PDF ( 45 )

SÜLEYMAN HÜSNÜ PAŞA
İLE NAMIK.
KEMAL'İN
MÜNASEBAT VE MUHABERATI
Feoziye
Abdullah
S ü l e y m a n H ü s n ü P a ş a (9 T e ş r i n i e v v e l 1838 - 7 A ğ u s t o s 1892) ile
N a m ı k K e m a l (21 K â n u n ı e v v e l 1840 - 2 K â n u n u e v v e l 1888)'in m ü n a s e ­
b e t i ç o ç u k l u k ç a ğ l a r ı n d a b a ş l a r ; S ü l e y m a n P a ş a , E b ü z z i y a Tevfik'e
g ö n d e r d i ğ i b i r m e k t u b u n d a K e m a l için, ntekteb şerikim
idi d i y o r ,
S ü l e y m a n P a ş a , İ s t a n b u l ' d a muhtelif i l k mekteblerde ve D â r ü ' I M a a r İ P t e i l k tahsilini t a m a m l a d ı k t a n sonra b i r ara Bayezid C a m i i ' n d e
M u d u r n u l u İsmail E f e n d i ' n i n derslerine devam e t m i ş , 1852-3 (1269)'de
M a ç k a d a ' k i M e k t e b - i i ' d a d î - i a s k e r î ' y e k a y d o l u n a r a k , 1855-6 (1872)'da
M e k t e b - i fünun-ı h a r b î y e ' y e g i r m i ş , b u r a d a n 1859-60 (1276)'da me'zun
olunca Yenipazar'a vazifesi b a ş ı n a g i t m i ş t i r . Hersek ve I ş k o d r a c i h e t ­
l e r i n d e k i harplerde k a h r a m a n l ı k l a r ı ile k e n d i s i n i t a n ı t a n S ü l e y m a n ,
P a ş a , 1862'de Y ü z b a ş ı r ü t b e s i n e y ü k s e l m i ş ve 1864-6 y ı l l a n a r a s ı n d a
İ s t a n b u l ' d a a s k e r î muhtelif vazifelerde ç a l ı ş m ı ş t ı r . Bu tarihlerde b ü y ü k
b a b a s ı A b d ü l l â t i f P a ş a ' n ı n m e m u r l u ğ u d o l a y ı s i y l e K a r s ' t a , Sofya'da
d o l a ş a n N a m ı k K e m a l d e İ s t a n b u l ' a d ö n m ü ş b u l u n u y o r d u ; fakat S ü ­
leyman P a ş a ile m ü n a s e b e t i h a k k ı n d a m â l û m a t a sahib d e ğ i l i z .
S ü l e y m a n P a ş a , 1867-69 (1283-85) G i r i d i s y a n ı sebebiyle İ s t a n b u l ' ­
d a n ayrılmış, ancak b u g a i l e n i n sona ermesi ile İ s t a n b u l ' a d ö n m ü ş ^
M e k t e b - i h a r b i y e M ü n ş e a t M ü d ü r l ü ğ ü ' n e t a ' y i n ile, bu yılın T e m m u z ­
u n d a k a y m a k a m l ı ğ a terfi' e t m i ş t i r . 1871'de N a m ı k K e m a l A v r u p a ' d a n
d ö n d ü ğ ü s ı r a d a ise, S ü l e y m a n P a ş a Y e m e n ve A s i r cihetlerinde v a ­
z i f e l i d i r . İ s t a n b u l ' a d ö n ü n c e M e k t e b - i h a r b î y e ' d e m ü n ş e a t , daha s o n r a
t a r i h dersi o k u t m u ş , 21 T e m m u z 1872 (9 Temmuz, 1289)'de Mekteb-i,
-askeriye N â z ı r - ı s a n i l i ğ i n e ve Ders n a z ı r l ı ğ ı ' n a ta'yin o l u n m u ş , 1873
(1290)'de uhdesine m ü s t a k i l l e n M e k â t i b - i askeriye Nezareti v e r i l m i ş ,
1875 (1292)'de ise F e r i k ' l i ğ e y ü k s e l m i ş t i r ' . S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n İ s t a n ­
b u l ' d a b u l u n d u ğ u b u y ı l l a r d a K e m a l M a g o s a ' d a d ı r ; elimizdeki v e s i k a e
1 Süleyman
Hüsnü
Paşa
Muhakemesi, İstanbul,
Matbaa-i Ebüzziya
1328,
s.
132
Fevziye Abdullah
lar bu i k i ş a h s i y e t i n ç o c u k l u k t a n b a ş l a y a n m i i n a s e b e i l e ı i n i ancak b u
zamandan i t i b a r e n t a ' k i b e i m k â n v e r m e k t e d i r .
S ü l e y m a n P a ş a Mekteb-i fünun-ı harbiye-i ş â h â n e ' d e m ü n ş e a t h o f
c a s ı iken, i k i c i l d d e n ibaret olan Mebânî'l-İnşâ
adlı eserini n e ş r e t m i ş t i r ; i k i n c i cildi 14 T e ş r i n i s a n i 1872'de b a s ı l m ı ş t ı r . K e m a l , M a g ö sa'dan Veys P a ş a z â d e Z e y n e ' l - â b i d i n R e ş i d Bey'e y o l l a d ı ğ ı b i r mek­
tubunda, ı s m a r l a d ı ğ ı k i t a b l a r a r a s ı n d a b u eserin g ö n d e r i l m e s i n i k a y ­
d e d e r . Herhalde Z e y n e ' l - â b i d i n R e ş i d ' i n tevassutu ile, a d ı g e ç e n k i ­
t a b ı n ı S ü l e y m a n P a ş a bizzat g ö n d e r m i ş t i r ; b u n u K e m a l ' i n S ü l e y m a n
P a ş a ' y a hitabeden mektubundan a n l ı y o r u z .
2
3
Kemal'in Mebânî'l-İnşâ''ya
d â i r f i k i r l e r i , h u s u s i y l e misâl
sürelinde
intihab olunan beyitleri
beğenmiyorum
c ü m l e s i h a r i ç , tamamiyle k e n d i
eserlerinden a l ı n a n p a r ç a l a r h a k k ı n d a d ı r . V a k t i y l e
Tasvir-i
efkâr'âa.
b i r makalesinin h a t a l ı surette b a s ı l d ı ğ ı n d a n , bu y ü z d e n c ü m l e s i n i n an­
l a ş ı l m a z b i r h â l a l d ı ğ ı n d a n , c ü m l e y e lüzumu
kadar
ibaresi ilâve e d i l ­
d i ğ i n d e n , şehbal-i
matbu' s ö z ü , şehbal-i
matbu'ü'l-endam
tarzına ko­
n u l d u ğ u n d a n bahsediyor ve şehbal
y e r i n e nihai y a z ı l d ı ğ ı n d a n ş i k â y e t
ediyor. B a h s e t t i ğ i c ü m l e Mebânî'l-Inşâ'da,
hakikaten «Pertev-i zekâ
nev'-i b e ş e r i n b a ş ı n a k o n m u ş bir n û r a n î h u m â d ı r k i , s â y e - i saadetini
t â ' m i m edecek v a s ı t a bulamaz; illâ k i lüzumu
kadar nikal-i
matbu'ü'lendamı
h ü k m ü n d e olan sahayif-i m a t b û ' a n ı n v ü s ' a t ve İ n t i ş a r ı d ı r . Ş e h b a l
d e ğ i l , o, b e r â t - ı i k b â l d i r k i h e r h a n g i millete mu k a r i n olsa, refte-refte
z ü l m - ü cehaletin z e n e î r - i esaretinden â z â d ı n a h ü c c e t o l u r » ş e k l i n d e d i r .
1
4
2
Mekteb-i fünun-ı harbiye-i şahane matbaasında tab' ve temsil kılındı. Sene 1989,
fi- 13 Ramazan.
3 Zeyne'l-âbidin Reşid, Edebiyat Kumkuması,
Haleb Vilâyeti Matbaası 1326, s. 31.
4 C . II, Mekteb-i harbiye-i fünun-ı şahane Matbaası, ikinci basım, 1994, s. 4. Bu
metin MebânV/-//isa'da
neşredilırken Kemal'e âid olduğu yazılmayarak, Tasvir~i efkâr­
dan denilmekle iktifa edilmiştir. Bahsettiğimiz cümle Taba'at başlıklı makalesine âidtir
{Tasvir-i efkâr, Nu.448, 24 Şa'ban J283). Aynı makale Ebiizziya Tevfik tarafından tertib
olunan Mântekabat-ı
Tasvir-i efkâr'a da alınmıştır (İatanbnl, Matbaa-i Ebüzziya 1311,
s. 108). Bu neşirde üzerinde durulan terkib, şskbal-i matba'-i endam şeklindedir. Ebüz­
ziya, makaleye ilâve ettiği notta, "Bu terkib setıv-i kalem olarak eliflâm ile matbu'-ül
endam yazılmış idi; fakat makalenin neşrinden beş sene sonra yâni 1289 senesinde neşreyiediğimiz ibret gazetesinde fıkra-i mezkûre nlâ tarıku'l-iştihad îrad olunduğu sırada
mathu'-i endam şeklinde tashihen tertib edilmiş idi* der. Kemal'in aşağıdaki mektubu­
na göre Ebüzziya neşri de yanlıştır ; çünkü aslında şehbal-i matbu' şeklinde olduğunu
tasrih ile endam kelimesinin de] sonradan ilâve edildiğini yazıyor. Elhae ibrahim Efen­
di, Şerh-i belagat adlı eserinde bu terkibin yanlışlığı üzerinde durduğu gibi (istanbul,
Matbaa-i Osmaniye 1301, s. 61), aynı terkib Cevdet Paşa'nın Belâgat-i
Osmaniye'sine
{İst. 1303, s. 12 v.d.) de alınmış ve yanlışlığına işaret edilmiştir. R. Ekrem'in Ta'lim-i
edebiyat''ında, galat'i tehakkümî'ye misâl gösterilmiş olan bu terkib Şehbal-i matbu'
Ü'l-endam şeklindedir (İst., Mihran Matbaası 1299, s. 82). Terkibin yanlışlığı hakkında
S ü l e y m a n H ü s n ü Paşa ile Namık Kemal'in münasebat ve muhaberatı
133
K e m a l ' i n Mebânî'l-İnşâ'da
b e ğ e n m e d i ğ i i k i n c i cihet, kelâm-ı
ulvi­
ye m i s â l olarak b u n d a n daha g ü z e l b i r p a r ç a n ı n , m e s e l â ibret gaze­
tesindeki bir b e n d i n d e n uyan kî bir subh-i safâ-yi medeniyet diye b a ş ­
l a y a n c ü m l e s i n i n a l ı n m a m a s ı d ı r . Bir de eserin tashih cihetinden i t i n a ­
sızlığı, seçilen p a r ç a l a r ı n b i r i b i r i n e k a r ı ş t ı ğ ı d ı r . H ü l â s a K e m a l ' i n , S ü ­
leyman P a ş a ' y a a ş a ğ ı d a k i m e k t u b u n u yazarken o l d u k ç a a s a b î b i r r u h
hâli i ç i n d e b u l u n d u ğ u h i s s e d i l m e k t e d i r :
5
«Paşam
Efendim,
MebânVl-înşâ'lar
g e l d i ; b ü y ü k t e ş e k k ü r l e r ederim. O k u t m a ğ a da
b a ş l a d ı m . Bir h a y l i m u a h e z a t ı m var. E z c ü m l e mertebe-i ûlâ-yi
kelâma
d a i r bizim Tasvir-i
efkârdan
a l ı n a n m i s â l , aynen Tasvirde
olduğu
g i b i a l ı n a r a k , anda ise t e r t i p sehvi, ibareyi h i ç a n l a ş ı l m a z bir hâle
g e t i r m i ş t i . İ ç i n d e l ü z u m s u z o l a r a k bir lüzumu
kadar s ö z ü v a r ;
şehbal
yerine nihai y a z ı l m ı ş . Bendenizin y a z ı ş ı m d a şehbal-i
matbu
olduğu
halde, o zamanlar 7*asw>'e devam eden e r b a b - ı ma'rifetten b i r i , mat­
b u ' kelimesinin n i h a y e t i n e b i r de endam k o y a r a k , ö y l e F a r s î b i r k e l i ­
menin evveline eliflâm
d a h i ilâve e t m i ş i d i . Madem k i b u ibare a l ı n a ­
cak i d i , b a r i b i r n u m a r a l ı /bret'te
t e k r a r olunan
bendinden
1
c
alınsa i d i . İ t İ k a d - ı â c i z a n e m c e kelâm-ı
ulvî'ye
âsar-ı b e n d e g â n e m için­
den m i s â l t e h a r r i o l u n a c a k ise, 20 n u m a r a l ı İbret'm
ifade-i meram ben­
dinden şu i b a r e c i k b e l k i o y o l d a m i s â l i t t i h a z ı n a sâlih o l a b i l i r d i : Uyan
ki subh-i safâ-yi
medeniyet . . . İlâ . . .
Bir de m a t b a a c a k i t a b ı n altını ü s t ü n e g e t i r m i ş l e r ; Evrak-ı
perişan*
Devr-i
istilâ'ya;
Devr-i
istilâ,
Telemak'a
k a r ı ş m ı ş . . Ekseriyet ü z e r e
m u a h e z a t ı m b ö y i e ş e y l e r e d a i r d i r . Hususiyle m i s â l suretinde İ n t i h a b
olunan b e y i t l e r i b e ğ e n m i y o r u m . B a k î dua ve s e l â m e t » .
7
münakaşalar mekteb sıralarına kadar intikal elmİş olduğunu, Ahmed Râsim'in hâtıra­
ları vasıtasiyle öğreniyoruz {Muharrir, Şair, Edib, Ut., Kanaat Matbaası 1924, s. 7£
v.d.). Kemal'in Süleyman Paşa'nıu eserine bu tedkikin yanlış şekliyle alınması, iza_fc
ettiğimiz hâdiselerden dolayı asabîleşmesine sebeb olmuştur.
*• Kemal'in, baş kısmını kaydettiği bu cümle ibret gazetesinin 20 numaralı nüsha­
sında mevcuttur ve 'Uyan ki subh-i safâ-yİ medeniyet âfâkımızda bir nûrânî feyz ile.
DÜr efşan-ı İnfilâk olmağa başladı. Efkâr ı terakki sehab-1 seher gibi nümayişinde olan
ihtilâf ile beraber gene hem âheng-i letâfet görünür bir ziya-yi rengârenge rtıüstağrak
olmuş duruyor* şeklindedir.
Mektub metni ueşredilirken bu kısım açık bırakılmıştır.
Bu mektub, Süleyman Paşa'nın oğlu Sami Bey'den alınmak suretiyle Süleyman
Nazif tarafıadan, Recaîzade Ekrem'in olum yılından bahis makale dahilinde neşredilmiş­
tir {Servet-i fünun mecmuası, nu. 1538-64, 4 Şubat 1926).
0
r
1
İ34
Fevziye Abdullah
Kemal'in b u n d a n sonra S ü l e y m a n P a ş a ' y a , Tarih-i
âlem
hakkında
y a z d ı ğ ı b i r m e k t u b u da mevcuttur. H ü s e y i n Avnî P a ş a ' n ı n
Torik-i
âlem, S e r a s k e r l i ğ i z a m a n ı n d a , a s k e r î mekteblerin tedris u s u l ü n d e b â z ı
d e ğ i ş i k l i k ve ı s l â h a t y a p ı l m a s ı , S ü l e y m a n P a ş a ' y a bu mektebler için
u m u m î b i r t a r i h yazma vazifesi verilmesi ü z e r i n e y a z ı l m ı ş t ı r . 1875
(1292)'de, tamamlanabilen K u r u n - ı û l â k ı s m ı n e ş r e d i l m i ş t i r . K e m a l ' i n
a ş a ğ ı d a k i mektubu b u eserin de kendisine g ö n d e r i l d i ğ i n i a n l a t m a k t a d ı r :
8
«Paşamız,
İitifatnâmenizi a l d ı m . M e ş a g i l - i m â l û m e n i n kesretine d i y e c e k y o k ;
f a k a t zannederim k i bendenizin m e ş g u l i y e t i m daha g a l i b t i r . M e ş g u l i ­
y e t i n nedir diye sual b u y u r u r iseniz, e v v e l â otuz sekiz dereceye m ü t e k a r i b s ı c a k , saniyen h e r b i r i a r ı kadar m i l y o n sivrisinek, salisen me­
s a m a t ı n herbirinde b i r isilik v e y a eski T ü r k ç e ' y e g ö r e isilik m e v c u d
o l d u ğ u n d a n , su i ç m e k , ç a m a ş ı r d e ğ i ş t i r m e k l â y e n k a t i ' k a ş ı n m a k , n i ş a d ı r
s-uhu k o k l a m a k , uyuyacak b i r zaman ve m e k â n aramak, p o s t a m ı n m e k t u b l a r ı n ı y a z m a ğ a bile g ü ç vakit^ b ı r a k ı y o r ; ma'amafih ş a y i ' a m ü m k i n
o l d u ğ u kadar i l e r i l e d i . Buna d a i r Rifat'ın mektubuna b â z ı tafsilât yaz­
d ı m ; andan a n l a r s ı n ı z .
Tarih-i
âlem p e k g ü z e l o l m u ş . Ş ü b h e l e n d i ğ i m b â z ı y e r l e r i n i t a t b i k
e t t i m . S i n i y n ve ş u h û r ve e y y a m ve e s a m î g i b i te'lifin m a k s a d - ı aslîsi
o l a n hususlarda m ü r e t t i b h a t â s ı bile g ö r e m e d i m . B a k î ne d i y e y i m .
Kemal»
D
8 Tarih-i âlem, kısm-ı evvel, Mekteb-i Harbiye Matbaası. Eserin üıerinde 1291
programına uyguo olarak Meelİs-i Maarif-i Askerî tarafından kabul edildiği, mükâfat
nizâmnâmesi hükmünce nev'-i evvelin kısm-ı sanisİnin mükâfata mazhar olduğu ve 1875
de Paris'te aktedilen Coğrafya Kongresi tarafından müellifine ikinci derece iftihar ma­
dalyası verildiği ilk sahifesinde kaydedilmiştir. 16 Receb 1327(20 Temmuz 1909) tarihli
önsözünde, ikinci tab'ı münasebetiyle «Mekteb-i Harbiye Matbaası mahzen-i evrakının
hücre-i nisyanına atılmış iken, devr-i mübeccel-i meşrutiyet'in bize bahşettiği serbestî-i
ef'al ve mesaî sahabetiyle, çürümeğe mahkûmen bulunduğu küşe-i metrukiyetten bu
def!a çıkarılmış olan Tarih-i âlem nüshaları yırtılıp çürümüş, bâzı yapraklarının mah.v-3
tsbatı ile bugün meydan-ı istifadeye konuldu deniliyor. Eser hakkında Cevdet Paşa'nın
Süleyman Paşa'ya gönderdiği mektub için bk., Terciiman-t Hakikat gazetesi, un. 2401,
17 Haziran 1886; aynı mektub, Mustafa Reşid, Bedâyi'!-inşâ,
İst. 1302, s. 11; mektu­
bun tarihi 2 Nisan 1292 d ir.
Mektub metni Süleyman Paşa'nın oğlu Samî Bey tarafından neşredilmiştir (Sü­
leyman Paşa Muhakemesi, s. 37). Metinde geçen şayia mümkin oldağa kadar ileriledi
ifadesi münasebetiyle hal' şâyiaaının kastedilebileceğini, Rifat Bey ile de Kemal'in
damadı Menemenli Rifat'dan bahsedildiği not hâlinde işaret ediliyor. Adı geçen şahıs
damadı değil, Manastırlı Rifat olsa gerektir; çünkü Kemal'in Magosa'da iken Menemenli
Rifat'la münasebeti yoktur; Manastırlı Rifat'la ise mektublaşmakta idi.
1
9
S ü l e y m a n H ü s n ü P a ş a ile N a m ı k Kemal'in miinasebat ve muhaberatı
135
Bu m e k t u b u n nereden ve h a n g i t a r i h t e g ö n d e r i l d i ğ i k a y d e d i l m e mekle beraber, m u h t e v i y a t ı Magosa'da y a z ı l d ı ğ ı n ı g ö s t e r i y o r ; esasen
K e m a l ' i n Magosa m e k t u p l a r ı n ı n hemen hepsinde t a r i h y o k t u r ; ifadesi
de, b a ş k a l a r ı n ı n eline g e ç e r e n d i ş e s i y ü z ü n d e n m ü b h e m d i r . M e k t u b u n
ifadesindeki samimiyet, her i k i s i n i n b i r i b i r i n e y a k ı n l ı k derecesini de
a y d ı n l a t m a k t a d ı r ; bundan s o n r a k i y ı l l a r , h a y a t l a r ı n d a k i m ü ş t e r e k h â ­
diseler sebebiyle samimiyet b a ğ l a r ı n ı daha ç o k k u v v e t l e n d i r e c e k t i r .
Magosa'ya nefyedilmek ü z e r e İ s t a n b u l ' d a n 9 Nisan 1873'de a y r ı l a n
Kemal, V . M u r a d ' ı n tahta g e ç m e s i n d e n i k i - ü ç g ü n sonra, 14 H a z i r a n
1876'da a f f o l u n m u ş ; H a z i r a n ' ı n y i r m i s i n d e (27 C u m â d e l e v v e l 1293) İs­
t a n b u l ' a d ö n m ü ş t ü r ; fakat d e r h a l b i r me'muriyete t a ' y i n e d i l m i ş de­
ğildir ; V . M u r a d 'ın h a s t a l ı ğ ı d o l a y ı s i y l e A b d ü l h a m i d ' i n c ü l û s u n d a n
(27 Ş a ' b a n 1293 = 9 E y l ü l 1876) b i r hafta kadar sonra, R ü t b e - i sınf-ı
ûlâ ile Ş û r a - y i devlet a z a l ı ğ ı n a ta,'yin e d i l m i ş t i r . Bu s ı r a d a , S ı r b m ü ­
tarekesinden S ü l e y m a n P a ş a da istanbul'a d ö n m ü ş b u l u n u y o r d u .
1 0
1 1
12
B â b - ı â l î ' d e Midhat P a ş a ' n ı n r e i s l i ğ i n d e toplanan Kanun-ı
esasî
Meclisi'ne Z â t - ı ş a h a n e ' y e v e k â l e t e n m e ' m u r olan S ü l e y m a n P a ş a , daha
sonra Kanun-ı
esasî m a d d e l e r i n i t e n k i d m a k s a d ı ile t e ş e k k ü l eden
k o m i s y o n a riyaset e t m i ş t i r ; N a m ı k K e m a l de bu k o m i s y o n a d a h i l d i .
K a n u n - ı e s a s î l â y i h a s ı Meclis-i h a s s - ı v ü k e l â ' c a i t t i f a k l a k a b û l o l u n u b ,
6 K â n u n ı e v v e i 1876 (25 T e ş r i n i s a n i 1292)'de P a d i ş a h ' a t a k d i m e d i l ­
m i ş , fakat uzun zaman tasdik e d i l m e m i ş t i r . K e m a l ile v e r d i k l e r i k a r a r
ü z e r i n e S ü l e y m a n P a ş a , K â n u n ı e v v e l ' i n o n a l t ı veya onyedisinde y a l n ı z
olarak, A b d ü l h a m i d ile m ü l â k a t t a b u l u n m u ş t u r .
1 3
I» Nâzım Paşa, Bir Devrin Tarihi, Cumhuriyet gazetesi, nu. 2S00, 22 Şubat 1932.
1 1 Telgraf-Mustafa Âsim Bey'e (2 Haziran 92 tarihli): Bugün saai dokuzda Ke­
mal, Nuri, Hakkı Beyler istanbul'a müteveccihen hareket etmişlerdir
(Kostakİ). Tel­
grafın aslı Türk Tarih Kurumu'ndadır. Kemal hakkındaki neşriyatın hiçbirinde, onun
affedilmesi ve avdeti tarihi doğru olarak tesbit edilmemiştir. Oğlu Ali Ekrem Magosa'­
da tam üç sene kaldığını yazar (Namık Kemal, İstanbul, Devlet Matbaası 1930, s. SÛ).
1876 Haziran'ının yirmisinde döndüğüne göre (Ceride-i havadis gazetesi, nu. 3113, 31
Haziran 1876), kal'a-heudliği üç yıldan bir buçuk ay kadar fazladır; kendisi de bir
mektubunda üç buçuk seneden ziyade Kıbrıs'ta kaldığını yazar (Mektubun şureti Es'ad
Çınardadır, s. 90).
Rütbe-i sınf-ı ûlâ ile Şûra-yi devlet Szalığı tevcihi (Ceride-i havadis, nu.
3192, 1 Ramazan 1293=18 Eylül 1876).
Süleyman Fasa Muhakemesi, s. 6 v.d. Bu hususta daha fazla izahat için bk-,
Ahmed Midhat, Üss-i tnkılâh, c. D, s. 205, 321, 381, 388 v.d. Namık Kemal'in Abmed
Midhat Efendi'ye mektubu (Tanin gazetesi, 19, 20, 21, 28 Temmuz 1324). Bu iki mek­
tubun birçok neşirleri de vardır.
1 2
;:l
135
Fevziye
Abdullah
S ı r b ve K a r a d a ğ cihetlerinde bulunan a s k e r î f ı r k a l a r a giyecek e ş ­
y a s ı ve g ı d a maddeleri g ö n d e r m e k m a k s a d ı ile t e ş e k k ü l eden ve Bay e z i d m e y d a n ı n d a k i Misafirhane-i a s k e r î ' n İ n bir o d a s ı n d a i c t i m a l a n r a
akteden H e d i y e - i a s k e r î y e cemiyeti ile gerek K e m a l , g e r e k S ü l e y m a n
P a ş a a l â k a d a r d ı r ; H e d i y e - i a s k e r î y e cemiyeti t a r a f ı n d a n b i r d e A s â k i r - î .
Millîye C e m i y e t i teşkil e d i l m i ş t i r ; gayesi, v a t a n ı n m u h a f a z a s ı için as­
ker cem'idir. Y i n e B a y e z i d ' d e k i Misafirhane-i a s k e r î ' d e m ü s l i m ve
g a y r - i m ü s l i m l e r d e n â z a k a y d e d e n , b ö y l e c e A s â k i r - i Millîye t a b u r l a ­
rını teşkil eden b u cemiyetin t e ş e k k ü l ü , 31 K â n u n ı e v v e i 1876(14 Z i l ­
hicce 1293) 'de ilân e d i l m i ş t i r . K e m a l , b u c e m i y e t i n â z a l a r ı n d a n d ı r ; .
t e ş e k k ü l ve ç a l ı ş m a s ı ile S ü l e y m a n P a ş a d a m e ş g u l o l m u ş t u r .
1 4
Neticede, Kanan-ı
esasî, 23 K â n u n ı e v v e i 1876 (7 Zilhicce
1293)
de k a b u l ve ertesi g ü n ü gazetelerle de ilân edilmekle beraber, S ü l e y ­
man P a ş a bu ayda Müşirlik r ü t b e s i ile Bosna-Hersek k u m a n d a n l ı ğ ı n a
t a ' y i n , K e m a l b i r bahane ile 1877 yılının 12 Ş u b a t ' ı n d a t e v k i f e d i l m i ş ,
muhakeme a l t ı n a a l ı n m ı ş , 10 T e m m u z ' d a muhakemesi sona e r m i ş , .
H a b s b â n e - i u m u m î ' d e k i b e ş b u ç u k ay kadar s ü r e n m e v k u f i y e t i n d e n
sonra, M i d i l l i ' d e İ k a m e t e me'mur o l u n m u ş t u r . İşte K e m a l ' i n S ü l e y m a n .
P a ş a ile a l â k a ve m ü n a s e b e t i bilhassa M i d i l l i ' d e b u l u n d u ğ u zamanda,
a r t m ı ş ve h u s u s î m e k t u b l a r ı , b u m ü n a s e b e t i o l d u k ç a a y d ı n l a t m a k t a d ı r 1 5
T ü r k - R u s h a r b i s a f a h a t ı n ı g ü n ü g ü n ü n e t a ' k i b eden K e m a l , Menem e n l i z â d e Rİfat Bey'e y o l l a d ı ğ ı 23 Eylül 1877 t a r i h l i m e k t u b u n d a ,
b i r ç o k k u m a n d a n l a r ı n resimlerinin g ö n d e r i l m e s i n i i s t e r k e n , « S ü l e y m a n
P a ş a ile M u h t a r P a ş a v a r » k a y d ı n ı ilâve e d i y o r . A y n ı ş a h s a hitabe­
den 15 T e ş r i n i e v v e l , 1877 t a r i h l i m e k t u b u n d a Mehmed A l i P a ş a ' n ı n
betaeti d o l a y ı s i y l e , T u n a h a r b ordusu k u m a n d a n l ı ğ ı n a Ş i b k a K o l o r ­
dusu K u m a n d a n ı S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n getirilmesi ü z e r i n e ,
Süleyman
Paşa, Mehmed A l i P a ş a ' d a n geri k a l m a y a c a ğ ı n d a emniyet var; fakat
işin ş a y a n - ı d i k k a t ve h a t t â şayan-1 t e e s s ü f y e r i ş u r a s ı d ı r k i , İ s t a n b u l ­
1 6
in Sülegman
Paşa
Muhakemesi, s. 64 v.d. ; Sabah gazetesi, 13 Zilhicce 1293
17 Kânunıevvei 1876;
Ceride-i
havadis, uu. 3277, 14 Zilhicce
evvei 1876; Cemiyet'in
gayeleri
hakkında makale {Aynı
1293 =
31
=
Kânunı­
gazete, müteâkib sayı). Ziya
Paşa'nın Suriye valiliğine ta'yini ve Hediye-i Askerîye Cemiyeti'ne Ahmed Vefik Pa­
şa'nın muvakkaten reisliği ve cemiyetin lâğvı (Aym
gazete, nu. 3320, 3335, 5 ve 22
Saf er 1294).
15 Ceride-i havadis, nu. 3314, 28 Muharrem 1294; nu. 3445, 2 Receb 1294 = 13
Temmuz 1877; nu. 3451, 9 Receb 1294 = 20 Temmuz 1877.
18 Aslı kendi el yazısı ile Türk Tarih Kurumu'ndaki mektubları arasındadır
(Nu. 242).
Süleyman H ü s n ü P a ş a ile Namık Kemal'in münaesbat ve muhaberatı
137'
da, b i r k u m a n d a n ı n , hem de o n b e ş muvaffakiyete k a r ş ı b i r m u v a f f a k ı yetsizlik g ö s t e r m i ş b i r k u m a n d a n ı n betaetine, t e d b i r s i z l i ğ i n e h ü k m e d e ­
cek adam o l m a d ı ğ ı n d a n , b ö y l e a l e ' l - a m y â k u m a n d a n d e ğ i ş t i r m e ğ i ,
m e s e l â ç o r a p veya g ö m l e k d e ğ i ş t i r m e k g i b i â d e t edinir isdc, hayırlı,
b i r netice elde e d e m e y i z » d e m e k t e d i r . Bu g ü n l e r d e M i d i l l i ' y e g i d e n
H ü s e y i n P a ş a ile g ö r ü ş e n K e m a l , S ü l e y m a n P a ş a ve askeri h a k k ı n d a ,
a y n ı yılın 15 T e ş r i n i e v v e l ' i n d e y a z d ı ğ ı mektubunda, t Ş İ b k a ' d a k i aske­
re dair a l d ı ğ ı m m a l û m a t t a m a m i y l e d o ğ r u d u r . S ü l e y m a n P a ş a ' y ı askeri
ile, filânı ile Hersek sevahilinden D e d e a ğ a ç ' a nakleden G i r i d l i H ü s e ­
y i n P a ş a b u r a y a g e l d i , g ö r ü ş t ü k . P a ş a ' n ı n y a n ı n d a k ı r k d ö r t t a b u r as­
k e r var i d i ; fakat u m u m mevcut 27,000 kişi i d i d e m i ş t i » i z a h a t ı n ı ve­
rir
ve b u n d a n sonraki m e k t u b l a r ı n d a da asker adedi h a k k ı n d a m ü ­
t a l â a l a r ı n ı kaydeder. B i r b a ş k a mektubunda, y a n ı n d a bulunan k ü ç ü k
o ğ l u A l i Ekrem'e o k u t m a k için, S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n Ilm-i hâl'inden
iki
n ü s h a g ö n d e r m e s i n i Menemenlizade Rifat Bey'e y a z m ı ş t ı r .
c
17
1 8
1 0
T ü r k - R u s h a r b i s ı r a s ı n d a K e m a l ' i en ç o k e n d i ş e l e n d i r e n Pilevne
m u h a s a r a s ı d ı r ; b u h â d i s e iie a l â k a l ı olarak, 11 T e ş r i n i s a n i 1877 ta­
r i h l i mektubunda; t ... Pilevne mahsur... Bizde asker y o k , l e v â z ı m h i ç :
y o k . Gazetelerde g ö r d ü ğ ü m e g ö r e R u s y a ' n ı n Pilevne ü z e r i n d e k i o r d u ­
ları 106 tabur p i y a d e , k ı r k alay s ü v a r i ile, 365 t o p t u r . S ı r b ' ı n b e l k i de
Y u n a n i s t a n ' ı n harbe i ş t i r a k i m u h a k k a k t ı r . İnşallah ben y a l a n c ı ç ı k a r ı m ;
fakat i s t i k b a l f e n a l a ş m a ğ a b a ş l a d ı * s a t ı r l a r ı n a r a s t l a r ı z . Bu m e k t u .
bun y a z ı l d ı ğ ı t a r i h t e n b i r hafta sonra askerini A h m e d l i m e v k i i n d e
t o p l a y a n S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n k a z a n d ı ğ ı zaferler, Rus o r d u s u n a v e r d i r ­
diği zayiat, 28 T e ş r i n i e v v e l ' d e Piievne ordusunun ric'ate b a ş l a m a s ı ,
neticesinde v e r i m l i o l a m a m ı ş t ı r . Bu tarihten sonra S ü l e y m a n P a ş a d ü ş ­
m a n ı n ilerİlemesini ö n l e m e k m a k s a d ı ile muhtelif harp cephelerinde
b u l u n m u ş , E d i r n e ' y i muhafazaya
imkân kalmadığından,
müteferrik
kuvvetleri t o p l a y a r a k , b i r k ı s m ı n ı İ s t a n b u l ' a Ç a t a l c a i s t i h k â m a t ı n a , .
b i r k ı s m ı n ı Yunanistan h u d u d u n a , b i r k ı s m ı n ı da K a l ' a - i Sultaniye'nin
m u h a f a z a s ı için B o l a y e r i s t i h k â m l a r ı n a s e v k e t m i ş , Bolayer m e v k i k u 2 0
1' Aslı Kemal'in el yansı ile Türle Tarih Kurumu'adadır (Nu. 138). Mehmed Ali Pa­
şa'nın kumandanlıktan azli sebebi ve yerine Süleyman Paşa'nın ta'yini hakkında izahat
için bk., Mehmed Celâleddin Paşa, Mirât-ı Hakikat, e. II, İst., Matbaa-i Osmaniye 1326,.
s. 167 v.d.
18 Kendi el yazısı İle olan bu mektubu da Türk Tarih Kurumu'ndaki evrakı ara­
sındadır (Nu. 208).
" 27 Şevval 1294 (5 . XI . 1877) tarihli ve kendi el yazısı ile mektubu (Türk
Tarih Kurumu, nu. 599).
Mektubun aslı kendi el yazısı ile Türk Tarih Kurumu'ndaki evrakı arasında­
dır (Nu. 131).
2 0
Feyziye Abdullah.
138
m a n d a n l ı ğ ı n a t a ' y i n e d i l m i ş t i r . M ü t a r e k e d e n sonra, G e ü b o l u ' d a b u l u n ­
d u ğ u s ı r a d a , Serasker Rauf P a ş a ' n m 15 Ş u b a t 1878 t a r i h l i t a h r i r a t ı ne­
ticesinde, « H a r p o r d u - y i h ü m a y u n l a r ı ' n d a k u m a n d a n l ı k m e m u r i y e t i ile
b u l u n d u ğ u e v â n a âİd su'-i hâl ve hareket ve buna m ü t e f e r r i ' olan hususattan d o l a y ı » 16 Ş u b a t 1878'de t e v k i f e d i l m i ş , ertesi g ü n ü İ s t a n ­
b u l ' d a n h u s u s î surette g ö n d e r i l e n M u k a d d e m a t - ı hayr z ı r h l ı s ı ile
K a l ' a - i Sultaniye'ye g e t i r i l m i ş , b u r a d a b i r ay k a d a r mahbus k a l m ı ş ,
M a r t ' ı n o n b e ş i n d e istanbul'a c e l b e d i l m i ş , B â b - ı s e r a s k e r î ' d e T a ş k ı ş l a ' d a
tevkif o l u n m u ş t u r . Muhakemesi bir yıl k a d a r devam e t m i ş t i r " .
. K e m a İ , n e ş r e d i l e n muhakeme z a b ı t l a r ı n ı gazeteler v a s ı t a s i y l e t a ' k i b
e t m i ş , h u s u s î m e k t u p l a r ı n d a da b u mes'ele h a k k ı n d a k i d ü ş ü n c e l e r i n i
k a y d e t m i ş t i r . 7 Nisan 1878 tarihli m e k t u b u n d a « S ü l e y m a n P a ş a mes'elesi muhakemede meydana ç ı k a r . O a d a m ı n h i y a n e t i ve h a t t â h a t â s ı
olmasa g e r e k t i r ; fakat kable'l-muhakeme h ü k ü m
veremeyeceğim»;
a y n ı yılın 19 T e ş r i n i e v v e l ' i n d e y a z d ı ğ ı b i r m e k t u b u n d a « S ü l e y m a n
P a ş a m u h a k e m â t ı n d a , kendinden me'mul e t t i ğ i m k a d a r meziyet g ö s ­
t e r d i • d i y o r . Bu s ö z ü n d e n o n g ü n sonra, muhakemesi devam et­
mekte ve T a ş k ı ş l a ' d a mevkuf bulunan S ü l e y m a n P a ş a ' y a a ş a ğ ı d a k i
mektubu göndermiştir :
2 2
« D e v l e t l û P a ş a m ı z Efendimiz Hazretleri,
2 3
H i k m e t Bey
bendeniz, selâm-ı s a m î - İ m ü ş i r â n e l e r i n î t e b l i ğ eyledi;
ne derecelerde memnun o l d u ğ u m u ta'rîf edemem. H a y f â k i s e l â m - ı
devletlerini b ö y l e b i r m e v k i d e n almak, nefsim için ö y l e mevkilerde
bulunmaktan b i n kat g i r a n g e l i y o r ; fakat a d l - i ilâhî, â s a r ı n ı ibraz et­
mek t a b i î olarak, n e ş r o l u n a n m u h a k e m e - n â m e l e r d e ise
h a k i k a t i b â r i k a - i şimşir-i h a m i y y e t g i b i g ö z l e r k a m a ş t ı r a c a k b i r surette
meydana ç ı k m a k t a d ı r . Bizler için b i r i n c i maksad bu i d i . Bu maksada
t e ş e b b ü s , b i t t a b i İkinci derecede olan h u l û s - i d a v e r â n e l e r i n i de C e n a b - ı
H a k ' ı n inayetinden m e ' m u l e t m e k t e y i m . Ç e k i l e n m e ş a k k a t l e r i n f i k r - i
hakimane ve s a l â b e t - i merdanelerince b ü t ü n b ü t ü n h ü k ü m d e n s â k ı t
olan a v â r i z d e n m a ' d u d o l a c a ğ ı ş ü b h e s i z d i r . O ğ l u m E k r e m bendeleri
2 1
Süleyman
Paşa Muhakemesi, s. 6 v-d. Malımud Celâleddin Paşa, Mirât-ı
Hakikat, e. II, s. 248 v.d. Tevkifi sebcbleri, İstanbul'a getirilişi ve ilk tahkikatı hakkın­
da günlük gazetelerde de izahııta rastlarız (Ceride-i havadis, nu. 3631, 17 Safer 1295;
nu. 3656, 19 Rebi'Ü'l-evvel 1295; nu. 3750, 5 Receb 1295).
" Kendi el yazısı ile Menemenli Rİfat Bey'e, 4 Rebi'ü'l-âhır ve 22 Şevval 1295
tarihli mektubu (Türk Tarih Kurumu, mektublar, nu. 99, 389).
23 Muhtelif barb cebheleriude askerî kâtiblik vazifesinde çalışan Deli Hikmet.
S ü l e y m a n H ü s n ü P a ş a ile N a m ı k Kemal'in ınünasebat ve muhaberatı
139
R ü ş d i y e - i askeriye perverdelerinden o l d u ğ u için r ı z k - u m a r i f e t ç e velîni'met b i l i n d i ğ i n d e n , bendenizle beraber a l d ı r d ı ğ ı b i r resmini kendine
bedel d e s t - ü d â m â n - ı devletlerine y ü z s ü r m e k ü z e r e t a k d i m i n e cesaret
eyledi. S o h b e t - i devletlerinin en k ü ç ü k m ü k â f a t l a r ı n d a n olan b a h t i y a r ­
l ı k l a r d a n d ı r k i m i l l e t i n h â m î - i İ s t i k b â l i olan k ö y l ü ç o c u k l a r ı n a v a r ı n ­
caya k a d a r n â m - ı s a m î - i â s a f â n e l e r i n i l i s a n - ı t a h m i d - ü t e h a s s ü r ile
y a d e t m e k t e d i r l e r . Hemen C e n a b - ı H a k adaletinin h ü k m ü n ü b i r saat
evvel izhar b u y u r s u n . Bâkî herhalde e m r - ü ferman hazret-i l e h ü ' l - e m rindir .
2 4
A n Z i l k ı ' d e , sene 95»
Bu m e k t u b u n t a r i h i n d e n i k i ay kadar sonra, muhakemesi h â l â b i r
neticeye v a r a m a y a n S ü l e y m a n P a ş a ' y a ve y i n e İ s t a n b u l ' a Kemal a ş a ğ ı ­
daki mektubu g ö n d e r m i ş t i r :
3 5
-fDevletlû K a r d e ş i m P a ş a m Efendim H a z r e t l e r i ,
Saat be-saat m ü j d e - i h a l â s - i devletlerine m u n t a z ı r o l d u ğ u m halde
H i k m e t y i n e t e b ş i r - i s e l â m ile i k t i f a e y l e d i , t n ş a ' a i l a h - i t e â l â yine be­
ş a r e t t e n de h i s s e - d â r o l u r u m . H u d a bilir, v a t a n ı m ı n n e c a t ı n d a n sonra
en b ü y ü k arzu-yi â c i z a n e m , efendimizi o z i n d â n - i b e l â d a n h a l â s o l m u ş
g ö r m e k t i r . / ^ la
-*-"LC* j b
<0>
9 Muharrem,
sene 96» [3.1.1879]
K e m a l ' i n a ş a ğ ı d a k i m e k t u b u n u y a z d ı ğ ı s ı r a d a S ü l e y m a n P a ş a yine
T a ş k ı ş l a ' d a d ı r . O n u n â k ı b e t i , muhakemenin c e r e y a n ı , ü m i d verilecek
b i r netice hâsıl o l a m a y a c a ğ ı n ı a z - ç o k a n l a t m ı ş t ı r ; bunun i ç i n d i r k i
K e m a l , S ü l e y m a n P a ş a ' y ı teselli e d i y o r . M a h l â s ı n ı n H ü s e y i n o l m a s ı
sebebiyle, z u l ü m d e n nefret etme b a k ı m ı n d a n H a z r e t - i H ü s e y i n ile S ü ­
leyman P a ş a a r a s ı n d a k i m ü n a s e b e t e i ş a r e t ediyor. H â l e u y g u n şiir­
ler de i l â v e e t t i ğ i m e k t u b u n d a t e e s s ü r l e r i n i d u y u r m a ğ a
çalışırken,
a r k a d a ş ı n a teselli vermekte, merdlik tavsiye e t m e k t e d i r .
-=Ey Mûcib-İ iftihar-ı millet.
Hüseynî-meşreb,_„ol bir oân^için havl-î recâdan geç
Kazâ-yi Kerbelâ-yİ aşka var merdâne merdâne
2 i
Mektubun kopyası bir başkasının el yazısı ile Kemal'in Türk Tarih Kurumu'n•daki evrakı arasındadır (Nu. 740).
25 Bir başkasının el yazısı iledir (Türk Tarih Kurumu, nu, 740).
F e v / i y e Abdullah
140
S ö z ü n ü s ö y l e d i m ; fakat h ü k m ü n ü sen icra e t t i n . S İ y a d e t i n y a l n ı z
neseben d e ğ i l ,
fjill
emri ile d a h î m ü s b i t t i r . Bir emrin gel­
di k i H i k m e t v a s ı t a s ı ile i d i . Biz M u h a r r e m ' d e y İ z . S e y y i d ü ' l - a h r a r olan
ve cedd-i â l î - ş â n ı n ı n A l l a h k u l l u ğ u , h ü r r i y e t - i i n s a n l ı k n â m ı n a â l e m i n
ferk-ı iftiharına saye s â y i r ettiği l i v â ü ' l - h a m d - İ A h m e d î ' y i z â l i m l e r i n
a y a ğ ı a l t ı n d a g ö r m e m e k için, ü ç a y l ı k ç o c u ğ a k a d a r m e n s u b a n ı n ı n
c ü m l e s i n i A l l a h y o l u n a , a d â l e t h ü r m e t i n e feda eden İ m a m H ü s e y n ' i n t â b i ' l e r i n d e n i z . H â ş â Şi'î d e ğ i l i z ; fakat h ü r r i y e t h ü r m e t i n e l m a m ' ı n .
n â m ı a n ı l d ı k ç a a ğ l a r ı z . H a t l a A v r u p a ' d a b u l u n d u ğ u m zaman,
a n
Târih-i hak .olur bize bü hicret-i vatan,
Sıddik-ı garm-ü gar-ı neşimân-ı gurbetiz.
Taklidimiz bu yolda Cenâb-ı Imâm'adır,
Biz Kerbelâ-yi gamda şehİdan-! gurbetiz
d e m i ş t i m . Ben muvaffak o l a m a d ı m , O ş e h a d e t saadetine sen m u v a f f a k ,
o l d u n . Daha ne istersin ? K â ş k i ben senin yerinde ola i d i m . K â ş k i A v ­
r u p a ' y a g i t t i ğ i m zaman beni k u r ş u n a dize idiler de ne seni, ne v a t a n ı
bu hâlde g ö r m e y e idim.
K e r b e l â ' y a nazire y a p m a k meziyeti de yine M ü s l ü m a n l a r ı n imiş
«ilk VI
V j J j - V . M ü s l ü m a n l a r i n t i h a r için y a r a t ı l m ı ş . M e ğ e r biz Y a ­
h u d i l e r g i b i Mesih'imizi salbeder imişiz. M e ğ e r biz M e z l e k a t u M - k u l û b
g i b i e v l â d - ı p e y g a m b e r i m a h v e t m e ğ e m e ' m u r o l m u ş u z . M e ğ e r biz, i n ­
sanlar mahvolsun, ş e y t a n meydana çıksın d i y e h a y a t ı m ı z ı , i s t i k b a l i m i z i
b i n t ü r l ü muhataralara atmışız da, m i l l e t i n h a y a t ı n ı , i s t i k b a l i n i muha­
t a r a y a atanlara fırsat v e r m i ş i z . Bu millet on k i ş i d e n mi ibaret i d i ? B u .
m i l l e t i n n e c â t ı on k i ş i y e m i m ü n h a s ı r ? E ğ e r ö y l e ise, A l l a h bizden
evvel A v r u p a ' y ı ve anı m ü t e â k i b bizi kahretsin.. Sana dair m a ' h u d
muhakeme'nin v ü c u d ü n d e n b e r i d ü n y a ile u ğ r a ş ı y o r u m . A n ı n ve o s a ' y - ü
i k d a m ı n neticesi olarak d i y e b i l i r i m k i insan d ü n y a d a y ü z d e b i r i t i b a ­
r i y l e y o k i m i ş . K ü f e h a l k ı , bu m a h l û k a t ı n y ü z d e d o k s a n ı n a rahmet
o k u t a c a k . Ç o k ş e y s ö y l e y e c e ğ i m ; fakat hâlin, bana y a z ı y a z m a k için
h â l b ı r a k m ı y o r . Bâkî uhuvvet, s e b a t . .
2 7
28
25 Muharrem, sene 96 [19.1.1879]
Kemal»
2
" Süleyman Paşa'mn babası Es'seyyid Mebmed Halid Efendidir (Süleyman
Paşa
Muhakemesi, s. 3).
Süleyman Paşa'yı muhakeme eden Divan-l harb, on kişiden ibarettir.
. 28 Bu mektub da bundan evvelkiler gibi negrediimemiştir; bir başkasının el yazısı
ile, Türk Tarih Kurumu'ndadır (Nu. 740).
2 7
Süleyman H ü s n ü P a ş a ile N a m ı k Kemal'in münasübat ve m u h a b e r a t ı
141
Kemal M i d i l l i ' d e b u l u n d u ğ u s ı r a d a , T ü r k - Rus h a r b i n i n i l â n ı n d a n
; y i r m i g ü n k a d a r sonra A r d a h a n ' ı n elden ç ı k m a s ı ü z e r i n e talebe-i
u l û m d a n ibaret b i r cemiyet A y a s o f y a m e y d a n ı n d a toplanarak MecIİs-i
meb'usan dairesinin etrafını ç e v i r m i ş , halk n a m ı n a Serasker Redif P a ş a
ile Tophane Müşiri D a m a d M a h m u d N e d i m P a ş a ' m n azl ve t e ' d i b i n î
t a l e b e t m i ş , neticede b i r k ı s m ı R o d o s ' a n e f y e d i l m i ş bulunan t a l e b e l e r
ile m e k t u p l a ş ı y o r , onlara istinsah etmeleri için eserlerini de g ö n d e r i ­
y o r d u . S ü l e y m a n P a ş a ' m n muhakeme k a r a n h e n ü z t e b l i ğ edilmeden,
S ü l e y m a n P a ş a h a k k ı n d a D i v a n - ı h a r b ' i n v e r d i ğ i h ü k m ü Kemal'e haber
v e r m i ş l e r d i r ; b u h ü k m e g ö r e nefyedilmesi gereken a r k a ş ı n a K e m a l , b i r
evvelki m e k t u b u n u n c e v a b ı n ı beklemeden biraz sonra n e ş r e d e c e ğ i m i z
mektubunu göndermiştir. Ondan bir kurtuluş müjdesi beklerken, İs­
t a n b u l ' d a n u z a k l a ş t ı r ı l a c a ğ ı n ı haber aimak Kemal'i m ü t e e s s i r e t m i ş t i r ;
•çünkü t a ' k i b ettiği muhakeme s a f a h a t ı onda, P a ş a ' m n beraat e d e c e ğ i
kanaatini uyandırmıştır. Uzaklaştırılmasını peşin verilmiş bir h ü k ü m
olarak t e l â k k i e t t i ğ i n d e n , muhakeme z a b ı t l a r ı n ı n g ü n l ü k gazetelerde
n e ş r i n i m â n â s ı z b u l u y o r . S ü l e y m a n P a ş a ' y ı muhakeme için t e ş e k k ü l
eden Rumeli Divan-ı harbi'nde N e c i b P a ş a m ü d d e i u m u m i , Nusret ve
Feyzi P a ş a â z a d ı r ; o n l a r ı n isimlerinin ifade e t t i ğ i m â n a ile v e r d i k l e r i
k a r a r l a r , fiilleri a r a s ı n d a m ü n a s e b e t o l m a d ı ğ ı n a , isimleri ile m ü s e m m a
b u l u n m a d ı k l a r ı n a i ş a r e t e d i y o r . M ü m k i n s e , M i d i l l i ' y i istemesini b i l d i r i ­
y o r ; bu t a k d i r d e ona hizmette b u l u n m a ğ ı şeref s a y m a k t a d ı r . A n c a k ,
. y a k ı n d a P a ş a ' m n b i r b a ş k a yere g ö n d e r i l e c e ğ i n i de k u v v e t l e ü m i d
e t t i ğ i n d e n , M i d i l l i ' y e m e k t u b l a r ı n ı hangi v a s ı t a ile y o l l a n a b i l e c e ğ i m de
'haber v e r m e k t e d i r :
20
3 0
« G e r ç e k t e n D e v l e t l û P a ş a m , K a r d e ş i m Efendim,
Ji-VU J^VIf* U j V ! f
l e r i d i r . Bendeniz n e c a t - ı
bu hafta d a h i ç o c u k l a r ,
-sâdır olan h ü k m ü , haber
-neseb-i devletlerini isbat
U U l J p % OA\ Hadis-i şerifi m â l û m - ı d e v l e t ­
d e v l e t l e r i haberine m u n t a z ı r o l d u ğ u m h â l d e ,
M u h a r r e m ' i n onuncu g ü n ü h a k k - ı â l î l e r i n d e
verdiler. İ n a m - ı ahrar olan H a z r e t - i H ü s e y i n ' e
için, b u da en b ü y ü k delillerin b i n d i r . K e r -
îî Mahmud Celâleddin Paşa, Mirât-ı Hakikat, e. II, E . 76 v.d.
30 Bu mektub bir başkasının el yazısı ile Türk Tarih Kurumu'ndadır (Nu. 740).
Süleyman Paşa'mn Bağdad'da inşa olunacak kabrinde iradedilmek üzere Süleyman Na:zif tarafından hazırlanan, mezarın yapılmaması yüzünden okunamayan nutuk da, nere­
den elde edüdiği işaret edilmeyerek dahil edilmiştir. Biz Tarih Kurumu'ndaki yazmayı
esas alarak, Süleyman Nazif tab'ı (Süleyman Paşa, Bağdad, Dâru's-selâm Matbaası
•1328— 1910, s. 15 v.d.) İle karşılaştırarak neşrediyoruz.
Fevzi'ye Abdullah
1 4 2
31
b e l â ' n ı n nazirelerini y a p m a k , bize, z a m a n ı m ı z a mahsus h â l l e r d e n i m i ş . . .
Bizi ifna etmek istediler de m i l l e t i ifna ettiler. İ n s a n ı n b ö y l e şeyleri
d ü ş ü n d ü k ç e , a d l - i İ l â h î ' y e mu'teriz o l a c a ğ ı g e l i y o r ; fakat h i ç ş ü b h e
y o k k i C e n a b - ı H a k â d i l d i r . Bu h â l l e r i n neticesinde de bir h i k m e t i
hafiye mesturdur. O h î k m e t - i hafiye ne ise, y a k ı n d a zuhur eder.
Ben de c ü n u n mu g e t i r d i m nedir, n u r ' u l l a h ı n azametini d ü ş m a n ı n g ü l ­
lesine, a t e ş i n e k a r ş ı g ö ğ ü s g e r e r e k asıl m e y d a n - ı i m t i h a n olan ş a n - ü
ş e c a a t s a h r a l a r ı n d a t e c r ü b e e t m i ş olanı ve Rumeli'de, Rumeli'nin Fat i h - i evvel'i S ü l e y m a n P a ş a ' y a s a n î a d d o l u n a c a k k a d a r m e r d â n e ve fed a k â r a n e hareketlerde bulunan S ü l e y m a n P a ş a ' y a anlatmak i s t i y o r u m .
B i l i r i m k i siz teselliye m u h t a ç d e ğ i l s i n i z . B i r arizamda da y a z m ı ş ­
t ı m k i bizlerce maksad y a l n ı z i s t i n t a k n â m e v e y a a r k a d a ş ı m ı n t a ' b î r i n c e
S ü l e y m a n n â m e l e r ' i n zuhuru i d i ; l â k i n bizi k i m l e r teselli edecek? O n b i r
yaşında
o ğ l u m u n , k i m i doksan, k i m i y i r m i y a ş ı n d a b i r k a ç a h b a b ı m ı n
g ö z y a ş ı n ı kimler d i n d i r e c e k ? Senin g i b i kefenini b o y n u n a t a k m ı ş veş e h a d e t i n i arayarak g e z m i ş de nasibine h ü k m e n ş e h i d olmak d ü ş m ü ş
M ü s l ü m a n l a r ' m v ü c u d u , g ö z y a ş ı ile y ı k a n ı r . A c a y i p ş e y - . H a k k - ı dev-.
Jetlerinde verilen h ü k ü m , nefy-i m ü e b b e d i m i ş . A c a b a d ü n y a d a m ü ebbed olan k i m d i r ? Bu ne t ü r l ü h ü k ü m d ü r ? Ö y l e h ü k m ü v e r e n l e r
kendilerini A l l a h , s ö z l e r i n i K u r ' a n mı k ı y a s e d e r l e r ?
3 3
3 3
T e c r ü b e m e istinaden s ö y l ü y o r u m ; emniyet b u y u r u n u z k i bizimmemleketimizde m e n f i l i k , m ü ş i r l i k t e n h a y ı r l ı d ı r . Bendeniz Magosa'da
i k e n her tarafa A b d ü l a z i z kadar h ü k m ü m c â r î i d i . Bunun sebebi ise.
ş u d u r : H a l k h ü k ü m e t i sevmiyor, h ü k ü m e t i n m a z l u m l a r ı m seviyor.
M
3 1
,>j>
jljJj
j
<Jî j J
4J- C^-İJ
Krş., bizim zamanımıza mahsus hallerden imiş.
Krş , bendenizi bir tarafa bırakınız ; onbir yaşında.
Süleyman Paşa'nın muhakemesinin birinci kısmı beşbuçuk ay sürmüş, 17 Eylül .
1878'de ikinci kısmına başlanılmıştır. Gazetelerde gerek bu ve gerek üçüncü kısmın istin­
taklarının daha uzun süreceği kaydedilmekle beraber, kısa bir zaman sonra, oniki sebebden, bilhassa Haİnboğazı'ndan geçerek Tuna Şark Ordusu'na muavenet etmediğinden
dolay: bir rivayete göre on, diğer rivayete göre oniki yıl nefyi, rütbesinin alınması, tekaüdluk hakkından mahrumluğuna dair kararın kendisine bildirildiği ilân edilmiştir (Ceride-i havadis, nu. 3812: 20 Ramazan 1295=17 Eylül 1878; 3905: 14 Muharrem 1296=8Kânunısanî 1879). Süleyman Paşa Muhakemesi adlı eserde, kararın kendisine 10 Muhar­
rem 1293 (4. 1. 1879)'da tebliğ edildiği ve altı sene için nefye mahkûm olduğu yazıl­
mıştır (s. 9).
34 Bizim memlekette rahatın daima kal'a ve zindanda olduğunu tecrübe ettik mâ­
nasına gelen bu beytin Kemal'e âİd olması muhtemeldir.
3 2
3 3
S ü l e y m a n H ü s n ü P a ş ı île Namık Kemal'in m ü n a s e b a t ve muhaberatı
143
3 5
Z a t e n O s m a n l ı o l d u ğ u n u z ve O s m a n l ı o l d u ğ u n u z u b i ' I - f i i l isbat et­
tiğiniz zaman M ü ş i r r ü t b e l i , m ü c e v h e r n i ş a n l ı d e ğ i l d i n i z . R ü t b e n i z , n i ş a n ­
larınız d ü n y a
b i l i y o r k i hep kılıcınızın e k m e ğ i d i r . A m m a a l ı r l a r i m i ş ,
a l s ı n l a r da b a ş l a r ı n a ç a l s ı n l a r . K a d r i n i z o r ü t b e l e r d e n , o n i ş a n l a r d a n
âlî olmasa, hâliniz m â l û m i k e n size zaten ö y l e r ü t b e , n i ş a n vermezler
i d i . M â d e n i k i maksad, Efendİmîz'i İ s t a n b u l ' d a n t e b ' î d i m i ş , muhakem e - n â m e l e r İ resmen ilânın ne l ü z u m u v a r d ı ? Hususiyle bendeniz g ö z ö n ü n d e i d i m ; acaba D i v a n - ı harb, bizim Silistre'deki D i v a n - ı harb'e
m i t a k l i d e t m e ğ e ö z e n m i ş ? Hele N e c i b g i b i , Nusret g i b i isimler,
m ü s e m m a bi't-tefeyyüz yerinde kullanılmak, meselâ meşhur A h ş i d î ' n i n
Kâfur isminden bile g a r i b g ö r ü n ü r .
3 0
3 7
38
Her zamanda, her m e k â n d a hizmet-i d e v l e t l e r i n e v a t a n ı m a hizmet
eder g i b i iftihar ile h a z ı r isem de, m â d e m k i g ö n d e r i l e c e k s i n i z , bura­
y a teşrifinizi a r z u
edenlerdenim. Gelir iseniz, h i z m e t k â r l ı ğ ı n ı z ı
nefsimce en b ü y ü k ş e r e f b i l i r i m . B a ş k a yere g i d e r iseniz, bendenize v u k u '
bulacak ferman-namelerinizi, * M i d i l l i ' d e H ü s e y i n H ü m î Efendi» ye
d i y e g ö n d e r i r s i n i z . K u l u n u z ise her nerede b u l u n s a n ı z , Efendimiz'e
t e c r ü b e m hasebiyle ariza y e t i ş t i r m e ğ e ç a r e b u l u r u m .
3 0
B â k î ne s ö y l e y i m . . Sizi g e r ç e k t e n v e l i y ü ' l - e m r o l a n l a r d a n b i l d i ğ i m
için her h â l d e e m r - ü ferman h a z r e t - İ v e l i y ü ' l - e m r i n d i r s ö z ü ile h a t m - İ
k e l â m eylerim.
19 M u h a r r e m , sene 96 [13.1.1879
Kemal> «
Kemal b u m e k t u b u n u postaya v e r d i k t e n sonra, S ü l e y m a n P a ş a ' d a n
23 K â n u n ı s a n î 1879 t a r i h l i b i r mektup almıştır; buna cevap o l a r a k
g ö n d e r d i ğ i 1 Ş u b a t 1879 t a r i h l i mektubunda, nereye g i d e c e ğ i h e n ü z
t e b l i ğ e d i l m e m i ş b u l u n a n S ü l e y m a n P a ş a ' n m n e c a t ı n a intizar e t t i ğ i n i
b i l d i r i y o r . D i v a n - ı h a r b Reisi S â m i h P a ş a ' n ı n isminin m â n a s ı n a telmihen f e v r i y d i ifadeler k u l l a n m a k t a , b i r e v v e l k i m e k t u b u n d a o l d u ğ u
g i b i isimlerle, o ismi t a ş ı y a n kimselerin h a k i k î h ü v i y e t i a r a s ı n d a m ü ­
nasebet b u l u n m a d ı ğ ı n ı a n l a t m a k t a d ı r . Son s a t ı r l a r ı n d a n , asker olarak
35 Krş,, siz zaten.
Krş,, dünya da.
B7 Kemal'in Vatan-gahıztSilistre
adlı piyesinde Divan-ı harb'in haksız bir kararı
İle Ahmed (Sıdkı) Bey keçe-külâh edilmiş, eserde bu münasebetle Divan-ı harb aley­
hinde fikirlere yer verilmiştir.
Krş., hizmet i devletleriyle.
Krş , fevk'al-gaye arzu.
Krş., çâker-i mahsusları Kemal.
a s
3 8
3 9
l u
Fdvaiye Abdullah
y e t i ş t i r m e ğ i tasavvur e t t i ğ i o ğ l u A l i E k r e m ' i n bir m e k t u b u n u da buna
ek olarak g ö n d e r d i ğ i n i e ğ r e n i y o r u z .
t M â d e r - i v a t a n ı n sevgili y a v r u s u olan i k i g ö z ü m k a r d e ş i m ,
29 Muharrem sene 96 t a r i h l i e m r i n i a l d ı m . C e v a b ı n ı takdime m ü sare'at edememekte m a ' z u r u m ; ç ü n k ü emrin elime posta k a l k t ı k t a n
sonra g e ç m i ş t i .
Eseddü'l-belâ
Hadis-i şerifİ'ne z a m a n ı n d a mazhar o l a n l a r ı n b i r i
ve h a t t â i t i k a d ı m c a b i r i n c i s i sensin. N e c a t ı n a m u n t a z ı r ı m ; ç ü n k i a d l - i
i l â h î ' y e ( Y e z i d g i b i , Haccac g i b i ş e y t a n a rahmet o k u t a c a k z â l i m l e r e
arada b i r m e y d a n - ı i m t i h a n a ç ı l d ı ğ ı n d a n ) kalben ve k a l ı b e n , ismen ve
•cismen.
Ne ma'kûs^oldu âlem ki teuasıur ayn-ı nnsrei'tir.
Cenabetler bile dünyâda mevsüf-î
necâbet'ür *
4
ş e r r i n e u ğ r a m ı ş hem zâlim, hem ahmaklara f ı r s a t v e r m e k derecesin­
den âlî b i l i r i m .
Reis, r e i s ü ' l - h a t î ' e denilecek b i r y a d i g â r . . . D e r v i ş P a ş a , K a r a d a ğ ' ­
da ot yığını a l t ı n d a n ç ı k a r m ı ş ; k u r ş u n a dizecek o l m u ş , b i l m e m n a s ı l s a
d i z m e m i ş . . Yehûd îmâna gelmez merd-i mülhed
Müslüman
olmaz h i k ­
meti m â l û m d û r . C e h û d z â d e insanlara k a r ş ı sâmih o l m a k , h a t t â semahat
l â z ı m d e ğ i l . . Muhik g ö r ü n m e ğ e , k a n u n - ı akla, insaniyete k a r ş ı zalemeye
sâmih o l m a ğ ı t e r c i h e y l e d i . Tesmiye b i ' t - t e f e y y ü z g ö r d ü ğ ü m ü z haller­
den d e ğ i l d i r ya.. Ne kadar m e l ' û n u M a h m u d , ne k a d a r ş a k î y i
Said
ü n v a n ı ile ma'ruf b u l u y o r u z .
H i ç ş ü b h e y o k k i ç e k i l e n b e l â l a r ı n c ü m l e s i , v a t a n ı k u ı t a r m a k için
edilen t e ş e b b ü s a t - ı h a y r - h â h â n e d i r :
Bu vatandır, dağıtır âleme ilm-ü edebi,
Bundadır beyt-i Huda, Mescid-i aksa yi Nebi,
Ne belâ çektik .ise hep bu vatandır sebebi.
A h , k â ş k i hepimizi k a r ş ı k a r ş ı y a assalar i d i de, v a t a n ı n b a ş ı n a bu
f e l â k e t gelmese i d i . Her ne hâl ise.. K a d e r b ö y l e i m i ş demekten b a ş ­
ka ç â r e y o k t u r . U ğ r a n ı l a n haller ise Efendimiz'in n o k s a n - ı i d r â k i n d e n
d e ğ i l , her ne y o l d a olur ise o l s u n millete b i r hizmet etmek c ü m l e - i
m e k a s ı d a t e r c i h o l u n m u ş b i r hâl o l m a s ı n d a n d ı r .
Kemal bu beyitte kullandığı kafiyelerle, Divan-ı harb hey'etine dahil Nusret ve
Mecib Pasa'ya telmihte bulunuyor.
S ü l e y m a n H ü s n ü P a ş a İle Namık Kemal'in m ü n a s e b a t ve muhaberatı
145
H a r e k â t ı m ı z ı n h a t â o l d u ğ u n u c ü m l e m i z ş i m d i a n l a d ı k ; fakat ne faı d e s i v a r k i biz o h a k i k a t i a n l a y ı n c a y a kadar, vatan da b ü t ü n b ü t ü n
elden g i t m e k derecesine geldi.
Siz, benim b e t t â l e - i ahvalinizi b i l d i ğ i m için, ş a n ı n ı z a g ö s t e r d i ğ i m
h ü r m e t - i v â c i b e ile memnun o l m a y ı n ı z . Daha b ü y ü k iftihar edecek
b i r ş e y l e r i n i z var. N â m ı n ı z y â d o l u n d u k ç a o n b i r y a ş ı n d a o ğ l u m , sek­
sen y a ş ı n d a askerden ç ı k m a b i r d o s t u m h ü n g ü r h ü n g ü r a ğ l ı y o r . Siz
t â Ş i b k a ' y a g e l d i ğ i n i z zaman y a z m ı ş t ı m ya.. Kendinizi millete, vatan
k a d a r sevdirecek b i r meziyete, b i r a t i y y e - i i l â h î y e ' y e nâil o l m u ş s u ­
nuz. K o r k m a y ı n k i v a t a n ı n n e c a t ı irade-i i l â h î y e y e m a k r û n ise, o hiz­
metin alem-i mefhareti y i n e siz o l a c a k s ı n ı z .
Kemal, sizin h i ç b i r zaman ö y l e t a ş veya altun, g ü m ü ş p a r ç a s ı n ­
dan y a p ı l m ı ş n i ş a n l a r a ve neticesini b i r devletlû
v e y a saadetlû
unva­
n ı n d a n i b a r e t olan ü n v a n l a r a h i ç ehemmiyet v e r m e y e c e ğ i n i z i pek â l â
b i l i r ; ma'amafih yine sizi m e r f u ' ü ' l - r ü t b e g ö r m e ğ i b i r t ü r l ü g ö n l ü m
istemiyor. İ n ş â ' l l a h m e ' m û l ü m o b e l â d a n k u r t u l m a k l ı ğ ı n d ı r . Bu fikrime
de i k i ş e y sebeb o l u y o r . Birincisi ş e m â t e t - i e r a z i l d i r ; i k i n c i s i ise m a i ­
ş e t mes'elesidir. Katil-allah-uz
zarûre kaaidesine b a k ı l ı r ise, bendenizi
bu i k i n c i f i k r i m için d a h i ma'zur t u t a r s ı n ı z s a n ı r ı m . Sinn-i h a m i y y e t
ile, h u b b - i vatan ile, insaniyetle m ü t t e h e m olunuz, pek â l â . . . F a k a t
b î - ç â r e v â l i d e n i z i n , b î - v â y e â i l e n i z i n ne k a b a h a t i var. M a h a b b e t i n i
y a l n ı z h â n e s i n i n i ç i n d e h a b s e t m i ş b i r t a k ı m âciz ve â c i z e l e r i n e f k â r ı n ı
tevsi' ede ede v a t a n ı kendine mesken e t m i ş bir a d a m ı n e f ' â l î n d e n ve
y a h u d o ahvalin netayicinden t e e s s ü r g ö r m e s i n e n a s ı l g ö n ü l kaail olur?
R ü t b e l e r d e n , n i ş a n l a r d a n ve hususiyle h ü k m ü n t e b l i ğ i n d e n k a t ' â m ü ­
teessir o l m a d ı ğ ı n ı z ı ve belki m ü f t e h i r o l d u ğ u n u z u nefsime k ı y a s eyle­
y e b i l i r i m . Ben M a g o s a ' d a i k e n , m e z a r ı n yere ç ı k m ı ş b i r n ü m u n e s i o l a n
mahbese g i r m e d i k ç e insan o l d u ğ u m a zihnen h ü k m e d e m e m i ş i d i m . Sizi
g ö n d e r e c e k olsalar da b u r a y a g ö n d e r m e y e c e k l e r i n e d â i r olan r e ' y - i
devletleri sahihtir. A ş û r a mes'elesi t e e s s ü r ü m ü m u c i b olacak y e r d e ,
â d e t a m e m n u n i y e t i m i d â v e t eyledi. D i y o j e n ' i n g ü n d ü z fener ile a r a d ı ­
ğı adam sizin g i b i o l u r . Size d i n - ü devlet h â i n i diyenler,
el-keiâmu
sıfatü'lmatekellim
kaaidesine ç a r p ı l a n l a r d ı r . Muhakemeniz n e ş r o l u n ­
m a m a n i d i k i herkesin zihninde b î r ş ü b h e k a l m a ğ a i m k â n olsun' ' .
13
1 3
1 1
42 Süleyman Paşa'nın zevcesi 1293 (1876)'de vefat etmiştir (Ceride-i havadis, nu.
3108, 22 Cemâdelevvel 1293); bir gün evvel deufnediIdiğinden bahsediliyor. Kemal'in
bahsettiği ikinci zevcesi olsa gerektir.
1876'da Birinci Rütbe Mecidî nişanı ihsan edilmiştir (Agnı gazete, nu. 3250, 10
Zilkı'da 1293).
M Süleyman Paşa'nm muhakemesinin zabıtlarının bir kısmı Süleyman Paşa Muha­
kemesi adlı eserde mevcuttur (s, 251 v.d.). Günlük gazetelerde de neşrolunmuştur (7er1 3
Türkiyat Mecmuası — 10
140
Favziye Abdullah
Ş i m d i h a l k ı n , belki b i r m i l y o n d a b i r i m ü s t e s n a olmak ü z e r e , u m u m u
h a k k ı n ı z d a ve h u s e m a n ı z h a k k ı n d a ,
Hakikat sence meçhul olsa da aklen müberhendir
Güneş a'malarâ m e s t û r ^ i s e , binaya rüşendir.
b e y t i n i tekrar edip d u r u y o r l a r . H a k k ı n ı z d a i s n a d - ı t ö h m e t edenlerin
s ö z ü , biz A v r u p a ' d a i k e n * Bunlar M o s k o f t a r a f d â r ı d ı r » d i y e n l e r i n t u r r e h â t ı n a benzer. B u z â l i m l e r t e a d d î l e r i n i sizi i ' d a m d e ğ i l , d ü ş ü r m e k
derecesine bile g ö t ü r e m e z l e r . H e p i m i z p e k ç o k h a t â l a r ettik. A h , b i r
yere gelsek de mahsul-i tecaribimizi b i r i b i r i m i z e s ö y l e s e k . .
Ş i m d i o ğ l u m geldi; m e k t u b u n u z u ö p t ü b a ş ı n a k o y d u . U f a c ı k elleri
ile u f a c ı k b i r ariza d a y a z d ı . B â k î dua Efendimiz.
9 Safer, sene 96 [ 1 . I I . 1879]
Kemal»«•
Metnini aynen n e ş r e t t i ğ i m i z b u m e k t u b , K e m a l ' i n , M i d i l l i ' d e n İ s ­
tanbul'a g ö n d e r d i ğ i elimizde mevcut m e k t u b l a r ı n ı n sonuncusudur.
S ü l e y m a n P a ş a ' n m nefyine ve r ü t b e s i n i n k a l d ı r ı l m a s ı n a 4 K â n u n ı s a n î
1879'da k a r a r v e r i l m i ş , K e m a l ' i n m e k t u b l a n n d a n da a n l a ş ı l d ı ğ ı g i b i ,
nereye g ö n d e r i l e c e ğ i b u t a r i h t e t a ' y i n e d i l m e m i ş t i r . K a r a r ı n t e b l i ğ i n ­
den b i r b u ç u k ay sonra, 20 Ş u b a t 1879 ( 8 Ş u b a t 1294) da B a ğ d a d ' a
s ü r ü l m ü ş t ü r . B u n u duyan K e m a l , a r k a d a ş ı n ı teselli ve m â n e n k u v ­
v e t l e n d i r m e k m a k s a d ı i l e , biraz sonra n e ş r e d e c e ğ i m i z m e k t u b u n u B a ğ ­
dad'a, o r a d a bulunan a k r a b a s ı n d a n F â i k Bey v â s ı t a s İ y l e g ö n d e r m i ş t i r .
B a ğ d a d ' a v â s ı l o l d u ğ u g ü n b u m e k t u b u alan, h a l k ı n g ö s t e r d i ğ i su'-i
4 0
4 7
ceman-ı'hakikat,
un. 10, 8 Temmuz v.d.d. Ceride-i havadis, nu. 3751, 8 Temmuz 1878;
nıı. 3833, 12 Teşrinievvel 1878. Muhakemesinin başlaması münasebetiyle makale: Terceman-ı şark, nu. 90, 8 Receb 1295 = 26 Haziran 1878). Kemal, Ceride-i askeriye'den
ta'kib etmiştir.
• 4o Bu mektup da hiçbir yerde neşredilmemiştir ; Kemal'in Türk Tarih Kurumu'ndalti
evrakı arasında (Nn. 740), bir başkasının el yalısı iledir.
19 Şubat 1879 tarihine rastlayan Salı günü irade-i padişahı tebliğ olunup, rüt­
besi, nişanları alınmış ve bir geeo ailesi ile görüşebilmesi için müsaade edilmiştir. Ertesi
günü Der-saadet Kumandanı Adil Paşa delâleti ile Sirkeci iskelesine getirilip, Fransız
vapuruna râkiben İskenderun yolu İle Bağdad'a kadar götürülmesine Makam-ı seraskerî
Başyaveri İsmail Bey me'mur edilmiştir {Ceride-i havadis, nu. 3943, 29 Safer 1296 = 22
Şubat 1879). Aynı nüshada bu münasebetle Mücazat başlıklı bir makale de neşredilmiştir.
* Reşad Bey'İn, Kemal'e 4ddia-yi karabet eden talebe i ulûmdan Fâik Efendi
merhum daima o büyük adamın etvarü güftârmı taklid ve şeklü şemailini ta'rîf etmesi
ile, Kemal'in tİmsal-i hayali tamamıyle ma'kes-i hatırda mürtesem idi» diye bahsettiği
kimse olsa gerektir (Edib-i âzam Kemal, İst. 1325, s. 33 v.d.).
i 6
7
S ü l e y m a n Hüsnü P a ş a ile N a m ı k Kemal'in münasebat ve muhaberatı
147
k a b u l d o l a y ı s i y l e k a l b e n mahzun o l a n S ü l e y m a n P a ş a için, K e m a l ' i n
mektubu bir teseliî k a y n a ğ ı o l m u ş t u r .
K e m a l m e k t u b u n d a erazilin bu derece a l ç a k l ı k e d e c e ğ i n i u m m a d ı ­
ğ ı n ı , h a t t â beraetine k a r a r v e r i l e c e ğ i n i z a n n e t t i ğ i n i k a y d e d e r e k S ü l e y ­
man P a ş a g i b i bir ş a h s i y e t için B a ğ d a d ' d a b u l u n m a k t a n t e e s s ü r d u y ­
mak lâzım g e l m e y e c e ğ i n i y a z ı y o r . A n c a k M ü t e r c i m R ü ş d î P a ş a g i b i
kimselerin b ö y l e bir yerde y a ş a m a k l a üzüntüye kapılacaklarını hatır­
l a t ı y o r . Ona, s ı k ı l m a m a s ı , b o ş z a m a n l a r ı n ı e ğ l e n c e l i ve f a y d a l ı su­
rette g e ç i r e b i l m e s i için h â t ı r a l a r ı n ı y a z m a s ı n ı tavsiye e t m e k t e d i r :
1 8
4 0
« S e y y İ d ü ' i - a h r a r Efendimiz Hazretleri,
İ s t a n b u l ' d a n en s o n r a a l d ı ğ ı m f e r m a n - n â m e - i devletlerine v a k t i
v a k t i n e cevab v e r e m e d i ğ i m d e n d o l a y ı ne derece me'yus ve m ü t e e s s i f
o l d u ğ u m u ta'rif edemem. Hususiyle a r i z a m ı n t e a h h u r u b ö y l e m ü n a s e ^
betsiz b i r zamana t e s a d ü f e t t i ğ i a y r ı c a mucib-i h i r m a n o l d u . A l l a h
p o s t a n ı n b e l â s ı n ı versin ; zannederim k i bu arizamla beraber Öteki de
h u z u r - ı devletlerine y ü z s ü r e r . M e n e k ş e l i z â d e Salih E f e n d i
bendeleri
iltifat-ı e s a d d ı k a - p e r v e r î l e r i n i t e b l i ğ eyledi. K u l u n u z u n n e c a t ı n a i t i m a ­
d ı m , erazilin b u dereceye k a d a r denaeti i r t i k â b edeceklerine a k l ı m er­
m e d i ğ i n d e n i d i ; ma'amafih saye-i R e s û l ' u l l a h ' t a ne y a p a b i l d i l e r . B a ğ ­
d a d ' a g ö n d e r d i l e r , d e ğ i l m i ? Efendimiz, R ü ş d î P a ş a d e ğ i l s i n i z k i b u n ­
dan g ö n l ü n ü z c e bir t e e s s ü r h â s ı l o l s u n . V a k t i y l e Y e m e n ' d e de bulun^
dunuz. Ş i m d i B a ğ d a d ' d a bulunur iseniz ne olmak l â z ı m g e l i r ? A c a b a j
b ö y l e cezalara karar veren y a d i g â r l a r a s h a b - ı h a m i y y e t i de k e n d i
v i c d a n l a r ı n d a , k e n d i m i z a ç l a r ı n d a mı z a n n e d i y o r l a r ? Zehî
tesavvur-ı
bâtıl, zehî hayâl-i
muhal..
5 0
Hele o n â z e n i n D i v a n - ı h a r b ' i n u ğ r a d ı ğ ı rezalet, Efendimiz için
Z a ğ r a galebesinden b ü y ü k b i r muvaffakiyettir. Ş i m d i o r a d a elbette
Efendimiz'e b i r e ğ l e n c e lâzım olacak; o e ğ l e n c e t a b i î b i r mémoire
olur.
E v r a k ı n ı z da i n ş â ' I l a h y a n ı n ı z d a d ı r . Efendimize olan t e a l l û k - ı vicdan,
hasebiyle, b i r dereceye k a d a r hâli Efendimiz'e benzeyen N a p o l i o n
z a m a n ı n d a senelerce mahsur kalan General D u p e r r é ' n i n
memofre'ını
o k u d u m ; ş i m d i y e kadar g ö r m e d i ğ i m y o l d a b i r k i t a b . , Terceme-i h â i
ile b a ş l a m ı ş da g ö r d ü ğ ü v e k a y i i , m e s e l â bir neferin ş e c a a t i n i bile
g ö s t e r e c e k k a d a r tafsil e t m i ş . . Her v a k ' a y ı muhakeme e y l e m i ş . Efen5 1
i S
Süleyman Paşa Muhakemesi, s. ÖO.
İbn-ül Emİn M. K . İnal, Son Sadrıâzamlar,
c. III, s. 460 v.d.
İlk Meclis-i meb'usan azalarından İzmirli Menekşelizâde Emin Efendi'uin kardeşi.
B Victor-Quy (1775-1846).
*
9
6 0
1
Fevziye Abdullah
d i m i z ' i n Tarih-i umumî'den
b ü y ü k bir kitab v ü c u d e gelirmiş.. O yolda
b i r eser t e r t i b i e ğ l e n c e edilse, ahlata bir b ü y ü k bazine-i t a h k i k a t b ı ­
r a k ı l m ı ş olur. Hele bendeniz için b i r n ü s h a s ı n ı e d i n m e k , Efendimiz'i
g ö r m e k k a d a r arzu olunacak h â l l e r d e n d i r . T o d l e b e n ' i n
Efendimiz'e
â i d s i t a y i ş l e r i , bilmem m a n z u r - ı devletleri o l m u ş m u d u r ? Her devlette
m e v c u d olan i k i ş e r - ü ç e r b i r i n c i k u m a n d a n l a r d a n b i r i de Efendimiz
o l d u ğ u n u , g e r ç e k t e n asker o l a n l a r ı n h â l i n e l â y ı k bir Iisan-ı t a k d i r ile
beyan e d i y o r . A c a b a aleyhinizde Rusya generallerinden ş e h a d e t tale­
beden k e ç i s a k a l l ı , k e d i bıyıklı Rauf P a ş a hazretleri, T o d l e b e n ' e k a r ş ı
ne s ö y l e y e c e k ?
6 2
5 3
A r i z a m ı t a k d i m eden F â i k bendeleri a k r a b a m d a n ve i h v a n - ı sohb e t i m d e n d i r . K e n d i s i n e y a z d ı m ; hizmet-i â s a f â n e l e r i n d e b u l u n a c a k t ı r .
H â l i , m ü c e r r e b i m d i r . A s h a b - ı hamiyyet h i z m e t i n i , vatan hizmeti k a d a r
mukaddes b i l e n l e r d e n d i r . V â l î olan A b d u r r a h m a n P a ş a hazretleri dahi
fetanet ve h a m i y y e t i c â m i ' olan a s h a b - ı h a m i y y e t t e n d i r . H i ç ş ü p h e
yok k i ülfetinden tefeyyüz buyurulur.
E k r e m b e n d e l e r i n i n a y r ı c a a r i z a s ı var; b i r de r e s i m t a k d i m e t t i .
B â k î Efendimiz'i C e n a b - ı H a k k ' ı n a d â l e t - i m u t l a k a s m a emanet e d e r i m .
54
3 R e b i ' ü ' l - e v v e l , sene 96 [25. Ü. 1879]
Kemal»
N e ş r e t t i ğ i m i z bu m e k t u b u n t a r i h i n d e n i t i b a r e n , S ü l e y m a n P a ş a ile
K e m a l , uzun m ü d d e t muhabere e t m e m i ş l e r d i r . Bu arada K e m a l ' i n nâil-i
afv-ı âlî-i c e n a b - ı p a d i ş a h î ' y e mazhar o l d u ğ u , v i l â y e t - i ş â h â n e d e b i r
yere t a ' y i n o l u n a c a ğ ı haberi gazetelerde de n e ş r e d i l m i ş , Said P a ş a ' n ı n
E i
Mektubun, bu paragrafının şimdi kelimesiyle başlayan cümlesinden buraya kadarki kısmı Süleyman Sâmî Bey tarafından da neşrolunmuş, fakat tarihi S Rebi'ülevvel
1292 olarak yanlış kaydedilmiştir (Süleyman Paşa Muhakemesi, s. 60). Müellif, Kemal,
«Merhuma bir memoire yazmasını tavsiye etmiş ve peder de Tezkiretâ'l-vekayV
ismiyle
mevzu-l bahs olan eseri tahrire başlamış ise de, o aralık Ceride-i askeriye Harb-l ahir
Ve istihkûmât namıyle ve Fransızca'dan terceme suretiyle bir kitab dercetmeğe ibtidar
ettiğinden o kitabı tenkiden bâlâda zikri geçen Umdetâ'l-hakayıkh
te'lİf etmiş ve bu
münasebetle Tezkiretii'l-vekayV nâ-tamsm kalmıştır» diyor. Samı Bey, Tezkiret'd'l-vekayi'dea bâzı kısımları da bu eserinde uakletmiştlr ; bu kısımda Hediye-i asâkir Cemi­
yeti, Asâkir-i milliye taburları üzerinde de duran Süleyman Paşa, Kemal'in Vatan piyesindeki meşhur iki marşını da nakletmiştir Müteâkib mektublarda Harh Tarihi diye
bahsedilen eser, Umdetü'l-hakayık
olsa gerektir.
63 François Edouard (1808-1884).
Bu mektubun tamamı neşredilmemiştir Kemal'in Türk Tarih Kurumu'ndaki ev¬
rakı arasında, bir başkasının el yazısı iledir (Nu. 740). Bu makalemiz dizildikten sonra,
Süleyman Paşa'nın 25 Haziran 1879 tarihli mektubuna karşılık, Kemal'in 7 Eylül 1879
tarihli bir mektubuna da rastladık (Nu. 749).
6 1
S ü l e y m a n Hüanü P a ş a ile N a m ı k Kemal'in m ü n a s e b a t ve muhaberatı
143
Sadaret m e v k i i n e g e ç m e s i n d e n i k i ay k a d a r sonra, M a h m u d N e d i m
P a ş a ' n ı n Dahiliye N a z ı r l ı ğ ı s ı r a s ı n d a , K e m a l , ikamete me'mur e d i l m i ş
b u l u n d u ğ u M i d i l l i ' y e M u t a s a r r ı f t a ' y i n e d i l m i ş t i r ; 1881 yılı T e ş r i n i evvel'inde S ü l e y m a n P a ş a ' y a ise 7500 k u r u ş ma'zuliyet m a a ş ı b a ğ l a n ­
mıştır .
6 6
5 3
K e m a l a ş a ğ ı d a k i m e k t u b u n d a , S ü l e y m a n P a ş a ' y a b i r h a y l i zaman­
d ı r mektub y a z a m a d ı ğ ı n ı n sebebini a n l a t ı y o r : M e k t u b g ö n d e r d i ğ i k i m ­
selerin i s t i n t a k a t â b i ' t u t u l m a l a r ı , t e v k i f o l u n m a l a r ı , h u l â s a m e k t u b l a rının t a ' k ı b i d i r . S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n niçin m e k t u b g ö n d e r m e d i ğ i n i n se­
bebini b i l m e d i ğ i n i , b u n u n belki v a s ı t a n o k s a n l ı ğ ı n d a n ileri g e l d i ğ i n i
y a z ı y o r , S ü l e y m a n P a ş a , ona Harb Tarihi
adlı b i r eser y a z d ı ğ ı n ­
dan b a h s e t m i ş o l m a l ı k i bu eserin t a m a m l a n ı p t a m a m l a n m a d ı ğ ı n ı so­
ran Kemal, k e n d i s i n i n A b d ü l h a m i d ' e t a k d i m e t t i ğ i Celâlüddin
Hâresmşah
adlı piyesini g ö n d e r e c e ğ i n i b i l d i r i y o r . M u h t e v i y a t ı n ı izah et­
tiğimiz b u m e k t u b , S ü l e y m a n P a ş a ile K e m a l a r a s ı n d a k i m ü n a s e b e t i n
sekteye u ğ r a m a s ı sebeplerini de a y d ı n l a t m a k t a d ı r :
5 7
i D e v l e t l û K a r d e ş i m P a ş a m Efendim H a z r e t l e r i ,
Bir h a y l i z a m a n d ı r mektub a l a m a d ı m . T a t a f - ı devletlerine do b i r
h a y l i zaman k â ğ ı d g ö n d e r e m e d i m . B i r i n c i s i n i n sebebini bilmiyorum,,
i k i n c i s i n i n sebeb İ İlel-i sariyeden m a ' d u d olan h a m i y y e t e , velev b e n ­
den evvel t u t u l m u ş olanlar için olsun, benim t a r a f ı m d a n gidecek mekt u b l a r y i n e v a s ı t a - i sirayet o l d u ğ u n a h ü k m e d i l m e s i n d e n ve k i m i n ile
muhabere ettik ise, tevkifler, istintaklar a l t ı n a d ü ş m e s i n d e n i d i . Sizden
m e k t u b a l m a y ı ş ı m ise, elbette b ö y l e b i r sebebten v e y a n o k s a n - ı vesa­
i t t e n n e ş ' e t e t m i ş t i r . Zat ı s â m î l e r i n e biraz m e d a r - ı m a i ş e t v e r i l d i ğ i n i
i ş i t i y o r u m . Sahih ise, t e ş e k k ü r d e n b a ş k a ne denilir; d e ğ i l ise yine ne
diyelim? A l l a h büyük, istikbâl e b e d î d i r . N â - k â m olmak, b e d - n â m o l ­
m a ğ a benzemez. Osmanlılarız
can veririz,
nâm alırız biz s ö z ü , b e n i m
g i b i acezenin d e ğ i l , senin g i b i İ s l â m ' ı n ş â n ı n a l â y ı k t ı r .
Harb Tariki
ne o l d u ? Bitti ise i s t e r i m . M u k a b i l i n d e , bize â t u f e t
ihsan eden CelâTi de t a k d i m ederim. B i t m e d i ise, sebebinin i z a h ı m
66 Ceride i havadis, nu. 3940, 26 Safer 1296=19 Şubat İ879; nu. 4197, 8 Muhar.
rem 1297 = 22 Kâuunıevvel 1879.
Süleyman Paşa Muhakemesi, s. 9.
Kemal'in bu münasebetle Abdülhamid'e yazdığı 2. X . 1881 tarihli teşekkür
mektubu vardır (I. Hakkı Uzunçarsılı, Namık Kemal'in Abdülhamid'e
takdim ettiği ari^.
zalarla Ebüzziya Tevfik Bey'e yolladığı bazı mektuplar, Belleten, Türk Tarih Kurumu
Basımevi 1947, nu. 42, s. 373).
SB
5 7
Fevziye Abdullah
temenni eylerim.
kardeşim I
Bâkî
ellerini,
gözlerini
ö p e r i m ; benim
hamiyyetli
6 8
4 K â n u n ı e v v e l , sene 98 [16. X I I . 1882]
Kemal»
K e m a l ' i n m e k t u b yazmak hususunda ileri s ü r d ü ğ ü sebebler S ü ­
leyman P a ş a için de t a t m i n e d i c i o l m a m ı ş t ı r . C e v a b ı n d a b u sebebie
biraz a c ı b î r ifade k u l l a n m ı ş , muhaberelerinin kesilmesine
Kemal'in
me'muriyete t a ' y i n edilmesinin sebeb o l d u ğ u n u î m â e t m i ş olsa gerek­
t i r ; ç ü n k İ K e m a l a ş a ğ ı d a k i m e k t u b u n d a me'muriyet g i b i b a ğ l a r ı n , S ü ­
l e y m a n P a ş a ' y a sevgisini a z a l t m a y a c a ğ ı n ı , bir evvelki m e k t u b u n d a o l ­
d u ğ u gibi, mektublan teharrî edildiğinden, muhatabının m a ğ d u r olma­
m a s ı d ü ş ü n c e s i ile c e v a b v e r e m e d i ğ i n i ileri s ü r ü y o r . Y i n e b u n d a n ev­
vel n e ş r e t t i ğ i m i z m e k t u b u n d a o l d u ğ u g i b i , Tarih-i
Harb'ia. t a m a m l a n ı p
tamamlanmadığını sormaktadır:
« D e v l e t l û K a r d e ş i m Efendim H a z r e t l e r i ,
T e e s s ü r - n â m e - İ f a h i m â n e l e r i n i l â y ı k o l d u ğ u ta'zim ve t e e s s ü f l e
a l d ı m . M e ' m u r i y e t g i b i a l â ı k - i hasise, bendenizi mecbul o l d u ğ u m m e y l - i
m e ' â l î netayicinden olan mahabbet ve i n t i s a b - ı devletlerinden a y ı r a n r a y a c a ğ ı n ı , Efendimiz de tasavvur b u y u r u y o r s u n u z . A r i z a t a k d i m i n d e
V u k u b u l a n kusuruma i k i sebeb v a r i d i . Bunun bîri, b â z ı z e v a t ı n me*m u r i y e t i ü z e r i n e B a ğ d a d ' c a m u h a b e r a t - ı â s a f â n e l e r i n i n emin o l m a d ı ğ ı n a
d â i r ş u n d a n b u n d a n v e hususiyle F â i k ' t e n a l d ı ğ ı m h a b e r l e r d i r v e b i r i
ise bendenize â i d olan m u h a b e r a t ı n bir t e h a r r î - i f e v k ' a l - â d e a l t ı n d a
b u l u n m a s ı i d i . Nefsimce b i r ş e y d e n k o r k m a d ı ğ ı m a v i c d a n - ı p â k - i d â v e r â n e l e r i ş e h a d e t e d e r ; hususiyle Efendimiz'e olan mahabbet-i
mahsus a m ı ve ma'sumiyet ve m a z l û m i y e t - i v a t a n p e r v e r â n e l e r i n e olan î m a n
ve i t m i ' n a n ı m ı c e l i â d Ö n ü n d e olsam ilân etmekten ç e k i n m e m ; fakat
bendeniz, Efendimiz'den daha m e ş k û k b i r m a h l û k o l d u ğ u m cihetle,
a k ı l s ı z d o s t l u k edip de cevasis-i k i r a m ı n h a k k ı m d a olan su'-i n a z a r ı n ­
d a n zaten b i r m a ğ d u r i y e t - i f e v k ' a l â d e halinde bulunan zat-i s ı y a n e t s i m a t - ı k e r i m â n e l e r i n e de bir hisse ifraz etmek istemedim. B i h a m d ' i l l â h - i
teâlâ şimdi o belâ üzerimden kalktı. İ s t a n b u l ' d a kiminle muhabere
e t m i ş isem, hepsinden m e k t u b l a r ı m ı a l d ı l a r , o k u d u l a r , meslekimi ö ğ -
r,:!
Neşredilmemi; olan bu mektup, başkasının el yazısı ile, Kemal'in Türk Tarifi
Kurumu'ndaki evrakı arasındadır (Mu. 740).
S ü l e y m a n H ü s n ü Paşa ile N a m ı k Kemal'in m ü n a s e b a t ve m u h a b e r a t ı
151
rendiler. Bendenizden de m e k ü ı b istediler. Y a z d ı ğ ı m son cevab ile
l i s a n - ı mefsedetlerini s û r a h - i i d b â r a s o k t u m .
Tarih'i
Harb y a z ı l ı y o r mu? Y a z ı l ı y o r ise, bize de g ö r m e k nasib
olacak m ı ? Y a z ı l m ı y o r ise sebeb n e d i r ? Bunlara d a i r izahat i s t e r i m .
Ö y l e t e v e c c ü h ve mahabbet temennisi g i b i zevaide t e n e z z ü l ile d i l - h û n
edilmekten b a ş k a n i y a z ı m y o k t u r . B â k î m ü b a r e k ellerinizi, S â m î
Bey e f e n d i ' n i n de g ö z l e r i n i ö p e r i m . E k r e m , h â k - i p â y - i devletlerine y ü z
s ü r e r ve b i r a d e r i S â m î Beyefendi'ye a r z - ı h u l û s eder" .
BB
6 0
1
21 Ş u b a t , sene 98 [ 5 . I I I . 1883]
Bende-i s â d ı k l a r ı K e m a l »
K e m a l ' i n b u m e k t u b u , S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n ona y o l l a d ı ğ ı m e k t u b iarın elimize g e ç m e m e s i n i n sebebini de k ı s m e n a y d ı n l a t ı y o r ; e v r a k ı n ı n
a r a ş t ı r ı l d ı ğ ı ö y l e b i r zamanda S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n m e k t u b l a r ı n ı muha­
faza edememesi k a d a r t a b i î b i r ş e y olmaz. Esasen K e m a l ' i n de S ü ­
leyman P a ş a ' y a g ö n d e r d i ğ i m e k t u b l a r ı n a s ı l l a r ı m e v c u d d e ğ i l d i r ; ancak
o n u n m e k t u b l a r ı n ı k o p y a etme i t i y a d ı n d a k i b â z ı k i m s e l e r i n m e v c u d i ­
y e t i sayesinde bu v e s i k a l a r ı elde etmek m ü m k i n o l u y o r ; bununla be­
raber, S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n da Kemal'e B a ğ d a d ' d a n y o l l a d ı ğ ı m e k t u b l a r ı n d a n b i r i n i n b i r k ı s m ı o ğ l u S ü l e y m a n Nesib t a r a f ı n d a n n e ş r e d i l m i ş t i r .
M u h t e v i y a t ı n a bakarak, b u m e k t u b u n K e m a l ' i n b i r a z evvel n e ş r e t t i ğ i ­
miz m e k t u b u n a k a r ş ı l ı k y a z ı l d ı ğ ı n ı t a h m i n e d i y o r u z ; ç ü n k i K e m a l ,
m u h a t a b ı n ı , m a ğ d u r v a z ı y e t e d ü ş ü r m e m e k için m e k t u b g ö n d e r m e d i ­
ğinden b a h s e t m i ş t i ; Süleyman P a ş a aşağıdaki mektubunda hiçbir şey­
den korkmadığını anlatıyor:
< . . , . A c i z l e r i n d e n m e k t u b a l ı n a m a y ı ş , h a t ı r l a n a n esbabdan d e ğ i l ­
d i r . Ş u r a s ı n ı da i l â v e edeyim k i h i ç b i r sebeb sizin
mahabbetinizden,
i h l â s m ı z d a n beni men'edemez. İ k b â l ve i d b â r ı n b e y n i m i z d e k i a l â k a y a
k a t ' â t e ' s i r i olamaz. Siz K ı b r ı s ' t a i k e n y a z d ı ğ ı n ı z b i r k â ğ ı t ü z e r i n e y i n e
bu y o l d a b i r cevab v e r m i ş i d i m . H a t t â b i z i m m a h a b b e t ö y l e hâile-i
mevt ile ü r k ü p k a ç a c a k â ş ı k l ı k l a r k a b i l i n d e n de d e ğ i l d i r . G ü n o l u r da
İkimiz de d i n - ü vatan y o l u n d a ş e h i d d ü ş e r isek ne b ü y ü k f e l â h - u sa­
adet... Ö l e m e z d e s e v k - ı meslek ile b u saadet y a l n ı z bana ihtisas ede5
" Kemal'in mektublan bu taribte sıkı bir araştırmaya tâbi tutulmuştur. Bunu
Menemenli Rİfat Bey'e yazdığı mekt unlarında a da öğreniyoruz. Bahsettiği mektub, Fa­
ziletin Efendim Hazretleri ile başlayan ve mektublarının aranması dolayısiyle hiddetini
izhar ettiği 1882 Kânunısani'sinde yazdığı mektub olabilir; kendi el yazısı ile Türk
Tarih Kurumu'ndadır (Nu. 246),
GO Süleyman Paşa'nın oğlu (1866-1917).
6 1 Mektub metni başkasının el yazısı ile, Türk Tarih Kururnu'ndadır (Nu. 710).
Fevziye Abdullah
152
cek olursa, karılı pirehenimie huzur-1 s e y y i d ü ' ş - ş ü h e d â y a g i d e r e k y a l v a ­
r ı r ve nerede bulunsan seni ç e k e ç e k e y a n ı m a alır g e t i r i r i m . A l l a h ile
ahdolsun, e r v a h - ı ş ü h e d a - y i K e r b e l â ş a h i d i m olsun, İ m a m H ü s e y n
k ı d v e t ü ' l - ü m e r â v e s e y y i d i i ' ş - ş ü h e d â d ı r , hamdoisun hem de cedd-i
â z a m ı m d ı r . Ü m i d ederim k i beni red ve mahzun e t m e z » .
8 2
1883 t a r i h i n d e n sonra K e m a l ile S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n m ü n a s e b e t i n i ,
a y d ı n l a t a n vesikalara sahib d e ğ i l i z ; S ü l e y m a n P a ş a ' n ı n h a y a t ı n d a her­
h a n g i b i r d e ğ i ş i k l i k o l m a m ı ş , v e f a t ı n a kadar B a ğ d a d ' d a k a l m ı ş t ı r ,
K e m a l ise M i d i l l i ' d e n sonra Rodos ve S a k ı z m u t a s a r r ı f l ı k l a r ı n d a b u ­
l u n m u ş , g ö z l e r i n i S a k ı z a d a s ı n d a hayata y u m m u ş t u r . S ü l e y m a n P a ş a
onun ölüm haberini alınca, Ebüzzİya Tevfik'e bu acı h â d i s e d e n duy­
d u ğ u t e e s s ü r ü anlatan m e k t u b u n d a k i , < K e m a l ' i n z ı y a ' ı n a en z i y a d e
m ü t e e s s i r o l a n l a r d a n b i r i de benim. M e k t e b ş e r i k i m , pek eskidenberi.
s e v d i ğ i m , hissimin tercemanı, fikrimin h â m e - r â n ı , eyyam-ı musibetimin
t e s l i y e t - s â z - ı b î - i m t i n a n ı i d i . A l l a h g a r i k - ı rahmet eylesin » demekle,
B a ğ d a d ' a ayak b a s t ı ğ ı ve m ü t e â k i b g ü n l e r d e K e m a l ' d a n a l d ı ğ ı teselli
m e k t u b l a r ı d o l a y ı s ı y l a , ona k a r ş ı d u y d u ğ u minnet hislerini de y a ş a t ­
maktadır .
8 8
82 Külliyat-1 âsar ve Ihtisasai - Sâmî Bey Süleyman Pasaxâde,İ3t.,
Evltaf-ı islâmiye Matbaası 1918, a. 201. Süleyman Nesib'in tamamlanamamış bir makalesinde mevcuttur..
03 Ayn, eser, s. 201.