InnoMate FabLab Bilgilendirme Notu

InnoMateFabLabBilgilendirmeNotu
1. FabLabNedir?
FabLab,İngilizce’deFabricationLabyaniÜretimLaboratuvarı’nınkısaltılmasıdır.Türkçe’ye
YapLabolarakçevrilmesiveyaygınlaştırılmasıdüşünülebilir.FabLabkavramı,
MassachusettsInstituteofTechnology(MIT)Üniversitesi’ndeProf.NeilGershenfeld’inHow
toMake(Almost)Everythingdersindençıkmıştır.FabLab’lar,gerçektende(hemenhemen)herşeyi
yapabileceğinizyerlerdir.
Eskidensadecebüyükşirketlerinmilyondolarlıkar-gelaboratuvarlarındageliştirilebilenyenilikçi
(inovatif)ürünlerartıküretimveprototiplemeteknolojilerininucuzlamasıvedahakolayöğrenilip
kullanılabilmelerisayesindeFabLabbenzeriüretimmerkezlerindegeliştirilebilmektedir.Busayede
yaratıcıbireyler,teknolojikgirişimlerveKOBİ’lerinFabLabvebenzerimerkezlerdeyeniürünlerinin
prototiplerinitasarlamalarıvegeliştirmelerimümkünolmuştur.Sayısal(dijital)üretimveicatın
yanındaFabLab’laraynızamandayerelolaraközellikledonanımodaklıgirişimciliğidekuvvetlendiren
merkezlerdir.
•
FabFoundation2009yılındadünyadakiFabLab’larıbirarayagetirmekveFabLabağını
kuvvetlendirmekamacıylakurulmuştur.MITÜniversitesi’ninCenterforBits&AtomsFabLab
programındanortayaçıkmışkaramacıgütmeyenbirorganizasyondur.
•
FabFoundation,hersenefarklıbirkıtadaFabkonferanslarınıdüzenlemektedir.InnoMate
takımıgeçenseneBarselona’dakiFab10’deInnoCampusmobilFabLab’ıhakkındasunum
yapmış,buseneBoston’dakiFab11konferansındadaAdanaveİzmir’deyaptığıprogramıve
gelişmelerianlatmıştır.ÖnümüzdekisenelerdeFab12Shenzhen(Çin)veFab13Santiago’da
(Şili)düzenlenecektir.Bukonferanslar,FabLab’larvegenelolaraksayısalüretimleilgili
gelişmeleritakipetmekveuluslararasıFabLabağıylabağlantılıolmakiçinçokönemlidir.
•
Eylül2015itibariyleDünyaçapında560taneFabLabvardır.BölgeleregöredağılımıŞekil11’degösterilmiştir.
Şekil1-1DünyadaFabLab'larınbölgeleregöredağılımı(Aralık2015)
Türkiye’deşuandaresmiolaraküçFabLabvardır:FabLabİstanbul(KadirHasÜniversitesi),FabLab
Ödemiş(ÖdemişBelediyesi)veInnoFabLab(InnoCampusmobilFabLab).Türkiyeveyakın
bölgemizdekiFabLabsayılarıdaŞekil1-2’degösterilmiştir.
Şekil1-2TürkiyeveyakınbölgemizdekiFabLabsayıları(Aralık2015)
2. FabLab’ınEsasları
FabLab’ların,kurulmafelsefeleridoğrultusundaverimlibirşekildeilerlemeleriiçin:
•
•
•
Haftanınenazbirgünündehalkaaçıkveücretsizolmaları(tüketilensarfmalzemesigiderihariç),
İçerisindekullanımıkolayolantemelaletlerideiçerecekşekildesayısalüretimidestekleyen
ekipmanlarıbarındırmaları,
UluslararasıFabLabağıileiletişimdeolup,ağdakidiğerFabLab’larileortakprojegeliştirmeleriya
damevcutprojelerekatkıvermeleribeklenmektedir.
3. FabLab’lardaSıkKullanılanEkipmanlar
EsnekbirüretimiçinFabLab’larkurulduklarıbölgeyegöreekipmandeğişkenliğigösterebilir.Genel
olarakaşağıdakitemelekipmanlarvardır:
•
•
•
•
•
•
•
•
LazerKesiciler
MasaüstüCNC(elektronikkartveufaknesnelerintalaşlıüretimiiçin)
BüyükboyahşapvesuntakesimindekullanılanCNCrouter
HızlıPrototipMakinaları:3boyutluyazıcılarvetarayıcılar
Kalıpvevakummakinası
Vinilkesici
Elektronikmalzemeveölçümcihazları,testaletleri,Arduinosetler,Mikroprosesörler
Hertürlüelaleti
Bunlaraekolarakatölyeçalışmalarındaveeğitimlerdekullanılmaküzererobotik,pnömatikkitlerden
faydalanılabilir.FabLab’dayapılabilecekprototiplereörnekolarakInnoFabLab(InnoCampus)’da
yapılanprotezkolverilebilir.InnoCampusAdanaprogramındabirtakımınyaptığıbuprototipiçin3B
yazıcılarveArduinodevrelerikullanılmıştır.Kolkaslarındanalınansinyallerleservomotoraracılığıyla
parmaklarhareketettirilmektedir.
Şekil3-1InnoCampusAdana'danbirproje
TeknolojiGeliştirmeBölgeleri(TGB)veorganizesanayibölgelerigibialanlardakurulacak
FabLab’larda,dahadayanıklıekipmanlarvetamzamanlıbiruzmanmühendisidaresindeaşağıdaki
yüksekteknolojiüretimhatlarıdalisteyeeklenebilir.BunlarnormalbirFabLab’daolmayan,özellikle
degüvenliksebebiyleherkesinkullanımınaaçılamayacakekipmanlarolabilir.Oyüzdenayrıca
değerlendirmektefaydavardır.
•
•
•
•
•
Talaşlıimalat
Kaynak
SMD(Yüzeyİşleme)Hattı
ElektronikKartBaskıSMC(ServoMotorKontrol)
Metal3boyutluyazıcı
4. MobilFabLab
Türkiye’ninherköşesindebirandaFabLab’larıkurmakmümkündeğildir.DahasıFabLab’ların
kurulduğuşehirlerdekikurumlarvekişilerleişbirliğiylekurulmasıbuFabLab’larınbaşarılıolmalarına
katkısağlayacaktır.DolayısıylaFabLab’lardakisayısalüretimteknolojileriveişletmeilkelerihakkında
farkındalıkyaratacak,gelecektekipaydaşlarıhareketegeçirecekşekildeuygulamalıbirtanıtımın
ülkeninherbölgesindeyapılmasındafaydavardır.BununiçinidealçözümmobilFabLab’lardır.Mobil
FabLab’ınikişekildeuygulamasıvardır:
4.1. InnoCampusmodeli
İlkigittiğişehirlerdebirkaçaykalarakkapsamlıbirprogramyapanInnoCampusörneğidir.
InnoCampus,senedeüçşehregiderek(sonbahar,ilkbaharveyazprogramı)herşehirdebirdönem
kalanbirgirişimhızlandırıcıveFabLabprogramıdır.HembünyesindekiInnoFabLabsayesindesayısal
üretimteknolojileriniöğrenmeyevekullanmayafırsatveriyor,hemdegirişimhızlandırıcı
programındagençleringirişimlerineuygulamalıeğitim,mentorlukdesteğiveriyor,melekyatırım
bağlantılarıyapıyor.ÜçTIRvasıtasıylataşınanveüçadet12m’likkonteynırdanoluşan90m2’likbir
ortakçalışma,ortaköğrenmeveFabLab(ortakyaratma)mekanıdır(Şekil4-1,4-2ve4-3).
Şekil4-1InnoCampusdışarıdangörünüş
Şekil4-2InnoCampusTIR’larındanbirtanesi
Şekil4-3InnoFabLab
4.2. TeknolojiTIR’ımodeli
DahafazlabölgeyidahahızlıbirşekildegezmekiçinisebütünmalzemelerbirTIR’ındorsesine
yerleştirilipfarklışehirlerarasındagezdirilebilir.Dorseniniçineentegreedilmişbirtasarımolabileceği
gibidahapratikolduğuiçinTIR’ıniçindenrahatçaçıkarılabilecektekerleklimasalarüzerine
yerleştirilmişuygulamatercihedilebilir.BunlarseyahathalindeykensağlambirşekildeTIR’ıniçine
yerleştirilir.GidilenyerdeTIR’ınkapaklarınınaçılmasısayesindeoluşanbiratölyealanındaveya
gidilenmekanınkapalıbiralanınatekerleklimasalarınçekilmesiyleuygulamalıçalışmalaryapılabilir.
BuTIRilehemokullara,hemTGBveorganizesanayibölgelerinegidereksayısalüretimteknolojileri
hakkındaeğitimlerverilebilir.
Şekil4-4DünyadanmobilFabLabörnekleri
5. FabLabKurulurkenDikkatEdilmesiGerekenler
FabLab’larülkemizdedeğişikkuruluşlartarafındanoluşturulabilir.Fakatbaşarılıolmalarıvekuruluş
amaçlarınahizmetedebilmeleriiçinŞekil7-1’degörülen8etkenedikkatedilmesininönemli
olduğunudüşünüyoruz.
Şekil5-1FabLabBaşarıEtkenler
5.1. Konum
FabLab’ınkullanıcıvemüşteriprofilinegöreuygunkonumseçilmesiçokönemlidir.Üniversite
öğrencileriiçinüniversiteninmerkezibiryerinde,TGB’lerdeşirketlerinrahaterişebileceğibirnoktada,
şehirlerdeiseulaşımaçısındanmerkeziyerlerdekurulmasıönemlidir.FabLab’larınsadecebilenler
değildahafazlainsantarafındankeşfedilipkullanılmasıiçinbugereklidir.
Dahafazlailgiçekmekiçinmekanınfarklıveakıldakalıcıolmasıdayararlıolur.Nedemekistediğimizi
anlatabilmekiçinikifarklıörnekvermekistiyoruz.2015AralıkayındaziyaretettiğimizFabLab
AmsterdamşehrinWaagSociety’ebağışladığıtarihibirşatonuniçinekurulmuştur(Şekil7-2).
InnoCampus’ünbünyesindekiInnoFabLabdaüçTIR’laTürkiye’ninherbölgesinigezmekamacıyla
tasarlanmıştır.InnoCampus’ünkonteynırlardanoluşanmimarisideaynışekildegittiğiyerlerdeilgi
çekmektedir(Şekil7-3).
Şekil5-2FabLabAmsterdam
Şekil5-3InnoCampus
Hammaddeyekolayulaşımveyardımcıolabilecekyansanayilereyakınlıkdagözönünealınabilir.
Örneğin2014senesindeziyaretettiğimizKore’deFabLabSeul’ün,İstanbul’dakiPerşembePazarı’nın
birazgelişmişinebenzerbirmahalledekurulduğunugörmüştük.Etrafındahırdavatçılar,yedekparça
satıcılarıveufakatölyelervardı.İleriteknolojikullanırkenyerelimalatçılarınüretimvetasarım
konusundakitecrübeleriniküçümsememektefaydavardır.
5.2. Sürdürülebilirlik
FabLab’larınsürdürülebilirliğienfazlatartışılankonulardanbiridir.DünyadakiFabLab’larınbirçoğu
evsahibibirkuruluştarafındandesteklenmektedir.Bukuruluşlararasındaüniversite,lise,belediye,
teknoparkveşirketlervardır.ÖzellikleeğitimalanındakifaydalarısebebiyleFabLab’larıfinansmanve
aynikatkılarladesteklemektedirler.YinedeoperasyonelmasraflarınFabLab’ınbazıhizmetve
etkinlikleriaracılığıylakarşılanmasıamaçlanmalıdır.
Özellikleşirketlereverileneğitimler,atölyeçalışmalarıvemakinekullanımücretiyadaüyelikmodeli
oluşturarakmasraflarkarşılanabilir.Sarfmalzemelerininmasraflarıdakullanıcılartarafından
ödenmektedir.FabLab’ınçalışanlarınınyeterliliğiarttıkçadışarıyayapılantasarımveüretimişleri
hemFabLab’larınfinansalolarakkendiayaklarıüzerindedurmasınısağlayacak,hemdeülkemizdeşu
andaeksikolanendüstriyeltasarımve3Büretimyeterliliğineönemlibirkatkıyapacaktır.
5.3. Yazılım
Sayısalüretimdeihtiyaçduyulan3Bmodelleme,modelivektöreçevirme,elektronikkarttasarımıve
benzeriyazılımlardaticariolanlarkadaraçıkkaynakolanlaradavardır.FabLab’lardailkeolarakaçık
kaynakyazılımkullanılmasıteşvikedilmektedir.
Açıkkaynakyazılımınavantajıherkesintasarımkonusundaönününaçılmasıdır.FabLab’daticari
yazılımkullanılmasıdurumundakullanıcılarmaliyetsebebiylebuyazılımlarıkendibilgisayarlarına
yükleyemeyecekvetasarımlarınıyalnızcaFabLab’lardakibilgisayarlardayapmakzorunda
kalacaklardır.Yadaalternatifolarakkorsanyazılımayöneleceklerdir.Açıkkaynakyazılımbuyüzden
baştanitibarendesteklenmelidir.
5.4. Ekipman
Ekipmanlarınseçimindeaşağıdakietkenleredikkatedilmelidir:
•
•
•
•
Kullanmayıöğrenmeninzorolmaması
Rahatvekolaykullanılması
Kullananlardaciddibedenselzararvermeriskiolmaması
Sarfmalzemesininekonomikolması
Seçilenekipmanlarınmümkünolduğuncayerliimalatolmasıyerliüretimindesteklenmesi,yedek
parçavebakımkolaylığıilemasraflarındüşüktutulmasıaçısındanönemlidir.İlketaptabazı
makinalarınyerliüretimolmasımümkündür.Örneğin3ByazıcıvebelliCNC’lerinimalatçılarından
ufakiyileştirmeleryapmalarıistenerekyerliüretimmakinalarkullanılabilir.Bunlarıneksikleri
çoğunluklakarmaşıkyazılımkullanmalarıvegüvenlikönlemlerininyeterliolmamasıdır.
Kullanabilecekleriçokiyiyazılımlaraçıkkaynakolarakmevcuttur.Güvenlikönlemleridebasit
tasarımlarlaeklenebilir.Teknikperformanslarıkonusundaysabirsıkıntıyoktur.Diğerekipmanlarıilk
etaptaithaledipzamaniçindeyerliüretiminteşvikedilmesidüşünülebilir.Örneğinlazerkesicilerde
durumbudur.
FabLab’larkurulmayabaşlamadan6ayönceekipmanlarlailgilibirteknikşartnamehazırlanıpilgili
makinaüreticilerininürünleriniistenilenstandartlaragetirmelerininteşvikedilmesindefaydavardır.
BusayedeTürkiye’dekurulacakFabLab’lardaenbaşındanitibarenmümkünolduğuncayerli
ürünlerinkullanılmasınınönüaçılmışolacaktır.
5.5. Girişimcilik
Günümüzdeüretimingirişimcilikleiçiçeolmasıönemlidir.Üretilenprototiplerinyeniürünolarak
ticaribaşarısağlamasıiçinmüşteriyivepazarıtanımak,müşterininihtiyacınagöretasarımyapmak,
iyibirişmodelikurgulamakvementorlerdendestekalmakönemlidir.Bununiçinkuluçkavegirişim
hızlandırıcımerkezlerleyakınçalışmakfaydalıolacaktır.FabLabvebumerkezlerinInnoCampus
örneğindeolduğugibifizikselolarakyakınolmasıhattaaynıçatıaltındabulunmasıbaşarılıbirmodel
oluşturacaktır.
5.6. İnsanKaynağı
İnsankaynağınındoğruseçimiFabLab’ınbaşarılıolmasıiçinenönemlietkenlerdenbiridir.FabLab
çalışanlarının3Büretimveyazılımalanlarındakiyenilikleritakipetmesivekendilerinindebu
alanlardaprojelerüretmesiönemlidir.Uluslararasıkaynaklarıtakipetmelerivebağlantılarınınolması
dabiravantajdır.Yeniliklerivetekniksorunlarınçözümleriniinternetüzerindenvideolarıizleyerekve
forumlarıkullanaraktakipetmekmümkündür.Buaçıdanİngilizcebilgisiönemlidir.
FabAcademy,FabLab’dakiekipmanlarıayrıntılıbirşekildekullanmayıöğrenmekamacıylahersene
beşayboyuncadüzenlenensanal+uygulamalıeğitimlerdir.Bueğitimlerinteorikkısmınavideo
konferansyöntemiylekatılmaksuretiyledünyanınhertarafındankatılımcıFabLab’larlabirbağlantı
kurulmuşolur.BubağlantıfarklıFabLab’larınişbirliğineveberaberprojelergeliştirmelerineönayak
olur.İnsankaynağıgeliştirmedeFabAcademybiraraçolarakkullanılabilir.
FabLabyöneticisiveçalışanlarınıngereklieğitimlerdengeçerekFabLab’ıkullananlaraekipmaneğitimi
verebilecek,teknikaksaklıklarıortadankaldıracakseviyedeolmalarıgerekmektedir.Özellikle
ekipmanlarkurulurkenhazırbulunmalarıvekurulumdaaktifrolalmalarıfaydalıolacaktır.Ayrıca
FabLabyöneticisininFabFoundation’ın14haftalıkeğitimprogramıFabAcademy’evideokonferansla
katılmasıdayararlıolacaktır.
5.7. Kültür
FabLab’larınenönemliözelliklerindenbirisiortaklaşaçalışmakültürününyerleşmesinekatkıda
bulunmalarıdır.BirFabLab’daçalışmakiçinmühendisolmakgerekmediğindenfarklıdisiplinlerden
geleninsanlarınbirlikteçalışmalarıveişbirliğindebulunmalarımümkündür.Böylebirortambelirlibir
projeetrafındatakımlarınoluşmasınayardımcıolmakta,yaratıcılığıgeliştirmektedir.
FabLab’lardaişbirliğinikolaylaştıranetkenlerdenbirisideyazılımvetasarımlardaaçıkkaynakların
kullanılması,dünyanınheryerindekiFabLab’lardaüretilenbilgidenistifadeedilebilmesidir.
FabLab’larayrıca,haftanınbelirlibirgünükapılarınıherkeseaçtıklarındanyaşadıklarımahalle,semt,
üniversite,kurumveyaşehrintümbireylerininbirbirleriyleveyenifikirlerletanışmalarına,etkileşime
girmelerine,bulunduklarıyerinihtiyaçlarınınkarşılanmasıiçinbirlikteyaratıcıfikirlergeliştirmelerine
önemlikatkılardabulunurlar.
Ülkemizdegirişimciveyaratıcıinsanlararasındaortakçalışma,öğrenmeveyaratmakültürünün
geliştirilmesinebüyükihtiyaçbulunduğunu,FabLab’larınbukonudaçokyararlıveuygunortamlar
sunacağınıdüşünüyoruz.
5.8. UluslararasıBağlantılar
FabLab’larbağımsızmekanlardanziyadeuluslararasıbirağınparçalarıdır.Yukarıdabelirtildiğigibi,şu
andadünyada560adetFabLabvardırvesayılarıhızlaartmaktadır.Buuluslararasıbağ,farklı
alanlardaişbirliğinindeönünüaçmaktadır.Buağınaktifbirüyesiolmayaözengöstermekfaydalı
olacaktır.
Fabkonferanslarıhersenefarklıbirkıtadabirkeredüzenlenir.Bukonferanslar,dünyanınher
tarafındangelenFabLabkullanıcısıveyöneticisiileülkelerindebukonularlailgilenenkamuveözel
sektördeninsanlatanışmakiçinbulunmazbirfırsattır.SonikisenedirBarselonaveBoston’daki
konferanslardaTürkiye’densadeceInnoCampus’ünsunumuyapılıyor.Türkiye’ninbukonudadaha
aktifolması,ülkemizdekurulanFabLab’larınsayısıarttıkçabunlarınbukonferanslardatanıtılması
gerekmektedir.Türkiye,bukonudayeterinceaktifolduğundaFabLabkonferansınıTürkiye’de
düzenlemeküzereadayolmalıdır.BualandaçalışanbirçokinsanıTürkiye’debuluşturmakülkemizin
yeniüretimteknolojilerinikullanmaveyaygınlaştırmakonusunanekadarönemverdiğinigösterecek
veülketanıtımınadaönemlibirhizmettebulunacaktır.
6. FabLabBenzeriAlternatifMekanlar
FabLab’larıniçindebulunduklarımekan,çalıştıklarıortaklarveişletentakımınarkaplanınagörefarklı
konulardauzmanlaşmasımümkündür.Örneğinbazılarımimarlıkvetasarımağırlıklıolabilir,
üniversiteiçindekurulanlareğitimetkinliklerinedahafazlaağırlıkverebilirler,şirketlerleçalışanlar
onlarınihtiyaçlarınagörebulundurduklarıekipmanlardafarklılıklaragidebilirler.
Özelliklesanayikuruluşlarının,TGBveorganizesanayibölgelerindekişirketlerinihtiyaçlarınıgöz
önünealarakikialternatifmekanörneğindenbahsetmekistiyoruz.Bumekanlarıneniyiözellikleri
gözönünealınarakkurulacakFabLab’larınpaydaşlarınınihtiyacınıdahaiyikarşılamasısağlanabilir.
6.1. BoltGirişimSermayesiPrototiplemeveOrtakÇalışmaAlanı
DonanımalanındaişyapangirişimlereyatırımyapanBolt’un(www.bolt.io)SanFranciscove
Boston’daofislerivar.BizBoston’dakinigezdik.Üstkattaşirketlerinçalıştıklarıortakçalışmaofisivar.
Altkattaiseçokgelişmişbirprototiplemeatölyesimevcut(Şekil8-1).Burayakabuledilengirişimlere
hemyatırımyapıyorlar,hemdeprototiplemekonusundaprofesyoneldestekveriyorlar.Takımlar,
ekipmanlarıkendileridekullanabiliyorlar.NormalbirFabLab’ınaksineözellikletalaşlıimalat
konusundadonanımlılar.Tornavefrezetezgahlarıile5eksenlibirCNCdevar.Bizimüniversite
laboratuvarlarınınaksinetabiibuCNC’yikullanabilecekCAMyazılımıbilenbirisidevar.Takımlarında
girişimleredestekverenmakine,elektronikveprototiplememühendisleriveendüstriyeltasarımcı
bulunuyor.Birprototipinortayaçıkmasüresiniçokkısaltıpkalitesiniartırıyorlar.Birdipnotolarakda
dahasonrabaşkabirşirketaracılığıylaeğeristenirseÇin’deseriüretimdesteği(danışmanlıktan
anahtarteslimüretimekadar)veriyorlar.
Bumodelin,girişimsermayesiveseriüretimdesteğinibirkenarabırakırsaközellikleekipman
envanteriveçalışanlarınyeterlilikleriaçısındanyeniürünçıkarmakisteyenşirketleriçinçokfaydalı
olabilecekbirkurguolduğunudüşünüyoruz.
Şekil6-1Bolt'unBoston'dakiprototiplemeatölyesi
6.2. TechShop
TechShop,FabLab’dandahafazlaekipmansunanvegenellikledahabüyükmekanlardakurulanözel
birişletmedir(techshop.com).Amerika’dafaaliyetgösterenbirşirketveNationalInstrumentsve
Autodeskgibifirmalarlasponsorlukanlaşmalarıvar.Üyeliksistemiyleçalışıyorlar,aylıkyadadaha
uzunüyeliksatınalabiliyorsunuz.Yinetalaşlıimalat,kaynakgibistandartbirFabLab’daolmayan
teknolojileridesunuyorlar.FikirvermesiiçinŞekil8-2ve8-3’teikiayrıTechShop’tanfotoğraflar
paylaşıyoruz.Austin’dekininilginçbiryönü,Lowe’sadındakiyapımalzemelerisatansüpermarketin
hemenyanınakurulmuşolması.Aralarındaiçeridengeçişbilevar.YaniLowe’s’dahammaddeyialıp
yantarafageçipTechShop’taişleyebiliyorsunuz.
Şekil6-2TechShopAustin
Şekil6-3TechShopMenloPark(SanFransisko)
BoltveTechShopörneklerinivermemizinsebebiihtiyacagöreözellikleTGBveorganizesanayi
bölgelerindekurulacakFabLab’lardaihtiyacagöreekipmanseçimindebumekanlardanyararlanma
imkanınınolması.FabLab’ıngetirdiğiuluslararasıbağ,içerikveeğitimzenginliğinedahaileri
ekipmanlarekleyerekidealbirinovasyonatölyesimodelikurulabilir.