aynen „yaram‟ Ģeklinde geer.
Ancak aynÝ kelimenin kk bir değiĢiklikle Rusada da bulunmasÝ, bu kelimenin Ġslav dillerinin
birbirine ok yakÝn olduğu bir zamanda bu dillere getiğini gsterir. Boyunduruk iki yarÝmdan oluĢur.
Bu blgeye etki eden Trk dillerinden birinde boyunduruğa doğrudan bu adÝn verilmiĢ olmasÝ da
dĢnlebilir.
Jarit‟ (r): Yanmak. Trke „parlamak, ÝĢÝmak‟ anlamÝndaki „yarumak‟ ile ilgili. Bkz. „Jarki‟.
Jarki (s), yarkiy (r): Parlak. Kelime aÝk Ģekilde Eski Trke „yarumak‟tan (ÝĢÝmak, parlamak)
gelen „yaruk‟ sÝfatÝndan baĢka bir Ģey değildir. AynÝ Ģekilde Bulgarcada da vardÝr. Ġlgin olan nokta,
Oğuz ağzÝyla syleniĢidir ve bunun Bulgarcada bulunmasÝ tuhaftÝr. SÝrpaya bir de „jarka‟ Ģekliyle
KÝpaka olarak gemiĢtir. Bulgar Trkesindeki biimi olmasÝ akla yakÝn gelen „dar (u) k‟ ise hi
beklenmedik bir yerde, Ġngilizcede tam zÝt anlamÝyla, „karanlÝk‟ olarak karĢÝmÝza ÝkmaktadÝr.
Jesti (s), yesti (r): Yemek. Fiilin kk ye-Trke ile aynÝdÝr. Oğuz lehesinin aynÝsÝ olmasÝ
dikkate değer.
Jezero (s), yezero (r): Gl. Bu kelimede yzmek fiilinin nc tekil ĢahÝs geniĢ zamanÝ, zamir
ile de vurgulanmÝĢ olarak karĢÝmÝza ÝkÝyor: “Yzer o.”
Juriti (s): HÝzla yrmek, yğrtmek. Hem fiilin kk, hem de anlamÝ aÝk Ģekilde Trke „yr‟
fiili ile ilgilidir.
933
Jurta (s, r): adÝr, yurt. Bu kelimenin Rusaya ge dnemde Oğuz veya Peenek dillerinden
gemiĢ olmasÝ mmkndr. OsmanlÝlar adÝra „yurt‟ demediği iin SÝrpaya byk ihtimalle kuzeyden
gelmiĢtir. Rusadan getiği de dĢnlebilir.
Je (r): Ya! Peki! “Kogda je vÝ budete gotovÝ?” (Peki ya ne zaman hazÝr olacaksÝnÝz?). KÝpak
dneminden kaldÝğÝ aÝktÝr.
Kabast (s): Kaba. Herhangi bir Ġslav dili iinde yabancÝ olduğu belli olan bu kelimenin Trkeden
alÝndÝğÝ anlaĢÝlabilir.
KadÝk (r): GÝrtlak kÝkÝrdağÝ, kÝdÝk.
Kajas (s): Dizgin, kayÝĢ. Kelime OsmanlÝ zamanÝnda SÝrpaya „kaiĢ‟ olarak bir kez daha girmiĢtir.
DolayÝsÝyla „kayas‟ Ģeklini eskilere gtrmek gerekir.
Kaleka (r, l): Sakat, ktrm, kalÝk. Bu sonuncu kelimeden geldiği anlaĢÝlmaktadÝr. Rusa
„kaleit‟ sakatlamak anlamÝna gelir. SÝrpada da „osakatiti‟ sakatlamak demektir, ama OsmanlÝ
dneminde gemiĢtir.
Kanczuk (l): KamÝ, kÝrba.
Kem (r): Kim. Buradaki Ġslav dilinde de geen „kom‟, „kome‟, „komu‟ gibi biimleri, eski HintAvrupa tabakasÝnÝ yansÝttÝğÝ anlaĢÝlan „ko‟ya bağlanabilir, ancak bu Rusa kelime Trke anlamdaĢÝ
ile aynÝ gzkyor. SÝrpa „(s) im‟ (kiminle) kelimesi de byle grlebilir.
Kiseli (s), kislÝy (r): EkĢi. Bu sÝfat „kise‟ kknden yapÝlmÝĢtÝr. BaĢtaki e‟nin kaybolmasÝ Ġslav
dillerinde genel uygulama olduğu iin (rn. Elbe-Lab), „ekĢi > ksi > kise‟ iliĢkilemesi mantÝksÝz değildir.
Ki{a (s): Yağmur. Trkedeki „iselemek‟ fiilinin kk, Trkede de bir „ise‟ kelimesinin varlÝğÝnÝ
gsteriyor. AyrÝca bu SÝrpa kelime „kÝĢ‟ ile de karĢÝlaĢtÝrÝlabilir.
Klobuk (s, r): Kalpak. Kelime Rusa zerinden alÝnmÝĢ gzkyor. Karakalpaklara eski Rus
kaynaklarÝnda „ernÝe KlobukÝ‟ denir. DolayÝsÝyla Peenek-Oğuz-KÝpak dnemi akla geliyor. Ancak
dikkat edilmesi gereken bir nokta var. Eski Ruslar „kalpak‟ kelimesini ilk kez Karakalpaklardan veya
ağdaĢÝ diğer Trklerden duymamÝĢlar, aksine onlarÝn ismini kendi dillerine, „kara‟ sÝfatÝ ve nceden
var olan „klobuk‟ kelimesiyle aynen evirmiĢlerdir. DolayÝsÝyla en az Bulgar veya Avar zamanÝ olmak
zere, daha erken bir dnemde Rusaya ve oradan diğer Ġslav dillerine girdiği dĢnlebilir.
Knjiga (s), kniga (r): Kitap. Trke „kağÝt‟ kelimesinin ilk anlamÝ ağa kabuğu veya yontusudur.
Bununla eĢanlamlÝ bir baĢka kelime ise „kamga‟dÝr ve bazen ortadaki „m‟ nazal „n‟ye dnĢerek bir
baĢka eĢanlamlÝ kelime olan „yonga‟ ile birlikte kullanÝlÝr. Herhangi bir Trk lehesinde „kanga‟nÝn kağÝt
karĢÝlÝğÝ kullanÝldÝğÝnÝ dĢnmek mantÝklÝdÝr. Hemen btn Ġslav dillerinde bulunan „kniga‟ kelimesi
byk ihtimalle kağÝt anlamÝndaki „kanga‟dan gelmektedir.
934
Koan (r), kaczan (l): Lahana koanÝ.
Koevat‟ (r): G etmek. Ses benzerliği ve anlam birlikteliği vardÝr.
Konj (s), kon‟ (r), kon (l): At. ET „kon‟. Kelime Ġslav dillerine en eski zamanlarda gemiĢtir.
Korbacz (l): KÝrba.
Kosa (s): Sa; kosa (r), kocy (l): Sa rgs. Yzdeki tyszlğ ifade eden Trke „kse‟
kelimesiyle anlam ilgisi vardÝr.
Kosit‟ (r), kosi (l): Bimek, kesmek. Bu ikinci fiil ile ses benzerliği ve anlam birlikteliği vardÝr.
Kov2eg (s): SandÝk. Koymak fiiliyle ilgili olarak, sandÝk kelimesinin tam Trke karĢÝlÝğÝ
olabilecek „koyacak‟ kelimesiyle ilgili gzkyor. te yandan aynÝ kelime Rusada „gemi‟ anlamÝna
gelir. Bu ise akla ağa kovuğu demek olan „KÝpak‟Ý getirmektedir. Burada oymak manasÝndaki „kov-„
iĢin iine giriyor. ĠslavlarÝn gemi yapÝmÝnÝ ok sonra ğrendikleri, ilkel zamanlarda ktklerin
oyulmasÝyla yapÝlan basit kayÝklarÝ, kanolarÝ kullandÝklarÝ biliniyor. Oğuz DestanÝ‟ndaki KÝpak da
byle bir kayÝk yaptÝğÝ iin bu adÝ almÝĢtÝr. DolayÝsÝyla ilk nermedeki „koymak‟Ý geri almamÝz, yerine
„kovmak‟Ý koymamÝz gerekiyor. „Koveg‟ kelimesi „kovukuk‟tan da gelmiĢ olabilir. Bkz. „kovÝryat‟
KovÝryat‟ (r): Oymak, deĢmek. Trke „kovuk‟ kelimesinin kkndeki „kov‟ bu Rusa kelimenin
de kk gzkyor.
Koza (s, r,l): Kei. AynÝ cinsten T „kuzu‟ ile iliĢkili gzkyor.
Krasnet‟ (r): KÝzarmak; bundan gelen „krasno‟ kÝrmÝzÝ, kÝzÝl. Oğuz dilindeki „kÝzar-‟Ýn Bulgarcada
„khÝraz‟ gibi bir Ģekil alacağÝ aÝktÝr. Rusada kelimenin kknn renk ismi olmadÝğÝnÝn delili-n eki ile
sonradan sÝfatlaĢtÝrÝlmÝĢ oluĢudur. Fiil de bu sÝfattan tremiĢtir. DolayÝsÝyla kk kelime olan „kras‟ sÝfat
değildir. Yukarda geen „kara‟ rneğinde olduğu gibi, burada da Trke sÝfat olan kelime isim olarak
algÝlanmÝĢ ve yeniden sÝfatlaĢtÝrÝlmÝĢtÝr. SÝrpada „krasno‟ gzel demektir. Bura
da da sonradan sÝfatlaĢtÝrma sz konusudur, ancak „kÝrmÝzÝ‟ ile „gzel‟ arasÝndaki anlam iliĢkisi
sorgulanmalÝdÝr ve Trkede bu anlam iliĢkisi aÝka vardÝr.
Krpa (s): Paavra, kÝrpÝntÝ. Kelime ok eski bir dnemde Doğu Trkesinden gemiĢ gzkyor.
OsmanlÝ dneminde gese idi, „krntiya‟ (kÝrÝntÝ) ve „lakrdiya‟ (lakÝrdÝ) gibi bir biimde, byk ihtimalle
„krpintiya‟ olmasÝ gerekirdi. Zaten ilgili alÝĢmalarda bu szck gememektedir.
Kuda (s, r): Nereye, kayda? Bu kelime daha ok Farsa aynÝ anlamdaki „kuca‟ ile akraba
gzkyor. te yandan „ku, qu‟ ile baĢlayan soru zamirleri hemen btn Hind-Avrupa dillerinde
bulunur ve Yafes dil kuramÝna inananlar iin iyi bir delil teĢkil eder.
Kurdyuk (r): Kuyruk. Kelimenin Rusaya ok eski zamanlarda girmediği anlaĢÝlÝyor.
935
KuĢat‟ (r): Yemek yemek. Eski Trkede kahvaltÝya „kuĢluk‟ denilirdi.
Kuc kuc (s): Kuu kuu! OsmanlÝ dneminden nce getiği anlaĢÝlÝyor, br trl asli Ģeklini
korurdu.
Kuca (s): Kuu, kpek.
Kuznets (r): Demirci. Kelimenin kk demir veya bir maden ile ilgili olmadÝğÝ gibi, Ortak Ġslavca
da değildir. Trkede demircilikle yakÝdan ilgili „kz‟ kelimesinin buna kaynaklÝk etmesi mmkndr.
Zaten demircilik ok ge zamanlara kadar Ġslavlar arasÝnda bilinmezdi. Bizans yazarÝ Theophanes‟te
geen 6. yy. sonuna ait bir haberde mesela, PolonyalÝ ĠslavlarÝn kendi ağÝzlarÝndan demiri ve
demirden silah yapmayÝ bilmedikleri nakledilir.15 Demirci anlamÝndaki SÝrpa „kova‟ ve Lehe „kowal‟
kelimeleri ise aslÝnda „dvc‟ anlamÝna gelir.
Mene (s), menya (r): Beni, meni. SÝrpada aynÝ anlamda Hint-Avrupa dil haznesine ait „me‟ de
kullanÝlÝr ama bu zamirin Trkeden getiği aÝktÝr.
Mnogo (s): ok. Bunca > munca > munga > mnogo. „G‟ sesi doğrudan bir Trk lehesinde de
bulunmuĢ olabilir: Yine > jine > cine > gine. Trkiye Trkesi‟nde ilk ve son Ģekillerin ikisi de kullanÝlÝr.
NatÝkat‟ (r): Sokmak, akmak. Fiil kk „tÝka‟, Trke „tÝkamak‟ ile ilgili. Bkz. „zatÝkat‟.
Obeleæiti (s): ĠĢaretlemek, belgelemek. „Beleg‟ (belge) kknden Bulgarca ve Kilise ĠslavcasÝ
yoluyla getiği anlaĢÝlÝyor.
Obuzit‟ (r): Bzmek. Rusa fiilin kk ile Trke fiil arasÝnda hem ses, hem de anlam birlikteliği
vardÝr.
Orati (s), orat‟ (r): Ekip bimek, tarÝm yapmak. Trkede ok eski zamanlarda bulunduğunu
KaĢgarlÝ vasÝtasÝyla ğrendiğimiz „ormak‟ fiilinden gnmze sadece „orgak-orak‟ kalmÝĢtÝr.
Trkedeki „orman‟ kelimesi de bununla ilgili olmalÝdÝr.
Otac (s), otets (r): Baba. Eski Trke baba anlamÝnda kullandÝğÝmÝz „ata‟ ile ilgili. te yandan
Almancada da aynÝ anlamdaki kelime „atta‟dÝr. ok geniĢ bir alanÝ kapsayan eski bir dil iliĢkileĢmesi
sz konusudur veya Yafes kuramÝ iĢin iine girmektedir.
Pagan (s): Etimolojisi Latince „pacus‟a gtrlse de, kelime ilk, Bizans kaynaklarÝnda
HÝristiyanlÝğÝ kabul etmeyen, BosnalÝlarÝ anlatmak iin bir zel isim olarak kullanÝlÝr.16 Burada eski
Trke TanrÝ demek olan „Ogan‟ sz saklÝ gzkyor. „Po Ogan‟ sz “Ogan‟a gre, Ogan‟Ýn
yolunda” anlamÝna gelir. Nitekim, Rusada „pogan‟ yazÝlan kelime „pislik, alaklÝk, rezillik‟ anlamlarÝna
gelir ve Ortaağ zihniyetini ok iyi yansÝtan bir kelime olarak (Hazar‟dan gelen Almanca „ketzer‟in de
aynÝ anlamda, zellikle dinde sapkÝnlÝğÝ anlatmak iin kullanÝldÝğÝnÝ hatÝrlayalÝm) bizim savÝmÝzÝ
destekler. Uzun sre Hun, Avar ve Bulgar ynetiminde kalan ĠslavlarÝn dini olarak da etkilenmeleri
936
doğaldÝr. Eski Tuna BulgarlarÝnda bu kelime „kle, hizmeti‟ anlamÝnda kullanÝlÝr. Bunun sebebi, byk
ihtimalle HÝristiyanlÝğÝn kabulnden sonra eski dinde kalanlarÝ kmsemek iin kullanÝlmÝĢ oluĢudur.
Bunlara ikinci sÝnÝf vatandaĢ ve tutsak muamelesi yapÝldÝğÝnÝ da hatÝrlayalÝm. Constantine bu kelimeyi
muhtemelen Bulgarlardan ğrenmiĢtir.
Pa◊enog (s): Bacanak. Kelime, OsmanlÝ dnemi hatÝrasÝ olarak eski Yugoslavya blgesinde
„bacanak‟ biimiyle zaten vardÝr ve zellikle Doğu Bosna‟da yaygÝn kullanÝlÝr. AyrÝca nesnemiz
OsmanlÝ dneminde geti ise, elimizdeki kurallar kelimenin „paĢenog‟ haline gelmesini aÝklayamÝyor.
Patka (s): rdek. Trke rdek yryĢne „badi‟ yryĢ denir. Kelime ayrÝca „(kara) batak‟ ile
karĢÝlaĢtÝrÝlabilir, ki „batak‟ da SÝrpada gemektedir. Fakat OsmanlÝ dnemi kalÝntÝsÝdÝr.
Pe2iti (s), Peit‟ (r): PiĢirmek. Anlam birliği ve ses ilgisi aÝktÝr.
Pokarabasiti se (s): BozuĢmak. Kelimenin kkndeki „karabas-‟ karalar basmak Ģeklinde halen
sylediğimiz deyimi ağrÝĢtÝrÝyor. OsmanlÝ dneminden gemiĢ olmasÝ mmkndr ancak bu konuda
hazÝrlanmÝĢ szlklerde (ġkalji ve Miunovi) gemez. Kuman dnemiyle ilgili olabilir.
San (s): DĢ, rya. Trke „sanmak‟ ile SÝrpa „sanyati‟ (dĢ grmek), olmayanÝ dĢnmek,
tahayyl etmek noktasÝnda anlam ilgisine sahiptir. Nitekim bu fiil kknden gelen „kuruntucu‟
manasÝndaki „sanyar‟ szn tam olarak „sanÝcÝ‟ Ģeklinde evirebiliriz ve anlam ilgisi iyice aÝğa Ýkar.
San (r): San, unvan, rtbe. Kilise ĠslavcasÝ yoluyla Bulgarca zerinden Rusaya girmiĢ
gzkyor. Kelime eski BulgarcanÝn ağdaĢ Bulgarcadaki birka miras kelimesinden biridir.
Sipiti (s): Serpmek. „R‟ sesinin yutulduğu veya zayÝf sylendiği bir Trk ağzÝndan gemiĢ olabilir.
Trkede „sulusepken‟ rneğinde olduğu gibi, bu ses zaten yutulabilmektedir.
Skaka (r): Dolu dizgin, drt nalla gitmek. AtÝn bu gidiĢine Trkede „kamak‟ da denir. HÝzlÝ
giden ata “iyi kaÝyor” denir. Kelimenin Rusaya Trkeden getiği aÝktÝr.
Skoriti se (s): Kurumak. Kelimenin kkndeki „kori‟ ile Trke „kuru‟ arasÝnda ses iliĢkisi ve
anlam birlikteliği vardÝr.
Sokol (s, r): Ak doğan. Bu kelime Trkede pek ok kuĢ isminde geen sok-/sak-ile ilgili
gzkmekte: Saka kuĢu, saksağan, sağsak.
Soyka (r): Soyka, ala karga. Bu kelime ağdaĢ Bulgarcada da bulunur. Muhtemelen bizim
Trkemizdeki kelime, eski Bulgarcadan kalmadÝr.
Srce (s), serdtse (r): Yrek, „s‟ Trkesi ile srek > s (e) rek (e) > s (e) ree > s (e) re > s (e)
rtse.
937
Sti/i (s): YetiĢmek, yetmek, varmak. Gnmz Trkesinde baĢtaki y‟nin karĢÝlÝğÝ „s‟ olan bir
Trk ağzÝndan gemiĢe benziyor. Yet > set > st.
Strava (l): Yiyecek, cenaze yemeği. uv. „sitarva‟ aynÝ. Trke y-s denkliğinden, uv. sitar„yedirmek‟. Kelime erken Bulgar veya Hun-Bulgar dneminde bu dile gemiĢtir.17
Susal‟nÝy (r): YaldÝzlÝ. Buradaki „ss‟ kk aÝktÝr.
Suvi (s), suhoy (r): Kuru, kurak, orak, susuz. Kelimenin „su‟ ile ilgili olduğu dĢnlebilir.
ƒiriti (s), Ģirit‟ (r): Sermek, yaymak, geniĢletmek. Bu birinci fiilin kk ile hem ses benzerliği, hem
de anlam birlikteliği vardÝr.
Takmi2enje (s): YarÝĢ, karĢÝlaĢma. Kkteki „takm‟ Trke „takÝm‟dan gelmiĢ gzkyor.
Tamni (s), temnÝy (r): KaranlÝk. Trkeye ok eski zamanda getiği anlaĢÝlan cehennem
anlamÝndaki „tamu‟ kelimesi, eğer Ġslav dilleri bunu doğrudan bir Ġrani dilden almadÝlarsa, bu sÝfata
kaynaklÝk ediyor gzkmekte. Kelimenin asÝl itibariyle sÝfat olmadÝğÝnÝ -n eki gsteriyor. Ġdil
BulgarlarÝnÝn Han KÝzÝ destanÝnda cehennemi temsil eden cine (alp) „Taman-Tarkan‟ denilir. Azak
denizi kÝyÝsÝndaki tarihi Tumotarkan Ģehrinin ismi de Bulgar zamanÝndan kalmÝĢ gzkyor.
Cehennem ile karanlÝk arasÝndaki anlam iliĢkisi ise aÝktÝr.
Ta◊na (s): Torba, anta. „TaĢÝmak‟ fiili ile ilgili gzkyor. OsmanlÝ ncesi dnemde SÝrpaya
getiği kesindir. Peenek-Oğuz-KÝpak dalgasÝnÝn SÝrbistan‟da fazla etki yapmadÝğÝ dĢnlrse,
kelimenin giriĢi Avar dnemine, hatta daha nceye alÝnabilir. Nitekim Rusa „taĢtit‟ fiili de taĢÝmakla
ilgilidir. SÝrpada bu fiilden treme bir isim kalmÝĢ, Rusada ise fiil kullanÝlmÝĢ, ama isim
tretilmemiĢtir.
TaĢtit‟ (r): Srklemek, srkleyip gtrmek, ekmek. Buradaki „taĢÝmak‟ anlamÝ aÝktÝr.
Tat (s): HÝrsÝz. Bugn dilimizde „yad‟a dnĢen, eksi Trkede yabancÝ anlamÝndaki kelime „tat‟
ile bu SÝrpa kelime arasÝnda anlam ilgisi aÝktÝr. Bir eve yabancÝnÝn girmesi, hÝrsÝzÝn girmesidir.
Kelime olduka eskidir ve en az Avarlar zamanÝnda SÝrpaya girmiĢ olmalÝdÝr.
Tele (s, r): Dana. Buna bilinen Ġslavca eklerle diğer bazÝ sÝğÝr cinslerinin isimleri elde edilir.
Kelime Altayca zellik gstermektedir. nl Tie‟le (Tles) boyu ve muhtemelen bunlardan bir
topluluğun MoğollaĢmÝĢ parasÝ olan Telet oymağÝ bu ismi taĢÝdÝklarÝ gibi, AltÝnordu‟dan Telebuga ve
Tuna BulgarlarÝndan Telerig gibi yneticilerde de bu isme rastlanÝr.
Toje (r): Da, dahi. Elimizdeki en eski vesikalarda, Orhon YazÝtlarÝnda ve Oğuz DestanÝ‟nda
kelime „taqÝ‟ olarak geer. Doğu BulgarcasÝ‟nda „han‟ yerine „Ģan/Ģam‟ kullanÝlÝr. Bu, HunlarÝn
„Ģany‟s ile karĢÝlaĢtÝrÝlabilir. Bulgarlarla HunlarÝn karÝĢtÝğÝ gz nne alÝnÝrsa, bu dil zelliği
Bulgarlara Hunlardan gemiĢ olmalÝdÝr. DolayÝsÝyla „takÝ‟ kelimesini Hunlar „taĢÝ‟ Ģeklinde
938
sylyorlardÝ; Bulgar dilinde kelime „toĢÝ‟ya dnd (Bkz. taguk-toh „tavuk‟, bayan-boyan, bars-boris,
samur-somor). Hun-Bulgar etkisine daha ok maruz kalan Rusadaki „toje‟ kelimesi bununla
karĢÝlaĢtÝrÝlabilir.
Topli (s), teplÝy (r): SÝcak. Gnmz Trkesi‟nde „tava‟ ve „tav‟ ve bu ikinciden retilen
„tavlamak‟ Ģeklinde hatÝrasÝ kalan bu kelime, Eskiağ‟da Avrasya‟nÝn ortak kelimelerinden biri idi.
SakalarÝn (Ġskit) ateĢ ve savaĢ tanrÝsÝ Tabiti‟den itibaren bunun izini srebiliyoruz.
Tormozit‟ (r): Fren yapmak, durmak. Kelimenin telaffuzundan (tÝrmazit‟) hareketle, „durmaz‟ kk
rahat gzkmektedir.
Tovar (s, r), towar (l): Mal, meta, yk. Trke „tavar/davar‟dan gelen kelime aynÝ anlamÝyla,
muhtemelen Rusa zerinden Finceye de gemiĢtir. Bu yzden ok eski olduğunu dĢnmemiz
gerekir. te yandan Bulgar Trkesine ait olmadÝğÝ ortadadÝr. Bu yzden en azÝndan Hun dnemini
dĢnmemiz gerekir.
Tojaga (s): Sopa, dayak. OsmanlÝ ncesinde bu dile girmiĢ gzkyor.
TsÝts (r): Sus! SÝss! Bu nlem Trke ve Rusada neredeyse aynen gemektedir.
Tu7 (s): Gurbet. Kelime „tad/tat‟ (yabancÝ) ile ilgili gzkyor.
Tu/i (s): Dvmek. Fiil kk „tuk‟, bugn sadece hayvanlarÝn dvĢ iin kullandÝğÝmÝz
„tokmak/tokuĢmak‟ ile aynÝ.
Tuga (s): Keder. Oğuz dilinde „yuğ‟, Bulgar Trkesinde „dog‟ Ģeklinde geer. Kelimenin
SÝrpaya eski Bulgarcadan getiği anlaĢÝlÝyor.
Tuma2enje (s), tolmait‟ (r), tlmaczenie (l): evirme, tercme etme. Kkteki „tilma‟ aÝktÝr.
Macarcada da „tolmacs‟ evirmen demektir. SÝrpada kelimenin „tuma-‟ haline geliĢi bu dilin bir
zelliğidir: Bolgar (r) > Bugar (s), dolgÝy (r) > dug (s). Kelimenin Lehe‟de de bulunmasÝ, bu kelimenin
Ġslav dillerinin birbirine ok yakÝn olduğu bir zamanda, en ge Avar ağÝnda bu kelimenin alÝndÝğÝnÝ
gstermektedir.
Tvorit‟ (r): Yaratmak, tretmek; Tvoriti (s): Yapmak, retmek. „Tvornica‟ HÝrvata „fabrika‟.
SÝrpada „stvoriti‟ yaratmak. Fiilin kk olan „tvori‟ Trke „tr‟ ile hem anlamdaĢtÝr, hem de ses
iliĢkisi barizdir. nk „tr‟ kelimesi herhangi bir Ġslav diline ancak „tvori‟ Ģeklinde geebilir.
Urlati (s): BağÝrmak. Eski Trke „urlamak‟: Erler urlayu…
VÝkrutit‟ (r): Kurtulmak. Kelimenin kkndeki „krut‟ ile Trke „kurt-‟ arasÝnda ses ve anlam
birlikteliği vardÝr.
939
VÝtkat‟ (r): Dokumak. Kelimenin kkndeki „tka‟ ile Trke „doku-, toku-‟ arasÝnda ses iliĢkisi ve
anlam birlikteliği vardÝr.
VÝyuk (r), juki (l): Yk. R. Bundan gelen „vÝyuit‟ yklemek demektir. Kelimenin kk olan „yuk‟ ile
Trke „yk‟ arasÝnda ses ve anlam birlikteliği vardÝr. Lehe‟de ise aynen bulunmaktadÝr.
Visoko (s), vÝsokiy (r), wysoki (l): Yksek. Doğrudan „yksek‟ ile bağlantÝlÝ olabileceği gibi „byk‟
ile de ilgili olabilir. „B‟nin „v‟ye değiĢimi Ġslav dillerine yabancÝ dillerden gelen kelimelerde ok grlr:
Basil-Vasil gibi. Y‟nin karĢÝlÝğÝnÝn „s‟ olduğu varsayÝlÝyor. Ancak burada seslileri aÝklamak zordur. Zira
normal seyirde kelimenin „vosik‟ olmasÝ gerekirdi.
Vrh (s), verh (r): Doruk. Pekok Ural-Altay dilinde „or‟ kelimesi ykseklikle ilgilidir. Bu noktada
ncelikle „doruk‟ kelimesinin kkn dĢnmelidir. Bunun „dağ-oruk‟tan (dağ yolu) geldiği anlaĢÝlÝyor.
nk doruğa Ýkmak, dağ yoluna gitmektir. Oruk ise aÝk Ģekilde „vrh‟ ile ilgili gzkyor: Oruk > v
(o) ruk > vrÝh > vrh. Bu kelime ağdaĢ Bulgarcada „vrÝh‟ Ģeklindedir. Bu da ikinci nlnn korunduğu
dnemin hatÝrasÝ olmalÝdÝr.
Vuna (s): Yn. Ġslav dillerinde „‟ olmadÝğÝ iin „yun (a) > una > vuna‟ yolunu izlememiz gerekir.
Zakon (s, r): Kanun. Bu kelimenin Ġslav dillerinde aÝklamasÝ yapÝlamamÝĢtÝr. Eski Trklerde
treyi bilen ve uygulayan byğe, din adamÝna „sagun‟ denir. Bunun değiĢik syleniĢleri de vardÝr.
DahasÝ, Bizans‟Ýn imparator yazarÝ Konstantin, Peeneklerin kendi „zakonos‟larÝna (adet, tre,
uygulama) gre yemin ettiklerini syler.18
Zakopati (s): Kapamak. SÝrpa fiil kk, Trke fiil ile hem anlam, hem de kk bir farkla ses
olarak aynÝdÝr.
ZatÝkat‟ (r): TÝkamak. Kelime hibir değiĢikliğe uğramadan Rusaya gemiĢtir.
Zeleni (s), zelenÝy (r), zielony (l): YeĢil. Bu Trke renk ismi,-il eki ile tretilmiĢtir. OT „YaĢ‟
kelimesi ĠB „cal‟, „sul‟ olarak geer. Kelime baĢÝnda „c‟yi sevmeyen Ġslav dillerinin muhtemelen „ts‟ >
„z‟ sesiyle „zal/zel‟i aldÝğÝ anlaĢÝlÝyor. Buna, yukarÝdaki diğer renk isimleri gibi, -n sÝfatlaĢtÝrma eki
eklenerek „zeleni‟ sÝfatÝ elde edilmiĢtir.
arki (s): Parlak. Bkz. „Jarki‟.
Tek baĢÝna btn bu rneklerden daha arpÝcÝ olabilecek dnleme ise, fiil ekimi ile ilgilidir.
Ġslav dil ailesinde fiilin gemiĢ zaman ekimi „h‟ ve „l‟ sesi ve ardÝndan eklenen kiĢi ve sayÝ belirten
diğer seslerle yapÝlÝr: .B. „bya-h-te (bulundunuz, idiniz), R. „ya ponyal‟ (anladÝm), S. „doĢ-l-i su‟
(geldiler). „H‟ sesi kimi dillerde ve durumlarda yerini baĢka seslere bÝrakÝr. Ama kaynak aynÝdÝr. Ġslav
dillerinde, Trke hari tm dillerdeki, zellikle bağlÝ bulunduklarÝ Hint-Avrupa ailesindeki gibi tek bir
gemiĢ zaman olduğuna gre, bu ikililikte, hem „h‟ hem „l‟ kullanÝmÝnda bir tuhaflÝk vardÝr.
940
Eski Bulgarcada GT „-miĢ‟ ekinin „-mel‟ veya „-mil‟ olduğunu tahmin edebiliyoruz: YetmiĢ >
sitmel. rneğin Bulgarlar byk ihtimalle „olmuĢ‟ yerine „balmÝl‟ diyorlardÝ. Ġslav dillerindeki gemiĢ
zaman eki „l‟yi ancak eski Bulgarcadaki „l‟ aÝklayabilir. Buradaki „m‟ nsznn kayboluĢunu
aÝklamak iin uğraĢmaya gerek yok. Muhtemelen Ġslavlar sadece gemiĢ zamanÝ yapan ses olarak
grdkleri „l‟yi aldÝlar. Bu savÝmÝzÝn en byk delili ise bugnk Ġslav dili Bulgarcadan gelmektedir.
ağdaĢ Bulgarca, dnyada Trke hari-miĢ‟li gemiĢ zamanÝ olan tek dildir. Bu dilde-di‟li gemiĢ
zaman „h‟,-miĢ‟li gemiĢ zaman ise „l‟ ile yapÝlÝr. GemiĢ zamanÝn rivayeti mantÝğÝnÝn bu dilde Trk
dneminin, yaygÝn syleyiĢle Proto-Bulgar ağÝnÝn hatÝrasÝ olduğu aÝktÝr. Bu mantÝk diğer Ġslav
dillerine gememiĢ, onlar tek bir zaman kullanmaya devam etmiĢlerdir. Trkeden gelen „l‟ diğer
dillerde eski „h‟nin yerini almÝĢ, bu ikincisi ise eĢitli gemiĢ zaman kiplerinin yapÝmÝnda kullanÝlmÝĢtÝr.
Diller arasÝnda kelime alÝĢveriĢi insanlÝk tarihinin en doğal olaylarÝndan biridir. yle ki,
Yunancadaki kelimelerin yzde 60‟Ý Hint-Avrupa dillerinden bile değildir. FarsanÝn kelime haznesinin
yarÝsÝndan fazlasÝ ArapadÝr. En kolay olarak nesne isimleri bir dilden diğerine geer. Bunu sÝfatlar,
fiiller ve bağlalar izler. zellikle bağlalarÝn gemesi iin ok uzun sre iliĢki ve iielik
gerekmektedir. Mesela Trke Farsadan „hem‟, „ne… ne‟, „ki‟ gibi bağlalarÝ almÝĢtÝr. Arapadan
alÝnan „ve‟ de bu erevededir. Bunun yanÝnda bir dnemin yksek yazÝ dili sayesinde „keza‟,
„binaenaleyh‟, „lakin‟ gibi bağlalar Trkeye gemiĢtir. Ama bunlarÝn alÝnmasÝ gerekten uzun ve
„olağanst‟ bir dnemin rndr ve Trke bunu yaĢamÝĢtÝr.
Ġslav dillerindeki Trke kelimeler arasÝnda bu dnlemelerin hepsi olduğu gibi, dilin neredeyse
temel yapÝsÝnÝ oluĢturan pek ok kelime de Trkeden gemiĢtir. Daha da tesi, zamirlerin geiĢidir.
Hemen yukarda aÝkladÝğÝmÝz bir gemiĢ zaman ekinin geiĢi ise, rneği olmayan bir olaydÝr. Halbuki,
bu kadar uzun sre etkileĢime rağmen, Trkeye Arapa ve Farsadan zamirler gememiĢtir.
“Da, momci s zelenim klobukom i crnim 2izmama tukli su mene da oduzimaju moju ta2nu”
(Evet, yeĢil kalpaklÝ ve kara izmeli genler antamÝ almak iin beni dvd) diyen bir SÝrp bayan, 15
kelimesinin dokuzunu Trke asÝllÝ kelimelerden semektedir ve bunlarÝn isim, ikisi renk ismi, ikisi
zamir, biri fiil, biri de bağlatÝr. Fiili ise yine Trkeden alÝnan bir ekle ekmektedir. Halbuki, Trke
Ġslavlar arasÝnda hibir zaman edebi dil olmadÝğÝ gibi, yazÝ dili olarak bile kullanÝlmamÝĢtÝr. Kilise
ĠslavcasÝ, Ġslav dillerine birka kelime sokmuĢ, ama aynÝ zamanda BulgarcanÝn sonunu getirmiĢtir.
stelik Trkler daima Ġslavlar arasÝnda azÝnlÝk olmuĢlar, kÝsa srede de erimiĢlerdir.
ok fazla kelime geiĢi tarih boyunca vaki olan ok fazla iliĢkiye hamledilebilir ama bu, Ġslav
dillerinin en temel gelerinin Trk dillerinden alÝnÝĢÝnÝ aÝklayamaz. stelik bu temel gelerin oğunun
ortak Ġslavcaya ait olmasÝ, etkileĢimin tahmin ettiğimizden de ok nce gerekleĢtiğini gsterir. Bu
durumun tek aÝklamasÝ, Ġslav dillerinin Balt dillerinden ayrÝlÝp kendi yoluna girdiği dnemde, yani
daha yeni oluĢum aĢamasÝnda Trk leheleri ile karĢÝlaĢmasÝ ve „ocukluk‟ ağÝnda bu yoğun ve
temel dnlemeyi yapmasÝdÝr. Yani bugn bir dzine kadar kola ayrÝlan Ġslav dilleri, KarpatlarÝn
kuzeyindeki ilk Ġslavlar ile oraya giden Trklerin ortak yapÝmÝdÝr denebilir. „Oraya giden Trkler‟ ise
Saka, Sarmat ve nihayet Hun dnemlerine aittirler.
941
Son sz bizzat Ġslav kelimesi hakkÝnda. Hem doğu, hem de batÝdaki btn Ortaağ
kaynaklarÝnda bu halkÝn veya bu dil ailesinden olanlarÝn isminde „s‟ harfinden sonra aÝk bir „k‟ sesi
geer: Yun. Sklabinoi, Lat. Sclaveni, Ar. Sakalibe. Bugn oğu BatÝ dillerinde (rn. Fr. „Sclave‟, Alm.
„Sklave‟, Ġsp. Esklavos) bu ses korunur. Ortaağ‟da bu halkÝn ismi byk ihtimalle „s*k*l*b‟ Ģeklinde idi
ve Trkler bunu ok iyi biliyorlardÝ, ki Arap ve Fars kaynaklarÝ bunu Trklerden almÝĢa benziyor. Doğu
Avrupa‟dan hayli uzakta sylenen ve yazÝlan Oğuz DestanÝ‟nÝn Uygur nshasÝnda, Oğuz Han bir
kaleyi iyi koruyan ve kendisine teslim eden bir komutanÝna dl olarak „Saklap‟ (Saklayan, koruyan)
ismini verir ve bu kiĢi ilk Ġslav olur.19
Bir Bulgar-Tatar DestanÝ‟nda ise kelime Saklan olarak geer.20 Kelimenin Trke asÝllÝ oluĢu
hakkÝnda ok tartÝĢmalar yapÝlmÝĢtÝr.21 Kelimenin batÝ dillerinde aynÝ zamanda kle anlamÝna geliĢini
tarihi olgu ile, Ortaağ‟da ĠslavlarÝn ok fazla kleleĢtirilmesi ile aÝklayabiliriz, ancak Eski Tuna
BulgarcasÝ‟nda „saklab‟Ýn kle anlamÝnda kullanÝlÝĢÝ ve Trk lehelerinden ağataycada „saklau‟
kelimesinin tutsak anlamÝna geliĢi, Avrupa‟daki kullanÝmÝn semantik kklerinin olduğuna da iĢaret
edebilir. Bu yzden Majda‟nÝn Trkedeki değiĢik kullanÝmlarÝ iinde, bu kkten tremiĢ „kle, tutsak‟
anlamÝna eğilmesi haklÝ gzkmektedir.22
Ġslav (Slav) kelimesi iin Ġslav dillerindeki eĢitli kelimelere dayanan zmlemeler yapÝlmÝĢ,
ancak bir ittifak sağlanamamÝĢtÝr. Kelimenin kken olarak bu dillerde budun adÝ olmadÝğÝnÝ, dolayÝsÝyla
sonradan alÝndÝğÝnÝ gsteren bir ipucu, yalÝn olarak kullanÝlmamasÝdÝr. Ġslav/Slav‟Ýn karĢÝlÝğÝ bu
dillerde Slav-yan, Slov-en, Slav-yanin, Slow-ianin gibi biimlerde geer. Geri Gney Ġslav dilleri
hemen tm budun adlarÝnÝ byle eklerle ikinci kez budun adÝ haline getirme eğilimindedir (Rusin,
Bulgarin, Turin, Taljanac, Amerikanac) ama genel olarak, zellikle eski metinlerde buna ihtiya
yoktur. Bir kelime budun adÝ olarak duyulursa aynen korunur: Turak, Guz, Tatar, Grk, Latin, vb. Eğer
„Slav-, Slov-‟ bu dillerde kk itibariyle bir budun adÝ olsa idi, tÝpkÝ yukarda geen sÝfatlaĢtÝrmalarda
olduğu gibi, ikinci kez bu anlam verilmeye alÝĢÝlmazdÝ. DolayÝsÝyla, btn eski kaynaklarÝn ittifak
ettikleri „s*k*l*b‟ biimini ciddiye almamÝz gerekmektedir. Bu kelimenin kaynaklarda ilk anÝlÝĢÝ 5. yy.
ortasÝndadÝr. Eğer bu kelimenin kk Trklerde ise ve eğer kuĢaklÝk bir Hun hakimiyeti bu ismin
yerleĢmesi ve yayÝlmasÝ iin yeterli grlmyorsa, bu durumda tek ihtimal Hunlardan nceki Trk
varlÝğÝ olacaktÝr.
1
Burada esas alÝnan Avrasya kavramÝ Ortaağ tarihilerinin yaygÝn kabulndeki Avrasya‟yÝ
ifade etmektedir: Bugnk Moğolistan‟Ý da iine alan bozkÝrdan itibaren Gney Sibirya ve Kuzey Orta
Asya boyunca uzun bir Ģerit ve bunun Avrupa‟daki doğal uzantÝsÝ, yani Kama nehrinden Avusturya
Alpleri‟nin doğu ucuna izilen doğrultunun gneyindeki, Hazar denizi, Kafkas dağlarÝ, Karadeniz ve
Balkan ve Dinar dağlarÝnÝn gney sÝnÝrÝnÝ izdiği arazi.
2
Orta Asya‟da biriken nfusun nemli bir kÝsmÝnÝn Seluklular sayesinde, zellikle Moğol
istilasÝ sebebiyle n Asya‟ya boĢalmasÝ ve MoğollarÝn sebep olduğu kÝyÝmlarÝn, Orta Asya‟da
942
kalanlara yzyÝllar boyu yetecek bir yaĢam alanÝ atÝğÝ, dolayÝsÝyla artÝk Doğu Avrupa‟ya ge ihtiya
kalmadÝğÝ gereği de buna eklenmelidir. Seluklular Anadolu ve Azerbaycan‟a girmeselerdi, artan
nfus baskÝsÝ en byk ihtimalle yine Doğu Avrupa‟da hissedilecekti ve belki blgenin bugnk beĢeri
coğrafyasÝ bambaĢka olacaktÝ.
3
Golden, Rusya‟nÝn Orman KuĢağÝ HalklarÝ, s. 315.
4
rn. Orhon yazÝtlarÝnda geen „tarkat‟ ve „oğlÝt‟ gibi kelimeler. Bkz. Ergin, Orhun Abideleri,
muhtelif yerlerde.
5
DurmuĢ, Ġskitler (Sakalar), s. 45.
6
Kurat, Doğu Avrupa Trk Kavim ve Devletleri, s. 176; DurmuĢ, a.g.e., s. 46.
7
Bunun iin bkz. Karatay, HÝrvat Ulusunun OluĢumu, s. 38-45.
8
Yeniağ‟Ýn baĢlarÝnda Ruthenya kaynaklÝ bir gelenek Lehler arasÝnda egemen idi ve Leh
soylularÝ kendilerini Sarmat soyundan sayÝyorlardÝ (Bunun iin bkz: Litwin, Henryk, “The Nations of the
Polish-Lithvanian Commonwealth: Controversial Questions”, Acta Poloniae Historica, sayÝ 79, 1998).
Bu blgeye ait yazÝlÝ kaynaklar nispeten yakÝn zamanlara ait olduğu iin, bu geleneğin ÝkÝĢ ve yayÝlÝĢ
zamanÝnÝ tam bilmiyoruz. Bu, Ge Ortaağ‟da btn Avrasya‟ya yayÝlan „kk arama‟ akÝmÝnÝn bir
sonucu da olabilir, ama te yandan bunu geleneksel bir tarÝm toplumunda binlerce yÝldÝr yaĢayan bir
bilgi veya inanÝĢ olarak dĢnmek iin de sebepler vardÝr.
9
nl Rus tarihi Vernadsky, Sarmatlar zamanÝnda (Milat civarÝ) ĠslavlarÝn dilinde bulunan
ortak kelimelere verdiği bir dzine kadar rnek iinde „orat‟, „bik‟, „kony‟ ve „boran‟ kelimelerini sÝralar
(A History of Russia, c. 1, s. 110-111). Ġlgin Ģekilde bunlarÝn tamamÝ Trkedir; dahasÝ Doğu (Oğuz)
Trkesi ile aÝklanabilir. DolayÝsÝyla, Hun ncesi Trk varlÝğÝnÝn Ġslavca‟ya etkisi belirginlik
kazanmaktadÝr. AslÝnda HunlarÝn Ġslavlar arasÝnda dile fazla etki etmeyecek kadar az kalmalarÝ, bizim
rneklerimizdeki Oğuzca unsurlarÝn da Vernadsky‟nin kelimeleri gibi Sarmat ve Saka dnemleri ile
iliĢkilendirilmesini daha mantÝklÝ kÝlar.
10
Tekin, Tuna BulgarlarÝ ve Dilleri, s. 51.
11
rnek: “Trk kağan tgen yÝĢ olursar ilte bu‟ yok. ” (Trk kağanÝ tken ormanÝnda
oturursa lkede sÝkÝntÝ yok), ERGĠN, a.g.e., s. 65. lkede „bun‟ ÝkmasÝ isyanlarla, merkezi idarenin
sarsÝlmasÝyla ilgilidir.
12
Bu konudaki uyarÝyÝ Ġsmail Doğan Hocam‟a borluyum.
13
Clauson, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, s. 406.
14
Ergin, a.g.e., s. 70.
943
15
Theophanes, s. 391.
16
Constantine Porphyrogenitus, s. 127. Bundan sonra DAI.
17
Majda, “Polonya‟da Trk Kltr ve SanatÝnÝn Kabul”, s. 303.
18
DAI, s. 57.
19
Pelliot, Uygur YazÝsÝyla YazÝlmÝĢ Oğuz Han DestanÝ zerine, s. 69.
20
Mikail BaĢtu Ġbn ġams Tebir, ġan KÝzÝ DestanÝ, muhtelif yerler.
21
Bunun
iin
bkz.
Zekiev,
Trki-Tatar
Etnogenezi,
s.
289-294.
Zekiev Ortaağ
kaynaklarÝndaki Sakalibe‟nin ĠslavlarÝ değil, KÝpaklarÝ tanÝmladÝğÝnÝ dĢnr. AyrÝca, Karatay, a.g.e.,
s. 66-67.
22
Majda, a.g.e., s. 304.
Ar: Arapa
B: Bulgarca. Eski Bulgar-Oğur Trklerinin dili.
B: ağdaĢ Bulgarca, bugnk Ġslav dili.
uv: uvaĢa
DT: Doğu Trkesi, geniĢ anlamda Oğuzca.
EĠ: Eski Ġslavca, Kilise ĠslavcasÝ. Makedoncadan tretilen kilise dili.
ET: Eski Trke.
F: Fince.
Fars.: Farsa
ĠB: Ġdil BulgarcasÝ.
Ġng.: Ġngilizce
K: KÝpaka.
L: Lehe
Lat: Latince
944
O: Oğuzca
OĠ: Ortak Ġslavca
R: Rusa
S: SÝrpa
TT: Trkiye Trkesi
Yun: Yunanca
BOGUSLAWSKI, Andrzej, Ilustrowany Slownik Rosyjsko-Polski/Polsko-Rosyjski (2 cilt),
Warszawa 1978.
CLAUSON, Gerard, An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford 1972.
CONSTANTINE PORPHYROGENITUS, De Administrando Imperio, yay. Gyula Moravscik,
Washington 1967.
5IN5I0, Slavoljub, vd., Trke-SÝrpa Szlk, Ankara 1997.
DURMUġ, Ġlhami, Ġskitler (Sakalar), Ankara 1993.
ERGĠN, Muharrem, Orhun Abideleri, Ġstanbul 1980.
GOLDEN, P. B., “Rusya‟nÝn Orman KuĢağÝ HalklarÝ”, Erken Ġ Asya Tarihi, der. Denis Sinor,
Ġstanbul 2000.
KURAT, Akdes N., “Doğu Avrupa Trk Kavim ve Devletleri”, Trk DnyasÝ El KitabÝ, Ankara
1992.
LITWIN, Henryk, “The Nations of the Polish-Lithvanian Commonwealth: Controversial
Questions”, Acta Poloniae Historica, sayÝ 79, 1998.
MAJDA, Tadeusz, “Polonya‟da Trk Kltr ve SanatÝnÝn Kabul”, OsmanlÝ, yay. K. ĠEK-G.
EREN, c. 9, Ankara 1999.
MI1UNOVI0, Ljubo, Savremeni Re2nik Stranih Re2i, Belgrad 1988.
MĠKAĠL BAġTU ĠBN ġAMS TEBĠR, ġan KÝzÝ DestanÝ, ev. Avidan AydÝn, Kltr BakanlÝğÝ
YayÝnlarÝ, Ankara 1991.
MUSTAFAEV, E. M. -ġERBĠNĠN, V. G., Byk Rusa-Trke Szlk, Ġstanbul 1996.
945
PELLIOT, Paul, Uygur YazÝsÝyla YazÝlmÝĢ Oğuz Han DestanÝ zerine, ev. Vedat Kken,
Ankara 1995.
ġĠPOVA, Elizaveta N., Slovar‟ tyurkizmov v russkom yazÝke, Alma-Ata 1976.
yKALJI0, Abdulah, Turcizmi u srpskohrvatskom-hrvatskosrpskom jeziku, Sarajevo 1973.
JAWORSKA, Teresa, Stownik angielsko-polski i polsko-angielski, Warsaw 2000.
THEOPHANES, The Cronicle of Theophanes the Confessor, yay. Cyril Mango ve Roger Scott,
New York 1997.
VERNADSKY, George, A History of Russia, C. 1: Ancient Russia, New Haven 1946.
ZEKĠEV, Mirfatih, Trki-Tatar Etnogenezi, Kazan-Moskova 1998.
946

Osman KARATAY

Transkript

Benzer belgeler