Makale - Eğitim Bilim Toplum

Transkript

Makale - Eğitim Bilim Toplum
Makale
Bir Mekansal Paradigma
Olarak Öteki
Kurgusal Metinlerde “Öteki”lerin Mekanlar›na ‹liflkin Bir ‹nceleme
Suna KARAKÜÇÜK*
"Bar›nacak bir yer, yeterince yiyecek.
Bir yer, sokaklar›nda eski kahramanlar›n güvenle sürttükleri yüksek sesle konuflabildi¤imiz bir yer
tedirginli¤imiz ve korkular›m›z hakk›nda ve hiç kimsenin bir daha kaybolmad›¤›"
(Pink Floyd, The Gunners' Dream)
Özet
Bu çal›flma, "Biz/özne" ile "öteki/nesneler"(imiz) aras›ndaki iliflkiyi kavramsallaflt›rmada kullan›lan anahtar bir kategori olarak "mekan" üzerinde odaklanmak amac›ndad›r ve
uygarl›k günlü¤ünde bir ayr›mc›laflt›rma politikas› oluflturan ötekilefltirme ve mekansal
hegemonya kavramlar›na elefltirel bir bak›fl içermektedir. Farkl› bilim ve sanat alanlar›n›n
konusu olan "Mekan" ve "Öteki" kavramlar›n›n, gerçekli¤in bir biçimdeki yans›mas› oldu¤u
kabul edilen roman türü kurgusal metinlerde incelenmesi yaklafl›m› ile, bu kavramlar,
gerçekçi-toplumcu bir yap›t olarak bilinen "Fosforlu Cevriye" (Suat Dervifl, yaz›l›fl 1944-45,
ilk bas›m 1968) adl› roman›n mekansal kurgusunda, içerik analizi yöntemi uyar›nca
araflt›r›lm›flt›r. Bu ba¤lamda, çal›flma, "öteki"ler ve "mekansal ötekilik/mekansal kimlik"
tart›flmalar›n›n kültür ve davran›fl bilimleri alanlar›n›n yan› s›ra yaz›nsal alanda da incelenebilece¤ine dair bir okuma denemesine dayanmaktad›r.
Anahtar sözcükler: Yer/mekan, öteki, ötekilerin yeri/mekan›, romanda yer/mekan ögesi,
"Fosforlu Cevriye".
Abstract
This study is focused on the concept of "space" which we use as a key category to be
able to annotate the relationship between "us/the subject" and "others/the object". It
includes a criticising look on concepts of spatial hegemony and estranging, which
appears as a discriminative policy in the history of civilization. Concepts of space and
"others" which are subjects of different branches of science and art, are examined in fictional texts of realistic novel type that are considered as reflection of social reality.
According to this approach, the spatial construction of "Fosforlu Cevriye" (Suat Dervifl,
Written in 1944, first edition in 1968) known as an example of realistic-socialist novel, is
76
* Cumhuriyet Üniversitesi, E¤itim Fakültesi, Dr. / [email protected]
Makale
examined by the method of content analysis. In this context, this study attempts to make
a reading of "Fosforlu Cevriye" to show that discussions on "others" and "spatial estranging" can be held in literary field besides behavioral and cultural sciences.
Key words: Place/space, Other, Other's place/space, Place/space elements in novel,
"Fosforlu Cevriye".
Biz ve Öteki; ayr›cal›k ve ayr›mc›l›k...
Modern antropolojinin kavramsallaflt›rd›¤› bir terim olan "Öteki", flimdi/buras› (uygarl›k) ile
o zaman/oras› (vahfli toplum) aras›nda mesafelendirme içeren bir anlay›fl›n, farkl›l›k,
karfl›tl›k ça¤r›flt›ran sözcü¤üdür (Fabian,1999). "‹lkel ortakç› toplumdan ça¤dafl sosyalist
toplumlara kadar, insano¤lu her dönem ve yörede kendisini ve ötekileri farkl› görmüfl,
farkl›laflt›rm›fl ve farkl› gruplara koymufltur. Bu farkl›l›klardan baz›lar› ›rk, cinsiyet, renk, boypos gibi biyo-psikolojik kökenli oldu¤u halde, ço¤u evlilik, zenginlik, soyluluk, güçlülük,
yöneticilik, kentlilik, a¤al›k, hocal›k ve sosyal s›n›f gibi sosyal/kültürel kategorilerdir"
(Güvenç, 1972, s.249).
‹nsan ve toplum bilimlerinin içerdi¤i anlam›yla, Biz'den olmayana, Ben'den ayr› nesne ve
öznelere, baflka(s›) olma durumuna denk düflen bu kavram, sözlüklerde, insanlar›n kendi
aidiyetlerini/kimliklerini paylaflmayan toplumsal/kültürel çevreleri yabanc›laflt›rma e¤ilimi
olarak tan›mlanmaktad›r: "Irk, etnisite, din, mezhep, hemflerilik, afliret, akrabal›k, cinsiyet
gibi etkenlere göre durumsal olarak belirlenen öteki, farkl› olmay› ifade etti¤i gibi,
düflman olmay› da ifade edebilir ya da potansiyel olarak düflmanlaflt›rma e¤ilimini içinde
bar›nd›r›r" ve "Ben'in zorunlu karfl›t›d›r, öznellik aç›s›ndan insan›n dünyayla iliflkisinde kendini gösteren karfl› kutuptur" (Emiro¤lu ve Ayd›n, 2003; Timuçin, 1994).
Avrupa emperyalizminin, 15. yüzy›lda bafllayarak süregelen, Ötekine olan merak›
önceleri bir tür "entelektüel ya¤ma" say›labilecekken, 18. yüzy›lda yo¤unlaflan bir e¤ilimle, bir gözlem, karfl›laflt›rma, araflt›rma alan› haline gelmifltir. 19. yüzy›lda Öteki’nin "kullan›m›" konusunda giderek baya¤›laflan/sald›rganlaflan Bat›, Öteki’nin kendi hakk›nda
sahip oldu¤undan daha do¤ru oldu¤una inand›¤› bilgilere, kendi mant›¤› içinde inanarak, sömürgeci/sanayilefltirici yap›s›na uygun bilimsel çerçeveler yaratmaya çal›flm›flt›r.
Ça¤dafl/demokratik tav›r, tüm bilimlerde oldu¤u gibi, bu "kullan›m"a karfl› bir durufl
olarak, Öteki’nin bilimi olarak do¤du¤u söylenen antropolojiyi Öteki’nin diyalektik yap›s›n›
sorgulamaya ve kullan(›l)maktan çok/önce sayg› duy(ul)maya ça¤›rmaktad›r (Hentsch,
1991; Fabian, 1999; Havilland,2002).
Sor(g)u: Öteki(ler) kim(ler)dir? Nere(ler)de yaflar(lar)?
Güvenç (1972), ötekilefltirme politikas›nda kullan›lan yafl, cinsiyet, evlilik gibi üç temel kategoriye, zenginlik, soyluluk, e¤itim düzeyi ölçütlerini ya da Amerikan "demokrasi"sinde
WASP (Beyazlar, Anglosaksonlar, Protestanlar) statü grubu örne¤indeki ›rksal, dinsel, politik, hatta sportif sembolleri ekleyerek, çok say›da ötekilefltirme kategorileri
oluflabilece¤ini belirtmektedir. Jameson (1992), vahflilerin, ilkellerin, köylülerin, paganlar›n
ve üçüncü dünyal›, yerli, evsiz-barks›z gruplar›n, "Ötekiler" olarak an›ld›¤›n› söyler. Fabian
(1999) için baflka toplumlar, baflka kültürler, ayn› toplumdaki baflka s›n›flar, bizim
ça¤dafl›m›z olan baflkalar›, Ötekilerdir. Demir (2002), Türk toplumunun Ötekilerini alkolikler, evsizler, fahifleler, uyuflturucu kullananlar, yankesiciler, genç çeteler olarak sayar.
Emiro¤lu ve Ayd›n (2003)'a göre, ‹slam tarih yaz›c›l›¤›nda "müflrikler ve kafirler", H›ristiyan
77
Makale
dünyas›nda "do¤ulular, müslümanlar, paganlar", Nazilerde "yahudiler, solcular, eflcinseller ve çingeneler" Öteki kimliklerdir. Görüldü¤ü gibi, farkl› tarihsel ve toplumsal
yap›larda, merkez/ulusal kimlik, benzer e¤ilimlerle "Ötekiler" üzerinden ve "Ötekilefltirme
araçlar›"yla kurgulanmaktad›r. Bu araçlardan biri olarak, Ötekili¤in mekansal
çerçevesinin de tart›fl›lmas› gerekmektedir: Bölgeler, kentler, alanlar, binalar... Ötekilefltirmenin aç›k ya da gizli pekifltireçleri midir? Siyahlar, Yahudiler, paryalar, göçmenler,
taflral›lar, kad›nlar, sokak çocuklar›... kimlikleriyle oldu¤u gibi/kadar, yaflam alanlar›yla da
ötekilefltirmeye tabi midir? Harlem'de, gettolarda, Maharafltra'da, Diyaspora'da,
gecekonduda, gynaikonitisde ya da arka sokaklarda... neler oluyor?
Mekan, öznenin özneyle ya da nesnelerle bulufltu¤u, ey(lem)lendi¤i yerdir. Gür (1996)'ün
tan›m›yla "insan iliflkilerinin ve bu iliflkilerin gerektirdi¤i donat›lar›n içinde yer ald›¤›, s›n›rlar›,
kapsad›¤› örgütlenmenin yap› ve karakterine göre belirlenen bir boflun" (s.44)dur. ‹nsanl›k
günlü¤ünde, bafllang›çta fiziksel bir gereksinme olan, giderek toplumsal konum/kontrol
arac› ve kültürel öge haline gelen mekan ve mekansal de¤iflim kavram›, günümüzde
daha çok kentsel çevre, çevre tasar›mlar›, mimarl›k, toplumsal/çevresel psikoloji
tart›flmalar›n›n konusu olmaya bafllam›flt›r.
Bu çal›flma, ötekilik ve ötekilerin mekanlar› konusunu, bu alanlar içinde s›k›fl›p kald›¤› ara
yer(ler)den ç›kararak, yaz›nsal alanla ilgisi biçiminde tart›flmay› önermektedir.
Öteki(lik) ve Mekan
Günümüz Modernötesi yaklafl›mlar, mimariyi referans alarak, uzam üzerinde infla edilmifl
bir Ötekilikten söz etmekte ve postmodern uzamsall›k, ayr›cal›kl› uzam, anthropomorfik
mekan, uzam-fiil kavramlar›n› kullanarak, mekan tasar›mlar›n›n, davran›fl›, hatta bedenimizi "... yeni boyutlara do¤ru gelifltirmeye yönelik bir tür emir kipi oluflturdu¤unu"
(Jameson, 1992, s.69) ileri sürmektedir.
Mekan kavram›, insanl›¤›n, ekonomik, ideolojik, sosyo-psikolojik boyutlar›ndan ba¤›ms›z
tart›fl›lamaz. Fabian (1999), modern Antropolojiyi, etnografik araflt›rmalardan elde edilen
bilgileri ötekinin varl›¤›n› tan›(t)maktan çok, yorumlamakta kullanmakla suçlad›¤›
yaz›s›nda, "Bu yolla, Ötekinin ampirik varl›¤› teorik yoklu¤una dönüflmektedir" (s.11) der.
Bu reddetmecilik, bir tür mekansal hegemonyad›r; "baz›lar›"n›n, "baz›" mekanlar içinde
yaflamaya zorlanmas›d›r. Bu durum, merkezin kendisini Ötekiler üzerinde tan›mlamas›na
yararken, Lofland'›n "orta s›n›f korkusu", Sennett'in "günümüz insan›nda kamusal mekanda baflkalar›yla/yabanc›larla temas risklerinin yaratt›¤› korku" diye adland›rd›¤› ve
göstergesi, "di¤erlerinin konutlar›na, (mahallelerine) yönelik tedirginlik, korku ve nefreti
içeren bir zihinsel durum sonucunda onlar›n varl›¤›ndan ve yak›nl›¤›ndan rahats›z olma
hali" olan konutsal zenofobi gibi baz› korkular› da beraberinde getirir (Teymur, 1996)
78
Mekansal Ötekileflme, kentlerin uzunca bir zamand›r bo¤ufltu¤u iki önemli sorunun sonucudur: Modernleflme ve göçler. 19. yüzy›l sanayi kentlerinde, merkezin yerlefliklerini, yönetimi ve zihinsel eme¤i temsil edenler, kenar semtlerinkini ise kol emekçileri oluflturdu.
Adam (1996), bu paradoksal sürecin ürünü olan "Alt kültürlerin mekan›"n› flöyle tan›ml›yor:
"Metropol denilen büyük, vahfli orman, içinde, evli olmayan çiftlerin, bekar annelerin,
sürekli ayn› iflte çal›flmak istemeyenlerin, sanayiye, kente ra¤men do¤ay› hayvanlar› sevenlerin, eflcinsellerin, ücretli olmadan resim, heykel, müzik yapmak isteyenlerin, çocuklar›n› s›ra düzenli okullara göndermek istemeyenlerin, seferberliklere karfl› ç›kanlar›n,
k›saca mediokr (s›radan) olmak istemeyenlerin de kendilerine yaflam alan› bulabilecek-
Makale
leri bir yerdir" (s.83). Ancak, bu yap› içinde, Ötekilerin kendini yeniden üretebilece¤i yerler/mekanlar çal›nm›fl ya da ödün(ç) verilerek egemen/merkez kentsel yaflam biçimine
tahsis edilmifltir.
Öteki’ni red ya da Öteki’yle aras›na mekansal/s›ral› düzende mesafe koyma biçimindeki bu planlama politikas›na, Paris kentinin mimar› say›lan Haussmann örnek verilebilir: "...
militer amaçlara hizmet edecek bir cadde ve alan tasar›m› yapmakla kalmad›, ayn›
zamanda taflradan kente yerleflmifl yoksul kitleleri ve onlar›n ikamet mekanlar›n› da kent
d›fl›na tafl›yarak kent sosyolojisinin gentrifikasyon olarak adland›rd›¤› demografik ve
sosyo-kültürel temizleme ve iyilefltirme siyasalar›na da örnek oluflturdu. Kent merkezi, yoksullar›n banliyölere sürülmesi yoluyla politik ve kültürel olarak nezihlefltirilmifl oldu" (Aç›kel,
1995, s.127). Ayn› dönem ‹ngiltere'sinde de infla edilen "yatakhane binalar›" iflçi s›n›f›n›
denetim alt›nda tutman›n bir baflka örne¤idir: Amaç, iflçileri, mesai saatleri bitiminde
uzun bir yoldan evlerine sürükleyip geri kalan zamanlar›n› bahçe iflleriyle harcamalar›n›
sa¤lamakt› (Bayram, 1996).
Merkez ve Öteki aras›ndaki fark›n kentsel yap›lanmadaki mekansal ayr›flmalarla kurulmas›nda, "‹mgesel alan›n yenilenmesiyle birlikte, üst katmanlar taraf›ndan oluflturulmaya
çal›fl›lan yeni bir imge a¤› baflat bir konum tutmaya bafllar" (Demir, 2002, s.140). "Merkezi
imge a¤›" olarak da tan›mlanabilecek bu baflat imge a¤›, simgeleri ve gündelik diliyle de
yeni bir kimlik yarat›rken, "Kenar imge a¤›" denebilecek bir "di¤er" imge a¤›, "biz" ve
"Öteki" ayr›m›n›n toplumsal/davran›flsal uyar›mlar›n› içinde tafl›maktad›r. Demir (2002),
Ankara Gençlik Park›'n›n mekansal imgesindeki de¤iflimi araflt›rd›¤› çal›flmas›nda, merkezle Öteki’nin ayn› mekanlarda buluflmas›na iliflkin olarak, alan›n kullan›m›nda fiziksel ve
sosyal dokudaki de¤iflimleri, ayn› mekan›n farkl› insanlar taraf›ndan "güvenli" ya da
"tehlikeli" olarak alg›lanabildi¤ini ve cinsiyet ayr›m›na dayal› ve kad›n›n lehine gibi gösterilen bir alan ayr›flmas›n› saptamaktad›r. Bu son saptamaya, bilimsel araflt›rma gerektirmeyen bir görgümüzü/bilgimizi ekleyebiliriz: Yeme-içme yerlerindeki "aile salonu Æ üst
kat" ayr›cal›kl›l›¤›!
Co¤rafya içinde metropol-taflra, kent içinde de merkez-kenar anlam›nda farkl›l›klar
yarat›larak sürdürülen ötekilefltirme politikalar›n›n bumerang etkili sonuçlar› da olmaktad›r: Merkezin ötesinde/uza¤›nda kendileri için tasarlanan alanlara sürülenlerin yeni/ikinci kuflak çevrel alanlar türetmesi gibi; merkezle gel-git iliflkisi içinde yaflayan/yaflanan
Ötekilik, kendi Ötekisini yaratm›flt›r. Arslan ve Al (1996)'›n, Türkiye'nin do¤usunu örnekledi¤ini varsayd›klar› Van kentine iliflkin gözlemleri gibi; "Böylesi bir yer, bir yandan Bat›n›n
di¤eri iken, kendini kurmak için di¤erinin di¤erini oluflturmaktad›r" (s.154).
Roman: Yol boyunca gezinen ayna... Aynaya yans›yan Ötekilik.
Bachelard (1996), mekan araflt›rmalar›n›n, etnograf›n, co¤rafyac›n›n, fenomenologun,
ruhbilimcinin, ruh çözümcünün, mimar›n...vd. nin ortak ilgi alan› oldu¤unu, edebiyat›n ise
bu konuda yaz›nsal belgeler sa¤lad›¤›n› belirtir. Butor (1991), roman›n uzam› iflleyen
sanatlarla yak›n iliflkisi üzerinde durur ve "Düflüncede canland›r›lan uzam›n bir noktas›na
flövalesini ya da kameras›n› yerlefltiren romanc›, ressam›n karfl›laflt›¤› çerçeveleme, kompozisyon ve perspektifle ilgili sorunlarla karfl›laflacakt›r" (s.68) der. Jameson (1999) ise,
postmodern mimarinin metinsel yap›s›n›n yaz›n elefltirmenlerinin mülkü oldu¤unu söyleyerek, geleneksel roman okumalar›na karfl› "yeni roman okumalar›" önerir. Türk yaz›n›nda
da mekansal yap› ile yaz›n sanat› aras›ndaki çözümlemeci ba¤› önemseyen elefltirel
79
Makale
yaklafl›m, çevresel/mekansal olgular› özellikle roman türü yap›tlarda incelemeyi önermektedir (Kavcar, 1999; Moran, 1997-I, II). Son günlerin yaz›n gündeminde ise kifli, mekan
ve konu seçimini Ötekilerden ald›¤› vurgulanan, Ötekinin kendisini duyumsatmas›na
dayal› uzamsal/karfl›c› bir ifadeyle adland›r›lan "yer alt› edebiyat›/roman›" ya da "Öteki
edebiyat", "kara edebiyat" tart›flmalar› yer almaktad›r (Öktem, 2005;Kahraman, 2005).
Naci (1999), "Türk roman›n›n bafllang›çtaki olanaks›zl›klar›na kad›n ve erke¤in, genelde
ayn› mekanlar› paylaflmamas›, hayat›n kapal› ve tek yönlü olmas› da etkili olmufltur" (s.12)
der. Toplumsal yap›n›n her tür mekansal kurmacaya yans›mas› olan bu durum, Türk
roman›nda çevre-mekan betimlemelerinin tarihsel s›ralamas›n› da vermektedir:
Yaflant›lar›n genellikle ‹stanbul’da geçti¤i, kahramanlar›n flehrin belli semtleri ya da
mekanlar›yla özdefllefltirildi¤i, ilk roman örneklerinde mekan›n Do¤u-Bat› de¤erlerini temsil etmek bak›m›ndan bir anlam tafl›d›¤› görülür. ‹stanbul (Kad›köy) taraf›n›n mahalleleri
Osmanl›-‹slam geleneklerinin yaflad›¤› semtler, Beyo¤lu taraf› ise kentin bat›l›laflm›fl öteki
yakas› olarak betimlenmektedir. Oturulan mekan olarak da konak ve apartman, Do¤u
ve Bat› tarz› yaflam›n göstergeleridir (Moran, 1997-I). Bat›l› anlamda ilk Türk roman› say›lan
"Aflk-› Memnu"da Bo¤aziçi’nin "tatl› hayat" yaflayan zengin ve aylak insanlar› simgeledi¤i,
roman kahramanlar›n›n kiflilik özelliklerinin verilmesinde mekan/semt betimlemelerinden
yararlan›ld›¤› belirtilir. Ayn› dönem romanlar›ndan "‹ntibah" ve "K›r›k Hayatlar"da "ev d›fl›"
ile "kötü kad›n" kavramlar› iliflkilendirilerek, cinsel mutlulu¤un "ev d›fl›" mekanlarda
arand›¤›n›n vurgulanmas›, Beyo¤lu'nun bu anlamda olumsuz yaflant›lar›n mekan› olmas›,
ayn› düflünsel yap›y› yans›t›r. Kuntay'›n "Üç ‹stanbul", Karay'›n "‹stanbul'un Bir Yüzü" romanlar›nda da ayn› flehir, farkl› semtleriyle ve yal›, köflk, konak, harem, selaml›k, odalar vb. iç
mekanlar›yla adeta kiflilefltirilerek anlat›l›r. Ad›var'›n "Sinekli Bakkal"›nda "bat›l›laflman›n
bulaflmad›¤›, idealize edilmifl bir Türk-Müslüman mahallesi"ne iliflkin betimlemeler,
Karaosmano¤lu'nun "Kiral›k Konak"›nda, konakla ve apartmanla özdeflleflen roman
kiflileri, Güntekin'in "Kavak Yelleri"nde kasaba mekanlar›n›n ayr›nt›l› betimlemeleri, fiahap
S›tk›'n›n yaln›zl›k ve yazg›c› ruh hallerini bir flehrin kimli¤i gibi nitelendirdi¤i "Gün Görmeyen
Sokak"›, Oya Baydar'›n kahramanlar›ndan biri mutsuzluk üreten/çirkinleflen ‹stanbul olan
"Hiçbir Yere Dönüfl"ü ve Selim ‹leri'nin "Her Gece Bodrum", "Cehennem Kraliçesi" gibi son
dönem yaz›n›m›zda örnekleri giderek ço¤alan, ‹stanbul'dan kaç›fl romanlar›, mekansal
kurgu özellikleri öne ç›kan yap›tlardan bir kaç›d›r (Naci,2002).
Yaz›nsal alana iliflkin olarak mekansal/psikolojik çözümleme ölçütleri içeren bir
çal›flmada, Oktay (2002), Necatigil ve Attila ‹lhan fliirlerinde kentsel yaflama iliflkin olarak,
soka¤›n özgürlü¤ü, meyhanelerin anonimli¤i, kente karfl› k›r yaflam›n›n olumlanmas›, evin
özne haline gelerek kimlik, ideoloji ve pratik oluflturmas› gibi imgeler içeren iki farkl› ve
çeliflkin harita ç›karm›flt›r. Ayn› çal›flman›n roman incelemelerinde ise, H. R. Gürp›nar veya
Sevim Burak'›n romanlar›yla bafllayan Ötekili¤in romanda genifl bir alan oluflturdu¤una
de¤inilir ve Peyami Safa, Yusuf At›lgan, Demir Özlü ve Ferit Edgü'nün baz› romanlar›ndaki
örüntü, yaz›ld›klar› dönemin kentleflme sürecine ba¤lanarak, "Farkl›'n›n, Öteki'nin keflfi ve
dillendirilmesi de bu süreç içinde mümkün olmufltur" (s. 86) denir. Köro¤lu (2001) da
romandaki kad›n erkek etkileflimini irdelerken feminist edebiyat elefltirisinin öncülerinden
olan Simone de Beauvoir'›n romanlar›nda odak noktas› oluflturan "Öteki" (autre, other)
kavram›na at›fta bulunmaktad›r.
80
Bu yaklafl›mlar›n devam› olarak, bireysel ya da toplumsal bilinç/bilinçalt› alanlar› gibi,
yaz›nsal alan›n da benzer bir yap› tafl›d›¤› ve öte yandan merkeze ya da Öteki’ne yanl›l›k
Makale
tafl›d›¤› düflünülürse, mekanlar›n ötekili¤i ya da ötekili¤in mekanlar› kavramlar›n›n bir
roman örne¤inde incelenmesi ye¤lenebilir. Bu tür bir mekansal okuma/çözümleme için,
yaz›n elefltirmenlerince "farkl›", "s›ra d›fl›" bir yazar ve yap›t oldu¤u belirtilen, Suat Dervifl'in
"Fosforlu Cevriye" adl› roman› önerilebilir.
"Fosforlu Cevriye": Ev de¤il sokak. Ev kad›n› de¤il, sokak kad›n›. Evli de¤il, evsiz.
Suat Dervifl (1901-1972)'in, Türk yaz›n›nda toplumcu-gerçekçi roman türünün ilk örneklerinden biri say›lan "Fosforlu Cevriye" roman›nda, bu ideaya uygun olarak mekansal ve
çevresel ayr›nt›lar›n aç›k yüreklilikle betimlendi¤i, roman kahramanlar›n›n kiflilik özelliklerinin bile çevre/mekan betimlemeleri arac›l›¤›yla verildi¤i görülür: Cevriye, sahipsiz
"sokak"larla, afl›k oldu¤u adam s›cak ve güvenli "ev"le, Sümbül Dudu "randevuevi"yle,
Barba "meyhane"siyle, Mavro "kahvehane"siyle, öteki evsiz barks›zlar ise karakollar,
kald›r›mlar ya da izbelik mekanlarla özdefllefltirilmifltir. Bu nedenle, kiflilerin mekanlarla
iliflkileri, bir anomi içermez, tersine, bu iki öge aras›nda "ötekilik" anlam›nda gizli/çekici bir
ba¤ oldu¤u görülür. Roman›n iki önemli kiflisi, bir sokak kad›n› ve kaçak bir mahkumdur;
di¤er kifliler ise hayat kad›nlar›, onlar› satan ya da dost tutan erkekler, genelev patronlar›, katiller, kaçaklar, esrarkefller, nezarethane düflkünleri, kamyon floförleri ve gayrimüslümlerdir. Roman›n tipik mekanlar› Beyo¤lu, Galata, kenar semtler, sokaklar, kald›r›mlar,
otel odalar›, randevuevleri, karakol, hapishane, meyhaneler, kahvehaneler gibi "Ötekilerin mekanlar›" ya da harabeler, bostanlar, ma¤aralar, kamyon arkalar›, kuytu yerler,
metruk binalar, hamamlar, duvar dipleri, köfleler, yang›n yerleri, sokak lambalar›n›n alt›
gibi geçici mekanlar biçiminde, kenar›n da kendi d›fl›na itti¤i, "Ötekinin ötekisi" mekanlard›r. Ancak, roman›n kurgusunda bu kimliklerin ve mekanlar›n hiç biri için, yarg›lama ya
da olumsuzlama de¤il, gez(il)mesi, gör(ül)mesi, isten(il)meyenleri sev(dir)me anlam›nda
toplumcu bir olumlama vard›r. Bu anlamda, roman, "bir tan›ma/bilme biçimi olman›n
ötesinde, afla¤›lama, kaçma, düflmanlaflt›rma, evlilik iliflkisi kurmama gibi tutumlar› da
bar›nd›ran ötekilefltirme" (Emiro¤lu ve Ayd›n, 2003, s.661) ye karfl› durufl biçiminde, "Ötekilerin roman›" d›r.
Roman›n bafl/Öteki kimli¤i, Cevriye, ‹stanbul'un kenar semtlerinde ve karakollar›nda
herkesin tan›d›¤›, saçlar›ndaki ›fl›lt›larla ve güzelli¤iyle ünlü bir sokak kad›n›d›r. Ailesi, evi,
okuma yazmas› yoktur, çocuklu¤u da sokaklarda geçmifltir: "...‹stanbul’un izbe sokaklar›n›n, yang›n yerlerinin, mezarl›lar›n›n, surlar›n, Tekfur Saray› harabeleri ve bostanlar›n en
cazip k›z›yd› (s.10).
"Cevriye'nin bütün hayat› esasen, tan›nmayan, uzak, yabanc› ve meçhul insanlar›n,
hüviyetleri bilinmeyen kimselerin aras›nda geçmiflti. (...) yolunun üstüne ç›kanlar sadece
insanlard›. Ve sadece insan olmalar› Cevriye için yeterdi (s.53).
"Fosforlu Cevriye ‹stanbul kald›r›mlar›n›n çiçe¤i idi" (s.89).
"‹stanbul’un en süfli serserileri karfl›s›nda ç›r›lç›plak soyunan (...) kendini teslim eden
Cevriye, ‹stanbul sokaklar›n›n meflhur Fosforlu’su..." (s.110).
Cevriye, insanlar› ve yaflam› sever, dünyaya y›ld›zlardan geldi¤ine inan›r. "Bu güzel
y›ld›zlar› görünce (...) onlardan inmifl olmak hoflaf›ma gidiyor. De¤il mi ama abi?...Mantar
de¤ilim ki yerden biteyim" (s. 133).
"Cevriye hayat› her zaman seviyordu. Hiç ölmek istemiyordu. Hayat ummakt›. Hayat her
fleydi. (...) Hayat say›s›z ihtimal ve imkanlar demekti" (s.216).
81
Makale
Cevriye, törecili¤in kad›na yönelik mekansal s›n›rlar›yla, örne¤in agorafobi oluflturucu
evcilli¤i/mülkcüllü¤ü ile tan›flmam›flt›r; tersine, roman›n iki erkek karakterinden, Adam ve
Kerim'den çok daha genifl bir yaflam alan›na sahiptir. "Bar›nacak bir yeri olmadan
geçirece¤i gecelerden korkmuyordu. Çünkü o bütün hayat›n› böyle geçirmiflti. Bir hafta
üst üste ayn› yere yaflad›¤›, ayn› yerde yatt›¤› az vakti olmufltu" ( s.71).
"Cevriye hayat›nda birçok insan tan›m›fl ve birçok insan› bir daha görmemek üzere kaybetmiflti. O insanlar Cevriye'nin karfl›s›na birer sokak köflesinde ç›karlar ve .... yine bir köfle
bafl›nda Cevriye'den ayr›l›rlard›. Kalabal›ktan gelirler ve kalabal›¤a kar›fl›p giderlerdi"
(s.78).
Cevriye'nin iyimser kiflili¤i ve uyma, boyun e¤me, baflka seçenek düflünmeme/aramama
fleklindeki yaflam anlay›fl›, "Hayat›n baflka bir fleklini bilmiyordu ki...Sokaklarda dolafl›yor,
izbelerde (...) kad›nl›¤›n› isteyene veriyordu" (s.108), buna denk seçimsiz/rasgele mekanlarda geçmektedir: "Onun bütün çocuklu¤u bu köprünün üstünde, alt›nda ve civar›nda
geçmemifl miydi?" (s.23)
"Karanl›k soka¤›n göl haline gelmifl çamurlar›na bata ç›ka ilerliyor ve zihninde bar›nacak
bir yer ar›yordu. Dolmabahçe s›rtlar›na do¤ru gitse...Tafll›k'a ç›ksa...yazl›k bahçelerin baz›
barakalar›n› k›fl›n y›kmazlar. Yahut da Çiftlik Park› içinde saklanmak da fena olmaz" (s.52).
"Kim benim gibi bir garibe apartman tutar?" (s.117)
"Köprü sanki babalar›n›n eviymifl gibi alt›nda yatmay› yasak ederler..." (s.133).
"Mezarlardan hiç korkmam" (s.144).
"Bafl›n› sokacak bir delik arayarak Tophane'ye gitti, eski bir hamam viranhanesinin kap›s›n›
t›klatt›" (s.221).
Cevriye'nin yaflam›, bir gece evine s›¤›nd›¤› ve tutkuyla ba¤land›¤› "Adam"la de¤iflir. "O
sakin ve güzel adam" (s.196), roman›n "O" ya da "Öteki" ad›l› ile sözü edilen kiflisidir. "Öteki
niçin der gibi yüzüne bakt›" (s.65), "Öteki, paltosunu yerine asm›flt›" (s.84).
"O, Cevriye'ye sayg› gösteren ilk erkekti. (...) fiimdiye kadar hiç kimse ona "siz" dememiflti.
O, Cevriye'ye "siz" diyordu. Cevriye onun yan›nda, onun kendisini görmek istedi¤i gibi
olmak, daha do¤rusu görmemek istedi¤i gibi olmamak için kendi de fark›na varmadan
nefsine cebrediyordu. Cevriye'yi ona ba¤layan fley, onun Cevriye'yi kendi karfl›s›nda
böyle baflkalaflt›racak bir kudrette olufluydu" (s.104).
Cevriye, bu iri yar›, az konuflan, çok kitap okuyan, yaln›zca geceleri d›flar› ç›kan ve ne ifl
yapt›¤› belli olmayan adamda sevgiyi, güveni ve baba flefkatini yaflamaya, ona platonik
biçimde ba¤lanmaya bafllar. Z›t kifliliklerine karfl›n, gerçek bir aidiyetlerinin/yerleflikliklerinin olmamas›, ikisinin ortak/Öteki yanlar›d›r: "...herhalde ya h›rs›z ya da kaçakç›yd›.
Gece çal›fl›yordu.(...) Akflama kadar gazeteleri okuyarak vakit geçirifline, hatta bazen de
kitap okuyufluna, yaz› yazd›¤›na bak›l›rsa mektep medrese görmüfl birisi olmal›yd›" (s.69)
82
Cevriye, önceleri yaflam›ndan flikayet etmezken, adamla tan›flt›ktan sonra de¤iflir, eski ve
yeni yaflant›lar›n›n simgeleri olan "sokak" ve "ev" aras›nda seçim yapmak durumunda
kal›r."...fal›n ortal›k yerinde karfl›s›na iki yol aç›lm›fl" (s.115,116) t›r. Romanda bu psikolojik
de¤iflimin, giderek sokaklardan uzaklaflmas›n›n anlat›m› yine mekansal duygu durumlar/betimlemeler üzerinden verilir: "Bu oda dört köfle, çat›lar› yat›k bir tavan aras›
Makale
odas›yd›. Bu odada kenarda bir demir karyola, biraz ötede fleker sand›klar›ndan yap›lm›fl
bir kerevet ve bir de genifl masa vard›" (s.61).
"...o odaya, o güzel, temiz ve s›cak odaya kavuflmak istiyordu. Sanki uzun senelerden beri
orada otururmufl gibi özlemiflti" (s.75).
"fiimdi sokaklar onun için hapishane ko¤ufllar›ndan daha kasvetliydi" (248).
"Çamurlu sokaklar›, ya¤mur ya¤an so¤uk, pis ve çamurlu sokaklar" (261)
Bir ifl han›n›n en üst kat›nda olan bu odaya dik ve çok basamakl› bir "demir merdiven"
(s.77)le ç›k›lmaktad›r; merdivenler Cevriye’nin eski hayat›ndan kurtulma çabas›na uygun
flekilde, onu soka¤›n yaflam›ndan dikey/fiziksel olarak da ay›ran bir üst mekan olarak
betimlenmifltir: "Onu kendinden sonsuzca yüksek görüyordu" (s.90). Merdiven basamaklar›n›n çoklu¤u, yeni bir hayata bafllaman›n ve "Adam"a ulaflman›n zor oldu¤unu simgeler. Cevriye, bu basamaklar› ç›kmay› "gökyüzüne ç›kmak" (s.60) gibi, "bir tören gibi"(s. 111)
görmektedir: "Merdivenleri t›rmanacak, hay›r adeta kanatlanm›fl kadar kendini hafif
hissederek o merdivenleri ç›kacakt›" (s.203).
"Karanl›kta avluda ilerledi. Hat›rlad›¤› gibi merdiven sa¤ taraftayd›. Tafl basamaklar genifl
ve alçakt›. Yavafl yavafl ç›kmaya bafllad›. Her ç›kt›¤› basama¤› say›yordu. ‹nerken de
böyle yapm›flt›. Basamaklar› sayarak inmiflti. Bu suretle karanl›kta nereye kadar
ç›kaca¤›n› iyice anlam›fl olacakt›. Yüz basamak sayd›. Yüz basamakta onun hesab›na
göre merdivenin bitmesi laz›md›. Halbuki merdiven devam ediyordu (...) ne yapacakt›?
Bu merdiven bitinceye kadar ç›kacak m›yd›? Daha çok mu ç›kacakt›?" (s.76).
"...art›k onun gelmesinden tamamiyle ümit kesti¤i bir anda merdivende gayet hafif bir
p›t›rt› iflitti. (..) evet biri yaklafl›yordu. Merdivenleri çoktan ç›km›flt› (...) gelenin kendinin
bafl›nda bulundu¤u merdivenin alt basama¤›na geldi¤ini hissetti" (s.79).
Aflk ve Mekan:
Cevriye, adama ve tavan aras›ndaki odaya, hatta belki de önce odaya, afl›k olur. Bir
insan ve bir mekan, ona yaflam›n› sorgulatmaktad›r: Otel, karakol, randevuevi odalar› ya
da bazen var bile olmayan di¤er odalara karfl›, bu oda, "O eski handa, depolar›n
aras›ndaki o küçücük oda" (s.25), "...han›n üstündeki gizli oda, bu odan›n parlak ›fl›k ve
tatl› hareketi..." (s.72), Cevriye'nin yeni hayat›n›n metaforik merkezi olur: "Bir seyyare gibi
bu mihverin, sobas› gürül gürül yanan flu odan›n etraf›nda dönecekti" (s.81).
Romanda, aflk, kutsanan bir "oda"ya indirgenen "ev"le, yüzlerce "merdiven"le ç›k›lan yüksek bir "çat› kat›"yla, önünde saatlerce beklenen bir "kap›"yla, yemek "masa"s›yla, k›saca
sevdi¤i adamla paylafl›lan her türlü mekan›n yüceltilmesiyle yans›t›l›r: "Hayat›n›n en güzel
geceleri, onun odas›nda geçirdi¤i bu gecelerdi" (s.24).
"Onunla karfl›l›kl› yemek yerken "kar›kocalar da evlerinde herhalde böyle karfl› karfl›ya oturup yemek yerler..." diye düflündü. (...) kar› koca hayat› buydu... böyle bir oda içinde her
gün bir erkekle fakat ayn› erkekle geçen bir hayat... onunla evli olmak. Onunla ömrünün
sonuna kadar her gün ayn› sofrada kafl› karfl›ya yemek yiyece¤ini, bundan hiç b›kmayaca¤›n› anl›yordu" (s.86)
"Bu s›cak odada çay içmek (...) bunu vazgeçilmez bir zevk telakki ediyordu" (s.89).
"Cevriye hayatta kendisinin baflka türlü olabilece¤ini, hiç düflünmemiflti. (...)
83
Makale
çocuklu¤undan beri dilenci çocuk, köprüalt› çocu¤u, sokak süprüntüsü, en adi fahifle,
sürtük telakki edilmiflti..(...) halbuki buraya onun yan›na gelince art›k Fosforlu hüviyetini
tamamiyle kaybediyordu. Soka¤›n ve sade sokak olan mazisinin bütün çirkinliklerinden
sanki birdenbire bu kap›n›n efli¤inde y›kan›yor ve bu odadan içeriye bütün kirlerinden ve
fahifleli¤inden s›yr›lm›fl bir baflka kad›n olarak giriyordu" (s.105).
"Onu tan›d›¤›ndan beri her fley ona harikulade görünüyordu. ‹stanbul sanki bir sihirle
Cevriye'ye birdenbire baflkalafl›vermiflti. (...) Hayat›n fevkalade taraf› ...onun odas›nda
geçirdi¤i günlerdi" (s.107).
"B›rak buraya kendi babam›n evine gelir gibi geleyim. Buraya gelmeden edemiyorum
iflte" (s.122).
" Onun odas› cennetten bir parça gibi bir fleydi" (s.155).
"Onu kald›r›mdan meyhaneden randevuevi veya yang›n yerinden tan›yanlar bir de bu
odada görseler ona Cevriye diyemezlerdi" (s.156).
"Cevriye'nin, biri onun yan›nda, di¤eri de onun yan›nda bulunmad›¤› s›ralarda, iki apayr›,
iki bambaflka hayat› vard›. Bu iki hayat birbiriyle hiç de iç içe de¤ildi. En ufak flekilde biri
di¤erinin s›n›r›n› aflm›yor, muayyen ve kesin s›n›rlarla birbirinden ayr›l›yorlard› " (s. 159).
"Bu iki hayat›n aras›nda gecenin kal›n duvarlar› vard›. En karanl›k geceler o hayat› bu
hayattan ay›r›yordu" (s.161).
"Gözlerini aralay›nca yeniden bu sakin oday› (...) görerek, soka¤›, meyhaneyi, her fleyi
unuttu ve burada kalmak, buradan hiç ayr›lmamak ifltiyak›yla tutufltu" (s. 171).
Roman›n öteki "Öteki" kiflileri, Kap›c› Kerim, genelev patronu Sümbül Dudu, Meyhaneci
Mavro, Barba, sicilinde 106 sab›ka olan ve Galata'n›n "en iyi çocu¤u" diye an›lan yankesici Torpil fieref, zenci bir baba ile beyaz bir kad›ndan dünyaya gelmifl olan esrar kaçakç›s›
Sele fievki, morgta dirilen Zombi Recep, Top Melahat, köy aflüftesi Güllü, Kör Abdi, Arap
Cemile, Kumarc› F›flf›fl, Madrabaz Nuri, Gidinin Halil, Belan›n gözü Sabri'dir. Hiç biri de
kötü, sapk›n insanlar olarak betimlenmeyen bu kiflilerin Ötekilikleri, aralar›ndaki
dayan›flma ve yaflad›klar› alanlara hakimiyetleri ile, yaln›z varofllar›n de¤il flehrin tüm
mekanlar›n›n gerçek sahipleriymifl gibi betimlenmektedir: "Melahat ‹stanbul'u avucunun
içi gibi bilirdi. Nerde saklanacak bir kovuk, nerede sokaktan soka¤a yol veren bir geçit,
nerede içinde rahat rahat gizlenebilecek bir süprüntü sand›¤›, nerede mutfa¤›na arka
kap›dan dal›nacak bir koltuk meyhanesi var onun malumuydu" (s.8).
"‹smim Marika dedi, babam›n ismi Yorgo... Anam›n Erifli...925'te do¤muflum. ‹stanbullu,
bekar, çocuk yok, ev yok, koca yok, kimse yok...." (s.16).
"Barba iyi adamd›r. Gavur oldu¤una bin flahit ister! fiu Galata'da Barba'dan iyi adam
bulunmaz" (s.26).
"Sokak k›zlar›n›n uykusu k›sa ve az olur" (s.28).
84
"Mavro'nun köflesine gelince oras› zifiri karanl›kt›r. Hemen içeri dal. Dikkat et üçüncü kap›.
Solda...Üçüncü kap›...Aral›kt›r. Oradan dal. Kap›y› gürültüsüzce kapa. Zaten sürgü
ya¤l›d›r ses ç›karmaz. Kap›y› kapay›nca bu defa duvar› tuta tuta sa¤a yürü. Pencereler
vard›r. Bunlardan biri aç›kt›r. Oradan içeri atla. O pencereden Mavro'nun kahvesini
arkas›ndaki Çipil Mustafa'n›n odas›na gireceksin. Kovboy seni orada bekleyecek. Ona
Makale
dalgay› anlat. Seni benim yollad›¤›m› söyle. Sen orada oturma ha. Yandan Tekkeye yol
vard›r. Tekkenin solundaki avludan Tophane'ye yol ç›kar. Oradan s›v›fl. Ötesi senin
bilece¤in ifl. Katalaveni?..." (s.32)
"...soyca hangi sülaleden...Darülaceze çocu¤uyum"(s.33),.
"Buras› bas›k tavanl› bir k›r meyhanesiydi. Meyhane olmadan evvel herhalde buras›n› ah›r
olarak kullanm›fllard›. ‹çinde hala ah›rlara mahsus olan tezek kokusuyla kar›fl›k kekremsi bir
koku vard›" (s.43).
"Kör Abdi harikulade bir adamd›. Bir motor gibi süratli yürür, bir gecede Bal›kpazar›'ndan
bafllar, flehrin içindeki ve d›fl›ndaki bütün meyhaneleri dolafl›rd›" (s.47).
"Buyur bre fosforlu. Bizim oda Emperyal Otel, Grand Otel tabii" (s.72).
"Belan›n gözü Sabri, Karaköy'deki otellerin birinde bir oda tutmufltu" (s.86).
"Sümbül Dudu, benim pansiyonum cihan›n aktar›nda "premier classe" olarak nam
vermifltir, demiflti (s.93).
"Yer tahtayd›. Kanapenin önünde uzun, kirli bir aslan postu, oymal› yald›zl› bir orta
masan›n üstündeki yar› k›r›k bir vazo, sinek pislikleriyle renkleri de¤iflmifl yalanc› çiçekler
vard›. Pencerelerin birinin içinde renkleri soluk ve kirli ka¤›tlarla sar›l› iki saks› duruyordu.
Saks›lar›n birinde iri yapraklar vard›" (s.94).
"Orta kattaki iki odan›n bir günün içinde s›k s›k de¤iflen çift kirac›lar›..." (s.95).
"‹stanbullular ‹stanbul'u sokak çocuklar›na emanet edip gitmifllerdi" (s.138).
‹stanbul: Metropolün Ötekilefltirdi¤i insanlar, Ötekilerin metropollefltirdi¤i kent.
"Fosforlu Cevriye" bir ‹stanbul roman›d›r; güzelli¤iyle, savruklu¤uyla, z›t yaflant›lar›yla, bu
kad›n ve bu flehir birbirine benzemektedirler. Cevriye, dünyaya -ve bu kente- y›ld›zlardan
düflerek geldi¤ine inand›¤› yazg›s›n›n seçimsiz kentini hem denizi, kald›r›m›, kald›r›m
tafllar›, sokaklar› ve karakollar› ile hem de bu mekanlar›n aktörleri olan Öteki/dost insanlar›yla sever. Kentin biliflsel haritas›na ve bu yolla hayatta kalma, karn›n› doyurabilme
gücüne sahiptir. Bu ba¤, bir baflka Öteki’yle, "adam"la tan›flmas›yla artar ve ‹stanbul iyice
kutsal/fetifl kent haline gelir. Oktay (2002) da, ‹stanbul’u Paris, Dublin, ‹skenderiye gibi
kentlere benzeterek, "sürekli olarak çeliflkin ö¤eler üreten, kopma ve oluflma olgular›n› bir
arada bar›nd›ran 'fetifl mekan'lar" (s.187)dan biri olarak anmaktad›r. Türk roman›nda,
bafllang›c›ndan bugüne kadar, ‹stanbul’un bir çok yap›tta ana mekan ya da kurmacaya anlam ve görsel malzeme katan özlenen/öteki mekan olarak kat›ld›¤› bilinmektedir. Ancak "Fosforlu Cevriye"deki ‹stanbul, sadece yüzeysel olarak an›lan bir kent, bir
manzara ya da arka plan olarak de¤il, ya da Aksoy (2001)’un saptamas›yla "‹stanbul’un
bir yüceltilmifl mekan olarak verildi¤i Tanp›nar romanlar›"ndaki biçimiyle
kurgulanmam›flt›r; bazen iyi bazen kötü ama s›n›rs›z yaflant› seçenekleri olan bir yaflam
koflulu, canl› bir öge gibi ve roman kiflilerinin hem tutsa¤› olup hem de onunla bütünleflti¤i
büyük ve özel bir alan ve illaki sevilen bir yer olarak okura sunulmufltur:.
"‹stanbul bu. Mangizsiz ad›m at›lmaz. Lüküs memleket!" (s.19).
"... Cevriye'nin üstünde meteli¤i yoktu. Ama buras› art›k gurbet de¤il, ‹stanbul'du. Cevriye
içi titreye titreye 'Tafl›na topra¤›na kurban oldu¤um ‹stanbul' diye düflündü".(s.21).
85
Makale
"Cevriye avcunun içi gibi tan›d›¤› bu kocaman flehre gelir gelmez kendisini muazzam
saray›n›n içinde dolaflan bir sultan gibi büyük ve kudretli hissetti" (s.22)
"‹stanbul'a gelmek için ‹stanbul'a kavuflmak için bu kadar fleyi çekmek...de¤erdi" (s.23)
"Tafl›na topra¤›na kurban oldu¤um ‹stanbul diye yüz kere tekrarlayarak köprüyü geçti"
(s.25)
"‹stanbul onun kendi malikanesi gibi bir fleydi. Hayat› bütün bu sokaklarda geçti¤i için bu
flehrin tan›mad›¤› köflesi, buca¤› yoktu..." (s.70).
"Bu ‹stanbul insan pazar›yd›" (s.88).
"Cevriye kendini ‹stanbul'un en fl›k kad›n› zannederek gururla yürüdü" (99).
"Cevriye dünya yüzünde ‹stanbul'dan baflka bir yer yokmufl gibi hayretle bakt›.(...) ‹stanbul kald›r›m›nda bittik be abi" (s.123).
"Vallahi ‹stanbul ömür yerdir. Çok garip bar›nd›r›r. Burada anafordan yaflan›r" (s.134).
"K›z bu meslekte çok yosma görmüflüm ama sen ‹stanbul soka¤›n›n tam kendisisin" (s.232).
"Fosforlu Cevriye"de/‹stanbul'da Ötekilerin Mekanlar›
Cevriye, ‹stanbul’un birçok semtinin ama özellikle Galata’n›n Fosforlu'su olarak an›l›r.
Romanda bu semtler Ötekilerin yaflam serüvenlerini tamamlayan mekanlar olarak ve
okura bir "davran›flsal harita" sunacak kadar ayr›nt›l› ve canl› betimlenmifltir: "Dün gece
sabaha kadar Mecidiyeköy'de Fosforlu oynatt›k" (s.10).
"Bu ayazda Yüksekkald›r›m'da taban tepmek, köprüden geçmek..." (s.20).
"Ve üç kere yan›na yaklaflan erkeklerle Karacaahmet'e gidip geldi" (s.22).
"Evvela Beyo¤lu'na ç›km›flt›. Tarlabafl›'ndan geçmifl, Taksim Meydan›'na gelmifl, abidenin
önünde biraz gezinmifl, sonra ‹nönü Gezisi'nde tahta kanapelerin üstünde oturmufl,
Gümüflsuyu'ndan afla¤›ya Dolmabahçe'ye inmifl, yeni aç›lan yoldan Harbiye'nin yan›na
ç›k›nca tekrar Taflk›flla'n›n oralarda flöyle bir dinlendikten sonra ‹nönü Gezisi'ne gelmifl ve
Tepeüstü'nden afla¤›ya Yeniflehir'e do¤ru bir gitmifl, fakat sonra tekrar geriye dönmüfltü"
(s.31).
"... zihninde bar›nacak bir yer ar›yordu. Dolmabahçe s›rtlar›na do¤ru gitse... Tafll›k'a
ç›ksa...Yazl›k bahçelerin baz›lar›n› k›fl›n y›kmazlar. Yahut Çiftlik Park› içinde saklanmak da
fena olmaz" (s.52).
"Yine Galata'n›n, Çeflmemeydan›'n›n, Beyo¤lu yan sokaklar›n›n, Tophanenin, Taflk›flla,
Gümüflsuyu, Yeniflehir, Kurtulufl, Mecidiyeköy'ün biricik Fosforlusu olarak kal›yordu" (s.159).
"Tramvaydan Bebek'te inince Hisar'a kadar deniz kenar›ndan a¤›r a¤›r yürümüfl sonra hisarlara ç›km›fl, çal›lar›n arkas›nda yatm›fl ve macera arayan serserilerden saklanarak
akflama kadar (...) onu bulaca¤› saati beklemiflti" (s.165).
"Elindeki son parayla tramvaya binmifl ve (...) Kay›kç› Mahmut'u bulmak ve ondan birkaç
para almak için Bebek'e, oradan da yürüyerek Hisar'a gelmiflti" (s.53).
"... bir gece Edirnekap›'da bir mezarl›kta beraber sabahlad›¤› köylü bir asker..." (s.98).
86
"... karakolda Fosforlu'ydu. Sokakta, meyhanede yang›n yerlerinde Ah›rkap›
Makale
ma¤aralar›nda Tekfur Saray› harabelerinde, Çeflmemeydan›'nda, her yerde "Fosforlu
Cevriye" diye an›l›r ve öyle muamele görürdü" (s.105).
"Geceyi Yeflilköy'ün k›rlar›nda geçirmifllerdi" (s.126).
"... herifin pefline düfltük ve onunla birlikte Tahtakale'ye kadar gittik" (s.139).
"Herif Kurtulufl'ta sana döfleli bir apartman açacak. Zemin kat› memin kat› merhum
Karacahmet mezarl›¤›ndan Taflk›flla arsalar›ndan daha kötüdür?" (s. 148).
‹lhan Berk (1985), Galata’y› bir "harita yaz›" ya benzetir, "‹nsanlar›n yerine orada sokaklar,
evler, alanlar konuflur" der. ‹stanbul’un Osmanl›-‹slam geleneklerinden uzak, "Öteki" yan›n›
simgeleyen semti olan Galata, "Fosforlu Cevriye" roman›n›n ana mekan›d›r: "Paralar›
oldu¤u zaman Galata otellerinde oda tutarlar..." (s.47).
"...yeniden Galata'ya dönmek orada bir sabahç› kahvesinde veya Barba'n›n meyhanesinde bar›nmak için yürüyecek de kuvveti yoktu" (s.53).
"Vurulmas›ndan birkaç gün evvel Cevriye'yi görmüfl, onunla Galata'da bir meyhaneye
girivermifllerdi" (s.147).
"Cevriye'nin bu yeri tekrar bulamamas›na imkan yoktu, Galata'y› avcunun içi gibi bilirdi"
(s.70).
"Paflazadem k›skan›yormufl. Haydi böyle a¤›zlar Galata'da sökmez" (s.165).
"Allah Fosforlu'yu yaratmasayd› Galata'n›n kopuklar› ne yapard›?" (s.176).
"Galata'da en çok sevdi¤i yer Sümbül Dudu'nun eviydi. Buras›n› adeta s›cak bir aile
oca¤› gibi severdi" (s.235).
" ...öleyim, Galata'da öleyim dedim. fiu Galata'n›n pis kokusu yok mu?" (s.238).
"... Galata'n›n en meflhur dövmecisine gitmifl iki bile¤ine iki kelepçe resmi yapt›rm›flt›"
(s.248).
Cennet ve her yer: ‹yi k›zlar-kötü k›zlar ayr›m›nda "sokak" ölçütü
Sokaklar, mekansal Ötekili¤in, cadde, meydan, bulvar vb. alterlere göre ilk ve daha s›k
an›msanan simgesidir ve bu grubun kendi içindeki bir ayr›mc›l›¤› da yans›t›r: Sokak
çocu¤u, sokak k›z›/kad›n› söylemlerinde oldu¤u gibi bir sokak erke¤i olgusu oluflmam›flt›r.
Erkekler, soka¤›n gece gündüz ve do¤al sahipleridir. Sokak, yol, köfle, kald›r›m vb. d›fl
alanlar›n erkekler için yüklenen anlam› yabanc›lafl(t›r)ma içermezken, ayn› mekanlar
kad›nlar ve çocuklar için evden/evcillikten uzaklaflt›ran olumsuz bir çok anlam tafl›r.
"Fosforlu Cevriye"de, roman›n ana duygusuyla çok uyuflan biçimde, hem çeken hem de
iten mekanlar olarak betimlenen sokaklar, Cevriye ve öteki sokak kad›nlar› için özgürlük/varolma oldu¤u kadar, çekince/yok olma mekanlar›d›r. O, "avcunun içi gibi bildi¤i"
(s. 8,70,135,179) sokaklarda güven içindedir; ifli, dostlar›, tüm yaflam ö¤eleri oradad›r ve
sokaklar› sever: "Ondan ayr›l›rken duydu¤u teessürü flimdi sokaklarda serbest dolaflmaktan duydu¤u sevinç içinde eriyip kaybetmifl gibiydi" (s.71).
"Kendini... bu basit, temiz ve canl› bir sokak çocu¤u taraf›yla göstermek istiyordu (s.144).
"Can›n› sevdi¤im ‹stanbul sokaklar›. Ya¤mur ya¤›nca misk misk kokar. (...) Allah›n sevgili
kar›s›s›n Cevriye, çünkü o seni sokakta halk etmifl, sokakta yaflatoor" (s.239).
87
Makale
"Kodesteyken sokaklar› düflünüyordum. Çamurlu sokaklara can at›yordum" (s.261).
Öte yandan, sonunun sokaktan gelece¤ini bilmenin açmaz›ndad›r: "Bu sokaklar insana
zindan olur" (s.18).
"Günün birinde bir karakol köflesinde, bir kald›r›m kenar›nda, bir arsan›n yabani otlar›
aras›nda, bir hende¤in içinde tek bafllar›na bu dünyadan ayr›lmak" (s.379).
Bu mekansal ikilemin nedeni aflkt›r: "O bir odada yafl›yor, benim gibi sokaklarda
yatm›yor..." (s.110).
"Sevgilisine giderken... soka¤› üzerinden s›y›r›p at›yor, baflka bir kimlikle gidiyordu" (155)
"... bu sokak k›z› "Fosforlu Cevriye" (...) kendisine bir sokak kad›n›na bakar gibi bakmam›fl
(...) bu adam›n karfl›s›nda (...) mahçup ve temiz oluyordu (155)
Sokaklar, Cevriye'nin ve Ötekilerin seçimsiz mekanlar›d›r, bu nedenle sokak davran›fllar›
sert ve umursamazd›r. Sokaklar yoksullu¤un, kimsesizli¤in, mekans›zl›¤›n, ötekili¤in mekanlar› oldu¤u için ve tam da bu nedenle özgürlü¤ün, dayan›flman›n, dostlu¤un da mekanlar›d›r. Sokaklarda anomi yoktur, tersine kurallar ve bir tür sokak aktöresi vard›r: Örne¤in,
"Allah'›n soka¤›n› hükümet bizim için yapt›rm›fl!" (s.21) denir, "sokak k›zlar›n›n uykusu k›sa ve
az olur" (s.28), Sokaklar, "kimsenin beylik çiftli¤i de¤ildir" (s.29). Bu mekans›zl›kta yaflamak
için sokaklar› iyi bilmek (s.8,31,70), bütün sokak çocuklar›nda oldu¤u gibi yüzme bilmek
gerekir (s.57), köfle bafllar› sahiplidir (s.136), soka¤›n ahlak›, usulü, s›rdafll›¤› vard›r (s.105,
167, 206).
Romanda, köfleler/köfle bafllar›, kald›r›mlar, sokak lambalar›n›n alt› gibi mekansal
ayr›nt›lar da Ötekili¤in bar›nma, buluflma araçlar›d›r. Bachelard (1996), "Köfleye çekilen
her ruhta s›¤›nma figürü vard›r. S›¤›naklar›n en k›s›r› olan köfle, incelenmeyi hak eder. Köfle
hareketsizlik sa¤lar. Bir tür yar› hücredir; yar›s› duvar, yar›s› kap› bir hücre. ‹çerinin ve
d›flar›n›n diyalekti¤ini içerir" (s.154) der ve s›¤›n›lan köflelerin yaflam› yads›d›¤›n›,
k›s›tlad›¤›n›, gizledi¤ini belirtir.
"Fosforlu Cevriye" roman›n›n mekansal kurgusunda, Cevriye’nin sokaklar kadar iyi tan›d›¤›
bir di¤er mekan olan "Karakol"lar, soka¤a göre "içeri"si say›l›r ve alays› bir biçimde
Cevriye’nin "yasal ev"i gibidir, O ve di¤er "çat›s›z kad›nlar" için so¤uk ve karanl›ktan korunduklar› bir meva'd›r: "Cevriye...Senelerden beri bu karakolun ve benzerlerinin daimi misafirlerindendi" (s.7).
"Birazdan üzülebilirdi. fiimdi s›cak bir odadayd›. Sigaras› vard›" (s.17).
"O so¤uk k›fl geceleri, paras›z oldu¤u zamanlarda kendisini yakalay›p karakola
götürmelerini adeta ister, karakollar› bir bar›nak gibi severdi...Hele o Beyo¤lu'ndaki
karakol. O semtte yakaland› m› Cevriye, "karakolda ayna var" diye m›r›ldan›rd›. Ve, o
karakol aynas›nda kendisini seyretmeyi ve süslemeyi çok severdi" (s.267).
Cevriye ve arkadafllar›, sokakta yakalan›p karakola düfler, karakoldan kaç›p sokaklara
düflerler. Bu mekansal döngüde, duvar›ndaki "süslü bir endam aynas›" s›k s›k vurgulanan
Beyo¤lu Karakolu, onlar için özel ve "sevilen mekan"d›r. Ayna, Cevriye ve Ötekiler için
mekan› ayr›cal›kl› k›lar. Cevriye’nin güzelli¤ini ay›rt ettirici bir eflya olan bu ayna, bazen de
görüntüsünden utanmas›na neden olur:
88
"Yukar›ya ç›kan merdivenler buzlu caml› camekanlarla örtülüydü. Tam bu camekan›n
Makale
karfl›s›na gelen duvar›n ortas›nda cevizden ince oymal› bir çerçeveyle süslü bir endam
aynas› vard›. Yerlere kadar inen bu aynan›n iki taraf›nda herhalde eskiden portmanto
gibi bir fleyler bulunmufl olmal›yd›. (...) Cevriye'yi ilk defa bu karakola getirdikleri zaman
büyük bir sevinçle: "Aaaa!..Karakolda ayna var!...diye ellerini ç›rpm›fl ve aynaya do¤ru
koflmufltu. Cevriye'nin kendini bir defada yukar›dan afla¤›ya kadar gördü¤ü biricik ayna
buydu. (...) Evet karakolda ayna vard›. Kimse meflgul olmad›¤› ve sabahlar› temizli¤e
gelen ihtiyar kad›n da tozunu almay› düflünmedi¤i için bu ayna kirli ve bulan›kt›. Bu
aynaya kimse bakmazd›. Bir hadisenin heyecan ve asabiyeti içinde karakola girip ç›kanlar›n akl›na bu aynaya bakmak gelmezdi. Bu karakol aynas› sadece sürtüklerin kendilerini seyrettikleri aynayd›. (...) ...onlar bu karakol aynas›nda yüzlerini gözlerini düzeltirler,
saçlar›n› tararlar, çoraplar›n› çekip gerginlefltirir, bluzlar›n›n eteklerden ç›km›fl bellerini
düzeltirler veya çamurlu ayakkab›lar›n› tükürükle ve mendille temizlerlerdi" (s.13).
"Buna ra¤men hepsi karakoldan ç›karken aynan›n önünde bir an olsun durup kendilerine bakmaktan, kendilerini süslemekten al›koyamam›fllard›. Karakolda ayna vard›. Bu her
karakolda bulunan bir fley de¤ildi. fians onlar› buraya getirmiflti bu akflam. K›r›k ayna
parçalar›nda yüzlerini, vitrinlerde vücutlar›n› yar›m yamalak gören bu k›zlar› için karakolun bu aynas› bütün kederlerini unutturan, bütün hiddetlerini yat›flt›ran bir fleydi. Kendilerini
görüyorlar, kendilerini süslüyorlar, kendilerine belki de alt› ayl›k bir çekidüzen veriyorlard›.
Güzelliklerini burada seyrediyorlar, çirkinliklerini bu aynada tashih ediyorlard›. Karakolda
ayna vard›... Cevriye aynan›n karfl›s›nda hepsinden daha uzun kald›" (s.38).
Ayr›ca, Cevriye ve di¤er hayat kad›nlar› bu "aynal›" karakolda, çalmad›klar›, adam
öldürmedikleri, esrar satmad›klar› için, kendilerini, buraya düflen "Ötekinin ötekisi"lerden
farkl› insanlar olarak görmektedirler: "Bir kere flu karakola h›rs›zl›ktan, yankesicilikten,
doland›r›c›l›ktan düfltüm mü? Namusumla girdim buraya namusumla ç›kt›m. Aln›m aç›k
yüzüm pak. Kime ne yapm›fl›m da beni t›kacakm›fl" (s.29).
"... karakolda herkes onu tan›rd›. fiimdiye kadar hiçbir h›rs›zl›k ifline girmifl de¤ildi" (s. 76).
Kapan›fl flark›s›: Denizlerin kumu...
‹nsan›n, bir baflka deyiflle mekan tasarlay›c›/kullan›c› insan›n davran›fllar›, edebiyatbilim
yaklafl›m› ile incelenmek istendi¤inde, bu çal›flman›n roman türü yaz›n ürünlerinde
yap›labilece¤i/ye¤lenebilece¤i iddias›nda olan bu makale, Ötekilik kavram›n›
antropolojiden ödünç alarak, edebiyat›n bütün ba¤lamlar›na, felsefe, siyasa, sosyal
psikoloji, mimari, kent planlamac›l›¤› ile olan ba¤lar›na, k›saca romanlara tafl›mak
gibi...Ve bunu "dünyan›n senin d›fl›nda kalan k›sm›" için de yapmak gibi... bir(den fazla)
kayg› içermektedir. Baflka deyiflle, Ötekileflme olgusu, yeni toplum/kent/roman formlar›nda ve/fakat Ötekilerin yazarl›¤›/okurlu¤u kofluluyla, altm›fl y›l öncesinin Ötekili¤inin
roman› olan "Fosforlu Cevriye" den bafllayarak/baflkalar›nda da incelen(ebil)melidir.
89
Makale
KAYNAKÇA
----- Aç›kel, F. (1995). Mikro mekan paradigmas›na girifl. Toplum ve Bilim, Bahar (66), 122-139.
----- Adam, M. (1996). K›rk y›ll›k kent, konut ve mimarl›k maceram. Birikim. 86-87, 96-100.
----- Aksoy , N. (2001). Türk roman›nda yenilikçi yönelifller. Ça¤dafl Türk Yaz›n›. ‹stanbul:Adam.
----- Arslan, A. ve Al, Y. (1996). Van'da "Di¤erleri"nin mekanlar›. Birikim, 86-87, 154.
----- Bachelard, G. (1996). Mekan›n Poetikas›. ‹stanbul: Kesit.
----- Bayram, N. (1996), Özgürlük sokaktad›r. Birikim, 86-87, 48-54.
----- Berk, ‹. (1985). Galata. 1985, ‹stanbul: Adam.
----- Butor, M. (1991). Roman üstüne denemeler. ‹stanbul: Düzlem.
----- Dervifl, S. (2000). Fosforlu Cevriye. ‹stanbul: Do¤an.
----- Demir,E. (2002). Kamusal mekan ve imge: Gençlik Park›'n›n de¤iflen anlam›. Toplum ve Bilim. Güz (94), 109
----- Emiro¤lu, K., Ayd›n, S. (2003). Antropoloji Sözlü¤ü. ‹stanbul: Bilim ve Sanat.
----- Fabian, J. (1999). Zaman ve Öteki. (Çev. Selçuk Budak). Ankara: Bilim ve Sanat.
----- Gür, fi. Ö. (1996). Mekan örgütlenmesi. Trabzon: Gür.
----- Güvenç, B. (1972). ‹nsan ve kültür. Antropolojiye Girifl. Ankara: Sosyal Bilimler Derne¤i.
----- Havilland, W.A. (2002). Kültürel Antropoloji. ‹stanbul: Kaknüs.
----- Hentsch, T. (1991). Do¤u-Bat› iliflkileri içinde Ötekinin kullan›m› üzerine baz› düflünceler. 75. Y›l›nda Türkiye'de
Sosyoloji. Yay›na haz.:‹smail Coflkun, ‹stanbul: Ba¤lam.
----- Jameson, F. (1992). Postmodernizm ya da geç kapitalizmin mant›¤›. (Çev. N. Plümer). ‹stanbul: Yap› Kredi.
----- Kahraman, H.B. (2005). Kötülük, yeralt› edebiyat› ve yerüstü. Varl›k. fiubat 2005/02-1169.
----- Kavcar, C. (1999). Edebiyat ve e¤itim. Ankara: Engin.
----- Moran, B. (1997). Türk roman›na elefltirel bir bak›fl 1. ‹stanbul: ‹letiflim.
----- Moran, (1997). Türk roman›na elefltirel bir bak›fl 2. ‹stanbul: ‹letiflim.
----- Naci, F. (1999). Yüzy›l›n 100 roman›. ‹stanbul: ‹letiflim.
----- Oktay, A. (2002). Metropol ve imgelem. ‹stanbul: ‹fl Kültür.
----- Öktem, A. (2005). Yeralt› edebiyat›. Varl›k. fiubat 2005/02-1169.
----- Teymur, N. (1996). Di¤er olarak konut. Di¤erlerinin konut sorunlar›, ed. E. Komut, Mf Ltd, Ankara)
----- Timuçin, A. (1994). Felsefe Sözlü¤ü. BDS.
90