Özel Eğitimde Ortak Bir Dil - Sait Ulusoy Özel Eğitim Uygulama
Transkript
Özel Eğitimde Ortak Bir Dil - Sait Ulusoy Özel Eğitim Uygulama
Özel Eğitimde Ortak Bir Dil: YARATICI DRAMA A Common Language in Special Education: Creative Drama 1 Bu proje T.C. Avrupa Birliği Bakanlığı, AB Eğitim ve Gençlik Programları Merkezi Başkanlığınca (Türkiye Ulusal Ajansı, http://www.ua.gov.tr) yürütülen Gençlik Programı kapsamında ve Avrupa Komisyonu'ndan sağlanan hibeyle gerçekleştirilmiştir. Ancak burada yer alan görüşlerden Türkiye Ulusal Ajansı veya Avrupa Komisyonu sorumlu tutulamaz. 2 DRAMA ÖNSÖZ Bu kitapçıkta yer alan ve drama başlığı altında toplanan, bütün bu çalışmaların içeriğini; okulumuzda aldığımız yaratıcı drama kursu ile Erasmus+ Okul Eğitimi Programı kapsamında öğretmenlerimizin katıldığı Torino-Tiyatro Terapi ve Prag-Drama Terapi kurslardaki gözlem,bilgi, workshop ve dokümanlar oluşturmaktadır. Drama her ülkede farklı adlandırma ve içerik özgünlüğünde olsa da; çok yaygın olarak kişisel gelişimin, psikolojik iyileşmenin, toplumsal uyumun, bireysel yeterlilik ve uyumun aracı haline gelmiştir. Ayrıca giderek etkili bir eğitim-öğretim yöntemi olarak kullanılmaya başlanmıştır. Temel olarak drama,grup etkinlikleri şeklinde uygulanan ve beden, hareket, ses, müzik, dramatizasyon, oyun, doğaçlama sahneleme unsurlarını içeren bir süreçtir. Drama uygulamaları kabaca hazırlık-etkinlik-değerlendirme aşamalarını içerir. Drama; Rol yapmayı, duyguların ifade edilmesini, hayal gücünün geliştirilmesini, bilinçaltının ortaya çıkmasını, iletişim kurmayı, birbirini ve kuralları tanımayı, birbirini anlamayı, problem çözme yeteneğini geliştirmeyi, neden-sonuç ilişkisini kurmayı öğretir. 3 DRAMA VE ÖZEL EĞİTİM Engelli bireylerle çalışırken zor olan noktalardan bir tanesi bireyleri hareket ettirmek ve hareketleri gözlemlemektir. Öğrenme güçlüğü çeken bireyler dışarıdan gelen uyaranları alırken zorlanırlar. Ancak bu uyaranların duygularla ve sezgilerle alınması desteklenirse daha kolay olur. Drama da engelli bireylerle çalışırken dikkat edilmesi gereken en önemli nokta; onlarla kurulacak ilişki ve güvendir. Bir şey öğretirken sabırlı olunmalı, onlar hiçbir şeye zorlanmamalıdır. Önemli olan uyaranlar vermek, ortamı hazırlamak ve istenen şeyleri onları zorlamadan kendiliğinden yapmalarını sağlamaktır. Örneğin bir şey yapmalarını isterken doğrudan söylemek yerine hikâyeleştirerek anlatmak daha etkili bir yöntemdir. Bireyleri dinleyip onların ihtiyaçlarını, yapabildiklerini göz önüne alıp ona göre etkinlikler planlamalıyız. Bir etkinlik yaparken materyal kullanmak etkilidir. Bunlar fiziksel materyaller olabileceği gibi hikâye, masal v.b materyaller de olabilir. Hareket ve dans vücuttaki gerilimi atmak için etkili bir yöntemdir. Bireylerle çalışırken hazır müzik kullanmak yerine bir enstrüman çalarak müzik yapmak daha etkilidir. Enstrümanla bireylerin etkinlikteki motivasyonu daha kolay artırabilir ve etkinlik içinde onları kontrol etmek kolaylaşır. Eğer herhangi bir enstrüman yoksa bile eller ve ağızla çıkarılan sesler kullanılabilir. Hatta çocuğun ortama getirdiği sesler(sürekli çıkardığı sesler) de kullanılabilir. Özel eğitimde kullanılan yöntem ve teknikler belli ölçütlerle sınırlandırılmış hedeflerin gerçekleşmesini öngörürken, dramada hedeflere ulaşmada özel eğitim ilkelerine de uyumlu olarak esnek ve katılımı önemseyen süreç merkezli bir yapıya sahiptir. İlkesel olarak doğru-yanlış, yeterli-yetersiz yoktur. 4 Yapılandırılmış veya uyarlanmış bir ortamın getirdiği sınırları içermediği için drama ortam olarak tüm mekânları ile doğal ortamları uygulama alanı olarak kullanabilir. Böylece çocuğun yaşadığı doğal ortamlarda da öğretim süreçleri planlanabilir, sınıfla sınırlandırılmaz. Örneğin; park, bahçe, yemekhane, tuvalet vs. öğretim ortamıdır. Ayrıca sınıf içi uygulamalarda sınıf bir sahne sıra, masa, tahta ise dekor olarak kullanılabilir. Ayrıca engelli çocukların oturma, dinleme, izleme, yönerge alma gibi becerilerdeki düzeyleri zorlanmamış ve olası davranış problemlerine de zemin hazırlanmamış olur. Bu nedenle drama alternatif bir öğrenme ve öğretme sürecidir çünkü klasik sınıf sistemi engelli çocuklar için sıkıcı ve yetersiz olabilmektedir Dramanın ana malzemesi başta bedenimiz olmak üzere doğal ortamlar ve sınıftaki bütün nesnelerdir. Böylece diğer yöntemlerin içerdiği materyal zorunluluğunu ve sınırlılığını içermez. Temel özelliği itibariyle somut öğrenme ilkesine uygun olarak bolca malzeme kullanması nedeniyle idealdir. Öğrenme ve dikkat düzeyini artırır. Dramada doğal çevre araç-gereç kutusu gibidir. Sınırlı malzemeyle de her ortam için öğretim süreçleri planlanabilir. Ses, dokunma, tatma, koklama izleme ve dinlemeyi içeren hareket ağırlıklı etkinlikler uyaran çeşitliliği sağlayarak ilgi ve dikkatin uzun süre devam etmesine neden olur. Temel olarak oyun oynamayı içerdiği için çocuklara uygundur böylece katılımı ve öğrenmeyi artırır. Drama da öğrenme hedefleri konusunda önemli olan süreçtir sonuç değil. Drama çocuğa hem yaşantı kazandırır hem de hâlihazırdaki yaşantılarını önemli bir temel olarak kullanır. Katı bir öğretimsel amacı ve süre sınırlamasını içermez. Drama doğal fırsatlar ile çocuğun yaşantılarına daha çok yer verir. Bu da öğrenmeyi çocuk için hem eğlenceli hem kolay hem de bireysel hale getirir. 5 Drama da ana hedef yanında ikincil hedefleri de çalışma imkânı bulunabilir. Örneğin vücudumuzu bölümlerini tanımayı çalışırken ses çıkarma, ritim tutma, sayı sayma, vücut egzersizleri gibi ikincil hedefleri de aynı anda çalışabiliriz. Drama da öğrencinin rolü artarken öğretmenin rolü azalmaktadır. Önemli olan çocuğun katılım sağlaması ve bir yeterlilik sınırlamasının da olmamasıdır. Diğer tekniklerdeki gibi öğretmenin ders faaliyetlerini yürütmedeki ağırlığının aksine daha çok öğrencinin yaptıklarına odaklanır. Öğretmen rehber rolündedir. Öğretmeni sınıf içinde daha mobilizedir. Öğretmen etkinliğin özelliğine göre oyuncu, lider veya yönetmen olur. Drama Terapi-EPR Sürecinin Özel Eğitimde Kullanılması Yansıtma aşamasında yapılabilecek etkinliklerde (kukla, heykel, maske vb. yapımı) küçük kas gelişimi destekleneceğinden, resim dersinde sürecin bu aşaması kullanılabilir.Rol alma aşamasında çocuklar kendilerini bir başka kişi, nesne veya hayvan olarak hayal ettiklerinde empati duygularının ve bilişsel gelişimlerinin ilerlemesine katkı sağlayacaktır.Isınma, selamlaşma etkinlikleri derse başlarken öğrencilerin motivasyonlarını artıracağından giriş aşamasında kullanılabilir.Tanışma etkinlikleri yeni bir ortama giren ya da okula yeni başlayan öğrencilerin daha kısa sürede ortama uyum sağlamaları amacıyla kullanılabilir. Şekillenme aşaması etkinlikleri, beden hareketleriyle ilgili olduğundan hareket etmekte zorlanan çocuklara egzersiz yapma fırsatı sağlar. Tiyatro Terapinin Özel Eğitimde Kullanılması Ön dışa vurum aşamasındaki tanışma etkinlikleri öğrencilerin birbirlerini ve fiziksel ve duygusal açıdan tanıyabilmeler için önemlidir.Sözsüz oyun etkinlikleri konuşma becerisinin ses çıkarma aşaması için idealdir.Denge oyunları güven ve grup 6 bilincinin oluşması açısından gereklidir.Dikkat oyunlarında grup farkında olmadan; empati kurmayı, birisini dinlemeyi ve takip etmeyi, lider olmayı öğrenebilir.Drama etkinliklerinin sonunda öğrencinin kendini daha iyi hissetmesi için bir veda etkinliği yapılmalıdır. (Örneğin tüm katılımcıların isimlerinin tek tek söylenmesi ve çağrılan kişinin selam vermesi şeklinde olabilir.)Özel eğitimdeki birçok konu başlığı doğaçlama tekniği kullanılarak kazandırılabilir.Drama çalışmalarında başarım düzeyi konusunda katı bir tutum sergilenmeyerek, hedeflerin gerçekleştirilmesi sürece bırakılmalıdır. Altı Parça Hikâye Yönteminin Özel Eğitimde Kullanılması Bir terapi yöntemi olarak kullanılması haricinde bu yöntemle özgün ve yeni oyunlar yazılabilir ve eğitimde başarıyla kullanılabilir.Her seviyedeki çocuk veya grup için oyun ve hikâye yazılabilir.Müfredat konularının çoğu bu yöntemle hikâyeleştirilebilir ve oyunlar sahnelenebilir.Sınırlama, standart malzeme ve seviye belirtmeden bu yöntem her zaman uygulanabilir. Çocuğun seviyesi ve ilgisi ölçüsünde her aşamada hikâye yazma sürecine katılabilir ya da hikâyenin sahnelenmesine destek verebilir.Yaşantıya ve oyun oynamaya olanak verdiği için eğlenceli ve çocuklara uygundur: ayrıca öğretim süreci niteliği açısından yaşantı da kazandırmaktadır.Seviyeyi ve hikâye içeriğini tamamen veya kısmen çocuk belirlediği için katılımcıdır, kolay yönlendirir ve öğretme fırsatı tanır.Sahneleme aşaması başta olmak üzere altı parça hikâye yöntemi bolca materyal, dekor vb. çalışma olanağı sunduğu için öğrenme sürecini kolaylaştırır. Hem bireysel hem de grup çalışmasına uygundur.Çocuk oyunda farklı mekânlarda bulanabilir, malzemeleri kullanabilir ve hikâyedeki farklı karakterlerin rollerini canlandırabilir.Hikâye veya oyun sahnelenirken değiştirilebilir ve içinden geldiği gibi davranabilir. 7 A-TİYATRO TERAPİ TİYATRO TERAPİ NEDİR Tiyatro terapi sanat terapisinin günümüzde giderek daha da yaygınlaşan ve iyi tanınan türlerinden birisidir. Drama terapi, teropotik(kişinin kendini destekleyici ve rahat hissettiği ortamın sağlanması) hedeflere ulaşmak için drama veya tiyatro süreçlerinin amaca uygun şekilde kullanılmasıdır. Tiyatro terapi yetersizliklerden etkilenmiş bireyler için aktif ve yaşantısaldır. Bu yaklaşım katılımcılara kendi hikâyelerini aktarmaları, amaç belirlemeleri, problem çözmeleri, duygularını ifade etmeleri ya da duygusal arınma yaşamayı başarmaları için gereken ortam ve koşulları sağlayabilmeyi hedefler. Tiyatro terapiyi oyuncuların bir grup içerisinde, oyunculuk sanatının bazı ilkeleri etrafında desteklenen, kendi kişisel deneyim ve öz geçmişlerinin sahnelenmesi olarak tanımlayabiliriz. Tiyatro terapinintemel hedefinin; ötekiyle, kendisiyle ve kendi yorumsal yaratıcılığı içerisinde beden, ses, zihin ve ruh ile kurduğu ilişkiyi uyumlu hale getirmek olduğu söylenebilir. Basit bir grup oturumu bile, katılımcıların günlük yaşama ekleyebilecekleri deneyimler kazanmalarını sağlamaktadır. Tiyatro terapide esas olan iyilik hali kavramıdır. Bütün çaba kişinin yaşam becerilerini ve yeteneklerini geliştirmeye yöneliktir. 8 TİYATRO TERAPİ EVRELERİ ÖN DIŞA VURUM Bu evrede bireyin korku ve dirençlerinden kurtulması ve rahatlaması amaçlanır. Bu evre güdümsüz, rehbersiz olarak keşfetmeyi merkeze alan hareket, iletişim, seslendirme ve anlatıma yönelik egzersizler içerir. Kişinin teatral alanda kendi düşünce ve hareketlerinin bilincinde olarak duygularını dinlemeye yönelik teknikleri öğrendiği bir evredir. DIŞA VURUM EVRESİ Bu evre doğaçlamanın yanı sıra dikkati toplama ve dili kullanma anlamında kendi kişisel yönelimlerini seçme aşamalarını da içerir. Bu evre süresince katılımcılar rehber eşliğinde maske yapımı, koro oluşturma, uygulayıcı veya diğer katılımcıların önerdiği konuları geliştirme gibi egzersizler sayesinde bir ya da daha fazla rolü deneyimlerler. Bu evre için önceden hazırlanmış senaryolar(şiir, oyun, şarkı vb.) seçilir ya da katılımcılar tarafından mevcut parçalar değiştirilerek kullanılır. Mevcut senaryo içinde bireyin diyaloglar ile sahne yaratarak bireysel dışa vurumunu ortaya çıkarmak odak noktasıdır. DIŞA VURUM SONRASI EVRE Bu evre tiyatroya eklemlenen eylemleri ve üretilen metinleri bir araya toplayarak doğaçlamalara katılımın ve bir takım duygusu vermenin amaçlandığı evredir. Bu evrede herkesin görüş birliğine vardığı konular olduğu gibi, çalışmanın hedefine ulaşmak için değiştirilmesi gereken ne varsa onlarda değiştirilir. Yine bu evrede ki deneyimler analizden geçirilmiş ve önceki süreçlerle uyumlu hale getirilmiştir. Bu performans anıdır. 9 TİYATRO TERAPİDE UYGULANAN YÖNTEM VE TEKNİKLER 1-ISINMA DİKKAT VE TANIŞMA(ÖN DIŞA VURUM EVRESİ) Drama da, ısınmanın temelinde, kişinin bedenini tanıması yani bedeninin hareket kapasitesini öğrenme süreci vardır. Bu süreçte kişinin beden bölümlerini tanıması, bu bölümleri koordine etmesi, ilişkilendirmesi ve o ana kadar fark edemediği özelliklerini keşfetmesi önemlidir. Bu keşfin gerçekleşmesi için odaklanma, dikkat toplama becerisi çok önemlidir. Dikkat geliştikçe duyu-motor ilişkisi gelişecektir. Isınma hareketleri yapıldıkça ve ilerledikçe kişi kendi bedeni ile ilgili daha çok bilgi toplayacak ve bir beden algısı oluşturacaktır. Isınmadaki mikro hareketler engelli bireyler için zordur. Isınma hareketleri kolaydan zora ve yavaştan hızlıya doğrudur, hareket anında nefes kontrolü önemlidir, bedenimizi tanıdıkça nefes beden ilişkisindeki bu kontrol (hareket yapılırken nefes al bitirilirken nefes ver) artar. Bu koşullar gerçekleştikçe beden farkındalığımız artar ve psikolojimize de yansıyan bir iyilik hali oluşur. Beden tanındıkça kişinin özgüveni artacak ve kişi kendine yeni bir yol açacak, buda bedenimizle ilgili yeni hareketleri deneme isteği oluşturacaktır. Hangi hareketler bedenin hangi bölümüne iyi gelmektedir, hangi hareketler bedenin hangi bölümlerini rahatsız etmektedir süreç bunu keşfetmemize yardım edecektir.. Kişi kendi bedeninden yola çıkarak başka bedenleri de anlayabilir, yani empati yeteneğini artırabilir. Özellikle engelli bireylerle yapılan ısınma çalışmaları bu açıdan çok önemlidir. Engellilere ısınma hareketi yaptırılırken hangi hareketlerin onları rahatlattığı hangi hareketlerin onları zorladığının gözlemlenmesi dikkat edilmesi gereken bir noktadır. Yani engellilerin beden sınırlılıklarının bilinmesi önemlidir. Bu bilgiler çalışmalarda ortak bir dil, ortak bir kod oluşturulmasına katkıda 10 bulunur. Engellilerle çalışmalarda geliştirilecek ortak kod beden diliyle kendilerini ifade etmeleri için de çok önemli bir fırsat verir. Engellilerde bedensel farkındalık düzeyinin düşük olması bu fırsatın yaratılmasını önemli kılar. Yaptığımız ya da yapamadığımız her hareket beden kapasitemizle ilişkilidir, hareketlerimizle ilgili aldığımız kararları beden kapasitemiz belirler. Bu en çok engelli bireyler için geçerlidir. Drama da tanışma, grubu etkinlik öncesi kaynaştırmak ve gerilimi azaltmak için yapılır, tanışma etkinlikleri bireyler arası ve kişisel dirençlerin azalmasına yardımcı olur. Etkinlik grup içi yakınlaşma sağlandığında daha verimli geçer. 2- BİYOENERJİ(ÖN DIŞA VURUM EVRESİ) Biyoenerji kişiliği beden ve onun enerji süreçleri açısından anlama yoludur. Biyoenerjide üç temel prensip vardır: A- Topraklama B- Solunum C- Titreşim. Biyoenerji terapisinin hedefi canlılık, zevk, neşe, sevgi ve bir şeyleri daha kolay elde etmenin tadına varma duygularına ulaşılmasıdır ki bu enerjik bir yaşam sağlar. İyi bir enerji iletişimi için, enerjinin dış dünyayla doğrudan bağlantı içinde bulunan beden bölümleri tarafından, duyu organları, kollar, bacaklar, eller ve ayaklar yoluyla özgürce alınabileceğini bilmek önemlidir. 11 3- JACQUES LECOQ METODU(ÖN DIŞA VURUM EVRESİ) 0 SEVİYE: Bedende herhangi bir enerji ya da gerilim belirtisi yoktur. Birey solunum yapma ve kalbin çalışması dışında hareketsiz yerde uzanmış haldedir. 1.SEVİYE: Bitkin ya da Kata tonik (Deniz Anası gibi hafif aylak bir tarzda) Bu aşamada kişinin hareketleri uzay boşluğunda olduğu gibi kısa ve anlamsızdır. Düşmezsiniz ama hareketlerinizi kontrol edemezsiniz. Denge yoktur. Kollar ve baş bedeni terk etmiş gibi hareket eder. Bacaklar ise dengeyi mümkün olan en az enerjiyi harcayarak dengeyi sağlama çabasındadır. 2.SEVİYE: Bu aşamada ‘Kendinden geçmiş’’ halden artık bireyin iradesi hareketlerine yön vermeye başlar. Bedenim hareketleri daha kontrollüdür. Baş belirli bir yöne bakmaktadır. Fakat kollar ve bacaklar hala güçsüzdür. Hareketler çok yavaştır ve enerjisi düşüktür. 3.SEVİYE: Nötr ya da ekonomik ‘’Bu aşamada hareketler nötrdür. Beden aktiftir. Kol ve bacaklar kontrollüdür. Sırt dümdüzdür. Baş, hareketin amacını takip eder. Birey anı yaşamaktadır ve farkındalığa sahiptir. Hareketlerin herhangi bir hikâyesi yoktur. 4. SEVİYE :’uyanık ya da meraklı’ ’bu aşama keşif aşamasıdır. Birey dünyanın farkına varır. Beden tamamen aktiftir. Etrafındaki dünyayı keşfetmekte, duygularınızda kullanarak varlıklar arasındaki ilişkileri kurar. 5. SEVİYE :’’Gerilim ya da Reaktiflik’’ Dünya sadece ilgi çekici değil, aynı zamanda bir ihtiyaç haline gelmiştir. Bu aşama çok aktiftir. Çevre ile ilgilenir, dokunur, inceler. 6. SEVİYE. ‘’Tutku ‘’Bedenin gerilimi ve hareketin enerjisi duygular tarafından yönlendirilir. Kızgınlık, korku, neşe, hayal kırıklığı gibi duyguları kontrol etmek zordur. Gerilim bedenin dışına vurmuş haldedir. 12 7.SEVİYE:’’Trajik’’Bu aşamada enerji ve tansiyon çok yüksektir. Hareket edemeyecek şekilde beden patlamak üzere ve kaskatı haldedir. 4- MÜZİK SEVİYELERİ(ÖN DIŞA VURUM EVRESİ) Teatral yaratımda müzik farklı yöntemlerde kullanılabilir: her biri duygusal anı ve atmosfere ulaştıran bedensel keşifle başlayan farklı çalışmaları içerir. 1- ÖN PLAN: Müzik ve hareket tam anlamıyla birbiriyle bağlantılıdır, özen göstererek dinlemenin başlangıç halidir (farklı enstrümanların ayrıştırılması, ritme ve seslerin özelliğine dikkat edilmesi). Bütün enstrümanları tanımladığınızda onları bedeninizle taklit etmeye başlayabilirsiniz. Yalnızca bir enstrümanı taklit edebilir veya vücudunuzun farklı bölgelerine bir enstrüman tayin edebilirsiniz. Bir enstrümanı bedeninizle taklit etmenin tek bir doğru yolu yoktur, bu bireysel algılamayı içerir. Sonraki anlarda bu müziğin bedensel yorumunu oluşturarak farklı “kişi-enstrümanlar” arasında etkileşim yaratmak da mümkündür. 2- YAKIN PLAN: Müzik ve hareket doğrudan bağlantılı değildir ancak müzik harekete duygusal özelliğini verir. Her türlü müzik duygusal anılarımızı uyandırabilir, duygusal anılarımızdaki belirli görüntüleri uyarabilir ki bu şekilde normalde sakladığımız duyguları bedensel hareketlerle açığa çıkararak ifade etme olanağı veren hareketi-bellek-duygu ilişkisi üzerinde çalışmak ve vücut hareketi ile onları somutlaştırmak mümkündür. 3- ARKA PLAN: Müzik ve hareket bağlantısızdır, odak noktası kaynağını müzikten alan duygusal atmosfer ve durumlardır. Müzik atmosferi ya da sahneyi vurgulamak için kullanılır; hareketleri doğrudan etkilemez ancak oyunculuğun altını çizer ve destekler. 13 5- FONKSİYONEL SES EĞİTİMİ(ÖN DIŞA VURUM EVRESİ) Fonksiyonel ses eğitimi 1979 yılında Dramstadt Ergonomi Enstitüsünde, şarkıcıların vokal performansları sırasındaki fiziksel ve psişik aktiviteleri araştırmak amacıyla doğmuştur. 1982’de Gisela Rohmert Dramstadt yakınlarındaki Lichtenberger’de yeni bir vokal pedagoji geliştirmeye yönelik çalışmaların yürütüldüğü bir enstitü kurmuştur. Çalışmalarda her şeyden önce beden ve ses arasındaki ilişkiye konsantre olunmuştur: bedensel tekniklerin uygulanması vokal sesini etkileyebilir. Sonrasındaki akustik çalışmalar ise sesin 4 parametresinin (temel ses, vibrato (titreşim), vokal ve parlaklık) önemini ortaya çıkarmıştır: iyi dengelendiklerinde şarkıcının ve dinleyicinin iyilik halini besleyen ve içsel ahengini sağlayan güçlü bir ses elde edebilirsiniz. Sinerji çalışmaları şarkı söylemenin farklı unsurları arasındaki otomatik düzenleme süreçlerinin oluşturulmasında yardımcı olmuştur: kulak, gırtlak, solunum, duyu organları, ruh, beyin vs. Bu yeni pedagojik yaklaşımın temel özelliği insan vokal ses yapısının analizi ve gelişimine katkıda bulunan özenli ve derin dinlemedir. Vokal ve enstrümantal performanslar çok farklı diller (beden, ses, metin, müzik) arasında bir etkileşim olarak kabul edilir ve böylece duyular tarafından yönetilir, algı ve farkındalık yoluyla da geliştirilir. Genellikle sesimizin bedenimizden ayrı olduğunu düşünürüz; ancak bu doğru değildir, ses beden bölümlerine eklemlenmiştir. Müzik bireyin iyilik halini arttırır. Sesimizin bir karakteri vardır. Birçok engelli birey sessiz konuşur. Bu düşük özgüven belirtisidir. Ses üzerinde çalışmak özgüven üzerinde 14 yapılan tedavidir. Bazı engelli bireylerde çok sesli konuşur. Aslında müzik çalışmaları bireylerin kendi kişiliklerini anlamaları için yardımcı olur. Bu çalışma müzik ve sesin ve beden üzerindeki etkilerini görülmesine yardımcı olacak bir çalışmadır. Ses asıl gırtlakta başlar, bir hareketten doğar ve onu seslendiren harekete eşlik eder. 6- DOĞAÇLAMA(DIŞA VURUM EVRESİ) Doğaçlama tiyatro performansın birçoğunun ya da tamamının o anda yaratıldığı tiyatro biçimidir. En basit haliyle; diyalog, eylem, hikâye ve karakterler oyucular tarafından- o anda ortaya çıkan doğaçlama yoluyla halihazırda yazılı herhangi bir metin olmaksızın- iş birliği içerisinde yaratılır. Bu tanım şöyle örneklendirilebilir: Modern Doğaçlama Tiyatro, oyuncuların kendiliğinden bir şekilde oyunculuk yapmaları için kullandıkları doğaçlama oyun tekniklerini içeren bir tiyatro biçimidir. Oyuncular diyalogu, mekânı ve olay örgüsünü doğaçlama olarak ortaya çıkarırken yönlendirmek için seyircinin önerileri (yönelim) alınır. Modern Doğaçlama Tiyatro, genellikle iki kategoriye ayrılır: (shortform) kısa-biçim ve (longform) uzun-biçim. Kısa-biçim doğaçlama, genellikle önceden belirlenmiş kurallar ve yapı üzerine kurulan ve seyirciden alınan yönelimlerle çıkış noktaları belirlenen kısa sahnelerden ve anlardan oluşur. Birçok kısa-biçim oyunu(turu) ilk olarak Viola Spolin tarafından bulunmuştur. Uzun-biçim doğaçlamada ise, oyuncular genellikle öykülere, karakterlere veya temalara ağırlık veren gösteriler meydana getirirler. Uzunbiçim gösteriler eskiden beri yapılan tiyatro türünün biçimini alabilir. Doğaçlama bir sahnenin başarılı olması için, oyuncuların hep birlikte sahnenin parametrelerine ve aksiyonlarına uygun hareket etmesi, birlikte yaratım hali içerisinde olması gerekir. Oynanan sahnedeki söylenen her bir sözcük, yapılan her bir teklif, sahnenin gerçekliğine dair oluşturulan her bir öğe önemlidir. Bu diğer bir karaktere verilen 15 isim, tanımlanan bir ilişki, mekan, ya da fiziksel çevreyi yaratmak amacıyla kullanılan her bir mim olabilir. Ekip arkadaşlarının yarattığı fikirleri kabul etmek oyuncunun sorumluluğudur, aksi ise engelleme, ya da reddetme olarak tanımlanır ve sahnenin ilerlemesini engeller. Doğaçlama becerileri ve süreçleri sahne sanatları bağlamı dışında da kullanılmaktadır. Örneğin, sınıflarda bir eğitim aracı olarak, iş yaşamında iletişim becerilerinin geliştirilmesinde, yaratıcı sorun çözme ve destekleyici takım çalışması becerilerinin kazandırılmasında oyuncuların topluca doğaçlama kullanılarak etkinlikler gerçekleştirilmektedir. Kimi zamanda psikoterapide bireyin düşüncelerine, duygularına ve ilişkilerine yönelik iç bakış geliştirilmesinde bir araç olarak kullanılmaktadır. 16 ETKİNLİK VE OYUNLAR ETKİNLİĞİN ADI: TANIŞMA ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Katılımcılara birer A4 kâğıdı dağıtılır. Herkes kâğıdın sol üst köşesine adını yazar. Kâğıdı kolumuzun altına sıkıştırırız ve müzik başlar. Müzik devam ettiği sürece katılımcılar kâğıdı ellerini kullanmadan kollarını kullanarak birbiriyle değiştirir. Müzik durduğunda lider şu yönergeyi verir: ’Elinizdeki kâğıtta kimin adı yazıyorsa onun yüz şeklini çizin’. Herkes kimin yüzünü çizecekse ona bakarak yüz şeklini çizer. Kâğıt bileklerin arasında tutmaya başlanır. Müzik tekrar çalmaya başlar. Müzik bitene kadar kâğıtlar başkalarıyla yine eller kullanılmadan değiştirilir. Müzik bitince en son aldığımız kâğıda kimin ismi yazıyorsa onun gözü çizilir. Müzik başladığında bu defa eldeki kâğıt çene ve göğüs arasında sıkıştırılarak taşınır. Yine eller kullanılmadan kâğıt değiştirilir. Müzik durunca elimizdeki kâğıt kime aitse onun ağzı çizilir. Müzik tekrar başladığında kâğıt el ve diz kapağı arasında taşınır. Diğer katılımcılarla kâğıtlar değiştirilmeye devam edilir. Müzik bittiğinde bu defa kâğıt kiminse onun burnu çizilir. Sonra kâğıt kafa ile omuz arasında tutularak taşınır ve diğer katılımcılarla değiştirilir. Bu değiştirme işlemi de müzik bitene kadar farklı katılımcılarla devam eder. Müzik bitince bu defa kâğıda kişinin saçları çizilir. Müzik tekrar başladığında kâğıt koltuk altına konulur. Müzik devam eder ve kâğıt koltuk altından diğer katılımcılarla değiştirilir. Kâğıda kişinin yüzünde bulunan belirgin bir özelliği (ben, çizgi, sivilce gibi) çizilir. Dikkat edilmesi gereken önemli bir nokta müzik durduğunda kişiye kendisine ait kâğıt gelirse kâğıt başka bir katılımcıyla değiştirilir. Müzik çalmaya başladığında kâğıt bu defa boydan ikiye katlanarak müzik durana kadar bir uçak yapılır. Müzik 17 durduğunda kâğıtta bulunan yüz resminin altına bir çizgi çizilip alt kısmı iki bölüme ayrılır. Birinci bölüme o kişinin en çok sevdiği şey sorulur ve yazılır. Müzik başladığında katılımcı kâğıdı kafasının üstüne koyar. Kâğıt kafadan diğer katılımcının kolunun üstüne kaydırılarak değiştirme işlemi gerçekleştirilir. Müzik bitene kadar değiştirme işlemi devam eder. Müzik bittiğinde bu defa katılımcıya en sevmediği ya da nefret ettiği şey sorulur ve kâğıdın alt kısmında bulunan ikinci bölüme yazılır. Bu aşamada çizim ve yazım işlemi bitirilir. Eldeki kâğıt sahibine verilir ama bu çok özel bir an olduğu için farklı ve özel bir hareketle.(eğilerek, sarılarak, selamlayarak vb.) verilir. Kâğıdını alan her katılımcı kendini tanıtır özelliklerini, sevdiklerini, sevmediklerini gruba söyler. Yere konulan panoya herkes kendi tanıtım kâğıdını yapıştırır. Tanışmak için yapılan bir etkinliktir. Bu etkinlikte kişilik de devreye girer ve katılımcılar arasında karşılıklı soru sorma yolu ile iletişim başlatır. Çalışılan gruba göre iletişimin ne kadar güç olacağı belirlenir. Kâğıdın karşılıklı değiştirilmesindeki güçlük iletişimdeki güçlüğü ifade eder. Bu etkinlikte iki soru seçilir ancak soruları arttırılıp azaltılabilir. Örneğin katılımcılar anlatmak istedikleri bir filmi seçebilir ya da ailesini anlatabilir. Daha özel sorunlar ve sorular seçilebilir çünkü katılımcılar oyuna daldığı için daha samimi yanıtlar verebilirler. ETKİNLİĞİN ADI: FİZİKSEL ÖZELLİKLERE GÖRE TANIŞMA ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Grup ayakta çember olur ve bekler. Grup lideri etkinliği aşağıdaki gibi yaptırır.Beş saniye içinde uzundan kısaya bir çizgi 18 halinde tek sıra olunur.Göz rengi en açıktan en koyuya doğru tek sıra olunur.Saç uzunluğuna göre uzundan kısaya doğru tek sıra olunur.Doğum aylarına göre Ocak ayından Aralık ayına doğru tek sıra olunur.Engelli bireylerle çalışma yılınıza göre çoktan aza doğru sıra olunur.En öfkeliden en sakine doğru grup sıralanır. Bu etkinlikler yapılırken kesinlikle konuşulmamalıdır. Her yönergeden sonra lider, grubun sıralanışını tek tek sorarak veya inceleyerek kontrol eder. Bu oyun hangi grupta eğitim veriliyorsa, grubun niteliğine(engelliler, yaşlılar, çocuklar vb.), karakteristik özelliklerine göre değişebilir. Örneğin aile özelliklerine ya da beden özelliklerine göre oyun değişiklik gösterebilir. ETKİNLİĞİN ADI: TANIŞMA ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Birinci aşamada bütün katılımcılar serbest bir şekilde dolaşıp karşılaştığı kişiye merhaba diyerek kendini tanıttır. İkinci aşamada, serbest şekilde dolaşmaya devam eden katılımcılar alçak bir ses tonuyla birbirlerine merhaba diyerek kendilerini tanıtır. Üçüncü aşamada ise katılımcılar karşılaştığı kişilere yüksek sesle merhaba diyerek kendini tanıtır. Son aşamada yüksek sese, jest ve mimikler de eklenerek tanışma etkinliği sonlandırılır. 19 ETKİNLİĞİN ADI: ISINMA VE DERSE HAZIRLIK ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Etkinlik sırasıyla; bütün bedeni ısıtmak için baş sağa-sola, önearkaya yavaşça hareket ettirilir. Omuz yukarı-aşağı, öne-arkaya hareket ettirilir. Daha sonra sağ kol halkanın ortasına doğru uzatılır. İşaret parmağı ile çember çizer gibi parmak çevrilir devamla bilekten, dirsekten ve en son kolun tümünü çevirerek çember büyütülür. Gittikçe yavaşlayarak bu hareket sonlandırılır. Aynı hareketler bu defada sol kolla yapılır. Isınma etkinliği belin sağa-sola, öne –arkaya hareketleri ile devam eder. En son Çömel-kalk ile sağ ayakla ve sol ayakla çember çizilerek etkinlik bitirilir. ETKİNLİĞİN ADI: TUT-SARIL OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Grup U biçimini alır ve müzik çalındığında karışık bir şekilde oynayarak dolaşmaya başlar. Müzik durduğunda her katılımcı birini yakalayıp sarılır. Tekrar müzik çalar ve oynayarak gezilmeye başlanır ve müzik durduğunda bu kez dört kişi birbirine sarılır. Müzikle oynamaya devam edilir durduğunda sayı artırılıp altı kişi birbirine sarılır. Sonra lider hangi gruba dokunursa o grup canavar olur. Grup ses ve görüntü olarak bir canavara benzemeye çalışır. Daha sonra sekizli grup olunur. Dokunulan grup canavar olur. On kişilik grup olunur. Dokunulan grup canavar olur. 20 ETKİNLİĞİN ADI: SÖZSÜZ OYUN ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Etkinlik sırasıyla liderin yaptığı bir hareketi katılımcıların taklit etmesiyle başlar daha sonra gurup üyelerinin birbirini izleyerek taklit etmesiyle devam eder. Bu oyun sözlü iletişimin olmadığı bir oyundur. Çevreyle iletişim göz temasıyla başlar, komutları sesimiz değil bedenimiz verir. Hareketi başlatma ve gösterme aşamasında beden kullanılır. Çalışma sırasında bütün grup aynı hareketi yapmalıdır. Eş zamanlılık oluşturulmadıkça diğer harekete geçilmemelidir. Açık ve net olunmalıdır. Zor hareketlerde gruba zaman verilmeli hareket birlikte yapılmalı grup bilinci oluşturulmalıdır. Sadece dur ve yürü komutları konuşmadan beden diliyle verilir. Grupta herhangi bir kişi durabilir, bir başkası yürüme hareketini başlatır. Eş zamanlı ve acele etmeden grup bilinciyle davranmak sıkça vurgulanmalıdır. Bu etkinlikte başarılı olmak için çevreyi izleyerek dikkati odaklayabilmek gereklidir. Yapılan hareket çoğaldıkça dikkat daha da yoğunlaşır. Çevreye güven hareketin düzgün yapılmasına yardımcı olur. Bir diğer etkende ritimdir. Ritim aynı zaman da yürüme ve durma hızımızı ayarlar. Birden durmaktansa yavaş ve emin olarak durmak ritmi daha da arttırır. 21 ETKİNLİĞİN ADI: DİNLEME OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Tüm katılımcılar mekânda serbest bir şekilde dolaşır. Lider dur deyince durulur. Yukarı ve aşağı komutları ile vücudumuz istenilen yöne doğru hareket ettirilir. Katılımcılar rastgele veya sırayla gurup lideri olur ve aynı komutları vererek etkinliği yaptırır. İyi bir etkinlik altı yedi tekrardan sonra ortaya çıkar. Bir süre sonra komutların tam tersi yapılır. Örneğin dur denince yürünür, aşağı denilince eller yukarı kaldırılır. Daha sonra sadece dur, çözül ( erimiş gibi yap ) ve yürü komutları ile yapılır. Dur, yürü ve çözül komutları ile daha eğlenceli bir oyun olur. Komutlar gruba göre değiştirilebilir( Örneğin: koş, yüz çömel v.b ). Bu etkinlik dikkat ve konsantrasyonu artıran ve tüm beden ile yapılan bir etkinliktir. Dinleme geliştikçe kişi bedenini daha iyi kullanır çünkü seslere karşı dikkatli ve duyarlıdır, komut alması kolaylaşır. ETKİNLİĞİN ADI: DENGE OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Bu etkinlik katılımcı sayısına göre gurubu ikiye bölerek veya ikili, üçlü, beşli guruplar oluşturularak yapılır. Gurup içerisinde sırayla seçilen kişiler ortaya geçer önce ayaklarını ve ellerini bedenine bitişik hale getirir(hazır ol vaziyeti gibi) daha sonra tüm beden kalıp halinde tıpkı hacıyatmaz gibi ileri geri ve sağa sola eğilir diğerleri onu elleriyle tutarak düzeltir. Bu hareket 22 yeterince yapıldıktan sonra denge tahtası ile hareketler tekrarlanır. Bu etkinlik bedene fırsat verildiğinde bedenin neler yapabileceğini gösterir. Yeni beden duruşları yeni duygular yaşatır. Bu egzersizler bedenin bütün detaylarını çalıştırır çünkü denge tahtasının üstünde durmak kişiyi zorlar. İkinci aşamada kişi dengenin bedenin neresinde başlayıp bittiğini keşfetmeye çalışır. Güven egzersizinde kişi kendisini arkasında duran kişinin kollarına bırakır. Başlangıçta korku vardır ancak egzersizler arttıkça güven duygusu ve beden duruşu gelişir. ETKİNLİĞİN ADI: ALKIŞ OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Grup ayakta çember oluşturur. İlk adımda liderin belirlediği kişiden başlayarak sırayla sağındaki kişiye dönerek biraz eğilir, göz teması kurarak eş zamanlı olarak alkış yapar. Daha sonra yandaki çift aynı şekil de hareketi yapar ve böyle devam eder. Bu oyun hızlı bir şekilde devam ettirilir. Daha sonra sağdaki kişi bu defa kendi sağındaki kişiyle eşleşir. Mutlaka göz kontağı kurarak iletişim kurulmalıdır ve oyunu gittikçe hızlandırılmalıdır. Oyunun hızı artınca oyun zorlaşır. Kim çift alkış yaparsa oyunun yönü değişir. Çift alkış yapan tek alkışla yön değiştirerek devam eder. 23 ETKİNLİĞİN ADI: RİTİM OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Oyun, ayakta pozisyonunda önce ayak bileğine dört kez sonra sırasıyla bacağa, dizlere, göğüs ve başa dörder kez vurularak ve yukarıdan aşağıya hareket aynen tekrar edilerek oynanır. Ayak bileğinde de sayı üçe, ikiye ve bire düşürülüp bitirilir. Amaç hızlı yapmak değil, koordineli yapmak ve ritmi yakalamak önemlidir. Oyun biraz zorlaştırılabilir örneğin diz kısmına gelindiğinde, eller iki yanımızdaki kişinin dizlerine vurularak devam ettirilir. ETKİNLİĞİN ADI: TOP OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Gurup çember olur. Etkinlik için gurubun sayısı dikkate alınarak kumaş vb. malzemeden(daire veya kare şeklinde) ve uygun büyüklükte plastik bir top temin edilir. Katılımcılar etrafında dizilerek önce gergin bir şekilde sıkıca tutarlar. Kumaşın üzerine top bırakılır grup aynı anda topu zıplatmaya çalışır ve kaç kere zıplatıldığı sayılır. İkinci aşamada kumaş gevşek tutularak top zıplatılmaya çalışılır ve kaç kez zıplatıldığı sayılır. Bu oyunda amaç topu düşürmeden bireylerin ortak hareketini sağlamak ve grup ruhunu yakalamaktır. Kumaş gergin olduğunda topu zıplatmanın daha kolay olduğu görülecektir, grubun ortak doğruyu bulması açısından bu önemlidir. 24 ETKİNLİĞİN ADI: SAYILARLA DİKKAT OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Grup ayakta çember oluşturur. Birer birer göğse tek elle hafifçe vurarak sırayla birden yediye kadar sırayla saymaya başlanır. Yedinci kişiden sonrakiler aynı şekilde birden yediye kadar sırayla saymaya devam eder(sayma birden yediye kadar olabileceği gibi bir ile üç, bir ile dört veya bir ile altı arası vb. olabilir). Elimizin uç kısmı yandaki katılımcıyı gösterecek şekilde göğse vurulur. Liderin belirttiği vuruş sayılarını değiştirmeden, herhangi bir katılımcı elini zıt yöne çevirerek saymanın yönünü değiştirebilir. Oyun hata yapılana kadar devam eder ve hata yapan kişi çemberden çıkar. Çıkan kişi çemberin etrafında döner ve hata yapan bir başka kişi olursa onun yerine geçer.Bu oyun ön dışa vurum evresini anlatır. Çünkü bütün dikkat kişinin kendi bedeni üzerindedir. ETKİNLİĞİN ADI: EMPATİ-GÜVEN ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Katılımcıların ikili eş olmaları istenir. Eşlerden biri gözlerini kapatır. Diğer eş gözü kapalı olan arkadaşının elini tutarak sınıfta diğer çiftlere çarpmadan, düşürmeden dolaştırır. Roller değişir, aynı çalışma tekrarlanır. Her iki durumda da eşlerin neler hissettikleri hakkında konuşulur. 25 ETKİNLİĞİN ADI: DİSKO OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Hareketli ve dansa uygun bir müzik belirlenir. Grup sandalyelere oturarak çember oluşturur, sonra sandalyede yavaşça yere doğru eğilir, tekrar yavaşçagurup doğrulur ve hep birlikte ayağa kalkılır. Daha sonra çemberin merkezine doğru yürünür. O sırada müzik çalar ve herkes dans etmeye başlar. Müzik kapatıldığında herkes donar, müzik açıldığında tekrar dansa başlanır. Yeteri kadar tekrar yapıldığı düşünülüyorsa etkinlik bitirilir. ETKİNLİĞİN ADI: LİDERİ TAKİP ET ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Grup mekânda yürümeye başlar. Yürürken lider değişik hareketler yapar. (Kollarını kaldırır, , kollarını çevirir, başını sağa sola çevirir vs. ) Sonrasında lider sesler çıkarmaya başlar. Liderin çıkardığı sesi ve sese eşlik eden hareketi diğerleri de yapar. Örneğin bing, ooo, aaa, uuu gibi. Aynı oyuna lider değiştirilerek devam edilir. Sonraki aşamada iki kişi lider olur. Grup üyeleri hangi lideri takip edeceğine kendi karar verir. Liderler hareket ve sesleri birbirlerini de takip ederek sırayla yapar. Liderler de birbirlerine zaman vermeli, fırsat tanımalı ve dengeyi kurmalıdır. 26 Son aşamada üç kişi lider olur. Grup üyeleri hangi lideri takip edeceğine kendi karar verir. Liderler işbirliği yapar. Grup yürür, aynı şekilde değişik sesler ve hareketler devam eder. Lider bir hareket yapacağı zaman durur ve yapacağı hareketi gösterir. Lider değişerek oyun devam eder. Uygulamada liderin gruba ne zaman duracağı ve yürüyeceğini belirtmesinin zamanlaması çok önemlidir. Grubun bunu adım adım uygulayabilmesi için de fırsat verilmelidir. ETKİNLİĞİN ADI: BEDENİM REHBERİM ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Mekânda yürünür ve bedenimizin bir parçası(kulak, burun, dirsek, ayak parmağı, diz kapağı gibi) bize yol gösterir ve rehberlik eder. Eğer kolunuz rehberlik edecekse kolunuza bütün bedeniniz uyacaktır. Örneğin yürürken dirseğimizi seçmiş isek diğer vücut bölümlerinin hepsinin en önünde olacak şekilde ilerde tutulur ve müzikle beraber hareket edip bizi yönlendirmesine izin verilir. Önce herkes en çok sevdiği beden bölgesini seçer ve hareket ettirir. Biriyle karşılaşıldığında onunla oyun oynanır. Sonra herkes en az sevdiği beden bölgesini seçer ve aynı şekilde harekete devam eder. Kullandığımız bölgeler arasında denge kurmak için çok önemli bir egzersizdir. Bütün beden parçaları arasında ister normal, ister engelli olsun fark etmez, işbirliğini ve armoniyi sağlar aynı zamanda vücudun farklı bölgelerini çalıştırmamızı ve de diğer insanlarla iletişimimizi güçlendirir. 27 ETKİNLİĞİN ADI: AYNA OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (ISINMA, DİKKAT VE TANIŞMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Grupta herkes kendine bir eş seçer. Çiftlerden birinin avuç içi ayna olur, diğeri aynaya bakarak onu takip eder. Ana kural gözlerin aynadan hiçbir zaman ayrılmamasıdır. Lider olan aynayı(avuç içi) aşağı-yukarı, sağa-sola, öne-arkaya hatta yerde, farklı hızlarda hareket ettirebilir. Şimdi grup üç kişi olur. Biri lider olur diğer iki kişi ise onun her iki avuç içini(aynalardan birini seçerek) takip eder. Oyunun son bölümünde gruplar dört kişi olur ve lider belirlenir. Bu defa iki avuç içi ve bir ayağıyla diğer üç kişiyi yönlendirmeye çalışır (aynalardan birini seçerek -ayak ve her iki avuç içi-). Lider değiştirilerek oyuna devam edilir. ETKİNLİĞİN ADI:MASAJ ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (BİOENERJİ YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Yere üç minder konulur. Grup sınıfta serbestçe dolaşır. Yürürken liderin komutuyla üç minderden birinin önünde durulur. Minderlerin etrafında oluşan her bir gruptan bir kişi mindere uzanır. Diğer grup üyeleri minderde yatan kişinin başını, kollarını, bacaklarını rahatlaması için gevşeme egzersizleri yaptırır(masaj gurup üyelerince aynı anda yapılır). Egzersizler küçük hareketlerden büyük hareketlere doğru yapılır. Yatan kişinin kendini güvende ve rahat hissetmesi çok önemlidir. Egzersiz hareketleri yapılırken son derece sessiz olmak ve odaklanmak gerekir. Bedenin her bir parçasının aynı 28 şekilde rahatlamış olması sağlanmalıdır. Sakin ve sabırlı olmak önemlidir. Masaj bitirildiğinde kollar yana doğru yavaşça bırakılır. Masaj yapılan kişi sağ ya da sol omuzunun üzerine döner ve kendini hazır hissettiğinde ayağa kalkar. Bütün grup üyeleri aynı şekilde sırayla mindere yatıp egzersiz yapılana kadar etkinlik devam eder. Bu etkinlik geniş zamana yayılmalıdır. Drama çalışmalarında bedenin parçalarını anlamak için önemli bir egzersizdir. Masaj yapılan kişi için önemli olan bedeninde neler olduğunu anlaması, rahatladığını hissetmesi, ona dokunan kişi için önemli olan ise diğer beden de ne olup bittiğinin farkında olması, hissedip anlayabilmesidir. Bu etkinlik ana etkinliklerde kullanılabildiği gibi etkinlik sonu rahatlama çalışmalarında da kullanılabilir. ETKİNLİĞİN ADI: GÜNEŞLE ISINMA ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (BİOENERJİ YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Ayakta çember oluşturulur ve bütün grup üyeleri sağ kolunu çemberin merkezine doğru uzatıp parmak uçları birbirine değene kadar çemberi daraltır. Daha sonra herkes önündekinin kafasına yağmur damlaları vurur gibi parmaklarının ucuyla dokunmaya başlar ve bu giderek hızlanarak bitirilir. Rüzgârın vücudumuza değdiğindeki duyumu vermek için önündeki kişinin sırtına elimiz(avuç içi ile) yana doğru sürülür. Güneşin etkisini anlatmak için önündekinin sırtına eller yumruk yapılarak hızlı hızlı masaj yapılır ve dokunulan yerlerin ısınması sağlanır. Bu etkinlik bu kez sol kol merkeze uzatılarak yön değiştirilir ve tekrarlanır. 29 ETKİNLİĞİN ADI: BEDEN FARKINDALIĞI ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (BİOENERJİ YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Bu etkinlikte herkes önce bir eş seçer eşlerin seçiminde rahat çalışılabilecek(boy vs.)birini seçmek önemlidir. Öncelikle baş, daha sonra el, bilek, bilekten dirseğe kadar, daha sonra tüm kol hareket ettirilip ısıtılır. Daha sonra diğer kola geçilir ve aynı şekilde ısıtılır. Hareketler küçükten büyüğe doğru dairesel olmalıdır. Omuzlarda ısıtıldıktan sonra hareket bitirilir. Isınma hareketlerinde gevşemeye yardımcı olacak hafif bir müzik eşlik etmelidir. Bu ısınma hareketleri bedenimizi keşfetmemize ve dengemizi bulmamıza yardımcı olur. Buda vücut duruşumuzu olumlu yönde geliştirir. Bu etkinliğe eşler yer değiştirerek devam eder. ETKİNLİĞİN ADI: ENSTRÜMAN OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (MÜZİK VE SES SEVİYELERİ YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Grup mekânda ayakta bekler. Kayıttan çalınan ve en az üç farklı enstrümanın(piyano, gitar, davul gibi) sesinin olduğu müziği dinler. Yapılması gereken ilk şey müziği iyi dinlemektir. Enstrümanlar ayırt edilmeye çalışılır. Enstrümanlar hangi vücut organını uyarıyor. Örneğin piyano hangi vücut organına hitap ediyor. Müziğe göre beden organlarını hareket ettirilir fakat tam olarak dansla karıştırılmamalıdır. En çok sevdiğimiz enstrümana odaklanıyoruz ve o enstrümanı sesini duyduğumuzda hareketimizi yapıyoruz. Grupta aynı enstrümanı seçen kişileri keşfedip, seçtiğimiz enstrümana göre grup olur. Her grup kendi enstrümanının sesini duyduğunda grup üyelerinin hepsi-kendine özgü bireysel-hareketini yapar. diğer enstrüman çaldığında bekler. Lider bu grupları mekânda 30 istediği bir düzende(yan yana sıralı, çember veya oturarak gibi) olmalarını isteyebilir. ETKİNLİĞİN ADI: SES ÇALIŞMASI ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ AŞAMASI: ÖN DIŞAVURUM (MÜZİK VE SES SEVİYELERİ YÖNTEM VE TEKNİĞİ) Gurup sandalyeye oturarak çember olur ve el gırtlağa konulur (aaa) sesi çıkarılıp hareket gırtlakta hissedilmeye çalışılır. Bu engelli birey için müthiş bir keşiftir.(aaaa) harfine odaklanıp söylerken bu sese teşekkür edilir çünkü gırtlağımıza masaj yapmaktadır. Bu tip bir masaj bize kendimizi daha iyi hissettirir. Bu ana odaklanıp grup kendine sorar bunu diğer organlara yaymak mümkün mü? Evet, yaymak mümkündür. Bu hareketi takip etmek için beden serbest bırakılır ve (aaa) sesi çıkarılır. Fakat dikkat etmek kendini germek değildir. Beden serbest bırakılmalıdır. Bunu yapmak; bedenin hareket etmesine yardımcı olur. Sonra (uuu) harfi seslendirilir ve ellerle gırtlak tutulur (uuuu) harfinin gırtlaktan doğduğunun hayal edilmesi istenir. Buna yardımcı olmak için bir el gırtlakta bir el kalp üzerinde olacak şekilde (uuu) sesinin çıkartılması ve sonra (oooo) sesinin çıkartılması gruptan istenir. Bir el boğazda bir el kalp üzerinde olacak şekilde hareketin hissedilip hissedilmediği grup üyelerine sorulur. Bu daha farklı hareketlerle hissedilebilir mi, örneğin eller yüze yelpaze yapılarak denenebilir. Bu hareket ses çıkarmak için çok fazla havaya ihtiyaç olmadığını gösterir. Vokal pozlar ses tellerimiz birbirine dokunduğunda harekete geçer. Eğer çok fazla hava alınırsa kapalı olmaları engellenmiş olur. Ses telleri yeterince kapanmıyorsa onlara yardımcı olmak gerekir (oooo) sesi çıkarmak buna yardımcı olabilir. Sesin yarattığı titreşimler bedenin sadece alt bölümlerinde gerçekleşmez ses bedenin üst bölümlerine de çıkar. Çıkarılan sesin yarattığı titreşimi burunda hissetmeye çalışarak 31 başlanabilir, hava buruna titreşim yaptırmak için kullanılabilir. Burun kapatılmadan sadece eller burun üzerine konulup(eee) sesi çıkarılır. Buradaki ses (titreşim) hissedilmeye çalışılır. Bu titreşimleri gerçekleştirmek mümkündür. Tekrar el buruna konulur (eee) sesi çıkarılır. Rahatlamanın hissedilip hissedilmediği grup üyelerine sorulur. Bu etkinlik yüzümüzdeki boşlukları hissetmenize yardımcı olur. Bu boşlukların her biri havayla doldurulabilir. Bütün yüzün sesle dolduğu hayal edilir. (eee) sesi çıkarılarak el yelpaze yapılıp yüze konarak sesin yüzü doldurması hissedilmeye çalışılır. Bu etkinlikte müzikle çalışmak aynı zamanda farkındalık kazanılmasına yardımcı olur. Etkinliğin başlangıcında müzik farkındalık yaratmayabilir ancak bu zaman geçtikçe anlaşılır ve hissedilir. Bu aşamada üç ses (aaaaeeeoooo) arka arkaya çıkarılmaya çalışılır. Bu sesler çıkarılırken bedenin başka bölümleri keşfedilmeye çalışılır. Bu etkinlik aynı zamanda beyini de uyarır. Bu egzersiz enerjinin bedene dengeli dağılmasını sağlar. Bu aşamada bedenin dört farklı bölümü çalıştırılır. Grup üyeleri özgür bir şekilde sesleri çıkararak bedende neler olduğunu anlamaya ve hissetmeye çalışır. Eğer grup üyelerine ilginç gelen bir deneyim varsa buna odaklanılmalı. (oooaaaaeeeeiiii) sesleri çıkarılırken gırtlak, kalp, buruna el konularak ve alkış yaparken bu sesler çıkarılır. Bedenin üst bölümünden başlandığında kişi rahatladığını gözler. Bedenin alt bölümünden başlandığında hava yukarı verilmeye çalışıldığı için gerilimin arttığı gözlemlenir. Burunda çınlama sesi duyan olabilir. Çünkü böyle yapınca kişi kendi sesini daha iyi duyar. Bir çoğu geleneklerden gelir. Uzun bir tarihi vardır. İnsanlar kendi seslerini duymak için çeşitli yollar kullanmışlardır. Genellikle doğru (aeoi) sesleri çıkarmışlardır. Grup üyelerinden farklı ilginç sesler duyan olursa belirtmesi istenir çünkü sesimizde çok çeşitli harmoniler vardır. Kişi kendi sesiyle alıştırma yaptığında farklı tonlarda olduğunu fark eder. (aaa) sesinin çıkarılmasıyla egzersize devam edilir. Daha fazla ilginç ses duyan grup üyesi varsa belirtmesi istenir, 32 ilginç ve farklı gelen ses ve titreşimlere odaklanıldığında ses ve titreşimler güçleniyorlar mı?Eğer grup üyeleri arı sesine benzer bir ses duyarsa bu ses güçlendirilmedir. Tekrar (aaa) sesi çıkarılır baş sallanır ve gırtlak elle tutulur. Farklı bir ses duyan olup olmadığı gruba sorulur. Kendi sesini hoparlörden çıkan bir ses gibi duyan olabilir. Bütün bu ilginç sesler bedenimizin değişik bölümlerini temsil eder. Bu egzersiz yapılırken bedenimizin farklı bölümleri hareket etmeye başlar ve (ııı) gibi sesler çıkmaya başlar. Ne kadar çok sesiniz varsa, o kadar çok beden bölümü hareket eder ve bedenindeki enerjiyle buluşur. Bunun anlaşılmasına yardımcı olacak bir çalışma yapılır. Bir (aaa) sesi çıkarılır canımızı yakmayacak kadar güçlü bedenimizin hissetmeyeceği kadar düşük ses tonunda olmamalıdır ve (aaa) el ağza tutularak yapılır, avuç içi yüze yaklaştırılır ve bu bir oyun gibi düşünülüp zevk alınmaya çalışılmalıdır, bu hareketi yaparak kişi sesini özgürleştirebilir. Grup üyeleri kendilerini ormandaki Tarzan gibi düşünebilir çünkü Tarzan’ın kendisini güçlü göstermek için seçebileceği en iyi yol budur. Ormandaki Tarzan gibi (aaa) sesi çıkartılır ve eğlenilir, ikinci kez Tarzan sesi çıkarılır, ses öyle bir noktaya gelir ki gülmeye neden olur ve artık onun üstünde kontrol sağlama olanağı yoktur. Ses bu yolla çılgın bir noktaya getirilebilir. Hintlilerin çıkardığı geleneksel sesler gibi çıkardığımız seslerin mutlaka bir nedeni vardır. Hintliler bu sesleri savaşta güç gösterisi olarak kullanmışlardır. Bu tür egzersizler bedenimizi ve bedensel olanaklarımızı tanımamızda yeni yaşantılarla tanışmamızda önemli rol oynar. 33 ETKİNLİĞİN ADI: PARÇA-BÜTÜN OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ DIŞAVURUM (DOĞAÇLAMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) AŞAMASI: Sınıfın görünür bir bölümü sahne olarak düzenlenir. Bazı nesnelerin isimleri söylenerek etkinliğe başlanır. Olmak istenen figür yapılır. (Örneğin ben bir portakalım) ve portakalla ilgili başka bir figür yapılır. Örneğin bıçak… dilim diye devam edilir. Önemli olan seçilen objenin içi ve dışı ile ilintili bir durum ya da nesne seçmektir. Örneğin ben bir muzum, diğeri de ben bir muzlu sütüm… diye devam eder. Önemli olan yine objeye odaklanmaktır. Örneğin yemekhanede kimi çatal, kimi kaşık, kimi masa olur. Bir kişide bu nesneleri kullanan kişi seçilir ve drama canlandırılır. Oyunda hikâye devam eder. Örneğin bir bavul, hastane gibi değişik konular seçilir. Oluşturulan objenin bütünlüğü önemlidir. İçindeki nesneler kendi içinde bağımsızdır. Oyuncu objeleri iyi kullanmalı ve yönetmelidir. Örneğin valizden fermuar ve kapak bağımsız hareket edemez. Burada beden dili çok önemlidir. Kişi rolünü iyi oynamalı ve konuyla bütünleşmelidir. Yapılan bu etkinlikte izleyenlerin ilgisini çekmek çok önemlidir. Örneğin çöp kutusunun kokusu olmak izleyicilerden birinin ilgisini çekebilir. Bende koku olmalıyım diyerek izleyici de drama ya katılabilir ve drama daha eğlenceli bir hal alabilir. Eğitimsel çalışmalarda doğaçlama: bireylerin grupla çalışma potansiyellerini ve kültürler arası diyaloglarını geliştirerek diğerleriyle iş birliği geliştirmelerinde, dinlemeye gösterilen özel önemle, iletişim süreçlerini, kendi düşüncelerini paylaşarak ve ötekinin düşüncelerini kabul ederek iletişim sel yönlerini ve yaratıcılıklarını geliştirmelerinde gerçek anlamda yarar sağlayabilir. 34 ETKİNLİĞİN ADI: DESTE-KART OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ DIŞAVURUM (DOĞAÇLAMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) AŞAMASI: Katılımcılara hayali olarak üzerinde hayvan resimleri olan bir deste kart verilir. Katılımcılar ikili gruplar olacak şekilde karşılıklı dururlar, göz teması önemlidir. Gruplardaki kişiler, ellerinde kapalı bulunan hayali kartları teker teker açmaya başlar ve ne olduğu söyler, açılan kartlar aynı ise iki kişide çığlık atar. Kartlar farklı ise açmaya devam edilir. Bu tür oyunlarda karşılıklı etkileşimi artırmak için sınıflandırılma yapılır (sürüngenler, kanatlılar, kümes hayvanları kartları gibi) ve her iki oyuncu büyük bir olasılıkla aynıhayvanları söylemek zorunda kalır ve daha fazla çığlık atılır ve etkileşim gerçekleşir. Bu oyun seçilen herhangi bir meslek ve meyve adları ile de yapılabilir. Farklı kişiler olsak da grup etkileşiminde fiziksel denge ve ses karşısındaki kişiye uydurulmaya çalışılır. Karşıdaki kişiye odaklanarak ona daha fazla yaklaşılır, yaratıcı olma ve dikkat artarak devam eder. Asıl olan bu oyunu aynı anda oynamak ve uyumdur. Göz teması ve tekrar yapmak önemlidir. ETKİNLİĞİN ADI: GÖRDÜĞÜ NESNELERİ ADLANDIRMA OYUNU ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ DIŞAVURUM (DOĞAÇLAMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) AŞAMASI: Ortamda gurup olarak görülen nesnelerin isimleri söylenir (örneğin; kazak, kapı, masa vs.) sonra nesnelerin isimleri şarkı söyler gibi ritimle söylenir. O anda ortamda önümüze gelen nesnelerin tamamının ismi söylenmeye çalışılır. Bunu yaparken rastgele yapmak önemlidir, düzenli yapılmamalıdır. Ortamda yürüyerek isim söylendiği için yön değiştirmek dikkati daha da çoğaltır. 35 Sonraki aşamada nesnelere bir önce gösterilen nesnenin adı söylenir(kazağa kapı, kapıya masa, masaya kazak gibi). Bu daha da zordur ve dikkat gerektirir. Son aşamada katılımcılar daha da özgür davranabilir. İşaret edilen nesnelere farklı adlar verilebilir(zımbaya kedi, tabloya kalem demek gibi). Bu alıştırma kolay ve hızlı yapılan bir çalışmadır, ancak tek sorun ortamdaki nesne sayısı sınırlı ise zorlanılmaktadır. Bir başka zorlanma nedeni ise nesnelere hızlıca isim bulamamaktır, bunun nedeni bilinmemekle birlikte, nesnelerde benzerlik aranması, yaratıcılığın gittikçe azalması olabilir. Katılımcıya göre sınıflama değişebilir, bireysel özellikler belirleyicidir. Çalışma nesne, hayvan, bitki v.b grup isimleri üzerinden de yapılabilir. Bazı katılımcılar hayvanları bazı katılımcılar bitkileri seçerek ilerler. Başlangıçta seçimlerde serbest davranılır ancak isimler söylendikçe daha zor isim bulunduğu görülür ve bu durum gittikçe artar. Her birey de olmasa da beynin gittikçe sınırlandığı görülür ve bu durum belli bir süre sonra katılımcıyı tekrara yöneltir. Etkinliğe hem nesnelere farklı ad vererek (kazağa kapı, masaya cam vb.) hem de bir ritimle nesnelerin ismini söylemeye çalışarak, sınırları daha da zorlayarak bir süreklilik yakalanmaya çalışılır. Nesneyi iyice vurgulayıp bir diğer nesneye geçmek önemlidir. İsimler tamamıyla farklı olmalıdır. ETKİNLİĞİN ADI: SİNEMA ETKİNLİKTE KULLANILAN TİYATRO TERAPİ DIŞAVURUM (DOĞAÇLAMA YÖNTEM VE TEKNİĞİ) AŞAMASI: Grup U şeklinde sandalyelere oturur. Sahne için yeterince boş yer bırakılır çünkü bütün grup sinemaya giden seyirci rolünü oynayacaktır. Uygun bir duvar ya da yer perde olarak belirlenir. 36 Teker teker bütün grup oturduğu sandalyeyi alır sahne olarak ayrılan bölüme girer ve sinema oturma düzeninin aynısını oluşturacak şekilde sandalyesine oturur. Bütün grup sinema düzeni içinde yerini aldıktan sonra film izlenmeye başlanır. Drama liderinin yönergelerine ve filmin türüne göre farklı duygusal tepkiler verilir. Filmin konusuna uygun müzik çalınır. Korku filmi izleniyorsa beden, yüz, mimik ve ses kullanılarak bu filme uygun tepkiler verilir. Ancak reaksiyonlar abartılı olmalıdır. Sırayla komedi, aşk, dram,aksiyon,gerilim,korku vs. filmi izlenir uygun tepkiler verilir. Bu etkinlik sırasıyla gurup sayısı da dikkate alınarak duygusal reaksiyonlar bireysel yanınızda oturanlardan başlayarak ikili, üçlü, dörtlüvs. guruplar halinde birlikte etkileşimi(birbirine bakarak, dokunarak, konuşarak, birlikte gülerek filmi göstererek, destek alarak vs. hareketlerle) çoğaltarak en son tüm gurup halinde duygular canlandırılır. Filmler korku, komedi, belgesel, aşk, aksiyon olabilir. Sinema biter, alkışlanır ve sinemadan çıkılır. 37 B-DRAMA TERAPİ DRAMA TERAPİ NEDİR Drama terapi;insanın psikolojik gelişim ve dönüşümü için drama ile tiyatro tekniklerinin birlikte, sistemli olarak kullanıldığı bir yöntemdir. Drama terapi, aynı zamanda insanın psikolojik sorunlarını da içeren kimi içsel uyumsuzluklarıyla başa çıkmasına yardım etmeyi de içerir. Drama terapitemel amacı itibariyle bir kişisel gelişim metodudur. Drama terapi süreç olarak bakıldığında insanın yetersizliklerini, sorunlarını, başarmada zorluk yaşadığı kimi davranışların nedenleri ile birlikte tespitive çözümünü içerir. Drama terapi duyguların ifadesi ve keşfi, hayal gücü ve yaratıcılığın geliştirilmesi, bedenin keşfi vebedenin insanın kendini gerçekleştirmede önemli bir enstrüman olarak ortaya çıkması gibi aşamaları içeren bir süreçtir. Belli bir düzeydede olsa herhangi bir başarma zorunluluğunu değil katılmayıen önemlisi de sürece dâhil olmayı hedefler. Drama terapi hiçbir aşama veya etkinlikte insanın yaptıklarını doğru yanlış veya yeterli olarak sınıflamayı hatta herhangi bir işlemi dahi adlandırmayı önermez. Drama terapide hareket, ses, maske, beden dili resim yapma hikaye anlatma çizimlerve her tür malzemeyle yapılan etkinliklerve konuşma gibi çok çeşitli ifade biçimleri kullanılır. Drama terapigenel de bir grup çalışması olmasına rağmen özellikle bazı teknikler (hikaye anlatma duyguların resimle ifadesi vs) ihtiyaç halinde bireysel uygulamayı da içerir. Isınma, tanışma ve var olma, doğaçlama, yaratım alanı, playback, theatre, alan da çözülme, geştalt birleşme, gelişme ve yapılanma süreçlerini içerir. Resimden dansa, müzikten dramaya, ritüelden şiire birçok farklı modaliteyi içinde barındırır. 38 EPR SÜRECİ NEDİR -ŞEKİLLENME, EMBODİMENT –PROJEKSİYON, PROJECTİON– ROL, ROLEŞekillenme (embodiment) – projeksiyon (yansıtma) - rol (EPR), doğumdan 7 yaşa kadar olan dramatik oyun sürecinin planlandığı benzersiz bir gelişimsel paradigmadır. Bebeklerle, küçük çocuklarla ve hamile kadınlarla yapılan gözlemlere dayanır. Fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal gelişim gibi süreçlerin de birbirine paralel olarak ilerlemesine katkı sağlar. EPR’de ‘serbest değer’ anlayışı hâkimdir. Belirli bir psikoloji teorisine ya da okuluna dayanmaz. Ayrıca herhangi bir psikolojik modele ya da terapatik veya eğitimsel uygulamaya gerçek anlamda entegre edilebilir. EPR çocukların hayal gücü ve semboller dünyası ile dramatik oyun ve drama dünyasına girebilmelerinin temeli olan ‘dramatik gelişimlerini’ de planlar. Anne ve çocuk arasındaki erken bağlanma, oyunculuk ve ‘rol iptali’ açısından güçlü bir dramatik bileşendir. Hatta gebelik sürecinde annenin doğmamış çocuğu ile dramatik bir ilişki oluşturduğu bilinmektedir. EPR SÜRECİNİN EVRELERİ EMBODİMENT ( ŞEKİLLENME ) Embodiment (şekillenme) aşaması EPR gelişimsel sürecinin birinci aşamasıdır ve çocuklarda 0-2 yaş arası dönemi kapsar. Bedenle öğrenme, bedeni hissetme, bedeni hareket ettirme dönemidir. İlk fiziksel deneyimlerimiz başkaları ile kurduğumuz yakınlıkla doğar. Bu ilk deneyimlerimiz genellikle anne ya da bakıcılarla olur. ( anne kelimesi bakımı sağlayan kişi anlamında 39 kullanılmıştır.) Bizler doğduğumuz andan itibaren beşiklerimizde bir şarkıya eşlik eden ritmik sallamalar eşliğinde uyutulmuşuzdur. Bu fiziksel ifadede bebeklerin ve annelerinin karşılıklı yanıt verdiği işbirliği içeren bir yaklaşım vardır. Bu hareket bazı ritüel/risk niteliklerini taşır. Bir yanda ritüelleşmiş sallama hareketi, diğer yanda keyifle aşağı-yukarı sıçrama hareketi vardır. Wilshire embodimet aşamasını şu sözlerle ifade etmiştir: ‘Ben bedenimi bir diğerinin bedeniyle meşgul olup, ilişkilendirerek tanıyorum; bu nedenle taklit etmekle meşgulüm’ Embodiment aşaması sırasında çocuğun erken deneyimlerinin nasıl fizikselleştiğini, özellikle bedensel hareket ve duyuları aracılığı ile ifade edebildiğini görebiliriz. Bu fiziksel deneyimler ‘beden-benlik’ gelişimi için gereklidir. Bedenimiz oluşumunu tamamlayana kadar aynı zamanda bir beden imajına da sahip olmalıyız. Bu imajın oluşabilmesi için çocuğun kendi vücudunun var olduğu ve hareket edebildiği konusunda kendinden emin olması gerekmektedir. Embodiment Teknikleri Vücudun tamamını kapsayan bütünsel beden hareketleri Farklı vücut parçaları ile ince beden hareketleri Dokular, ses, tat, koku ve görme ile ilgili duyusal hareketler Dokunulan vücut parçasının adının söylendiği şarkı oyunları Ritmik hareket ve dans Canavarlar, yabancılar, hayvanlar v.b gibi hareket oluşturan fikirler Sesler ve hareketlerle ilgili hikâyeler Bu tekniklerin uygulanmasında terapist ve çocuğun yaptığı hareket-dans ile kendilerini rahat hissetmeleri ve bu alanlarda ayrıca eğitim almış olmaları önemlidir. Çocuk ve terapist 40 birlikte sanatsal bir yapı oluşturarak iki tarafın da gösterdiği çabaların paylaşıldığı bir ortaklık sağlayabilir (Gösteriler v.b). Çocukla birlikte bir şeyler oluşturmak, çocuğa bir şeyleri empoze etmek veya onu yönlendirmekle aynı şey değildir. Embodiment Aşamasını Sekteye Uğratan Durumlar Aşırı Korumacılık: Aşırı korunmuş, aşırı bağımlı çocuklarda sürekli bir kişilik erimesi ve beden-sınır kaybı görülür. Çocuk fiziksel olarak her zaman annesi ile beraberdir, hiç anneden ayrılmamıştır ve hiç ona karşı gelmemiştir. İhmal: Uzun süre sosyal ortamlardan izole edilmiş çocuk, özerklik yerine kaygı geliştirir, güvensizdir ve beden-mekân sınırları hakkında genellikle kafası karışıktır. İstismar: Fiziksel veya cinsel istismar yoluyla şiddete maruz kalmış çocuğun beden sınırları, bu travmatik yaşantılar sonucu kuşatılmıştır. Çoğu zaman bu duruma korku ve kaygı ile fiziksel temastan kaçınma, gelişigüzel fiziksel öfke ya da sınırsızkontrolsüz dokunmalar eşlik edebilir. Birçok sağaltımcı, çocuğun ya da kendisinin geçmişindeki travmatik deneyimleri nedeniyle ya da yanlış anlaşılabilecek bir dokunuşla aile tepkisine yol açma olasılığına karşı embodimenti (şekillenmeyi) kullanmayı zor bulabilir. Bu durumun birkaç çözümü vardır. Bu çözümlerden ilki; sosyal gelişim açısından çok faydalı olan gruplar halinde çalışma ve grup etkinlikleri yapmaktır. Bu durumda önce ikişerli sonra üçerli gruplar halinde hareketler uygulanır. Dokunmanın ne olduğu ve neden önem arz ettiği çocuk ile velilere detaylı bir şekilde açıklanır. (Gerekirse veliden izin kâğıdı alınabilir) Ebeveynler doğru şekilde dokunmanın çocuğun gelişimi için gerçekten önemli olduğunu anlayacaklar ve bunun için çocuğa yardımcı olmaya çalışacaklardır. Diğer bir çözüm yolu ise hareketlere dokunmayı dahil etmemektir. Çocuk ve terapistin birlikte yapabilecekleri ve çember, ip, eşarp gibi sahne aletlerini kullanabilecekleri 41 birçok hareket oyunları olduğu da bilinmektedir. Bu durumda çocuk, teması elindeki nesne(eşarp v.b) aracılığıyla sağlar ki özellikle otizmli çocuklarla çalışırken bu son derece kullanışlıdır. Birinci Geçiş (Embodiment ’ten Projeksiyona Geçiş): 12 – 14 ay civarında bedenden dış dünyaya kendi vücudundan ayrı olan, yansıtma ve nesneler dünyasına geçiş sürecini gözlemleyebiliriz. Winnicott’ un da belirttiği gibi nesneyle ilk bağlanma genellikle bir battaniye ya da şal gibi yumuşak ve sevimli bir nesneyle olur. Çocuğun birincil bakıcısı ile sağlıklı bir şekilde bağlanmasının diğer insanlara da sağlıklı bir şekilde bağlanmasının nedeni olduğu gibi, diğer nesnelere geçişin sağlıklı olması da ilk bağlandığı nesneye bağlanmanın sağlıklı olması ile ilişkilidir. Burada nesnenin kendisi yukarıda da belirtildiği gibi sadece bir ritüel sembol, kayıp anne temsili değildir, aynı zamanda birçok şeye dönüşebilir ve oyun oynanabilecek yaratıcı bir nesnedir. Hemen her zaman bir adı vardır ve hep aynı kalmak zorundadır. Ama aynı zamanda kişileştirilir ve konuşulabilir.( Bu bir saklanma yeri veya maske de olabilir) Geçiş nesnesi esnekliğin, ritüelin ve risk almanın ilk örneğidir. YANSITMA (PROJEKSİYON) Yansıtma EPR gelişimsel sürecinin ikinci aşamasıdır. Çocuklarda 2-6 yaş grubu arasında bu süreç gerçekleşir. Yansıtma aşamasında çocuk bedeninin ötesindeki dünyaya bedeninin dışındaki şeylere yanıt verir ve ayrıca artık kendisini bir nesne kullanarak ifade eder. Bu aşamada çocuğun tepkileri fizikseldir. Mesela kendisini ifade etme biçimi olarak parmak boya ile şekil çizme veya sadece renk kullanmayı seçebilir. Su, kum, kil gibi maddelerle oynarlar ve ortaya ürün çıkartırlar. Kendilerini boya kalemlerini kullanarak veya çizim yaparak ifade ederler. Oyuncaklarla oynayarak iç dünyalarını yansıtırlar. Heykel, kukla, 42 maske yapabilirler. Çakıl, ağaç kabuğu, dal, yaprak gibi doğal nesnelerle oynayarak yaratıcılıklarını arttırabilirler. Çocuklar bu etkinliklerden birini yapmaya öğretmen tarafından teşvik edilebilir. Çocuk için bu doğal bir süreç olacağından öğretmen çocuğun gelişimini gözlemlerken çocuk herhangi bir biçimde inceleniyorum hissine kapılmaz. Bu aşama geliştikçe çocuklar sadece farklı nesneler ve maddelerle ilişki kurmaz, onları şekil ve gruplarıyla ilişkilendirerek yerleştirirler. Bebek evleri veya kuklalar gibi nesneler aracılığıyla hikâye anlatımlarının arttığını gözlemlenir. İkinci Geçiş (Projeksiyon’dan Rol Oynamaya Geçiş) P aşamasının sonuna doğru bir çocuğun yeni oluşturulmuş ya da mevcut hikâyelerle; canlandırılmış hikâyeler ve mizansenler sayesinde çok daha fazla ‘dramatize’ olduğunu gözlemleyebiliriz. Kendilerine özgü bir anlatım yapısı ile bir başı, ortası ve sonu olan hikâyeler geliştiren çocuklar aynı zamanda yetişkinlerin doğaçlama olarak adlandırdığı, bir konu veya bir nesne ile başlayan ve nereye doğru gittiğini seyrederek anlayabileceğiniz ‘serbest oyun’ kapasitelerini de geliştirirler. Bir sonraki aşamanın beslendiği bu durumu ‘bilinç akışı’ olarak da tanımlayabiliriz ki bu yaşamsal bir kazanım olarak çok değerli bir nitelik ve beceridir. Bu geçiş sırasında çocukların hem oynadıkları hem de yönettikleri olayları organize ederek ve oyunlar oluşturarak hem kendilerinin hem de diğerlerinin yöntemleri haline nasıl geldiklerini de gözlemleyebiliriz. Çocuklar bu özellikleri genellikle sopalar, kılıçlar, büyülü değnekler veya özel üniforma ya da kostümler gibi otorite sembolleri ile kazanırlar. Böylece çift ya da küçük bir grubun parçası olmanın yanı sıra yaratıcılıkları sayesinde ayrı ayrı var olduklarını da fark edebilirler. 43 ROL OYNAMA Dramatik oyun ya da ‘ R ’ aşaması EPR sürecinin son aşamasıdır ve yaklaşık olarak 7 yılda tamamlanır. Bu yaştaki çocuğun yıllar önceki dramatik oyundan dramaya geçişlerindeki farkı görebiliriz. Dramatik oyun, metinler ve doğaçlama yoluyla çocuğun hikayelerde roller alarak oyuna dahil olmasını içerir: malzemelerle kaplanmış sandalyeler, büyük oyuncaklar vb. sahne içinde tüm rolleri alabilir. Çocuklar maskeler yapabilir, takabilirler ve maskeleri oyun terapistinin ekipmanlarının bir parçası olması gerekebilir. Bu oturum sona ermeden önce karakter ve sahne ile aslında mekânın yeniden rolle bütünleşmiş olması çok önemlidir. Çocuğun gereksinimlerinin belirgin olması gerekir: hikâye ve oyunların dramatik gerçekliği çocuğun ve terapistin gündelik yaşantısına uygun olmalıdır. Ayrıca drama da her şey mümkündür ve dramatik oyun gündelik hayatta izin verilmeyen hatta kabul görmeyen şeylerin yapılmasına da izin verir. Çocuğun hikâyelerde ve oyunlarda kendinden uzak(farklı) rolleri oynama fırsatını bulması oldukça önemlidir. Çünkü çocuklar kendilerine uzak rollerden çok yakın olan role yaklaşma eğilimindedirler. Bu dramanın paradoksudur. ‘Yakınlaştıkça uzaklaşırım.’ Bu konuyu ele almak terapist için de en zor olan şeydir. Çünkü ne olup bittiğini bilmek isteriz. Bizler olanları açıklamak ve muhtemelen kendi endişelerimizi azaltmak için yorumlamak isteriz. Başka bir düzeyde, ne olup bittiğini biliriz ve kesinlikle çocuklar da bunu bilir. Belki de kaos ile başa çıkabilmek ve yaşananların gerçek anlamının ortaya çıkmasına izin vermek için ‘bilmeme’ ye dayanmayı da öğrenmek zorundayızdır. Mead: ‘Kendim ve diğerleri ile ilgili şeyleri ancak bir diğerinin rolüne girerek öğrenebilirim.’ demiştir. 44 Örneğin; Mead ‘İkimizin de ağrısı varmış gibi davrandığımızda biraz ağrı hissediyorum. Bağırdığınızda sanki gerçekten korkmuş gibi veya o duyguyu yaşamış gibi olursunuz. Rol olarak ağladığınızda gerçekten üzülebilirsiniz. Bir rolün içinde yer alarak oynadığınız kişi olabilirsiniz. Bu yüzden rol oynama; birçok yaşantıya, çok farklı duygular yaşamaya ve farklı kişiler olabilmeye olanak sağlar. Çocukların oyunları, bu muhteşem kendi kendine üreten bir anlatım ve dışavurumculukla doludur.’ demiştir. Sonunda çocuk sahnede bazen birkaç rol almaya başlar ve böylece rol aşamasının ortaya çıkışını da gözlemleyebiliriz. Bir sahne ya da bir rol için neyin doğru olduğuna ilişkin bir öngörü kazanılmıştır. Örneğin; –canavarlar böyle yürür- veya mumyalar bunu yapmaz- gibi; sadece roller yerine getirilmez, sahneler yapılandırılıp yönetilir ve tasarıma yönelik farkındalık da artırılmış olur. Rol Teknikleri Tek bir duyguyla basit rolleri kullanmak: öfkeli, üzgün kişiyi ve belki bu insanların yüz ifadelerini canlandırmak. Etkileşimde oldukları hayvan karakterlerini yaratmak. Birlikte sahnelemek için favori hikâyeleri kullanmak. Bir dramatize hikâyeyi ortaya çıkarmak için kostüm sandığını (kostümlerin ve farklı malzemelerin yer aldığı sandık) kullanmak. Hikâyenin başlangıç noktası olarak bir maske kullanmak. Birlikte senaryo yazma fikrini kullanmak. Projektif oyunlar vasıtasıyla ortaya çıkan fikirleri kullanmak. Horley(1998)’oyuncu olmayan çocukları’ tespit etmek amacıyla EPR yöntemiyle kapsamlı bir araştırma yapmıştır. Ona göre 45 dramatik oyun; rol oynamanın daha karışık hale gelmesi ve kostüm giymeyi içermesi, farklı roller oynamak için diyaloğun geliştirilmesi ve gerekli ortamların yaratılması durumudur. Sahneler ve hikâyeler akranlar ile birlikte oynanır ancak çocuğun kendisini dramatik bir yolla oynadığı durumların yaşanması da mümkündür. Ayrıca oyun ve oyun terapisinde EPR yaklaşımları, oyun sayesinde gelişecek olan bağlanma durumlarına odaklanır. Bu, çocuğun sağlıklı olgunlaşması için gerekli olmasının yanı sıra, gelecekteki ilişkilerin temelini oluşturması açısından da son derece önemlidir. EPR yöntemi terapist ve çocuğun tüm faaliyetleri birlikte yapabildiği, beraber yaratabildiği durumlarda daha fazla verim sağlamasına rağmen, tüm psikoloji ve oyun terapisi yaklaşımlarına da entegre edilebilir. EPR’ nin kökleri doğum öncesinde izlenebilen, anne ile doğmamış çocuk arasındaki dramatize ilişki deneyimine dek uzanır. Dolasıyla yeni doğmuş bebeğin zaten dramatize olduğunu söylemek mümkündür. Terapistlerin kendileri için olduğu kadar çocukları gözlemlemek için de EPR aşamalarını kullanmaları önemlidir. Bu konuya ilişkin araştırmalar halen geliştirilmekte ve oyun terapistleri kendi araştırmalarında bunu test etmek için teşvik edilmektedir. EPR Sürecinin Çocuğun Gelişimine Katkıları Bu süreç anne ve bebek arasındaki bağlanmanın çekirdeğini oluşturur. Kimliğin ve bağımsızlığın gelişmesi için bir temel oluşturur. Bu sayede ‘dramatize beden’ yaratılabilir, yani beden bunu oluşturabilir. Hayal gücünü kuvvetlendirir. 46 Çocuğun uygun bir şekilde ‘gündelik gerçeklikten’ ‘dramatik gerçekliğe’ gidip geri gelebilmesini sağlar. Problemlerin ve çatışmaların çözümünü kolaylaştırır. Esneklik kazandıran rol oynama ve dramatik etkinliklerinin sırasıyla uygulanmasını sağlar. oyun Bir çocuğa toplumsal dünyanın bir parçası olma deneyimini becerilerini kazandırır. Şekillenme-projeksiyon-rol süreci, oyun ve drama yoluyla bir sahneden diğerine gerçekleştirilen ve ritüelleşen yaşamsal değişimlerin göstergeleridir. ETKİNLİK VE OYUNLAR ETKİNLİĞİN ADI: GÖZÜ KAPALI DANS ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME EVRESİ İkişerli gruplar oluşturulur. Eşlerden birinin gözü kapalı iken etrafta dolaşarak mekânı tanıması istenir. Gruptaki diğer kişi ona rehberlik eder ve ortamı tanıması için onu fiziki olarak yönlendirir. Daha sonra grup üyeleri yer değiştirir. Gruplarda her iki kişi de etkinliği yapınca bu aşama tamamlanır. İkinci aşamada aynı eşler aynı etkinliğe yine sırayla gözü kapalı olarak müzik eşliğinde devam eder. Ancak gruplarda rehber olan kişiler yönlendirme yapmaz. Sadece güvenlik için rehberlik eder. Grup üyeleri yer değiştirir. Gruplarda her iki kişi etkinliği yapınca bu aşama tamamlanır. Üçüncü aşamada aynı eşler gözü kapalı olarak aynı etkinliğe müzik eşliğinde dans ederek devam eder. Rehber olan kişiler 47 hiçbir şekilde müdahale etmez, diğer gruptaki bireylerle etkileşime girmesine engel olmaz. Sadece kendine zarar verebileceği durumlara müdahale eder. Grup üyeleri yer değiştirip herkes yapınca etkinliğin bu aşaması tamamlanır. ( Bu aşamada amaç ortamı tanımak değil rehberin yönlendirmesi olmadan gözü kapalı olarak serbestçe dans etmektir.) Dördüncü aşamada herkes gözü kapalı, bireysel oturduğu yerde müzik eşliğinde dans etmeye ve istediği hareketleri yapmaya başlar. Daha sonra ayağa kalkılarak dans etmeye devam edilir. Müzik bitene kadar devam edilir ve etkinlik sona erdirilir. ETKİNLİĞİN ADI: DERSE GİRİŞ ETKİNLİĞİ ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME EVRESİ Ayakta halka olunur. Herkes eliyle enerji seviyesini gösterir ( o gün kendini muhteşem hissediyorsa elini yukarı doğru kaldırır, kötü hissediyorsa elini yere daha yakın bir yerde tutar ama ne iyi ne kötü hissediyorsa ortalarda bir yerde tutar). Daha sonra herkes günaydın kelimesiyle birlikte bir hareket bulur ve bunu bütün gruba gösterir sonra herkes tek tek kendi günaydın kelimesini ve hareketini yapar grup yapılanı tekrar eder. Bu etkinliğin bitiminde günaydın kelimesini kullanmadan sadece onu anlatan bir ses ve hareket belirleyip bunu gruba gösterir ve grup yapılanı tekrar eder. (Ör: aaa, şiiştt, ooooo, cik cikcik vb.) 48 ETKİNLİĞİN ADI: MANDALA ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: YANSITMA EVRESİ Gruba boş kâğıtlar dağıtılır. Bir mandala etkinliği yapacağız denilir. Mandala katılımcınınkişisel becerilerini geliştirmek için yapılan bir etkinliktir. Mandala 5 bölümden oluşur. 1.İlham kaynağım ve rehberim kimdir? 2.Yeteneklerim becerilerim nelerdir? 3.Korkularım nelerdir? 4.Oyunculuğum nasıl? 5.Neye inanıyorum? Bu sorular öncelikle resimle anlatılır. Sorular verilen kâğıda resim çizerek cevaplanır. Daha sonra aşağıda verilen sorulara yazılı olarak cevap verilir. 1.İç rehberiniz nedir? 2.Eğitiminiz ve becerileriniz nelerdir? 3.İlham kaynağınız nedir? 4.İçinizdeki öğrenci nasıldır? 5.Etik değerleriniz nelerdir? Sorulara yazılı olarak cevap verilir ve sonrasında etkinlik esnasında hissedilenler üzerine konuşularak etkinlik sonlandırılır. 49 Örnek Mandala Çizimi: 50 ETKİNLİĞİN ADI: RESİM CANLANDIRMA ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ROL OYNAMA EVRESİ Bu etkinlikte grup 3’e ayrılır. Lider devinimi olan bir nesne resmi gösterir. Her grup bir kart seçerek çıkan nesneyi canlandırır. Bu sırada diğer gruplar onları tahmin etmeye çalışır. Bu etkinliğe gruptaki kişi sayısı değiştirilerek devam edilir. Sonra grubun tümüne üç kart seçtirilir ve bu üç kart birbiriyle ilişkilendirilerek canlandırılır. Grup etkinliğinden sonra katılımcılar bireysel olarak bir nesne kartı seçer. Sırayla sahneye çıkar ve seçtiği karttaki resmi canlandırır. Sahnedeki kişinin anlattığı resim diğerleri tarafından tahmin edilir. ETKİNLİĞİN ADI: PARAŞÜT ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME VE ROL OYNAMA EVRELERİ Lider tarafından ortaya bir çanta konulur ve içindekinin tahmin edilmesi istenir. Herkes çantanın içerisinde ne olduğunu tahmin etmeye çalışır ve liderin verdiği ipuçlarıyla çantanın içindekinin paraşüt olduğu kanısına varılır. Paraşüt çantadan çıkartılıp açılır ve herkes bir kenarından tutar. Liderin yönergesiyle paraşüt bir deniz olarak, ortasına atılan top ta fok balığı olarak hayal edilir. Sonrasında oyuna başlanır. Amaç fok balığını dışarıya çıkarmamaktır. Oyun bir süre bu şekilde devam eder. Bu etkinlikten sonra paraşütün ortasına birkaç küçük top daha atılır. Bu toplar balık olarak düşünülür denizin altında da balıkçıların olduğu hayal edilir. Balıkçıların karınlarını doyurabilmeleri için bu balıklara ihtiyaçları vardır. Bu küçük balıkları balıkçılara ulaştırmak için paraşütün ortasındaki delikten topları aşağıya düşürmek gerekmektedir. Topların hepsi aşağıya düşürülene kadar etkinliğe devam edilir. Sonrasında paraşütle liderin yönergesiyle büyük ve küçük 51 dalgalar yapılır. Daha sonra gruptan isteğe bağlı dört kişinin denize girmesi istenir. Küçük ve büyük dalgaların şiddetine göre katılımcılar yüzmeye başlar. Bu etkinliğin ikinci aşamasında ise paraşütün altına yani denizin içine birkaç kişi girerek deniz altındaki yaşamı görürler ve suyu hissederler. Etkinliğin sonunda ise herkes denizin içindeyken orada neler hissettiğini ve gördüğünü gruba anlatır. ETKİNLİĞİN ADI: KUKLA ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME– YANSITMA – ROL OYNAMA EVRELERİ Yere değişik artık materyaller konulur ( kumaş, ip, kâğıt, çubuk, bezler, dikiş iğnesi, yapıştırıcı vb) ve bunlardan bir kukla yapılması istenir. Lider kuklanın nasıl yapılacağı ile ilgili gruba açıklamalar yapar. Daha sonra gruptakilerden kukla yapmaları istenir. Herkes ortadaki materyalleri kullanarak kuklasını yapar. Kuklalar yapıldıktan sonra lider herkese kuklası ve kendisi için bir alan yaratıp oturmalarını söyler. Sonra kuklanın doğuşundan itibaren herkese, Bu kukla nasıl bu hale geldi? Nasıl ortaya çıktı? Kim bu? Ya da Henüz kim olduğunu bilmiyor musunuz? Gibi sorular sorulur ve bu sorular üzerinde herkesin biraz düşünmesi istenir. Kuklanın kim olduğuna karar verilip ona bir isim konulur ve yavaş yavaş onunla tanışıp iletişime geçilmesi istenir. Sonra da kuklanın kendisini onu yapan kişiye tanıttığının hayal edilmesi istenir. ( Bu kukla kim? nasıl dünyaya geldi? Nasıl biri? ) Bunları yaptıktan sonra ise kuklanın sesinin belirlenmesi istenir ( canlı olsa kuklanın nasıl bir sesi olurdu? Size nasıl seslenirdi? ) Kuklanın sesi belirlendikten sonra kukla ile ilgili; Nasıl davranırdı? Yeni arkadaşınız bu dünyada kimseyi tanıyor mu? Yoksa her şey( eşyalar,insanlar vb.) çok mu yeni? Gibi sorula cevap verilmesi istenir. Bu diyaloğu bitirdikten sonra ayağa kalkıp kuklasına etrafı tanıtması (insanları değil sadece mekânı) katılımcılardan istenir. 52 Daha sonra kuklanın lider olmasına izin verilip kuklanın onu yapan kişiye mekânı gezdirmesine izin verilir. Sonra kuklayı yapan kişi kuklası ile birlikte kendini tek bir kişi gibi düşünüp mekândaki kişileri selamlar. Kuklanın sesi ve hareketleri oluşturulup kuklayla birlikte mekânda gezilir. Sonra bir partner bulunup kendisini karşısındakine tanıtır. Sonra 4’erli grup olup herkes kendi hikâyesini anlatır ve anlatılanlardan ortak bir hikâye çıkarılıp bu sahnelenir. Herkes kendi hikâyesini sahneledikten sonra kuklasını alıp yavaş yavaş onunla vedalaşarak ondan ayrılır. ETKİNLİĞİN ADI: ÇAMURDAN MASKE YAPIMI ETKİNLİKTE KULLANILAN YANSITMA EVRELERİ EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME– Öncelikle herkesten bir tane çamur bloğu alması istenir. Çamurun iyice yoğurulması, mıncıklanması, koklanması ve çamurun vücudun farklı bölümlerine koyularak, kişiye kendini nasıl hissettirdiğini düşünmesi istenir. Sonrasında tek el kullanılarak çamurdan öncelikle bir küp sonra top sonra silindir ve son olarak ta koni yapılması istenir. Bu etkinliklerden sonra kullanılan el değiştirilir ve her iki elle de bütün etkinlikler yapılır. Devamında ise çamur bir top haline getirilir ve içinden bir delik açılarak top kâseye dönüştürülür. Bu kâseden ilham alınarak herkes istediği şekilde bir maske yapar. Yapılan maskeden sonra şu sorulara cevap verilir. Maske nerede, hangi zamanda yaşıyor? Maskeniz nasıl birisi ve neler hissediyor? Gibi sorulara cevap verilir (bu sorular çeşitlendirilebilir). Bu sorular neticesinde kişide maskesinin karakteri ve yaşadığı zaman – mekân hakkında bir fikir oluşur. Herkes kendisinde oluşan fikri sırayla bütün grupla paylaşır. Bu paylaşım tamamlandıktan sonra herkes maskesiyle vedalaşır, maskesini bozar ve etkinlik sona erer. 53 ETKİNLİĞİN ADI: DUYULARIN YANSITILMASI ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME – YANSITMA EVRELERİ Herkes kendine bir eş seçer. Daha sonra eşler bir yer belirleyip oraya otururlar(sırt sırta vererek).Herkes gözlerini kapatır. Önce oturulan yerde eşler birbirini hissetmeye çalışır. Etrafı koklar ve dinler ve bu koku ve sesi bir renkle eşleştirir, son olarak da katılımcıların o an ağızlarındaki tadı bir renkle eşleştirmesi istenir. Bu çalışmadan sonra eşlerden birinin gözleri kapatılır. Lider tarafından ortaya konulan yoğun kokulu nesneler arasından üçü seçilerek gözü kapalı olan eşlere koklatılır. Gözü açık olan eş o nesnenin gözü kapalı olan kişiye ilk anımsattığı olayı not alır. İkinci aşamada ortaya konulan nesneler dokunmaya yöneliktir. Burada dokunulan nesnenin kişiye ilk hatırlattığı şey not alınır. Üçüncü aşamada ortaya konulan nesnelerse tatmaya yöneliktir. Yedirilen şey kişiye hangi rengi hatırlattıysa kâğıda o yazılır. Bu etkinlik her aşamada eş değiştirilerek tamamlanır. Daha sonra her üç aşamadaki duyu çalışmasında kullanılan 3 nesneden sadece birer tanesinin hatırlattığı olay, nesne ve rengin seçilmesi istenir. Seçilen bir olay, bir nesne ve bir renk ile ilgili kişinin bir resim yapması istenir. Yapılan etkinlikteki resimler kâğıda yazılan duygulardan bağımsız olarak eşler tarafından birbirine anlatılır. ETKİNLİĞİN ADI: HEYKEL ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: YANSITMA- ROL OYNAMA EVRELERİ ŞEKİLLENME- İki grup oluşturulur. Gruplar karşılıklı olarak sıralanır. Her gruptan birer kişi gruplar arasında kalan alanda müzik eşliğinde dans etmeye başlar. Liderin verdiği uyaranla (zil çalmak, alkış yapmak v.b) birlikte dans eden grup üyeleri donar. Sonra diğer grup üyeleri kendi gruplarından olan kişinin yanına giderek ona 54 şekil verip ondan bir heykel yaparlar. Grup üyeleri sırayla iki heykeli de inceleyip onların durduğu şekli alırlar. Bütün grup üyeleri etkinliğe katılınca etkinlik sona erer. ETKİNLİĞİN ADI: TANIŞMA VE ISINMA ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME EVRESİ Oturarak halka oluşturulur. Otururken herkes sırayla ismini, kendini ifade eden bir hareketle birleştirerek söyler. Kişi ismini söyleyip hareketini yaptıktan sonra bütün grup onun ismini ve yaptığı hareketi hep birlikte tekrar eder. ( Engel gruplarıyla çalışırken bu etkinlikte basit hareketlerle dans figürleri oluşturulabilir.) Tanışma etkinliği bitince herkes mekânda kendisini rahat hissedeceği ve rahat hareket edebileceği bir yer bulup oraya sırtüstü yatar. Herkes gözler kapalı şekilde hiçbir şey yapmadan sadece vücudunu dinler. Vücudunda rahatsız hissettiği bir yer olup olmadığını, korku endişe gibi duygularının olup olmadığını kontrol eder. Daha sonra yerde yatar pozisyonda iken kafa ve boyundan başlayarak çok yavaş ve ağır hareketlerle vücudun uzuvlarını ( kafa, boyun, kollar, kalça, bacaklar ) hareket ettirir. Bu hareketleri yaparken bazı şeyleri düşünmeleri istenir ( En sevdiğin renk, kendini şu an nerde bulmak istersin v.b ). Daha sonra sağa, sola ve yüzüstü dönerek yeri keşfetmeleri istenir. Etkinlik boyunca herkes kendini nasıl rahat hissediyorsa o şekilde davranarak rahat ve dingin hareketlerle vücudunu ısıtır. ETKİNLİĞİN ADI: AYNA ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME EVRESİ İkişerli gruplar oluşturulur. Gruptaki üyelerden biri ayna diğeri aynaya bakan kişi olur. Aynaya bakan kişi ne yaparsa ayna olan kişi de onun yaptığı hareketlerin aynısını yapar. Grup üyeleri yer değiştirir ve etkinliğe bu şekilde bir süre devam edilir. Daha sonra herkes bireysel olarak mekânda dolaşmaya başlar. Kişiler 55 ortamda bulunan herhangi birini, kendine aynada yansıtılacak kişi olarak seçerler ve onun yaptıklarının aynısını yaptılar. Fakat bundan taklit edilen kişinin haberinin olmasına gerek yoktur. Kişiler istedikleri zaman aynada yansıtılacak olan kişiyi değiştirebilirler. Belirli bir süre sonra liderin komutuyla etkinlik sona erer. ETKİNLİĞİN ADI: DENGE ETKİNLİĞİ ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME EVRESİ İkişerli gruplar oluşturulur. Gruptaki üyeler karşılıklı durarak, ellerini öne doğru uzatırlar ve ellerini birleştirirler. Karşılıklı birbirlerine hafif güç uygulayarak denge noktalarını bulurlar. Denge noktasını bulduktan sonra ellerini ayırmadan koordineli olarak aynı hareketi yaparlar. Daha sonra grup üyeleri sırt sırta dönerek aynı şekilde sırtta denge noktasını bulurlar. Koordineli olarak aynı hareketleri yine bu aşamada da yaparlar. Sırt sırta temas ederken aynı anda yere oturup kalkmaya çalışırlar. ETKİNLİĞİN ADI: KELİME ÇAĞRIŞIMI ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME EVRESİ Bir çember oluşturulur. İlk aşamada gruptan bir kişi aklına ilk gelen kelimeyi sağındaki kişiye söyler. Sağındaki kişi söylenen kelime ona ne çağrıştırdıysa onu bu defa kendi sağındakine söyler. Herkes bir önceki kişinin söylediği kelime kendisine ne çağrıştırıyorsa kendi sağındakine o kelimeyi söyler ve etkinlik bu şekilde lider bitirene kadar devam eder. İkinci aşamada ise grup salona dağılır ve salonda dolaşmaya başlar. Bir önceki aşamada ilk kelimeyi söyleyen kişi yine aklına gelen ilk kelimeyi söyler. Çemberdeki sıra ve oyun şekli bu defa serbest dolaşılarak oynanır. Herkes ortamda serbest dolaşırken hem kendinden önceki kişiye hem de onun söyleyeceği kelimeye dikkat ederek oyunu takip eder. Burada etkinliğin amacı dikkati yoğunlaştırma çalışmasıdır. 56 ETKİNLİĞİN ADI: MASKE YAPIMI ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME EVRESİ Maske yapımında kullanılacak malzemeler: vazelin, alçılı sargı bezi, 30 cm iki parça kurdele ve bir kapta su. Önce alçılı sargı küçük dikdörtgenler şeklinde kesilir. Maskesi yapılacak kişi yere sırt üstü uzanır. Alnına, kaşlarına, burnuna ve gözün alt kısımlarına kalın bir tabaka halinde vazelin sürülür(maskenin yüze yapışıp kalmaması için). Parçalar halinde kesilmiş olan alçılı sargı bezi kaptaki suya daldırılarak ıslatılır ve vazelin sürülmüş yerlere yerleştirilir. Bu şekilde alçılı bezler yüze iki kat yerleştirdikten sonra, yan taraflara uçlarından tutacak şekilde kurdeleler maskenin üzerine yerleştirilir ve onun üzerine de kurdelenin maskeye yapışması için iki kat daha alçılı sargı bezi yerleştirilir. Alçı sertleştikten sonra maske yüzden yavaşça çıkarılır. Maske kurumaya bırakılır. Sonrasında maskesi yapılan kişi istediği şekilde maskesini boyayarak ve süsleyerek ona kişilik verir. ETKİNLİĞİN ADI: PORTRE YAPIMI ETKİNLİKTE KULLANILAN EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENMEYANSITMA EVRELERİ Grup masaya oturur. Eğitmenin yönergelerine uyar. Yapılan etkinlikte gruptakilerin içindeki yaratıcı çocuğu ortaya çıkarması istenir. Gruba birer tane tahta plaka dağıtılır. Herkes kendine bir renk seçer bu renkle tahtanın tamamı kalın bir tabaka halinde boyanır. Boyama işlemi bittikten sonra her birey solundaki kişiye bakar ve fırçanın ters tarafıyla portresini çizer. Boyalı ve portre çizili olan tahta plakalar, daha sonra kullanılmak üzere kurumaya bırakılır.Kuruyan plakalardaki portreler alınır ve istenilen bir karakterle ( bu karakter ister ünlü bir karakter, isterse kişinin hayalinde canlandırdığı bir karakter de olabilir ) özdeşleştirilip tablo süslenir ve biraz daha belirginleştirilir. Portre bittikten sonra resmin arkasına, resmini yaptığı kişiyle ilgili duygularını yazar ve hediye eder. Etkinlik sonlandırılır. 57 ETKİNLİĞİN ADI: BEDENLE HİSSET VE ÇİZ ETKİNLİKTE KULLANILAN YANSITMA EVRELERİ EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME- Eğitmen gruptan zihinle değil bedenle düşünmelerini ister. Gruptan gözlerini kapatmalarını ister. Sırt sandalyeye dayanmadan dik oturulur. Bedenin bütün ağırlığı ayaklarda hissedilir. Eller dizlerin üstüne konulur. Eğitmen söylediği cümlelerle grubun hayal kurmasına yardımcı olur. Eğitmen: ‘Dirsekler çok ağır. Birisinin sizi kulaklarınızdan yavaşça yukarı doğru çektiğini düşünün. Bu omuriliğinizi düz ve rahatlamış tutmanın iyi bir yoludur. Bu anda hiçbir şey düşünmeyin. Gözlerinizi açıp tebeşiri elinize alın ve iki yaşında bir çocukmuş gibi hiçbir kural olmadan karalamaya başlayın. ‘ der. Ayağa kalkılır. Eğitmenin vereceği yönergeler dinlenir. Eğitmen: ‘Gözlerinizi kapatın. Vücudunuzun bütün ağırlığını ayaklarınızın üstünde hissedin. Dirsekleriniz çok ağır. Yine birinin sizi kulaklarınızdan yukarı doğru çektiğini hayal edin. Şimdi güzel bir müzik açalım ve müzikle hareket etmeye başlayın. Müzikten keyif alın. Gözlerinizi açın, tebeşiri elinize alın ve müziğin ritmiyle bir şey çizin. Herhangi bir şey. Herkes rahatladı mı? Kendini iyi hissediyor mu?’ şeklinde cümlelerle grubu yönlendirir. Bu etkinlik farklı müzikler (ezgiler) eşliğinde üç defa tekrar edilir. Müzik her değiştiğinde farklı resimler ortaya çıkar. Ayağa kalkılır. Yine eğitmenin yönergeleriyle etkinliğe devam edilir. Eğitmen: ‘Gözlerinizi kapatın. Biraz ayaklarımızı aralıklı tutup bütün ağırlığımızı ayaklarımızda hissedelim. Yine birinin bizi kulaklarımızdan yukarı çektiğini düşünün. Kollarınızı yukarı doğru kaldırın. Şimdi bir şey kazandığınızı hayal edin. Ödül almışsınız. İki dakika bu şekilde bekleyelim. Fonda alkış sesleri. Gözlerinizi açın aklınıza ne geliyorsa şimdi onu çizin.’ Şeklinde yönergeler verir. Daha sonra gruptaki herkes bu etkinlik sırasındaki hissettiklerini paylaşır. 58 ETKİNLİĞİN ADI: RENKLER VE DUYGULAR ETKİNLİKTE KULLANILAN YANSITMA EVRELERİ EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME- Şimdiki yapılacak olan etkinliğin adı renkler ve duygular. Eğitmen bir duygu söyler ve o duygu katılımcıya ne hissettiriyorsa hiç düşünmeden resmetmeleri istenir. Burada önemli olan eğitmen duyguyu verdiğinde hiç düşünmeden ilk hissedilen duygunun resmedilmesidir. Resmedilen duygular:1Şaşırmak(sürpriz) 2-Öfke(kızgınlık) 3-Sevgi(aşk) 4-Acı 5Mutluluk vb. Tek tek tüm duyguların çizimi yapıldıktan sonra herkesin aynı duyguyu çizdiği resim masanın üzerine koyulur ve resimler arasındaki benzerlikler ve farklılıklar yorumlanır. ETKİNLİĞİN ADI: YAPTIKLARINI DANSLA ANLAT ETKİNLİKTE KULLANILAN YANSITMA EVRELERİ EPR AŞAMASI: ŞEKİLLENME- Çember olunur ve eğitmen ‘sabah uyandıktan sonra eğitime gelene kadar neler yaptığınızı gözlerinizi kapatarak düşünün’ der. Düşündükten sonra yapılan eylemlerin beden hareketleriyle anlatılması istenir. Daha sonra ikişerli grup olunur. Eşlerden biri gözlemci olur, diğeri de sabah eğitime gelene kadar yaptıklarını müzik eşliğinde beden hareketleriyle anlatır. Daha sonra izleyici olan eş anlatır, diğeri izler. Sonra eşler değişir ve etkinlik tekrarlanır. Grup ikiye ayrılır. Bir grup izleyici diğer grupta dansçı olur. Dans eden grup bir önceki etkinlikteki en son yaptığı hareketi kullanarak onunla ilgili bir koreografi oluşturur. Sahnede herkes kendi hareketine göre dans eder. Aynı etkinliği izleyici olan grupta yapar ve etkinlik sonlandırılır. 59 ALTI PARÇA HİKÂYE YÖNTEMİ Yöntemin yaratıcısı olarak C.J.Jung kabul edilmektedir. Dramada, altı parça hikaye yönteminin bir terapi yöntemi olarak kullanılması ise Ofra Ayalan ve Mooli Lahed tarafından hayata geçirilmiştir. Yöntem: temel olarak hikâyelerin, insanların psikolojik veya karakter analizlerinde kullanılabilecek önemli veriler içeren yapılardan oluştuğu fikri üzerine kurulmuştur. İlk önce savaş, şiddet gibi deneyimleri olan çocuklar için rehabilite amacıyla kullanılmıştır. Hikâyelerin oluşumu ve içeriğinin önemi kadar, altta yatan bilinç dışı yapıları da kapsadığı için bu yönteme önem verilmektedir. Sözel iletişimde olduğu gibi yüz yüze olmanın getirdiği zorlukları içermeyen hikaye, bu yöntemin yaratıcıları tarafından insanlar arasındaki en önemli iletişim yollarından biri olarak kabul edilmiştir. Ayrıca kurgusal olduğundan kişi doğrudan kendinden bahsetme zorluğunu yaşamaz. Altı parça hikaye yöntemi, kurgusal hikaye ile analitik sürecin sentezlendiği aşağıdaki 6 bölümden oluşmaktadır: 1.Ana Karakter ve Kompozisyon (karakterin adını, geldiği yeri, kişisel özellikler, yaşadığı yer vs. içerir.) 2.Görev (karakterin amacı hayattaki amaçları vs.) 3.Engelleyici Faktörler (hedefe ulaşmadaki engelleyici faktörler kim yada ne vs. ) 4.Yardımcı Faktörler (hedefe ulaşmada yardımcı olay, kişi, düşünce vs.) 5.Ana Eylem ya da Dönüm Noktası (amaca ulaşınca sahnedeki ana düşünce vs.) 6.Ana Eylemin Sonuçları (hikaye nasıl bitiyor, değişen ne, nasıl bir son vs.) 60 ALTI PARÇA HİKÂYE YÖNTEMİ İÇİN ÖRNEK ŞABLON 1.BÖLÜM: Kahramanın adı nedir? Geldiği yer? Kişisel özellikleri nelerdir? Yaşadığı yer? 2. BÖLÜM: Karakterin ulaşmak istediği hedef nedir? Hayattaki amaçları nelerdir? 3. BÖLÜM: Hedeflerine ulaşmada ona engel olanlar kim ya da neler olabilir? 4. BÖLÜM: Hedefine ulaşmada ona yardımcı olan karakter, düşünce ve olaylar neler olabilir? 5. BÖLÜM: 6. BÖLÜM: Amacına ulaştıktan Hikâyenizin sonu sonra sahnedeki nasıl bitiyor? ana düşünce nasıl olabilir? Altı parça hikâye yöntemi uygulanırken amaç kişinin olası sorunlarını tespit edip gerekli analizleri yapabilmek için elde edilen verileri değerlendirmeyi ve sonucunda kişiyi iyileştirmeyi amaçlar. Bunun için hikâyede rolleri değiştirme, içerdiği sahneleri tersine çevirme, yeniden yazma, dondurup yeniden yorumlama, doğaçlama, gözlem yapma, grup çalışmalarında hikâyenin yazarlarının değişerek yazma işleminin devam ettirilmesi gibi teknikler kullanılmaktadır. 61 ÖRNEK HİKÂYE 1.Çaça herkesi güldürmeyi seven iyi kalpli, sıcakkanlı, yardımsever bir palyaçodur. Çaça kocaman beton binaların olduğu büyük ve kalabalık bir şehir de yaşıyordu. Çaça bir palyaço olduğu için sirklerde ve özel gösteriler de çıkıp insanları güldürüp eğlendirmeyi seviyor. 4. Bizim palyaçonun bir de çok yakın arkadaşı vardı oda sihirbaz Yoyo idi. Yoyo Çaça’yı çok seviyor. Onu hep kötü kalpli palyaço pepa’ya karşı koruyor. Pepa’nın Çaça’yı sirkte istemediğini biliyordu. Pepa Çaça’yı sirkten kovdurmak için son bir plan yaptı. Planı Çaça toplarla gösteri yaparken toplarını tek tek patlatarak gösteride başarısız olmasını sağlamaktı. Bu planı yoyo öğrendi ve her şeyi Çaça’ya anlattı. 2. Çaça’nın isteği çok iyi ve başarılı bir palyaço olup bu gösterisini başka ülkelerde ki çocuklara göstermekti. Çaça’nın bu hayalini gerçekleştirmesi için çok çalışması ve başarılı olması gerekiyordu. Ayrıca Çaça yaşadığı şehrin kalabalıklığından çok sıkıldığı için ormanın içinde kendine güzel bir ev yapıp orda yaşamak istiyordu. 3. Çaça’yı sirkte hiç sevmeyen ve onun başarısını kıskanan bir başka palyaço daha vardı oda palyaço Pepa idi. Pepa Çaça’nın başarılı olmaması için elinden gelen tüm kötülükleri yapıyor. İşlerine sürekli engel oluyor. Gösterileri iyi olmasın diye elinden geleni yapıyor. Pepa Çaça’yı çok kıskanıyor ve onu işten attırmak için elinden geleni yapıyordu. 5. Çaça sahneye çıktı gösterilerini tek tek yaptı. En son sıra toplarla yapacağı gösteriye geldiğinde. Pepa’nın yapacaklarından haberdar olduğu için gösteriye yedek toplarla çıkıyor ve gösterisini en iyi şekilde tamamlıyor. Gösterisi herkes tarafından çok beğenildiği için ayakta alkışlanıyor. Pepa Çaça’nın gösterisinin ne kadar başarılı olduğunu görüp kendisinin de başarılı olması için çok çalışması gerektiğini anlar ve Çaça’dan özür diler. 6. Çaça’nın gösterisinin çok başarılı olması sirk sahibini de çok mutlu eder ve Çaça ‘nın çok istediği hayali gerçek olur. Çaça artık gösterilerini başka ülkelerin çocuklarına da göstermek için turneye çıkar. Döndüğünde kazandığı paralarla artık istediği evi yapabilecekti. (Yukarıdaki Hikâyenin Devamı) Grup Çalışmalarında Yazarların Değişerek Hikâye Yazma İşleminin Devam Ettirilmesi Tekniğinin Kullanılmasına Örnek: Palyaço Çaça’nın bir hayali daha vardı. Oda ormanda kendine ahşap bir ev yapmak ve orda yaşamını sürdürmekti. Çaça ormanda evini yapmak için hazırlıklara başlamıştı. Her gün evi 62 için gerekli olan malzemeleri bulup yavaş yavaş evini yapıyordu. Ta ki ormanda yaşayan kötü kalpli cadı hare ile tanışana kadar. Hare Çaça’nın evini kıskandığı için evi nasıl yıkabilirim diye hain planlar yaptı. Yine bir gün Çaça evini yapmak için çok çalışmıştı ve yorulmuştu. Dinlenmek için oradan ayrıldığı sırada HareÇaça’nın evini yıktı. Sabah olduğunda Çaça neşeli bir şekilde evinin yanına gelip yıkıldığını görünce çok üzülüp ağlamaya başladı. O sırada orman perisi Çaça’nın ağladığını görüp onun yanına geldi. Çaça’ya üzülmemesi gerektiğini “eğer ülkede ki arkadaşlarına sihirli sözcükleri söylerse yaptığı evin hemen tamamlanacağını “ söyledi. Çaça bundan hiç bir şey anlamadı. Ormanda üzgün üzgün gezinirken Yaço ile karşılaştı. Yaço’ya neler olduğunu anlattı. Yaço’da olanlara çok üzüldü ve Çaça’yı mutlu etmek için elinde ki elmayı ona ikram etti. Çaça’da Yaço‘ya teşekkür etti ve ayrıldılar. Çaça sihirli sözcükleri söylemişti ama farkında değildi. O sırada tekrar orman perisi Çaça’nın yanına geldi ve sihirli sözcük olan “teşekkür ederim” cümlesini kullandığını söyledi. Çaça çok mutlu oldu çünkü peri söz verdiği gibi evini yapmıştı. Artık Çaça’nın ormanda bir evi vardı. 63 DRAMA ÖRNEK DERS PLANLARI İyi bir drama ders planı 5N1K yani ne, neden, nerede, ne zaman, niçin, kim sorularına yanıt vermelidir. DRAMA DERS PLANI-1 DERS: Resim GRUP: Orta ve ağır derecede zihin engelli öğrenciler SÜRE: 40 dk. KONU: Kırmızı Renk YÖNTEM: Drama ARAÇ-GEREÇ: Müzik seti, kartondan yapılmış iki tane elma ağacı, on öğrencinin arkasına saklanabileceği genişlikte ve uzunlukta naylon, çeşitli renklerde küçük plastik toplar, sepet KAZANIM: Kırmızı rengi diğer renklerden ayırt edebilme. HAZIRLIK- ISINMA: Öne bir adım atıp ismini söyleyip kendini tanıtma ve yerine dönme. Daha sonra vücut bölümlerinin ısıtılmasına geçilir. Önce baş sağa sola, öne arkaya dairesel hareketlerle çevrilir. Kollara geçilerek önce parmaklar, sonra el, sonra dirseğe kadar olan kısım ve tüm kol dairesel hareketlerle çevrilir. Diğer kol da aynı şekilde ısıtılır. Bel bölgesi de aynı şekilde dairesel hareketlerle sağa ve sola çevrilerek ısıtılır. Bacak bölgesi dizler yarıya kadar kırılarak çömelme hareketi yapılır ve vücut dik duruma getirilir ve diz bölgesi de dairesel hareket ettirilerek ısıtılır. Ayrıca ayak parmak uçları yere dik gelecek şekilde tutularak dairesel hareketlerle yine sağa sola dairesel hareketlerle ısıtılır. Son olarak ağaçtan bir meyve koparıyormuş gibi yaptırılarak ısınma bölümü bitirilir. 64 CANLANDIRMA(UYGULAMA): Öğrenciler daha önce hazırlanan naylon örtünün altına uzanarak uyuyormuş gibi yaparlar. Sabah uykudan uyanan öğrenciler gerinerek rahatlar. Daha sonra iki eliyle pencereyi açar ve derin nefes alır. Midelerini ovuşturarak acıktıklarını gösterirler ve bahçede bulunan elma ağacından elma (kırmızı) kopartılarak yenir ve bu bölüm bitirilir. Daha sonra öğrencilere elleri birleştirilerek yüzen balık taklidi yaptırılır. Bundan sonra farklı renkteki plastik toplar yere dökülerek içlerinden kırmızı olanlarının balıklar tarafından yakalanması ve sepete atılması istenir, sepete yanlış renkte atılan toplar “Bu kırmızı değil.” diyerek dışarı atılır. Kırmızı topların hepsi toplandıktan sonra sepetteki toplar öğrencilere gösterilerek bütün kırmızı topları topladıkları söylenerek aferin denilir. DEĞERLENDİRME: Elmalar hangi renkti? Kırmızı renkli plastik topları göster. Kırmızı renkli plastik topları sepete at. Sepetteki toplar kırmızı mı değil mi? 65 DRAMA DERS PLANI-2 DERS: Rehberlik KONU (NE): Teşekkür Etme SÜRE (NE ZAMAN): 2 Ders Saati KİŞİLER (KİM): 5. Sınıf Öğrencileri YÖNTEM (NASIL): Yaratıcı Drama KAZANIM (NİÇİN): Başkaları ile iletişimde teşekkür etme becerisi gösterir. HAZIRLIK, ISINMA: İlk önce çocuklar çember olurlar. İçlerinden birisi ebe seçilir ve eline mendil verilir. Ebe çemberin etrafında dolaşarak mendili birinin arkasına bırakır ve kaçmaya başlar mendil bırakılan çocuk mendili alarak kaçan çocuğu oturmadan yakalamaya çalışır. Yakalayamazsa ebe olur ve oyun böyle devam eder. Bütün çocuklar ebe olduktan sonra oyun sona erer. Çocuklar karışık duruyorlar. Grubun yarısına mendil veriyoruz. Müzikle birlikte çocuklar yürümeye başlıyor. Müzik susunca en yakın kişiye elindeki mendil veriliyor ve mendili alan çocuk teşekkür ederim diyerek mendili alıyor. Müzikle yeniden yürümeye başlanıyor. Müzik susunca mendil yine en yakın kişiye veriliyor ve mendili alan teşekkür ederim deyip alıyor. Mendillerin her seferinde farklı kişilere verilmesine dikkat ediliyor. CANLANDIRMA(UYGULAMA): Çocuklar sincap ve aslan olur. Aslan günün birinde ormanda dolaşırken ayağına diken batar. Aslan ağlarken bunu duyan sincap, aslanın yanına yaklaşır ve neden ağladığını sorar. Aslan ayağına batan dikeni gösterir ve sincaptan yardım etmesini ister. Sincap aslana yardım eder ve dikeni çıkarır. Aslan, diken ayağından çıkar çıkmaz koşarak 66 oradan gider. Sincap bu duruma çok üzülür ve sinirlenir. Birkaç gün sonra sincap aslanı ayağına diken batmış olarak bulur. Aslan kendisine yardım etmesi için seslenir. Sincap, aslanın yardım isteğine aldırmaz. Aslan sincaba neden yardım etmediğini sorar. Sincap geçen sefer bir teşekkür bile etmeden gittin der. Yine teşekkür etmeyeceğin için sana yardım etmek istemiyorum diyerek oradan uzaklaşır. Aslan bir yandan canının acısı, bir yandan da teşekkür etmemesinin pişmanlığıyla sincaba yalvarır ve geçen sefer yaptıkları için teşekkür eder ve şimdi de kendisine yardım etmesini ister. Sincap aslanın kendisine teşekkür etmesi nedeniyle yumuşar ve aslana yardım eder ve ayağındaki dikeni çıkarır. Bu sefer aslan kaçmadan sincaba teşekkür eder ve oradan uzaklaşır. Sincap da başkasına yardım etmenin ve teşekkür görmenin mutluluğuyla evine doğru yola çıkar. DEĞERLENDİRME: “Ne zaman teşekkür ettiniz” sorusuna cevap verilmesi istenir.Sincap aslana ikinci sefer neden yardım etmedi?Aslan niye pişman oldu?Sincap neden mutlu oldu? 67 KAYNAKÇA ‘Teatro Come Terapia’ (Terapi Yöntemi Olarak Tiyatro) Walter Orioli ‘Hareket Eden Beden’ Jacques Lecoq ‘Bioenergetic’ Alexander Lowen ‘Il cante e il cammino verso il suono, leggi e processi di autoregolazione nella voce’ Gisela Rohmert Dent-Brown, K.(1999),The six-part story as an aid in the assessment of personality disorder, Dramaterapy,21:2,10-14 Dunn. M. and Parry, G.(1997),Aformulated care plan approach to caring for people with a personality disorder in the community setting, Clinical Psychology Forum, 104:June 1997, 19-22. ( Read this article online here. ) Von Franz, M-L. (1996), The interpretation of fairy tales(revised ed.), London: Shambhala. Lahad, M. (1992), Story-making in assessment method for coping with stress, in Jennings, S(ed.) Dramatherapy theory and practice, 150-163, London: Routledge Astell-Burt C 2001"I am the Story: The Art of Puppetry in Education and Therapy London Souvenir Press" Berg L E 1998 ‘Developmental play stages in child identity construction; an interactionist theoretical contribution’ draft paper presented OMEC Conference, Copenhagen 1998 Cattanach A 1994 Play Therapy: Where the Sky Meets the Underworld London Jessica Kingsley Cattanach A 1997 Children’s Stories in Play Therapy London Jessica Kingsley Hesner A 1994 Dramatherapy for People with Learning Disabilities London Jessica Kingsley Horley E 1998 ‘Developmental Assessment of Dramatic Play’ paper presented at OMEC Conference, Copenhagen, 1998 Jennings S 1990 Dramatherapy with Families, Groups and Individuals London Jessica Kingsley 68 Jennings S 1995 ‘Playing for Real’ in International Play Journey 3 132-141 Jennings S 1998 Introduction to Dramatherapy London Jessica Kingsley Jennings S 1999 Introduction to Developmental Play therapy London Jessica Kingsley Jennings S 2001 Embodiment-Projection-Role, video with Gordon Wiseman Bleaden Actionwork. Jennings S 2002 ‘Play, Drama and the Brain’ presented at International Symposium Arts and the Brain, Oslo. Jennings S 2003 Embodiment-Projection-Role 2: video London Actionwork Jennings S 2004 Creative Storytelling with Children at Risk Bicester Speechmark Jennings 2005 Creative Play with Children at Risk Bicester Speechmark Jennings S 2005 Creative Storytelling with Adults at Risk Bicester Speechmark Jennings S 2005 Creative Play and Drama with Adults at Risk Bicester Speechmark Jennings and Minde 1993 Art Therapy and Dramatherapy: Masks of the Soul London Jessica Kingsley Landy R 1993 Persona and Performance London Jessica Kingsley Mead G H 1934 Mind, Self and Society University of Chicago Press Oaklander V 1978 Windows to Our Children Utah Real People Press Schaefer C E, H E Jacobson, M Ghahramanlou 2000 ‘Play group therapy for social skills deficit for children’ in Short Term Play Therapy for Children Ed C E Schaefer and H G Kadusan, New York, Guildford Press Slade P 1954 Child Drama London Hodder and Stoughton Slade P 1997 Child Play London Jessica Kingsley Wilshire B 1982 Role Playing and Identity Indiana University Press Winnicott D 1974 Playing and Reality London Penguin 69