Serhat Küçük - Turkish Studies

Turkish Studies - International Periodical For The Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013, p. 1237-1246, ANKARA-TURKEY
ESKİ TÜRKÇEDE KUŞ İSİMLERİ*
Serhat KÜÇÜK**
ÖZET
Bu çalışmada, Eski Türkçedeki kuş isimleri ele alınarak
derleme yapılmaya çalışılmıştır. Çalışma, Miladi 8. yüzyıldan 11.
yüzyılın sonuna kadar olan mevcut bazı eserlerdeki kuş isimleri ile
sınırlanmış ve çalışmada Miladi 8 ile 11.Yüzyılda Eski Türkçede tespit
edilen kuş isimlerinin etimolojisi verilmeye çalışılmış daha sonra da bu
isimlerin tarihî lehçelerdeki seyirleri gösterilmiştir. Türk dilinin
kilometre taşları olarak sayılabilecek olan sırasıyla Orhon Yazıtları,
Yenisey Yazıtları, Bozkır Uygur Kağanlığı Yazıtları ve umumiyetle
Budizm ve Manihaizm’in işlendiği Eski Uygur Yazmaları ile Karahanlı
devleti zamanından bize yadigâr kalmış Divanü Lügat-it-Türk, Kutadgu
Bilig, Atabetü’l-Hakayık, Türkçe İlk Kur’an Tercümesi gibi eserler sadece
dil bilgisi açısından değil, aynı zamanda Türk kültürü açısından da çok
önemli kilometre taşlarındandır. Bu eserlerde araştırmacılar sadece o
dönemin yaşamış dil malzemesini değil, aynı zamanda Türklerin devlet
teşkilat yapılanmasını, askeri teşkilat yapısını, gelenek ve göreneklerini
yani kısaca başka bir anlamda törelerini, Türklerin yaşadığı coğrafyayı,
kullandıkları araç gereçleri, kılık kıyafetlerini, yiyecek ve içeceklerini,
dini inançlarını, yine yaşamlarındaki evcil hayvanlarla yabani hayvanlar
gibi pek çok konuyu kısaca Türk Kültürü adı altında toplayabileceğimiz
birçok konuyu tespit etmek, geçmiş Türklerin yaşantısına ışık tutmak
mümkündür. Bu hususlardan dolayı başta Divanü Lügat-it-Türk olmak
üzere yukarıda sıralanarak belirtilen pek çok eser bu yanları ile ele
alınıp incelenmiştir, incelenmeye de devam edilecektir.
Anahtar Kelimeler: Orhon Yazıtları, Eski Uygur Yazmaları, Divanü
Lügat-it-Türk, kuş isimleri.
THE BIRDS NAMES IN THE OLD TURKISH
ABSTRACT
In this study, we tried to make the assembly by taking the old bird
names in Turkish. This study is limited to bird names which were
written in some works between AD 8’th to end of the 11’Th century. In
this study, we tried to give the bird names etymology which were
detected from old Turkish used between AD 8’th to 11’th century and
the progression of the bird names in historical dialects was shown.
*
Bu makale Crosscheck sistemi tarafından taranmış ve bu sistem sonuçlarına göre orijinal bir makale olduğu
tespit edilmiştir.
**
Yrd. Doç. Dr. Karabük Üniversitesi Edebiyat Fskültesi Türk Dili Edebiyatı Bölümü, El-mek:
[email protected]
1238
Serhat KÜÇÜK
Orkhon inscriptions, Yenisei inscriptions, Steppe Uighur Khanate
manuscripts are regarded as milestones in Turkish language and in
general old Uighur manuscripts in which Buddhism and Manihaism
were committed, and also Divanü Lügat-it Türk, Kutadgu Bilig,
Atabetü’l Hakayık are the relics remaining to us from Karahan State,
and Turkish translation of Quran are very important works not only in
terms of language but also in terms of understanding Turkish culture.
Researchers has identified many elements that may be collected under
the names of Turkish culture such as the construction of state
apparatus, the military organizational structure, mores and traditions,
their geography, their tools, clothes, food and beverages, religious belief,
pets and wild animals that exist in their life besides the works of that
time lived in Turkish language. In this way, the life of the past Turks
was clarified. Thus, especially Divanü Lügat-it Türk, many works have
been pointed out above in order have been investigated and will
continue to be examined as well.
Bu çalıĢmada, onomastique‟nin (adbilim) içerisine giren ve adbilimin alt dalı olan hayvan
isimleri içerisinde spesifik olarak 8. ve 11. yüzyılın sonuna kadar olan dönemdeki kuĢ isimleri ele
alınıp incelenmiĢtir. Burada Eski Türkçenin sınırları ile ilgili olarak, bazı bilim adamları Eski
Türkçenin sınırları içerisine Köktürkçe, Eski Kırgızca ve Eski Uygur Türkçesini dahil
etmektedirler, bazı bilim adamları ise Eski Türkçenin sınırlarının içerisine Karahanlı Türkçesini de
dahil etmiĢlerdir. Bu çalıĢma sınırlandırılırken, Karahanlı Türkçesini de Eski Türkçenin sınırları
içerisinde gösterilmesi uygun görülmüĢtür. Köktürkçeden Karahanlı Türkçesine kadar olan
dönemde yazılan Orhon Yazıtları, Şine Usu Yazıtı, Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları,
Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Uygurca Altun Yaruk, Türkische Manichaica aus Chotscho I-III,
Türkische Turfan-Texte I-X, İyi ve Kötü Prens Öyküsü, Das Uigurische İnsadi Sūtra, Uygurca
Sadāprarudita ve Dharmodgata Bodhisattva Hikâyesi, Maitrisimit, Divanü Lügat-it-Türk, Kutadgu
Bilig (indeks), Atabetü’l-Hakayık, Türkçe İlk Kur’an Tercümesi gibi eserler taranarak, Eski
Türkçedeki kuĢ isimleri tespit edilmeye çalıĢılmıĢtır. Bunlara ilaveten Eski Uygur Türkçesi
Sözlüğü, Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Old Turkic Word Formation,
Sanglax, Lugati Çağatai ve Türki Osmâni, Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Derleme Sözlüğü (19631982): c: I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII, Drevnetyurskiy Slovar, Türk Dilinin
Etimolojik Sözlüğü, Versuch Eines Etymologischen Wörterbuchs der Türksprachen, Türkçe Sözlük
(TDK), Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi
Sözlüğü, Handbook of Oriental Studies gibi sözlükler taranmıĢtır. Tespit edilen kuĢ isimlerinin ilk
önce etimolojisi verilmeye çalıĢılmıĢ, etimoloji verilirken yukarıda belirttiğimiz sözlüklerinden
faydalanılmıĢtır. Daha sonra da kuĢ isimlerinin tarihî lehçelerdeki seyri gösterilmeye çalıĢılmıĢtır.
aŋ (ang) “yağı ile ilaç yapılan bir tür kuĢ” (DLT I 40-18), Clauson kelimenin kökeninin
Çince olabileceğini belirtmiĢtir (EDPT 165b). Karahanlı Türkçesinden sonra kelime tespit
edilmedi.
aya yersgü “yarasa” (Çiğilce), (DLT III 433-8); Clauson, kelimenin Çiğilce biçim
olduğunu belirterek, kelimenin kökeninin *yėrsi:- olduğunu belirtir (EDPT 972b). Gülensoy yersgü
Ģeklinin < *yarsgu biçiminden geldiğini belirtir (Gülensoy 2007: 1071), (bk. yarısa).
bagırlak < bağır+la-k “bağırtlak” denen kuĢ (DLT I 503, 505). Kelimenin kökeni ile ilgili
Clauson, bagırla- fiilinden gelmiĢ olabileceğini; fakat bağırla- fiili ile bagırlak kuĢ ismi arasında
semantik bağın bulunmadığını belirtir (EDPT 319a). Hasan Eren, bağırtlak ismine “yabani ördeğe
benzeyen kuĢ” anlamını vermiĢtir ve kelimenin Orta Türkçede bagırlak biçiminde geçtiğini
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
Eski Türkçede Kuş İsimleri
1239
belirterek, kelimenin içerisindeki -t- foneminin sonradan ortaya çıkmıĢ bir biçim olduğunu belirtir
(Eren 1999: 33). Gülensoy, bağırtgan „bir tür kuĢ‟ < *bā+KIr-(t)+la-k biçiminde açıklamıĢtır, yine
bu kelimenin Derleme Sözlüğünde bağırtlak, baartlük, bagartlak, bertlek biçimlerinde geçtiğini ve
hepsinin de “yabani ördeğe benzeyen, geceleri çok öten, koyu kurĢuni renkli bir av kuĢu”
anlamında olduğunu belirtir (Gülensoy 2007: 104), Kar. bagırlak, Çağ. bağırtlak, Osm. bağırtlak
(DS 479).
balıkçın < balık+çın “balıkçıl kuĢu” (DLT I 512). Bugün Türkiye Türkçesindeki balıkçıl
biçiminin Karahanlı Türkçesindeki Ģeklidir.
baybayuk < bay+bayuk < bay+bay+uk “kelebek kuĢu” (DLT III 179). Clauson kelimenin
*boybayuk < boyba:- biçiminden geldiğini belirtmektedir (EDPT 385a). Bu kuĢ ismi sadece
DLT‟de geçmektedir. Bu ismin Clauson‟un dediği gibi *boyba:- kökünden gelme olasılığının
yanında bu ismin baykuş ismiyle aynı kökten geldiğini düĢünmekteyim. bay: „zengin, güçlü,
kutsal‟, ikinci isim bay+uk ~ bay+ık Ģeklindedir. Karahanlı Türkçesinden sonra bu isim tespit
edilemedi.
budursı:n < budur+sın < bul+dur+sın < bıl+dır+sın “bıldırcın” (DLT I 513). Clauson
kelimenin *buldursı:n biçiminden geldiğini, -l- sesinin düĢmesi sonucunda oluĢtuğunu, kelimenin
sonundaki +sın ekinin de tıpkı +çın, +çıl, +sıl eki gibi hayvan isimlerine gelen yapım eki olduğunu
belirtir (EDPT 309a). Eren, bıldırcın biçiminin dar bir alanda kullanıldığını, çağdaĢ lehçelerde
bödene biçiminin yaygın biçimde kullanıldığını, bu Ģeklin de Moğolca bödüne biçiminden geldiğini
belirtir. (Eren 1999: 51). Kar. budursı:n (DLT I 513), Kıp. buyurçı:n (KĠ 36), Çağ. bıldırçı:n
(Sang. 300r 28), Osm. bıldırcın.
çaflı < çav+lı “Ģahin” (DLT I 431), Clauson, kelimenin kökeni ile ilgili etimoloji
yapmamıĢ, kelimenin Eski Türkçede çavlı biçiminde Malov‟da tespit edildiğini belirtmiĢtir (EDPT
397a). Eren, çavlı “ava alıĢtırılmıĢ doğan” olarak açıkladığı kelimenin ağızlarda da çavlı > cavlı
biçiminde yaĢadığını belirtir (Eren 1999 81). Gülensoy, çavlı “henüz ava alıĢtırılmamıĢ doğan” <
*çaw+lı biçiminde açıklamıĢtır (Gülensoy 2007 224). Bu isim Karahanlı Türkçesinde çaflı,
Osmanlı Türkçesi ve Türkiye Türkçesinde çawlı (Gülensoy 2007 224) biçiminde tespit edilmiĢtir.
çagrı < çakır-ı < çakır- “çağırmak” “doğan kuĢu” (DLT I 421; II 343; III 332), kelime
sadece Karahanlı Türkçesinde bulunmaktadır.
çançarga < çançar+ga < çançar yansıma kökenli bir kök gibi durmaktadır. “serçe kuĢu”
(DLT III 242), kelime sadece DLT‟de geçmektedir.
çibek “atmacaya benzer kuĢ” (DLT III 241), kelime sadece Karahanlı Türkçesinde vardır.
çulık < çul+luk “çulluk, üveyük büyüklüğünde alacalı su kuĢu”, Clauson, kelimenin kökeni
ile ilgili olarak herhangi bir açıklama yapmamıĢtır, sadece Batı Türkçesinde Osmanlıca, Türkiye
Türkçesi ve Türkmencede kelimenin bulunduğunu belirtir (EDPT 420a). Eren, kelimenin kökeninin
bilinmediğini belirtir (Eren 1999 101). Gülensoy, kelimenin *çū+luk < *çū yansıma kökenli bir
kök (Gülensoy 2007: 257). Karahanlı Türkçesinde çulık biçiminde tespit edilen bu kuĢ ismi
Osmanlıcada ve Türkiye Türkçesinde çulluk biçiminde bulunmaktadır.
karga: < *ka: „yansıma kökten türemiĢtir. “karga” Clauson, kelimenin karganın çıkardığı
sesten türediğini ve Eski Türkçe, Orta Türkçe ve ÇağdaĢ lehçelerde kelimenin karga veya garga
biçimlerinde bulunduğunu belirtir (EDPT 653a). Eren, kelimenin karganın çıkardığı sesten
geldiğini, Eski Türkçe, Orta Türkçe ve ÇağdaĢ lehçelerde kelimenin halen daha yaĢadığını, ayrıca
Tibetçede kelimenin kaka < kā kā biçiminde bulunduğunu belirtir (Eren 1999 212). Gülensoy da
kelimenin *kā yansıma kökünden geldiğini, ifade eder (Gülensoy 2007 466).Uyg. karga: (U II 32,
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
1240
Serhat KÜÇÜK
55), Kar. karga: (DLT I 425), Har. karga: (Kutb. 133), Kıp. karga: (KĠ 70), Çağ. karğa: (Sang.
272r 8), Osm. karga:
karlıgaç < kar+lıg+aç, Eren kelimenin Orta Türkçede karlıgaç > kargılaç biçimlerinde
geçtiğini, kelimenin karılık köküne +aç küçültme ekinin gelmesiyle oluĢtuğunu, karılık biçiminin
Teleütçede saklandığını belirtir ve karlaguç > karlanguç > kırlangıç Ģeklindeki açıklamanın doğru
olmadığını belirtir (Eren 1999 238). Gülensoy, kelimeyi karlıgaç < kar(ı)lı+gaç biçiminde
açıklamıĢtır (Gülensoy 2007 514). “kırlangıç” Uyg. karlıgaç (H I 94), Kar. kargılaç (DLT I 529,
III 178), Har. karlugaç (EDPT 657b), Kıp. karla:ga:ç (Hou 10 10), karlawuç (KĠ 70), karlıgaç
(Bul 11 15), Çağ. karluwaç/karlugaç (Sang. 272r 18), Osm. karlangaç, karılgaç, karlangıç,
karlankuş, karnakuş (DS IV 2665).
kargu:y “atmaca” (DLT III 241),Clauson kelimenin Köktürkçede karguñ biçiminde BK D
37‟de geçtiğini kargu:ñ > kargu:y > kargu: biçimine dönüĢtüğünü belirtir (EDPT 653a). Ancak
BK D 37‟de Clauson‟un karguñ biçiminde okuduğu kelime k(a)r(a)g(a)n biçiminde yer adıdır
(Tekin 2008 62). Kelime Eski Uygur Türkçesinde kargu: biçiminde ġu Destanında geçmektedir
(ġU G I), DLT‟de kargu:y Ģeklinde tespit edilen kelime muhtemelen kargu: biçiminin daha eski
Ģeklidir.
kekelik (bk. keklik).
keklik < *keke+lik < *keke “kekliğin çıkardığı ses”, kelime Eski Uygur Türkçesinde
Heilkunde I 50-2‟de kekelik biçiminde geçmektedir, Karahanlı Türkçesinde DLT‟de kelime keklik
biçimine dönüĢmüĢ ve diğer dönemlerde de keklik olarak devam etmiĢtir. Eren, keklik kelimesinin
Türkçeden Farsçaya, Tacikçeye ve Moğolcaya da geçtiğini belirtmektedir (Eren 1999 227).
Gülensoy, kelimeyi *kēk(i)+lik biçiminde açıklamıĢtır (Gülensoy 2007 492). Uyg. kekelik (H I 50
2), Kar. keklik (DLT I 479), Kıp. keklik (KĠ 38), Çağ. keklik (Sang. 300v 23), bu kuĢ ismi
Osmanlıca ve Türkiye Türkçesinde keklik biçimidedir.
kekük < *kek+(ü)k < *kek “kuĢ sesi” (yansıma), +k küçültme ekiyle yapılmıĢtır. “seksek
kuĢu” Kök. kekük (Irk Bitig 23), Karahanlı Türkçesinde kekük (DLT II 287), biçiminde
geçmektedir. Kelime Karahanlı Türkçesinden sonra tespit edilemedi.
kılkuḏruk < kıl+kuḏruk “kılkuyruk kuĢu” (DLT I 337). Bu biçim sadece DLT‟de tespit
edildi.
kılkuş < kıl+kuş “ördeğe benzer kuĢ” (DLT I 337), kelime Karahanlı Türkçesinden sonra
tespit edilemedi.
kırlıgaç (bk. karlıgaç).
koburga < kobur+ga “baykuĢ”, Eski Uygur Türkçesinde koburga TT VI 59, Karahanlı
Türkçesinde kelime DLT‟de koburga biçiminde geçmektedir. Karahanlı Türkçesinden sonra kelime
tespit edilemedi.
kordo:y “kuğu kuĢu” (DLT II 177; III 240), Karahanlı Türkçesinden sonra kelime tarihî
lehçelerde tespit edilemedi, çağdaĢ lehçelerde ise Altaycada kordoy, Teleütçede korday, Tarançi
lehçesinde kordoy biçiminde bulunmaktadır (EDPT 649a).
kö:gşi:n < *kö-k+ isim köküne “gibilik, benzerlik” anlamı katan “şin” isimden isim yapan
yapım ekiyle oluĢmuĢ. “turna” kelime sadece Abakan Yazıtında 13. Satırda tespit edildi.
kök tupulgan < kö-k tupul+gan “bir çeĢit kuĢ” (DLT I 519). Bu kuĢ ismi sadece DLT‟de
geçmektedir.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
Eski Türkçede Kuş İsimleri
1241
kökgen < kök+gen “kök renkli bir tür kuĢ” (DLT I 519), kelime sadece DLT‟de
geçmektedir.
kögürçge:n “güvercin”, Gülensoy kök+ür-ç-gün biçiminde açıklamıĢtır (Gülensoy 2007
399). Uyg. kögürçge:n (H I 40), Kar. kögürçgü:n (DLT III 419), Har. kügerçin (Kutb. 101), Kıp.
köwercin (Hou. 10 6), kögercin (KĠ 83), Çağ. kögerçin (Sang. 308r), Osm. güvercin.
kugu Kök. “kugu” Irk Bitig 35, Uyg. TT I 225, Kar. kugu (DLT III 225), kelime Eski
Türkçe, tarihî lehçeler ve çağdaĢ lehçelerde kugu~ kuğu biçiminde geçmektedir.
kuş bütün kuĢ türleri için kullanılan genel addır. Kök. kuş (Irk Bitig) 15, Uyg. kuş (U III
32), Kar. kuş (KB 75). Kelime Eski Türkçeden sonra bütün kuĢ türleri için kullanılan isim görevini
ÇağdaĢ lehçelerde de sürdürmektedir.
kuşga:ç < kuş+gaç “serçe kuĢu” (DLT I 455), kelime sadece DLT‟de tespit edildi.
kuzgu:n < kuz+gun “kara karga” Kök. kuzgun (Irk Bitig 14), Uyg. kuzgun (U III 32 5),
Kar. kuzgun (KB 1098), Har. kuzgun (Kutb 147), Kıp. kuzgun (KĠ 71), Çağ. kuzgun (Sang. 287r
26), Osm. kuzgun.
la:çın “Ģahin” Kök. la:çın (ETY II 66), Uyg. la:çın (AY 620 20), Kar. la:çın (DLT I 410);
KB 2381), Har. la:çın (Kutb. 109), Kıp. la:çın (KĠ 87), Çağ. la:çın (Sang. 317r 27), Osm. la:çın
(EDPT 763b).
seçe < seç-e “serçe” (DLT III 219), KaĢgarlı seçe kelimesinin Oğuzca olduğunu belirtir.
Ancak Batı Türkçesinde kelime hep serçe Ģeklindedir.
sıgırcuk < sıgır+cuk “sığırcık” (DLT I 501), kelime Karahanlı Türkçesinden beri dilimizde
vardır, kelime tarihî lehçelerde sıgırcuk veya sığırcın biçimlerinde geçmektedir.
simürgük “bülbüle benzer kuĢ” (DLT II 290), KaĢgarlı bu kelimenin Balasagun
diyalektinde bulunduğunu belirtir. Kelime Kutadgu Bilig‟de de geçer; simürgük KB 6609. Kelime
sadece Karahanlı Türkçesinde tespit edildi.
soŋkur < soŋ+kur “sonkur kuĢu” (DLT II 95; III 381), kelime sadece Karahanlı
Türkçesinde tespit edildi.
sügli:n < sügül- < süg- “kızarmak” “sülün kuĢu”, kelimenin kökeni tartıĢmalıdır, Clauson
kelimenin alıntı bir kelime olabileceğini belirtir (EDPT 820b), Eren, kelimenin kökeninin tam
olarak bilinmediğini belirterek, Räsänen‟in kelimeyi sügül- „kızarmak” kökünden getirdiğini; ancak
bunun düĢündürücü olduğunu belirtir (Eren 1999 379), Gülensoy sök-ül- “kızarmak” < sök“kızarmak” kökünden getirir (Gülensoy 2007 819). Kelime Eski Uygur Türkçesinde süglü:n
biçiminde Heilkunde II 24, 51‟de geçmektedir. Karahanlı Türkçesinde sügli:n ve süvli:n
Ģeklindedir (DLT I 444), Harezm Türkçesinde süglün (Kutb 160), Kıpçak Türkçesinde ise söwlün
(CC) biçimindedir. Kelime Oğuzcaya geçerken “g” sesini düĢürmüĢ ve sülün biçiminde geçmiĢtir.
süwli:n (bk. sügli:n)
şa < Çin. “alacalı kuĢ” (DLT III 211), kelime sadece DLT‟de tespit edilmiĢtir.
talwır “keklik” (DLT II 173), kelime sadece DLT‟de tespit edildi.
tartar < tar+tar (ses taklidi) “kumruya benzer kuĢ” (DLT I 485), kelime tarihî lehçelerde
Kıpçak Türkçesinde tartar (KĠ 56), çağdaĢ lehçelerde ise tartar biçiminde Kazak, Kırgız ve Hakas
Türkçelerinde bulunmaktadır (EDPT 536a).
teglüken “akbaba” < teg+lüg+en Uyg. teglüken (Maitr. 78 21), kelime sadece
Maitrisimit‟te tespit edildi.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
1242
Serhat KÜÇÜK
tewi “deve kuĢu” (DLT I 331), kelime Türkçede “deve” anlamındadır, “deve kuĢu” anlamı
sadece DLT‟de vardır.
togan < tog-an “doğan kuĢu” Kök. togan “doğan kuĢu” (Irk Bitig) 4, Eski Kırg. togan
“doğan kuĢu” (Malov 44, 7), Kar. togan (KB 2458), Har. togan (Tuh. 7b 2), Kıp. togan (KĠ 64),
çogan, çogan (KĠ 43), Çağ. togan (Sang. 179v 2), Osm. doğan.
togrıl < togra- “yırtıcı kuĢ” (DLT I 482; III 381), kelime kuĢ adı olarak ilk defa DLT‟de
geçmektedir; Eren kelimenin kökeni ile ilgili olarak Németh‟in togra- kökünden getirdiğini,
Clauson‟un da bu görüĢe katıldığını belirtir (Eren 1999 409).
toh “toy kuĢu” (DLT III 142), KaĢgarlı kelimenin Çiğilce olduğunu belirtir, kelime sadece
DLT‟de tespit edildi.
toy (bk. toh)
turıga “turna” (DLT III 174), turıga biçimi sadece DLT‟de geçmektedir. (bk. turnya).
turnya “turna” Kök. turnya (Irk Bitig 61), Kar. turna (DLT III 239), Kıp. turna (KĠ 63),
Çağ. turna (Sang. 173r 5), Osm. turna. Kelime çağdaĢ lehçelerde turna / durna biçimlerindedir.
turumtay “yırtıcı bir kuĢ” (DLT II 110; III 243), Clauson kelimenin kökeni hakkında
herhangi bir görüĢ belirtmemiĢtir (EDPT 550b). Kar. turumtay (DLT I 110, III 243), Kıp. turuntay
(KĠ 86).
ula:r “erkek keklik” (DLT I 122, II 213), kelime ilk olarak Eski Uygur Türkçesinde ula:r
Heilkunde I 63‟te geçmektedir, Karahanlı Türkçesinden sonra kelime tarihî lehçelerde
bulunmamaktadır, çağdaĢ lehçelerde ise ula:r Tuvaca, Kırgız ve Kazak Türkçelerinde
bulunmaktadır (EDPT 150a).
us “kerkes kuĢu” (DLT I 36, III 46), kelime sadece DLT‟de geçmektedir.
ü:gi “baykuĢ” (DLT I 9; III 118), Clauson kelimenin büyük bir ihtimalle ö- kökünden
türemiĢ olabileceğini belirtir (EDPT 101b), kelime Kıpçak Türkçesinde ü:gi (KĠ 19), Çağatay
Türkçesinde ügü (Sang 79v 26) ve Osmalıcada ügi biçiminde geçmektedir.
üpgük < üp+gük (yansıma kök) “ibibik kuĢu” Kök. üpgük (Irk Bitig 21), Uyg. üpüp (TT
VII 23 5) (DLT I 78), kelime Eski Uygurcadan beri übgük ve übüp Ģeklinde geçmektedir (TT VII
23), tarihî lehçelerde Karahanlı Türkçesinde übgük ve übüp (DLT I 78), Kıpçak Türkçesinde übük
(Tuh 37b), Çağataycada übük (Sang 58v 2), Osmanlıcada ibik biçimlerindedir.
übüp (bk. übgük)
yabakulak < yaba+kulak “baykuĢ” (DLT III 56), kelime sadece DLT‟de geçmektedir.
yangan < yan-gan “alaca karga” (DLT III 240), kelime sadece DLT‟de geçmektedir.
yugak < yu-gak “su kuĢu” (DLT III 240), kelime sadece DLT‟de geçmektedir.
yunkuş < yu-n- kuş (birleĢik isim) “tavus kuĢu” (DLT III 144), kelime sadece DLT‟de
geçmektedir.
yuy “bir çeĢit kuĢ” Kelime sadece Maitr. 32 14. satırında geçmektedir.
zanbı < Çince “orak kuĢu” (DLT III 441), kelime sadece DLT‟de geçmektedir.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
Eski Türkçede Kuş İsimleri
1243
KISALTMALAR
AY
Altun Yaruk
CC
Codex Cumanicus
Çağ.
Çağatay Türkçesi
DLT
Divanü Lügat-it-Türk
DS
Derleme Sözlüğü
EDPT
An Etymological of Pre-Thirteenth-Century Turkish
ETġ
Eski Türk Şiiri
ETY
Eski Türk Yazıtları
H
Heilkunde
Har.
Harezm Türkçesi
Hou
M. Th. Houtsma
Kar.
Karahanlı Türkçesi
KB
Kutadgu Bilig
Kıp.
Kıpçak Türkçesi
KĠ
Kitābu’l-İdrāk li Lisāni’l-Etrāk
Kök.
Köktürkçe
Kutb.
Kutb’un Husrev ü Şirin’i
Maitr.
Maitrisimit
Osm.
Osmanlı Türkçesi
Sang.
Sanglax
ġU
Şu Destanı
Tuh.
Et-Tuhfetü’z-Zekiyye fi’l-Lugati’t-Türkiyye
U
Uigurische
Uyg.
Eski Uygur Türkçesi
TT
Türkische Turfan-Texte
KAYNAKÇA
ARAT, ReĢid Rahmeti, Kutadgu Bilig (çeviri), Türk Tarih Kurumu Yayınları, Ankara, 1959.
ARAT, ReĢid Rahmeti, Atabetü’l-Hakayık, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2006.
ATA, Aysu, Türkçe İlk Kur’an Tercümesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2004.
ATALAY, Besim, Divanü Lugat-it-Türk Tercümesi, c: I, II, III, IV, Türk Dil Kurumu Yayınları,
Ankara, 1988.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
1244
Serhat KÜÇÜK
AYDEMĠR, Adem, “Kutadgu Bilig ve Divanü Lugati’t Türk’te Kuşlar”, International Journal
of Social Science, cilt: 6, sayı: 1, sayfa: 271-297, 2013.
AYDIN, Erhan, Şine Usu Yazıtı, Karam Yayınları, Çorum, 2007.
AYVERDĠ, Ġlhan, Misalli Büyük Türkçe Sözlük, Kubbealtı Yayınları, Ġstanbul, 2006.
BANG, W. und A. von Gabain, Türkische Turfan-Texte I- V, I = SPAW 1929, 1-30, II = SPAW
1929, 411-430, III = SPAW 1930, 183-211, IV = SPAW 1930, 432-450, V = SPAW 1931,
323-356, 1929- 1931.
BANG, W. und A. von Gabain und R. Rachmati (Rahmeti) Arat, Türkische Turfan-Texte VI,
SPAW, 93-192, 1934.
BANG, W.und R. Rachmati (Rahmeti) Arat, Die Legende von Oghuz Qaghan, SPAW, 683-724,
1934.
BROCKELMANN,C., Osttürkische
Mittelasiens, Leiden, 1954.
Grammatik
der
İslamischen
Litteratursprachen
CAFEROĞLU, Ahmet, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi, Ġstanbul, 1933.
CINCIUS, V. I., Sravnitel’nyjslovar’ tunguso-man’čžurskichjazykov, Leningrad, 1975.
CLAUSON, Sır Gerard, Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth-Century Turkish, Oxford
the Clarendon Press, London, 1972.
Derleme Sözlüğü, c: I, II, III, IV, V, VI, VII, VIII, IX, X, XI, XII, Türk Dil Kurumu Yayınları,
Ankara, 1963-1982.
ERASLAN, Kemal, Osman Fikri Sertkaya, Nuri Yüce, Kutadgu Bilig III (İndeks), Türk
Kültürünü AraĢtırmaları Enstitüsü, Ġstanbul, 1979.
ERDAL, Marcel, Old Turkic Word Formation, A Functional Approach to the Lexicon,
Volume: I, II, Wiesbaden: Harrassowitz, 1991.
EREN, Hasan, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü, Bizim Büro Basımevi, Ankara, 1999.
ERGĠN, Muharrem, Orhun Abideleri, Boğaziçi Yayınları, Ġstanbul, 1995.
EYUBOĞLU, Ġsmet Zeki, Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü (GeniĢletilmiĢ 4. Baskı), Sosyal
Yayınları, Ġstanbul, 1998.
GABAIN, A. Von, Türkische Turfan-Texte VIII (Texte in Brāhmī-Schrift), ADAW, Berlin,
1954.
GABAIN, A.Von Türkische Turfan-Texte X, ADAW, Berlin, 1959.
GABAIN, A.von und W. Winter, Türkische Turfan-Texte IX, ADAW, Berlin, 1958.
GAZĠHAN, Sultan Abdülhamid, Lugati Çağatai ve Türki Osmâni, Mihran Matbaası, Ġstanbul,
1298.
GRØNBECH, Kaare, Komanisches Wörterbuch, Türkischer Wortindex zu Codex Cumanicus,
Kopenhagen: E. Munksgaard, 1942.
GÜLENSOY, Tuncer, Türkiye Türkçesindeki Türkçe Sözcüklerin Köken Bilgisi Sözlüğü, Türk
Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2007.
HAMILTON, James Russel, İyi ve Kötü Prens Öyküsü, (çeviren: Vedat Köken), Türk Dil
Kurumu Yayınları, Ankara, 1988.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
Eski Türkçede Kuş İsimleri
1245
HAN, Muhammad Mehdî, Sanglax, (yayınlayan: Sır Gerard CLAUSON), London, 1960.
HAZAI, G. und Peter Zieme, Fragmente der Uigurischen Version des “Jin’gaŋjiŋ mit den
Gāthās des Meister fu” (Schriften zu Geschichte und Kultur des Alten Orients 3, Berliner
Turfantexte I), Berlin, 1971.
KARAMANLIOĞLU, Ali Fehmi, Gülistan Tercümesi, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara,
1989.
KAYA, Ceval, Uygurca Altun Yaruk, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1994.
LE COQ, A. Von, Türkische Manichaica aus Chotscho I-III, I= APAW 1911, Anhang Berlin
1912, II= APAW 1919, III=APAW 1922 (Türkçesi: Fuat Kösearif, Türkçe Mani Metinler I,
Devlet Basımevi, Ġstanbul., 1932.
MAUE, Dieter, Alttürkische Handschriften (teil 1), Franz Steiner Verlag, Stuttgart, 1996.
MUNKÁCSĠ, Bernhard, Árja és kaukázusi elemek a finn-magyar nyel-vekben, Budapest, 1901.
MUNKÁCSĠ, Bernhard (1904): Über die “uralten armenischen Lehnwörter” im Türkischen,
352-357, Budapest, 1904.
MÜLLER, F. W., Uigurica I, APAW, Berlin, 1908.
MÜLLER, F. W., Uigurica II, APAW, Berlin, 1910.
MÜLLER, F. W., Uigurica III, APAW, Berlin, 1922.
MÜLLER, F. W., Uigurica IV, (A. v. Gabain tarafından yayımlandı), APAW, Berlin, 1931.
NADELYAYEV, V. M- NASĠLOV, D. M- TENĠġEV, E. R- ġÇERBAK, A. M., Drevnetyurskiy
Slovar, Leningrad: Izdatel‟stvo Nauka, 1969.
ORKUN, Hüseyin Namık, Eski Türk Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1936, 1938,
1940, 1941.
ÖLMEZ, Mehmet, Hsüan-Tsang’ın Uygurca Yaşamöyküsü (VI. bölüm), Hacettepe Üniversitesi
Sosyal Bilimler Enstitüsü (YayımlanmamıĢ doktora tezi), Ankara, 1994.
ÖZÖNDER, F. Sema Barutçu, Uygurca Sadāprarudita ve Dharmodgata Bodhisattva Hikâyesi,
Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (YayımlanmamıĢ doktora tezi), Ankara,
1987.
ÖZÖNDER, F. Sema Barutçu, Üç İtigsizler, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1988.
RADLOFF, W., Bruchstück des Ârya Rājāvavādaka Genannten Mahāyāna Sūtra, St.
Petersbourg, 1911.
RADLOFF, W., Ein Fragment aus der Prajnāpāramitā, St. Petersbourg, 1911.
RADLOFF, W., Kuan-şi-im Pusar, Commissionnaires de I‟Académie Ġmpériale des Sciences, St.
Petersbourg, 1911.
RADLOFF, W., Nachtràge zum Chuastvanit, Bulletin de I‟Académie Ġmpériale des Sciences de,
St. Petersbourg, 1911.
RADLOFF, W., Uigurische Sprachdenkmäler, Akademic der Wissenschaften, Leningrad, 1928.
RAMSTEDT, G. J., Einführung in Diealtaische Sprachwissenschaft, I, Helsinki, 1952.
RAMSTEDT, G. J., Einführung in Diealtaische Sprachwissenschaft, II, Helsinki, 1957.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013
1246
Serhat KÜÇÜK
RÄSÄNEN, Marttı, Materialien zurMorphologie der Türkischen Sprachen, Helsinki
(StudiaOrientalia), 1957.
RÄSÄNEN, Marttı, Versuch eines Etymologıschen Wörterbuchs der Türksprachen, Helsinki,
1969.
RÖHNBORN, Klaus, Uigurisches Wörterbuch, Sprachmaterial der Vorislamischen Türkischen
Texte aus Zentralasien, Franz Steiner Verlag GMBH-Wiesbaden, 1977.
SHŌGAITO, Masahiro, Uighur Abhidharma Texte, Nakanishi Printing, Kyoto, 2008.
SHŌGAITO, Masahiro- Lilia Tugusheva- Setsu Fujıshıro, Daśakarmapathāvadānamālā, in
Uighur from the Collection of the St. Petersburg Branch of the Institute of Oriental Studies
Russian Academy of Sciences, Nakanishi Printing, Kyoto, 1998.
STAROSTIN, Sergei-Anna Dybo-Oleg Mudrak, Handbook of Oriental Studies, c: I, II, III
Boston, 2003.
Tarama Sözlüğü, c: I II, III, IV, V, VI, VII, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1963-1977.
TEKĠN, ġinasi, Kuan-şi-İm Pusar (Ses İşiten İlah), Atatürk Üniversitesi Yayınları, Erzurum,
1960.
TEKĠN, ġinasi, Buddhistische Uigurica aus der Yüan-Zeit, Akademiai Kiadό-BudapeĢt, 1980.
TEKĠN, ġinasi, Maitrisimit nom Bitig, Berliner Turfantexte IX, Berlin, 1980.
TEKĠN, Talât, Orhon Yazıtları, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 1988.
TEKĠN, Talât, Tunyukuk Yazıtı, Simurg Yayınları, Ġstanbul, 1994.
TEZCAN, Semih, Das Uigurische İnsadi Sūtra, Berliner Turfantexte III, Berlin, 1970.
TOPARLI, Recep, Muʿinü’l- Mürid, Atatürk Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Yayınları,
Erzurum, 1988.
TOPARLI, Recep, Hanifi Vural, Recep Karaatlı, Kıpçak Türkçesi Sözlüğü, Türk Dil Kurumu
Yayınları, Ankara, 2003.
Türkçe Sözlük (10. Baskı), Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2009.
USER, Hatice ġirin, Köktürk ve Ötüken Uygur Kağanlığı Yazıtları, Kömen Yayınları, Konya,
2009.
ZIEME, Peter, Magische Texte des Uigurischen Buddhismus, Berliner Turfantexte XXIII,
Berlin, 2005.
ZIEME, Peter, Manichäisch-türkisch Texte, Berliner Turfantexte V, Berlin, 1975.
ZIEME, Peter, Buddhistische Stabreimdichtungen der Uiguren, Berliner Turfantexte XIII,
Berlin, 1985.
ZIEME, Peter, Zur Buddhistischen Stabreimdichtung der Altan Uiguren, Acta Orientalia
Academie Scientiarum Hungaricae XXIX (2), pp. 187-211, Berlin, 1985.
ZIEME, Peter, Vimalakîrtinirdeśa Sūtra, Berliner Turfantexte XX, Berlin, 2000.
Turkish Studies
International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic
Volume 8/13 Fall 2013