İspendere(Malatya)
Transkript
İspendere(Malatya)
MADEN TETKIK VE I>E:~<iis;.i ~ Türkçe Baski i I. . 1999 8ayl:121 A ~ MT A Dergisi 121, 225-250, 1999 iSPENOERE (MALATYA) YÖRESi, SÜLFiT MiNERALLESMELERiNiN MINERALOJiSI VE JEOKIMYASi Halide DUMANLILARo; ÖZ.- Bu çalismada, jisi, petrografisi, Dogan AYDALoo ve Özcan DUMANLlLARoOO Kizmehmet jeokimyasi, mahallesi (Ispendere-Malatya), karmasigi magmatitleri, bölümünde yer alan çalisma alaninda, (Üst Kretase) ve Kirkgeçit formasyonu Kapikaya volkanitleri, rabe tepe magmatitleri Malatya-Elazig lenmistir. Cevherlesme vars-karbonat Yüksekova olusmaktadir. ve diger tip magmatitlerin Ha- ve cevherlesmeye se- Yüksekova karmasigi bir magmatizma içindeki cevher içe- ürünü oldugu belirlenmistir. içinde ve yan kayaçlarla olan dokanaklarinda Kulusagi Bakir-piril Çalisma prosesi ile baglantili olarak, zayif potasik, fillik, arjilik ve propilitik olmak üzere dört alterasyon tipi belir- Harabe tepe magmatitlerinin geneliikle fillik-propilitik damarlarinda, kalkopirit, ve manyetitdir. i tipi kalkalkalin karmasigi, Çalisma alanindaki bulunmaktadir. genellikle mineralizasyon bilgiler birlikte dikkate alindiginda iliskileri incelenmis- Ispendere ofiyoliti (Jura - Alt Kretase), yukarida bahsedilen birimlerin tamami ile intrüzif iliskili olup, bölgedeki alterasyon ren Harabe tepe magmatitleri alaninda ve yakin çevresinin jeolojisi, mineralo- (Orta Eosen) yüzeylemektedir. Sisman magmatitleri ve Harabe tepe magmatitlerinden bep olmustur. Mineralojik, petrografik ve jeokimyasal mineralizasyonu bakir-pirit cevherlesmesi cevher yan kayaç iliskileri ve cevherin mikro yapi-doku yan kayaç aiterasyonu, tir. Dogu Toros orojenik kusaginin Yüksekova JEOLOJISi, çatlak-kiriklarda ve/veya fillik alterasyon haleleri içerisinde bulunmaktadir. sivama ve kayaçta saçinimii olarak bulunmaktadir. Cevher mineralleri, Ana cevher mineralleri; Ayrica, tali olarak sfalerit, galenit, pirotin, bornit, rutil-anataz Ve ilmenit belirlenmistir ler olarak da limonit, hematit, markasit, kalkosin ve kovellin bulunmaktadir. neralojisi, cevher tipi, cevher-yan BÖlgede yapilan jeotektonik kayaç iliskisi ve yan kayaç alterasyonuna ait çalismalardan kupirit, ve ikincil mineral- çalismalar ile cevher mi- elde edilen sonuçlara göre, bölge- deki cevherlesme porfiri bakir-pirit yatagi ve/veya stokwork tip olarak belirlenmistir. Anahtar Kelimeler: Granitoyid, porfiri, alterasyon, dasit, Kizmehmet Mahallesi (Malatya). GIRIS çalisma esnasinda Çalisma alani, Malatya ilinin 20 km dogusunda, 1:25.000 ölçekli Malatya L41-a1 ve a4 topografik paftalari üzerinde, kuzeyde Firat nehri üzerindeki Karakaya baraj göl alani, güneyde ise MalatyaElazig karayolu arasinda yaklasik 70 km2 lik bir alani kapsamaktadir (Sek. 1). Dogu Toros orojenik kusagi içerisinde önemli bir yeri olan Üst Kretase yasli Yüksekova karmasigi, Hakkari'den Elbistan'a kadar uzanan kusak boyunca yer yer genis alanlarda yüzeylemektedir. Çalismanin konusunu olusturan Kizmehmet mahallesi (ispendere-Malatya) pirit-bakir mineralizasyonu Yüksekova karmasigi içerisinde yer almaktadir. MTA Genel Müdürlügü, 1991 yilinda, dere sedimanlarindan yapilan genel jeokimyasal prospeksiyonlar ile, Yüksekova karmasigi içerisindeki cevherlesmelere yönelik çalismalari baslatmistir. OMaden 00 000 Bu belirlenen anomalilerden re karotlu sondaj yapilarak, yatay-düsey yöndeki metal degisimleri ve toplam rezerv belirlenmeye çalisilmistir (Tüfekçi ve Dumanlilar, 1994). Kusak içinde detay sondaj çalismalari yapilmis ilk pirit-bakir mineralizasyonudur. Çalisma alaninda, cevher tipi, olusum kosullari, yan kayaç iliskileri, cevher geometrisi ve jeotektonik ortamin belirlenebilmesi, kusak içerisindeki diger zuhurlara model olusturmasi amaciyla ayrintiii olarak incelenmistir. Çalisma alani ve yakin çevresinde bugüne kadar jeolojik, tektonik, petrografik ve petrolajik amaçIi birçok çalisma gerçeklestirilmistir (Baykal, 1966; Yazgan, 1981; Yazgan ve Asutay, 1981; Asutay, 1985, 1986; Yazgan ve Chessex 1991; Beyarslan, 1991; Turhan ve digerleri, 1995; Dumanlilar, 1993). Tetkik ve Arama Genel Müdürlügü, Maden Analizleri ve Teknoloji Dairesi, 06520, Balgat, Ankara. Ankara Üniversitesi, Fen Faküitesi, Jeoloji Mühendisligi biri olan Kizmehmet mahallesi bakir-pirit sahasinda, daha sonraki yillarda 11 ayri lokasyonda 1958 met- Bölümü, 06100, Besevler, Ankara. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlügü, Maden Etüt ve Arama Dairesi, 06520, Balgat, Ankara. 226 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR KAR ~'\ &i (.:ilisma alaiii K ~ Sek. 1- Çalisma alaninin yer bulduru haritasi. BÖLGESEL JEOLOJi mesi sonucunda, Dogu Toros orojenik kusaginin bölümünde yer alan inceleme jik yapisini su safhalardan gede, Üst Triyas'ta, da açilmaya okyanus, sürdürmüstür etkin larin olusumu, bölgeye bugünkü kazandirmistir (Turan ve digerleri, itibaren (Senomani- olmaya baslayan inceleme deki yay magmatizma karakterde ürünleri olusmustur iken (Hempton daha ileriki asamalarda altinda gelistigi mektedi r (Yazgan (Yüksek- ilk safhada karakterde ve digerleri, oldugu görül- 1987). Bu dönemde pasif olan güney kenara ise ofiyolitik kütleler yerlesmistir (ispendere ve Guleman Üst Mestrihtiyen transgresyonu mi kireçtaslari yen'den çökeimistir. sonra tamamen Paleosende, bölgede kivrimlanma ve (Poyraz, 1988). Tersiyer Bu fazi izlemis olup, Hara- çekilmesi yükselmeler Üst Mestrihtisonucunda, rejim hakim meydana bölgede bir sikisma Alt gelmistir kuzey- egemen ol- Kirkgeçit ,gi gelismistir (Yazgan ve digerleri, digerleri, 1995). 1987; Turhan ve sonrasinda bölgede gerçeklesen devam formasyon olarak örtülmektedir gü- u tarafindan (Sek. 2). ISPENDERE OFIYOLlTI Yazgan ve digerleri, (1987) tarafindan tanimlanan birim metamorfik metamorfik Kömürhan tir. Kuzeyde Yüksekova karmasigi olarak arasinda izlenen paftasinda olup, Jura-Alt karmasigi, ispendere güneyde kuzeye dalan tektonik ispendere genisçe olmayan ilk defa ve üniteleri olarak ayirt edilmis- ofiyoliti, Maden bir dilim Malatya bir alanda yayilim L41-a4 göstermekte Kretase yaslidir. ofiyolitinin kita-kita eden sikisma geri latlar yer almaktadir. gabrolarin tabaninda olusmus Bunlarin 1- mektedir. Kümülatlarin rolardan olusan gabrolar yer almaktadir. izotropik gabrolarin maktadir. fazla kalin ol- ultramafik üzerinde yer aldigi bir zon bulunur. çisli olup, sikça verlitik intrüzyonlar Maden karmasi- çarpismasi 1975) ispendere mus ve derin bir havzada volkanitli Orta Miyosen'de karmasigi olmus, yaklasik gerilmesi Yüksekova ofiyoliti ile tektonik iliskili olarak iz- mayan dunit ve verlitten baslarinda güney dogruitulu Ofiyolitleri). Denizin karasal 1995). en- ve Savci, 1982), ise ensialik (Keban kitasinin yerlerde) konumunu lenmekte olup, kuzeyde ise Eosen yasli (Sirel ve diuyumsuz Yay magmatizmasi alaninda neyde ispendere kuzeye gerleri, simatik yapisal kuyapi- GENEL JEOLOJI VE MINERALOJi egimli bir daima batma zonu ile iliskili olarak bölgeova karmasigi). AnaeJolu bindirme Alt Kretase sonuna (Yazgan ve digerleri, 1987). Üst Kretase baslarindan yen-Turoniyen) Böl- Avrasya ile Arap plakasi arasin- baslayan kadar gelisimini Malatya-Elazig alani bugünkü jeolo- sonra kazanmistir. Güneydogu sagi ve Dogu Anadolu fay kusagi gibi tektonik üzerinde ise kümülal Bu iki birim getarafindan ince tabakali sonra gab- izotrop gabrolar plajiyogranitler Daha üst kesimlerde kesiI- ince tabakali bir geçis zonundan arasinda kümü- ile bulun- yer alan dayk kar- 227 ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI AÇIKLAMALAR " LJAIU'Yon i~ 2~ : . : . : . : marn "'[5~~1~·:·~·:·~·:·~I;~::~kUJ1l~1 MADEN KARM:~I(;I ITnTiTI ~i~1i~HHH: Bazali, kiltaöl, agl"incra ~ e '.:rl'Y.;"i~-~$0i Thisit ~~O:<l~,,\~ffi\i . i:::i j~il~i ~';'~': ~ Tomuii Tonalitportir ~ i~~ ~,~ D~ O ::ii:: ~ o .., i .., o ;:: .. ... ..Ifff~ ~. i: : : i '" ";.o in .~ Q .., 'i;: -:i 800 2400 1600 '"~TOnaJit ~i ~~ 1"./ i:~~~::'1 UltmmafikkUmulaiiar Küniülat izotrop gabrolar gabrolar ~ ~ Diyalm I,.... i~ I~iiy i ve ;: > i agloincra Bai...alt. andezit ~~ ~DiYOiit i i::: Dnkana!< lGaiiu i .>->"Yerlesimyen i Bindirine [ayi O Vni iSARETLER ~ _ 2- ispendere (Malatya) yöresinin sadelestiriimis jeolojik haritasi. -=isigi : _s ise, ispendere ofiyolitinin en kalin birimini rmaktadir, ispendere ofiyolitinin en üst bölü- - ü ise çalisma alaninin dogusunda bulunan yaspillow) lavlar olusturmaktadi r, YÜKSEKOVA KARMASlGI Dogu Toroslarda Hakkari'den baslayarak EIbistan'a kadar yayilim sunmakta olan birim, ilk defa Perinçek (1979) tarafindan, Hakkari ili Yüksekova ilçesi civarinda tanimlanmistir, Dogu Toroslar'da in- 228 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR celeme yapan bazi arastirmacilar (Perinçek, 1979; Bingöl, 1984; Turan, 1984) birim için Yüksekova karmasigi adini kullanirken, Baskil civarinda arastirmalar yapan Asutay (1985) ile Sisman köy civarinda harita alimi çalismasi yapan Yazgan ve digerleri, (1987) birimi Baskil magmatitleri adi aitinda incelemis olup, birimin, derinlik, damar ve yüzey kayaçlariyla temsil edildigini ifade etmektedirler. KI Ar yöntemiyle yapilan izotopik yas tayinlerine göre, bu kayaçlardan 75 my ile 86 my (Üst Kretase) arasinda degerler elde edilmistir. Bütünüyle i tipi granitoyid olarak' tanimlanan kalkalkalin bilesimli Baskil magmatitleri Keban metamorfitlerini keser ve onlari kontakt metamorfizmaya ugratir (Tüfekçi ve digerleri, 1979; Asutay, 1985). Yüksekova karmasigi, çalisma alaninda Kulusagi magmatitleri, bunlarin örtü birimi olan Kapikaya volkanitleri ve her ikisini birden kesen Sisman magmatitleri ile bu birimlerin hepsiyle intruzif iliskili olan, alterasyon ve cevherlesmeyi saglayan Harabe tepe magmatitlerinden olusmaktadi r. Ku/usagi magmatit/eri.- Modal mineralojik analiz ile kimyasal-mineralojik incelemeler sonucunda Kulusagi magmatitlerine ait örnekler gabro, kuvars diyorit ve tonalit olarak belirlenmistir (Sek. 3 ve 4) (Çizelge 1). Gabro: Batolitin dis zonlarinda yer alan gabro- . lar mikroskop altinda farkli iki doku göstermektedirler. Haritalanabilir boyutlarda mostra verdigi yerlerde, holokristalin tanesel doku gösterirken, kuvars diyoritler içerisinde küçük alanlarda mostra verdigi zaman holokristalin porfirik doku göstermektedir. Andezin-Iabrador bilesimindeki plajiyoklaz (% 49,1) ve klinopiroksen (% 42,1) kayacin esas bilesenlerini olusturmaktadir. Gabrolarin içerisinde bu ana minerallerin disinda önemli miktarda opak mineral (% 7,3) ve % 1,5 oraninda kuvars bulunmaktadir. yorit % 56,6 plajiyoklaz, % 35,1 amfibol, % 6,8 kuvars ve % 1,5 oraninda da ortoklaz içermektedir. Tonalitte ise kuvars orani % 20,8'e yükselirken a fibolün % 30,2, plajiyoklazin % 43,1'e düstügü g6rülmektedir. Ayrica tonalitlerde % 3,7 ortöklaz ve %2,2 oraninda opak mineral bulunmaktadir. Plajiyoklazlar, andezin bilesiminde olup,serisi: ve daha az oranda ise epidot alterasyonuna maruz kalmistir. Amfiboller, yesil hornblend türünde olup, özsekilli veya yari özsekilli kristaller halinde, levhamsi ve çubuksu sekildedirler. Hornblendlerde seyrek olarak kloritlesme ve opaklasma izlenmektedir. Plajiyoklaz kapanimlari içeren hornblendler poiklitik doku özelligi göstermektedir. Kuvarslar, genellikle özsekilsiz kristaller halinde ve çatlakli olarak izlenmektedir. K-feldispatlar, kuvars diyorit ve tonalit içerisinde çok az miktarda bulunmakta olup, seyrek olarak serisit alterasyonuna maruz kalmistir. Bazi kesitIerde ise K-feldispatlara hiç rastlanilmamistir. Kap/kaya vo/kanitleri.- Kapikaya volkanitleri, andezitikten bazaltik kompozisyona kadar degisen lav akintilari ile piroklastiklerden olusmaktadir. Hiyalopilitik ve porfirik dokulu bazaltik lav akintilari, fenokristal ve mikrolitler seklindeki plajiyoklaz ve piroksen mineralleri ile volkanik camdan olusmaktadir. Seyrek olarak görülen gaz bosluklarinin ise, kalsit ve zeolit tarafindan doldurulmus oldugu gözlenmektedir. Bazaltiarda alterasyon yaygin olup, epidotlasma ve kloritlesme tüm kesitlerde görülmektedir. Bunlarin yani sira karbonatlasma ve opaklasmaya da rastlanilmaktadir. }azla alterasyona maruz kalmadiklari yer yer serizitlestikleri ve killestikleri belirlenmistir. Andezitik lav aki ntilari ise pilotaksitik dokuya sahiptirler. Kayaç plajiyoklaz ve amfibol çubuklarindan olusmus olup, asiri derecede alterasyona maruz kaldiklari görülmektedir. Amfibol çubuklarinin klorit ve opak minerale dönüstügü gözlenirken, plajiyoklazlarin killestikleri ve epidotlastiklari belirlenmistir. Kuvars diyorit ve tonalit: Kuvars diyorit ve tonalit holokristalin tanesel dokuya sahiptir. Kuvars di- volkanik bres özelliginde olup, 0,5 cm ile 20 cm ara- Piroksenlerin kenarlarindan itibaren tremolit ve aktinolite dönüstügü izlenirken, plajiyoklazlarin ise Andezitik bilesimli piroklastikler, aglomera ve 229 ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI V Z" O ~ ü1~'" ~L • 400 200 100 300 •••• O /.' -400 t:J.. go -300 -200 -100 O 100 200 300 ; P=K-(Na+Ca) gr ad gd to : granit : adamellil . granodiyoril : tonali! mzdq: kuvars monzodiyorit dq : kuvars diyoril s . siyenil mi sq : kuvars siyenit mzq: kuvars monzonlt : monzonit mzgo: monzogabro go • X •.. Tonalit Mafik magmatik ankI av Tonalit J 6 Diyorit-gabro ] : gabro Sisnian magmatitleri Kulusagi inagmatitler~' Sek. 3· Sisman ve Kulusagi magmalitlerine ait kayaç örneklerinin Q_P adlandirma diyagramindaki (Debon ve Le For!, 1983) konumu. K K:Kuvars A: Alk.i i feldisp.t P:Pi.jiyokl.z 5 A 10 35 I.: Kuvarsolit 1b: Kuvarsc. zengin granitoyid 2: Alkali feldisp.t granit 3.: Siyenogranit 3b: Monzogranit 4: Granodiyorit 5: Tonali! 6': Kuvarsli alkali feldisp.! siyeni! 7':Kuvarsli siyeni! 65 8- :Kuvarsli 90 P monzonit 9': Kuvarsli monzodiyoril, kuvarsli monzog.bro 10':Kuvarsli diyori!, kuvarsli g.bro, kuvarsli anortozi! 6:AIkali feldisp.! siyeni! 7: Siyenit 8: Monzoni! 9:Monzodiyoril, monzog.bro LO:Diyorit, g.bro, anortozi! Sek. 4- Sisman ve Kulusagi magmalillerinin Slreekisen (1976) KAP diyagramindaki dagilimi. 230 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR Çizelge 1- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaçlarin makro-mikro özellikleri. - 1-2 mafik mm. Tonalit porfir 0,5-3 mm.tanesel -49,1) Holokristalin Doku mineraller doku Renk 1-5 mm. M ineraller Kuvars (% 6,8) Grimsi-beyaz Tonalit Sfen, apatit Bileslim (%) Piroksen (% 42,1) Alkali Açik yesil Feld. (% 3,7) Amfibol yesil-gri (% 35,1) Ortoklaz ve kloritlesmis 37,2) Plajiyoklaz Kloritlesmis (% mafik 20,8) Koyu yesil-siyah Tane boyu pembe-beyaz Gabro Tonalit i Tali Kuvars diyorit N Plajiyoklaz porfirik doku i Holokristalin Holokristalin (% 43,1) sinda degisen tanelerden meydana nalit ve tonalit parfirden olusmaktadir. ralajik ve kimyasal-mineralojik cunda Sisman magmatitlerine olarak belirlenmistir Tonalit: arazi özellikleri edilen görünümü, ile Kulusagi mafik minerallerinin to- Modal mine- incelemeler sonu- ait örnekler tonalit (Sek. 3 ve 4). Sisman tonalitlerden, pat (% 1,6) ile tamamen gelmislerdir. Sisman magmatitleri. - Sisman magmatitleri gerek Plajiyoklaz, kuvars, Alkali Feld. (% (% 1,6) Plajiyoklaz 49,9) Alkali Feld. 1,5) Opak Mineral 7,3) Kuvars (% ,5)(% Amfibol (% 1(% 30,2) Plajiyoklaz 56,6) Moda! Mineralojik mineraller(% 11,3) magmatitlerine ait tonalitler gerekse kesitlerdeki ince magmatitleri kuvars oraninin içerisinde ayirt fazla olmasi, daha az olmasi ve tane boyutu- mafik minerallerde nalitlerde gözlenen epidot ve klorite dönüsmüs (% 11,3) ihtiva etmektedirler. kuvarslar özsekilsiz ri 1 mm ile 5 mm arasinda kuvars taneleri; arasini dolduran seklinde de görülür. Kuvarslarin, tonalitler içerisinde izlenen belirgin özelliklerinden jiyoklazlarla birlikte olusturduklari dur. Bu özellik, mikroskop titlerine ait tonalitler ki tonalitlerin dokusu- altinda Kulusagi magma- ile Sisman magmatitleri ayirtman boyutlari özelliklerinden nun daha büyük olmasi ile kolayca ayirt edilmekte- te olup, yari özsekilli sekilli levhamsi pik albit ikizlenmesi ana mineralleri biride pla- symlektit dtr (Çizelge Tonalitlerin Ayrica, bilesenler yoklazlarin 1). olup, boyla- degismektedir. diger minerallerin To- biridir. 1-1,5 mm arasinda göstermelerine plajiyoklaz (% 49,9) zonlu yapiya ve kuvars (% 37,2) olup, çok az miktarda, K-feldis- rek olarak plajiyoklazlarin sahip olanlari Plaji- degismek- biçimdedir. Ti- ragmen, yer yer da izlenmektedir. içerisinde içinde- ignemsi Seyapatit ISPENDERE YÖRESI SÜLFiT MINERALLESMELERI - ::- "'-ma da rastlanilmaktadir. - 2, -,0. lazlarda killesme disinda epidotlasma_ - -'re- yaygindir. Epidotlasmanin, zonlu yapi - =- lajiyoklazlarin iç zonlarinda olusmasi iç - anortit içeriginin dis zonlara göre yüksek _ -_göstermektedir. -:-" i porfir: Tonalit porfirler, porfirik dokulu _. _=. derinlik kayaci özelliginde görülmektedir. incelemeleri sonucunda kayacin plaji- =- 'VVars, ortoklaz ve kloritten meydana geldi::-::-~"'- mistir. Plajiyoklazlar genellikle polisentetik - == sahip olup, özsekilli fenokristaller halinde ve - __ 3 ..zsekilsiz taneler seklinde gözlenmekte:: ~~yoklazlarin asiri derecede killestikleri, kar__ C::=.s:iklari ve seyrek olarak da epidota dönüs=- lenmektedir. Plajiyoklazlara oranla daha az --==::ia özsekilsiz kuvars fenokristalleri yer almak-- - ::ilajiyoklaz ve kuvars dan baska, kayaç yapi- -sral olarak çok az miktarda ortoklaza rastlanil-='::::dir. Ortaklazlarin yaygin olarak serisitlestigi -=, estigi, mafik minerallerin ise tamaminin klorit-_;' belirlenmistir. Ayrica kuvars ve ortoklaz da - .~. istalin olarak ara malzeme içerisinde yer al-~·...2dir. " afik magmatik anklavlar (MME): Mafik magankiaviar, Sisman magmatitlerini olusturan to-- -: ' e tonalit porfir içinde görülmektedir. Geneliik=- ~ ~ ile 20 cm çapli elipsoidal yapida olup, bazen ==intili çikintiii olarak düzensiz sekiller kazan- sa dir. ;i i afik magmatik anklavlar ince taneli bir doku"ahip olup, bilesimi plajiyoklaz, kuvars, hornb=-:J. klorit, apatit, sfen ve opak minerallerden olus.adir. Plajiyoklazlar oligoklaz-andezin bilesiminlup mikrolitler halindedir. Kuvarslar genellikle okristaller halindedir. Hornblend çubuklarinda __ er yer kloritlesme izlenmektedir. Ayrica kayaç~ oak mineralolusumlari ile ignemsi apatit ve sfen ::5 izlenmektedir. =:. Harabe tepe magmatifleri. - Cevherlesme ve ~:erasyonun sebebi olan Yüksekova karmasiginin _ evresini olusturan Harabe tepe magmatitleri, ::=.si ile sondajlarda kesilen granodiyorit porfirler::3 olusmaktadir. 231 Dasit: Germik dere civarinda damar seklinde izlenen bu birimin kalinligi 10-70 m arasinda degismekte iken, sondajlarda ise 20 cm ile 6 m arasinda degisen bir kalinliga sahip oldugu gözlenmektedir. Dasitlerin arazideki konumlari K80D/35°KB ve daha az olarakta DB/35°K'dir. Pembe renkli aiterasyonlari ile kolayca taninmaktadirlar. Kayaç el örneginde, pembe renkli bir matriks içindeki dagilmis kuvars kristalleri ile belirgindir. Selvi dagi civarinda ise claha genis düzensiz yayilimlar sunmaktadir. Kayaç mikroskopik olarak, holokristalin hipidyomorf porfirik dokuludur. Plajiyoklaz ve kuvars kayacin ana bilesenlerini olusturmaktadir. Plajiyoklaz fenokristalleri, özsekilli ve yari özsekilli ~ristaller seklinde olup, sönme açilarina göre genellikle oligoklaz-andezin bilesimindedir. Plajiyoklazlarin yogun olarak karbonat, serisit ve daha az kil alterasyonuna maruz kaldiklari görülmektedir. Kuvars fenokristalleri ise kenarlarindan itibaren hamur tarafindan korrozyona ugratilmistir. Dasitler, diger kayaçlarla olan kontaklarinda, kestikleri birime ait bol miktarda anklavlar içermektedirler. Granodiyorit porfir: Yüzeyde pembe renkli alterasyon u ile tipik olan dasit, sondajlar derinlestikçe tane boyutu artmaktadir. Bu özelliginden dolayi kayaç granodiyorit porfir olarak isimlendirilmistir. ince kesit üstünde yapilan incelemelerde kayacin tamamen serisit, karbonat alterasyonuna maruz kaldigi anlasilmaktadir. Bu sebeple, kayacin ilksel dokusu ve bilesimi hakkinda bilgi edinmek güçlesmektedir. ALTERASYON SIYOTIT + KUVARS ALTERASYONU (POTASiK ALTERASYON) Biyotit ve kuvarstan olusan alterasyon birlikteligine KS-5 sondajinda 0-45 metreler arasinda rastlanilmaktadir. Bu alterasyon sadece andezitlerde izlenmistir. Biyotit, kuvars ve opak mineraller bosluk dolgusu ve damarciklar seklinde gözlenmektedir. Ayrica hornblendlerin, biyotit ve kuvarstan olusan agregaya dönüstükleri belirlenmistir. Az miktar- Halide DUMANLILAR; 232 da serisit ve klorit de mevcuttur. andezitlerde olarak izlenen, KS-5 sondajinda kuvars ve biyotit alterasyonu tanimlanan bu kesim (1970) tanimladiklari biyotit, bit, olusan minerallerinden benzerlik Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR göstermektedi Lowell-Guilbert'in K-feldispat, potasik serisit, al- alterasyonla r. Bu minerallerden olusan genis alanlar kaplamaktadir. da Yüksekova nen propilitik aiterasyon, aiterasyon, yonuna) sahada ait tüm kayaçlarda mostra ve el örneginde Alterasyon mikroskop gri- na benzerlik ki diger minerallerin, klorit + karbonat + epidot + se- risit + kil'e dönüsmesi varinda ile belirgindir. izlenen yogun propilitik kopirit içeren karbonat XRD pirit-kal- ve kuvars damarciklari analizleri kalsit ve aragonit Germik dere ci- aiterasyon, findan yogun olarak kesilmektedir. larin türü kuvars disinda- tara- Karbonatlasma- sonucuna göre dolomit, Plajiyoklazlarin tamamen karbonat, kil, kismen epidot ve daha az oranda da serisit alterasyonuna maruz kaldiklari görülmektedir. nin, XRD sonucunda kaolinit Türü belirlenemeyen Buradaki oldugu mafik mineraller rit ve opak minerallerden kil türleri- belirlenmistir. genellikle klo- olusan bir agrega halinde Sahada tanimlanan risit ve kaolinit adularya klorit, epidot, karbonat, se- aiterasyonu, (1970) tarafindan Lowell tanimlanan ve albit mineral edilen propilitik dir. analiz alterasyona ve Guiltdert ve klorit, kalsit, epidot, parajenezi ile karakterize benzerlik göstermekte- Kuvars + serisit + pirit minerallerinden fillik aiterasyon, propilitik alterasyon lunmaktadir. dasitler inceleme Ayrica, çevresinde dir. Fillik aiterasyon, alaninda tarafindan olusan kusatilmis olarak bu- Harabe tepe magmatitlerine ait dar zonlar seklinde izlenmekte- Karadere civarinda ve sahanin göre alterasyon katilmaktadir. alterasyonda inceleme aiterasyonu, Lo- fillik alterasyo- kloritin parajeneze masi ile birlikte karbonatlasma neraller tamamen serisitlesirken, kismen serisitlestigi-opak kismen de klorit-opak katil- da ortaya çikmakta- dir (zayif serisitik zon). Bu zonda feldispat grubu mi- mafik minerallerin minerale minerale dönüstügü dönüstügü ve gözlen- mistir. Klorit ile birlikte karbonatlasmalar ve karbonat damarlari da artmaktadir. Birincil malik mineral- olusturdugu kafes rastlanilmistir. sonucu, rutil igneciklerinin sekilli sagenitik yapilarin klorit+karbonat mektedir. zonunda Serisit+karbonat+kil+klorit san zayif fillik aiterasyon, izlenmektedir. yümüslerdir. yapilara Ashley ve digerleri, olustugunu inceleme alaninda kesilen granodiyorit Hamurun, ve kile dönüstügü, belirt- tamamen, dasit- porfirlerde serisit, karbonat ise yaygin serisit+karbonata, mafik minerallerin risite dönüstükieri belirlenmistir. olarak ise klorit ve se- kil minerallerinin Killesme, olu- korrode olmus ve bü- feldispatlarin türü kaolinit feldispatlarda Bu aiterasyondaki bonat minerali dolomit kalsit izlenmektedir. sikça (1978) sagenitik minerallerinden ilksel kuvarslar murda izlenmektedir. Germik derede, kuv- alteras- göstermektedir. olarak belirlenmistir. (FiLLlK ALTERASYON) ilksel Alterasyonun kuvars+serisit XRD sonucunda KUVARS + SERiSiT + PiRiT ALTERASYONU kuvars bozulmustur. sonuçlarina de ver- dönüsmüslerdir. (1970) tanimladiklari Ierde ve sondajlarda görüntü sunmaktadirlar. yerlerde serisite lerin (biyotit) kloritlesmesi olarak belirlenmistir. oldugu mostra (kuvars+serisit+pirit pirofillit belirlenen wel-Guilbert'in Serisitik aitinda, alanlarda zon tarafin- alanlarda kuvvetli mineraller XRD izle- yesil renkleri ile karakteristiktir. genis daha da büyümüstür. parajenezine alaninda ise propilitik ilksel dokusu tamamen kuvarslar, Yüzeyde ve sondajlar- karmasigina tüm vetli oldugu ALTERASYON) olup, Alterasyonun Kayacin (PROPiLlTIK Selvi daginda dan kusatilmis mektedirler. disindaki KLORiT + KARBONAT + EPiDOT ALTERASYONU güneyindeki ve ha- baskin kar- olup, daha az miktarda da KiL + KLORiT + KUVARS ALTERASYONU (ARJiLiK ALTERASYON) Kizmehmet Deve dere-Kavak mahallesi kuzeyinde dere arasindaki Delav tepe ile tonalitik kayaçlar 233 ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI ~-----------------i 10 • ::n WPG+ORG (a.c) • • WPG+ORG (a,c) - - VAG+COLG+ORG (d) 1.0 10 VAG+COLG+ORG(d) • X ~ 50 45 60 55 70 65 Tonalit Mafik J Sisman Magmatilleri Magmatik anklav (MME) __ DiyOrit-GabrO Tonalit ] KulusaOl Magmatitleri 01 L-_.l--_-'-_-'-_--'-_--' 45 50 55 60 65 75 __ 75 .l-----J 80 70 Si02(%) SiQ,(%) :- _ 5- Sisman ve Kulusagi magmatitlerine ait örneklerin Y-Si02 ve Yb-Si02 diyagramindaki (Pearce ve digerleri 1984) konumlari. WPG, levha içi granitoyidleri; ORG, Okyanus ortasi sirti granitoyidlerr; VAG, Volkanik yay granitoyidleri; syn-COlG, Çarpisma ile es zamanli granitoyidler. 1000 --=c 'sinde gözlenen killesme, bu alanlara sarimsi- .:~_;e.z bir renk kazandirmistir. - .9> D Z Kil alterasyonu esnasinda kil ve serisite dönüsürken, plajiyoklazlar tama- WPG 100 mafik minerallerde :: . e dönüsmüslerdir. Yapilan XRD analizleri sonda buradaki kil minerali kaolinit olarak belir_ E o- VAG+ 10 syn-COlG ORG istir. Cevher minerali olarak ise kismen limoni- _ önüsmüs ;= saçinimii ve damarciklar Jenmektedir. Bu alterasyonun mineral ::;'~'Ibert (1970) tarafindan parajenezi mlanan arjilik alterasyon mineralleri kusagina 10 Lowell- kuvars, kaolinit, montmo- - ~ it, az oranda serisit ve lökoksen -C=~ halinde pirit ile benzerlik ;"'-termektedir. Y tam olarak açikliga masi ise Rb-(Y +Nb) ve Rb-Si02 mi ile gerçeklestirilmis Kulusagi .:-..emlarini ve Sisman belirlemek ...... Y, Rb-Si02 -:- ir (Pearce ve digerleri, 984) volkanik yay granitoyidleri _ (ORG) bulundugu Durayli G) + sin-COLG ~",. , 6). Kulusagi olan (V AG) oldu- volkanik yay granitoyidi (Sek. 7) . kullanil- (VAG) + çar- KULUSAGI VE SISMAN MAGMATITLERININ JEOKIMYASi Yüksekova karmasigina ait derinlik kayaçlarin- + okyanus sirti gra- dan alinan 21 adet örnegin ana ve iz element bölgede leri ICP yöntemiyle, yer almak- Nb-Y diyagraminda 1984) ise, örneklerin bölgesinde ve Sisman yardi- ve Sisman magmatitlerinin nadir toprak ise ICP ve MS yöntemiyle elementler kavusturul- diyagramlari gu gözlenmistir ir (Sek. 5). =:::arce ve digerleri, 1000 Kulusagi tektonik (Pearce ve diger- (sin-COLG) olup, Yb-Si02, 1984). Kayaç örnekleri diyagramlarinda :: sma granitoyidleri --:: yidlerinin Y -Si02, ve Rb-(Y +Nb) diyagramlari - i02, Yb-Si02, ~', magmatitlerinin amaciyla (ppm) Sek. 6- Sisman ve Kulusagi magmatitlerine ait kayaç örneklerinin Nb-Y diyagramindaki (Pearce ve digerleri 1984) konumlari. Diger açiklamalar için Sekil 5'e bakiniz. tektonik konumunun ==TROJENETIK VE TEKTONOJENETIK CELEMELER 100 tamami toplanmislardir magmatitlerinin jeo- Kulusagi örneklerindeki ve Sisman içerikleri belirlenmistir. magmatitlerine ana ve eser element verileri ile CIPW normlari ve 3'de verilmektedir. element içerik- ait kayaç kimyasal analiz ve bazi oranlar Çizel ge 2 234 Halide DUMANLILAR; Çizelge 2- Kulusagi magmatitlerinin Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR ana element yüzdeleri AJCNK = Alz03 i CaO + NazO + KzO moleküler °°°°°°° ° 141 28 21 118 25 63 55 44 143 254 <10 258 25 215 64 26 33 58 55 176 21 0,89 HO-50 HO-51 KS2-P18 HO-24 O [), [), ••• 100,02 100,02 99.43 99,64 9994 99,90 97,53 99,96 15 98,53 99,83 <10 157 <10 70 67 13 74 KSI-P28 2,27 1,12 <,1 2,47 0,5 16,4 195 3,31 5,26 16,5 3,44 0,4 0,29 0,43 0,48 ÖO-K7 ÖO-K4 1,45 0,075 18,6 ••• ••• 0,81 0,048 0,09 26,3 ••• 7,4 1,05 0.86 23,27 2 24,81 1,36 19,92 0,82 14,49 1,83 19,58 17,74 6,6 20,65 63,5 64,48 0,49 60,49 47,35 0,12 49,63 0,69 54,06 0,57 0,31 1,19 0,22 0,42 0,56 63.01 0,38 63,5 100,3 8,6 10,47 11,87 11,03 3,55 3,04 0,13 5,09 0,54 6,44 7,48 0,5 4,21 11,72 0,28 0,12 11,18 4,68 7,77 0,74 7,22 10,35 1,87 3,41 0,1 0,6 0,41 17,09 2,62 4,86 2,41 0,7 5,6 1,9 0,1 3,6 4,2 7,2 0,4 9,55 9,31 0,15 3,11 8,00 6<10 130,6 414,0 12,95 25,41 21,34 23,23 13,5 19,19 27,05 23,4 23,4 20,85 0,2 1,75 0,4 0,6 1,13 <,1 3,43 0,2 1,79 3,6 1,0 3,25 <,1 0,45 0,12 0,07 1,5 0,078 0,051 1,7 0,14 0,092 4,8 0,35 1,9 16,49 5,34 0,17 18,34 8,52 4,661,4 20,22 32,09 22,21 0,38 0,17 16,19 0,97 31,72 15,44 20,29 1,27 1,44 19,96 0,24 0,99 17,26 0,94 1,21 1,18 0,24 18,14 24,67 [), 0,97 14,92 21,13 0,24 1,37 2,76 0,46 1,62 3,73 1,27 0,95 62,81 49,88 44,16 20,05 12,54 14,62 10,38 2,34 2,97 0,72 0,61,12 11,98 0,1 13,41 13,55 2,72 0,21 3,02 0,78 0,65 16,04 8,02 3,46 14,43 10,69 3,26 0,61 1,55 13,85 0,21 5,2 3,29 9,55 0,04 0,94 1,36 14,6 6,06 0,1 15,6 3,4 6,6 1,28 2,47 0,7 3,9 1,5 14,5 3,39 4;66 13,9 0,65 6,81 8,06 21,23 166,2 189,7 167,5 131,6 99,15 4,28 5,72 31,48 15,32 26,34 29,49 28,32 19,03 33,85 45,39 54,02 21,25 29,64 5,17 33,41 21,73 29,1 27,5 1,6 16,54 0,35 0,62 0,30 0,31 0,22 ÖO-K11 ÖO-K6 ÖO-K9 HO-27 4,78 1,67 3,? NO! KSI-P3 Örnek 45 10 64 82 18 452,5 2,42 2,9 22,7 1,2 7,06 0,018 10,43 (%), iz element oranlari miktarlari ve CIPW normlari. (ppm), ISPENOERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERi _- elge 3- Sisman magmatitlerinin ana element yüzdeleri (%), iz element miktarlari (ppm) AI CNK = AI203 i CaO + Na20 + K20 moleküler oranlari ve CIPW normlari. ••• • <10 233 46 <10 84 19 <10 1 71 2,37 4.2 50 70 40 125 139 93 126 97 37 10 0.1 4 HO-106 1,81 98,13 2,2 6,58 1,56 0,6 X ÖO-K1 HO-180 2,7 98,67 99,34 97,24 100,18 99,69 98,92 0,1 1,81 1,5 0,023 0,03 0,062 14,19 140 ,1 99,9 0,041 599,97 2,59 1,8 1,16 0,3 0,65 1,5 154,8 1,8 51,9 0,37 0,32 0,4 2,33 42,9 0,72 0,98 0,5 1,2 1ÖO-K2 2,15 4,51 0,44 0,2 0,7 28,65,38 6,06 1,44 2,8 ,8 2,71 0,8 0,1 4,2 0,1 3,4 0,1 4,4 4,6 0,11 3,83 5,07 0,1 5,5 72,27 71,69 0,3513,05 71,920,53 0,3 70,5 0,5 0,22 77,28 74,9 73,07 58,3 0,3 4,79 13,66 2,9 3,2 13,7 2 13,5 8,29 15,21 1,78 12,14 ,8 12,5 2 8,7 0,09 61,9 1,11 <,1 2,3 <,1 0,5 0,76 12,95 13,6 KS4-24 1,59 162 ÖO-K8 ÖO-K3 ÖO-K10 ÖO-K5 ~,6 3,57 1,5 Örnek1,52 No 0,06 ° ormlari 1.13 O 1.15 O O 1.15 1.3 1.03 O 1.14 O 102 O4,6 1.13 O 11.26 0,97 0,69 0,59 0,42 0,58 3,46 7,87 0,25 7,38 0,24 2,04 3,84 5,76 0,25 0,24 0,67 0,27 35,51 37,64 37,78 34,41 37,23 42,04 1,4 38,57 31,63 13,67 9,1630,86 29,71 10,6 2,44 8,43 3,91 34,15 1,94 7,34 7,1 4,78 7,25 1O1,03 1,11 0,59 0,98 0,82 1,52 7,75 14,99 8,27 7,3 0,52 0,24 1,9 0,07 0,24 2,6 0,22 39,319,08 14,44 38,85 1,6 11,32 36,19 24,48 1,81 2,31 43,58 47,64 40,2 ..11,05 CIPW - N 235 236 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR 1000 Sin-COlG 100 100 VAG • ••• • 1>. 10 • 1>. 1>. 1>. 10 100 1000 Y+Nb (ppm) 50 60 65 70 75 80 sm (ll) Sek. 7- Sismanve Kulusagimagmatitlerineait kayaçörneklerininRb-(Y+Nb)ve Rb-Si02 diyagramindaki (Pearceve digerleri 1984) konumlari.Digeraçiklamalariçin Sekil 5'e bakiniz. degisimleri incelendiginde, 8i02 artisina bagli ola- nen Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait farkli iki korelasyon Ba ve Rb da da izlenmektedir. Ba ve Rb rak CaO, Fe203' A1203, MgO, Ti02 miktarlarinda Kulusagi magmatitlerinde 8i02 artisina paralel ola- azalma, Na20 degerlerinde zayif bir pozitif korelas- rak artarken, Sisman magmatitlerinde ise 8i02 artisina bagli olarak azaldigi görülmektedir (Sek. 9). Ana element oksitlerinin 8i02 degerlerine göre yon görülmektedir. K20 miktari Kulusagi magmatitlerinde 8i02 artisina bagli olarak artarken, Sisman magrtiatitlerinde ise, 8i02-K20 degisim diyagraminda zayif negatif bir korelasyon izlenmektedir. MnO8i02 degisim diyagraminda ise belirgin bir korelasyon izlenmemektedir (Sek. 8). Yüksek degerli katyonlardan Zr, Kulusagi magmatitlerine ait örneklerde 55 ppm ile 74 ppm arasinda degisirken (HD-24 hariç), Sisman magmatitlerinde 125-139 ppm arasinda oldugu görülmektedir. Hf, Th, U ve Nb gibi Zr tipi olarak belirlenen bu katyonlarda da Zr gibi gruplasma izlenmektedir. Kulusagi magmatitlerine ait kayaç örneklerindeki 8i02 degerleri, % 44.16-64.48 arasinda degi- Y degeri ise Kulusagi magmatitlerinde 16,4 sirken, Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin 8i02 degerleri ise, % 71-77.28 arasinda degis- ppm ile 25 ppm arasinda degisirken, Sisman magmatitlerinde 37 ppm ile 42,9 ppm arasinda oldugu görülmektedir. mektedir. 8i02 içerigindeki bu farklilik Harker diyagramlarinda farkli iki kümelenmeye neden olmaktadir (Sek. 8 ve 9). Kulusagi ve Sisman Magmatitlerine ait kayaç örneklerindeki iz elementlerin degisimleri, 8i02 artisina bagli olarak incelendiginde Y, Zr, Hf degerlerinde artis, diger taraftan 8r ve 8c miktarinda ise azalis gözlenmektedir. iri katyon olarak bilinen Ba, Rb ve 8r'un konsantrasyonlari CaO ve K20 degerleri ile uyum göstermektedir. Bilindigi gibi Ba ve Rb, K'lu mineraller; 8i- ise Ca'lu mineraller (özellikle plajiyoklaz) tarafindan tutulur. 8i02 artisina bagli olan CaO de görülen düzenli azalma 8r'da da görülmektedir. K20 de izle- Homojen bir magmanin katilasmasi sonucunda olusan kayaç türlerinin K/Rb-Rb degisim diyagramlarinda (Jakes ve White, 1970) çizgisel bir trend göstermesi gerekmektedir. Oysa Kulusagi ve Sisman magmatitleri KlRb-Rb diyagraminda farkli korelasyonlar gösterme egilimindedirler (Sek. 10). Petrojenetik ve iz element incelemeleri, Kulusagi ve Sisman magmatitlerinin ayni tektonik ortamda, fakat farkli evrelerde olustugunu göstermektedir. Yüksekova karmasrgina ait" kayaç örnekleri toplam alkali-silis diyagraminda, subalkalin alan içerisinde yer almaktadir (Sek. 11). Magma alt tipinin belirlenmesinde kullanilan AFM üçgen diyagraminda, Kulusagi magmatitlerine ait diyorit ve gabrolar --- L5 1 237 ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI A O •• .-'. x.\. c••x~'-"•040 O 0,4 X• • xb.'.x.t•• 660 •tMatik 40 7 •3•_. •••0,4 0,6 '" o 6 16 9x· Tonalit 50 ~ 70 6.9••• ••••• 80 92 70 60 .# 8t' •0Magrnatik•.4 x av40 12 anki Tonaiii x. 0,1 •• e Diyorit-Oabro 4 •• 0,2 • \1 ;? 5 Z 40 0,3 t ,._i 50 1 0,2 '. 40 40 ••••• 18 JJ Sisman KulusagiMagmatitleri Magrnatitleri AA A AA A AAA AAAA Aiiwii AA ';;j A A E= A AA A AA A AA AA " ::E ol) ::E '"'"' '$. O • - --- AO A O --A 8OA \5 12 '6~(%) Si02 0,5 0,8 • A Sek, 8- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin ana oksitlerinin Si02'ye göre degisim diyagramlari (Harker diyagrami), oleyitik alanda yer alirken, tonalitik kayaçlar, toleyi- sektöründe 'k-kalkalkalin ne ayni diyagramda Sisman bölümde sinirinda magmatitlerine yer almaktadir. ait kayaç örnekleri, diyagraminda, bulunmaktadirlar ait kayaçlar Kulusagi (Sek. 12). ise kalkalkalin trend, magmatitlerine benzer bir yönelime Debon ve Le Fort'un (1982) A-B metalüminyum negatif bir egim ile uzanmaktadirlar. bölgenin LV ve V inci kafemik da görülecegi (CAFE M) ana gibi böyle gidis Yibir dogruitusuna sahiptir (Sek, 13), Buna ragmen Sisman magmatitlerine ait tona- litler, Debon ve Le Fort (1982) tarafindan önerilen 238 ... t>. ... 8 55 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR ••••• • •• J•• •~••~ i:>:: .•..35"-"- ...'\. t>. . 2" c/) ...... 100 <zi 70 gO X N <..> 20 7540 50 ... 50 60 80 "0"-x 150 t>. 240 120 SO 460 60 Tonalii xx .•..•. .•. 40 45 340 650 Q Matik Tonalit Magmaiik xx.•..•. anklav 140 O 25 75x"'~"-"40Diyorit-Gabro 60 65 ] Sisman Kulusagi Magmatitleri Magmaiitleri 1530 255"- • "- SiOi (%) Si02 (%) 440 ... .•. 150 .n "- 30 igo 90 40 10 40 • ... Sek. 9- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin iz elementlerinin Si02'ye göre degisim diyagramlari. ç::: Rb 0.6 .D 1,5 0.9 :2 U 0.3O LO so 60 40 1:,.••. O LS • X • 1:,. Tonalit Mafik magmatik ankla\" Tonalit Diyorii-gabro J J Sisman magmatitleri Kulusagi inaginatitleri Sek. 10- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin K/Rb-Rb degisim diyagramlari. 239 ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI 20 IR 16 • Tnn"lit X Malik niagm;:itik J anklav .•••. Tnnalit i:i. 14 J Diyorit-gahro Sisman m;igmatitlcri Kulusag.i magmatitleri - 12 Lo 6 2 4O 4045 55 50 Alkalin 35 •••• ••• 60 65 70 • 75 RO 85 Si02 (Wt%) Sek. 11- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin toplam alkali-si/is diyagramindaki konumlari (Irvine and Baragar, 1971). FeO ,,' 1 ", -• ~ ", , ~ '. ii" ~"'-"" A ~" • Kalkalkalin Na20+K20 MgO • X Tonalit i\:lafik niaginaiik .•.. Tonalit ~ Diyorit-gabrn anklav J J Sism"n magmatitleri Kulusagi magmatiiJeri Sek. 12- Kulusagi ve Sisman magmatit/erine ait kayaç örneklerinin AFM üçgen diyagramindaki konumlari (Irvine and Baragar, 1971). A-B diyagraminda, peralüminyum bölgenin II-III ün- karismasindan olusan hibrid bir kaynaktan türemek- ü sektöründe negatif farkli iki egime sahip olup, tedir. Sisman magmatitleri, Chappel ve White'in de alümino kafemik (ALCAF) topluluklarin ana gidis (1974) önerdigi kriterler göz önüne alindiginda, pe- dogruitusuna benzer trendler sunmaktadirlar (Sek. 13). Bu topluluk manto ve sialik kökenli malzemelerin mesi disindaki tüm özellikleri (I) tipi granitoyidlere ralüminyum olmasi ve normatif olarak korund içer- 240 + Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR '"" 1000 '+ V[" z;ii O ~ <: ~<: -500O -1000 Peraluminyum Vi 500 A=AI-(K+Na+2Ca) i ALUM AlKAF III -::..-:J ~ KAFEM Metaluminyum B=Fe+Mg+Ti -100 500 1500 1000 vi B=Fe+Mg+Ti z; '" <- ~ V"" ~ S'-1 1 38.8 50 150 O -50 -150O 100 -100 • X .•• li 50 100 150 200 Ionalii Malik inagmatik anklav Ionalit Diyorit-gahro J Sisiiian magmaillleri ] KUlllSagi maginatitkr; 225 B=Fe+Mg+Ti Sek. 13- Kulusagive Sismanmagmatitlerineait kayaç örneklerininA-B karakteristikmineraldiyagramindakidagilimi (Debonand Le For!, 1983). uymaktadir. Çizelge 4'de görülebilecegi gibi Sisman magmatitlerindeki bu farkliliklar disinda, Yüksekova karmasigi içindeki derinlik kayaçlari tamamen i tipi granitoyid özelligi sunmaktadir. NADIR TOPRAK ELEMENTLERI (NTE) JEOKIMYASI Sisman ve Kulusagi magmatitlerine ait kaya, örneklerinin nadir toprak element verileri Evenser Ana oksit verileri kullanilarak hesaplanan Shand indeksine (Maniar ve Piccoli, 1989) göre, Kulusagi magmatitlerine ait örnekler metalüminyum , karaktere sahip iken, Sisman magmatitlerine ait örnekler peralüminyum karakterdedir (Sek. 14). Bu özellik, Debon ve Le Fort'un (1982) A-B diyagraminin sonuçlari ile uyumludur. ve digerleri, (1978) tarafindan tanimlanan kondri . degerlerine göre normallestirilmistir (Çizelge 5). Hafif nadir toprak elementlerinden La'un orta nadir toprak elementlerden Sm'a göre zenginlesme katsayisi (La/SmkN ile ayni sekilde La'un agir nadir topra elementlerden Yb'a göre zenginlesme katsayilar -- gi ile Sisman • asi (Chappell magmatitlerinin and White, - - =- - , -- .-=~','=-== '- tanimlanan özellikleri ve I, S tipi granitoyid 1974) ile karsilastirilmiasi. I-Tipi s-TIpI Genis bir 8i02 araligina sahiptir 8i02 degisim araligi dardir. Bilesimi granitten diyorite kadar Bilesimi degisken degildir. (Genelde lökokralik monzograniller degisir Genelde volkanik esdegerleri birlikte bulunur. d,,' i anklavlar diyorittir. 241 ile Volkanik esdegerleri gözlenmez. Koyu renkli mineralleri; mafik tiplerinde hornblend, felsik tiplerinde biyotittir. Hornblend bulunmaz. hakimdir. Manyetit hakim cevher mineralidir. Ilmenit hakim cevher mineralidir. Ortit, sfen, igne sekilli apatit tali mineralleridir. Monazit, kordiyeril, granat, andalüzit, Silimanit ve iri apatit tali mineralleridir. Anklavlar horblend içerikli diyorit Anklavlar metase~imanter niteligindedir. bilesimindedir. Biyolil ve muskovit kay aç - =.-c=.~- egisim diyagramlari e düzenlidir. Element degisin diyagramlari düzenlidir. Çizgisel veya çizgisele yakin degisim diyagramlari gözlenir. Element degisim diyagramlari .2 felsik (Sisman ait lonaliller 8 örnek :; ~Iusagi magmalillerine ait 2 ==-.-egranodiyorit örnegi) Felsik türlerde Na20 normalde > % 3.2, mafik tiplerde Na20>2.2'dir. Yak)asik % 5 K20 içerikli kayaçlarda; Na20<% 3.2 Yaklasik % 2 K20 içeriklilerde ise; Na20 %<2.2'dir. .': ,\12°3) / >- " • isman 12°3)/ .'-1 <-.1 Kulusagi Mol (AI203) / ((CaO)+(Na20)+(K20)) <1.1 Mol (AI203) / ((CaO)+(Na20)+(K20)) >1.1 CIPW-normatif diyopsid veya <1 % normatif korund CIPW-normatif ;e--s- -c; _. erine ((CaO)+(Na20)+(K20)) magmalilleri ((CaO)+(Na20)+(K20)) magmatilleri :::>' -norrnatif korund Sisman '.'egmalitlerinde 0.52-3.46 arasinda e Kulusagi magmatitlerinde :&ger vermemektedir. düzensizdir. korund >1% 3 Peraluminyum Metaluminyum ..•. • x f '"'" ~O -;:; <c N hakimdir). 2 • X A 6. Tonaiii Mafik magmatik anklav Tonaiii Diyorit-gabro J ] Sisrnan inagmaiilicri KUlllSagi magmatitleri AI2031 (CaO+Na20+K20) ek. 14- Kulusagi (Maniar ve Sisman and Piccoli, magmalitlerine 1989). ait kayaç örneklerinin Shand indeks diyagramindaki konumlari 242 Halide DUMANLILAR; Çizelge 5- Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR Sisman ve Kulusagi magmatitlerine ait kayaç örneklerinin içeriklerinin göre (1978) normallestirilmis Evensen ve digerlerine nadir toprak element (NTE) degerleri 16.7 19.5 21 13.7 14.9 14.4 17 12.7 11.0 11.8 26 41 121 44,5 12 12.1 10.9 12.1 11.0 1.2 27.3 28 22 17.5 15.7 18.5 16.0 19.6 16.3 19.9 18 27.2 33.1 16.0 Nd 39.7 Ce 40.5 20 17.2 16.2 15 34 36 38.6 11.2 18 13.3 13.6 13.9 22 12 Er Yb 12.0 12.9 11.7 12.3 124 Ho 16.6 17.3 18.5 17.5 14.0 18.6 15 19 23.8 28.3 20.6 27.7 290 15.9 Tb Sm Pr Gd Eu Tm Lu 22,8 14,1 1,79 26,9 48,9 16,7 109,8 17,5 7,24 14,3 19,9 2,57 27,4 25,1 3,45 2,41 20,5 27,7 14,9 30,7 15,8 1,25 19,9 19,4 11,6 11,8 22,4 17,2 14,9 2,1 8,7 2,32 14,8 19,2 30,4 12,5 29,8 14,9 15,9 1,6 12,2 12,4 2,35 23,5 20,8 18,2 21,1 20,5 2,0 17 15,9 15,9 22,4 11 La Dy 17,1 24,9 12,2 34,7 130,8 Örnekler uAK HO-27 KS2-P18 SM ~ HO-180 (La/YblcN' turan Kulusagi her kayaç (Çizelge 38.9 ve Sisman magmatitlerini grubu için ayri ayri incelenmistir 6). Çizelge 6 daki oranlardan lecegi gibi Kulusagi elementce, magmatitleri ri olsaydi Kulusagi kayaçlar göre daha fakir- kristallesmenin magmatitlerine ürünle- magmatitlerine gerekecekti. yaklasik 1 km. genisliginde, 6 km. uzunlugunda birine paralel uzanan iki yapisal hat boyunca mektedir. Kizmehmet Bunlardan lesi dogusundan uzanmaktadir. yunca, kuzeydeki baslayarak Güneydeki dogudan izlenmahal- Mismis tepe yönünde ise, Tasli baslayarak bir- tepe sirti bo- bati yönünde, Ziyare ve tepe sirti - Harabe tepe sirti boyunca uzanmaktadir. tü- Bu hatlar, eski kiriklar olup, Harabe tepe magmatit- ait gabroyik agir nadir toprak elementlerini ketecek ve Sisman gin olmasi da görülebi- agir nadir toprak Sisman magmatitlerine dir. Eger bunlar franksiyonel diyoritik olus- göre daha zen- Söz konusu kayaç gruplari arasindaki bu farklilik, normalle~tirilmis nadir toprak elementlerinin dagilim diyagraminda da görülmek- lerine ait dasit dayklari tarafindan doldurulmustur. Bu iki hat K600D ve K60B yönlü tansiyon irtibatlanarak genis cevher olusturmustur (Sek. 16). kiriklari ve alterasyon ile cepleri tedir (Sek. 15). CEVHERLESME Sisman gruplari ve Kulusagi için çizilen magmatitlerine egrilerin kendi içinde paralellik göstermesine ragmen, masi Kulusagi ve Sisman magmatitlerinin relere ait olduguna bütün TIPLERI ait kayaç içinde paralel olma- farkli ev- Inceleme gözlenen tip, çatlak-kiriklarda herlesme isaret etmektedir. Cevher CEVHERLESME VE ALTERASYON ILE BAGLANTI alanindaki cevherlesme magmatik olusum topluluk sekline içinde göre damar sivama tip ve saçinimii tip cev- olarak üç ana grup aitinda tanimlanabilir. minerallerinin cevherlesme alterasyon ile baglantisi ve tipleri Çizelge Tde özetlenmistir. Damar tip cevherlesmeler CEVHERLESMENIN Kizmehmet yaklasik dogu-bati YAYILIMI VE INCELENMESI mahallesi yönünde bakir cevherlesmesi, bir uzanima sahip olup, Demir cevherlesmeleri. - Demir cevherlesmeleri genellikle ait tonalitler siyah renkli olup Sisman magmatitlerine ile Harabe tepe magmatitlerine ait da- ISPENDERE YÖRESi SÜLFIT MINERALLESMELERi > •. elge 6- Kulusagi ve Sisman Magmatitlerine ait kayaç örneklerinin (La/Sm}çN ve La/Yb}çN degerleri. HD-180 HD-106 KS1-P28 HD-24 KS2-P18 HD-27 HD-50 ~ KS1-P3 S KS4-24 A G Örnek No SM M i 2.99 2.99 2.70 0.55 1.02 0.85 0.85 Tonalit 1 2.17 7.83 2.49 1.98 1.28 0.63 0.88 0.71 Ortalama Ortalama 0.85 0.94 Gabro-Diyorit (LaNbkN (La/SmkN Kayaç Adimagmatik ankiav) MME (mafik • X .••. !:::. 4.86 0.82 1.05 0.88 2.32 1.46 2 0.81 '](mali[ Malik magrnatik anklav Tonalit Diyorit-gabro J J Sisman inagmati[leri Kulusagi magmaiilleri o La Ce Nd Sm Eu Gd Oy Er Yb Lu Sek. 15- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin NTE içeriklerinin kondrite göre (Evrensen ve digerleri, 1978) normellestirilmis degerlerinin dagilimi. 243 i\) .j:>. K .j:>. t i Kizmehmet mahallesi e!- n: ID o C ~ »z rr » JJ o o lO' in :J » -< o» r < ID O, N () in :J O C ~ AÇIKLAMALAR Andezit-bazalt volkanideri Kapiknya 1:::::] ~ AIUvyon Tonalii Dasit magrnatitleri Harabe tepe ~ t:..::.:J ,6/i."", Gabro TonaUt portir D ~~G ~~fill] - ~~~LLE ~ llEllE ~ S §.~ El 6/i :a:~ ••• ISARETLER Tonalit Sek. 16- Kizmehmet mahallesi civari ni n yapi ve Iitoloji haritasi. i y i Bindi~e· [2] [2] [;] Fay Dokanak Sondaj yeri ve mimarasi ~ Yerlesim yeri [2] Kuvars damari i Arjilik a!terasyon D i 225 450 675 i m JJ i~~~ ~ o » zr r» Fillik alterasyon Propiliiik alterasyon ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI Çizelge 7Pirotin 245 Cevher minerallerinin cevherlesme tipleri ve alterasyon topluluklarindaki dagilimi. x Potasik x xx Fillik x DamareikiDamar Propilitik Saçinimil x x x Cevherlesme Tipi Alterasyon Tipi sitlerin kontaginda damarlar seklinde izlenmektedir. En iyi mostralarini Harabe tepe civarinda vermektedirler. Kalinliklari 5 cm ile 50 cm arasinda degismekte olup 10 m ile 100 m arasinda uzanima sahiptirler. Demir damarlarin hakim dogruitulari K80D/35°KB ve daha az oranda Ki OB/35°GB'dir. yogun propilitik kusaklar ile serisitik kusaklar içinde kilcal kuvars ve karbonat damareikiari agsal bir görünüm sergilen:iektedir. Propilitik zon içerisindeki kuvars ve karbonat damar/damarciklarinda, kalkopirit, manyetit, hematit ve bornit izlenirken, fillik zon içerisindeki kuvars Bu tip cevherlesmede makroskopik olarak gözlenen cevher minerali hematit, manyetit ve çok az miktarda malahit izlenmektedir. Masif denilebilecek damar ve damareikiari içinde pirit ve kalkopirit bulunmaktadir. özellikteki manyetit damarlarinda ana alterasyon tipi olarak kloritlesme ve silislesme izlenmektedir. Çatlak ve kir~klarda sivama tip eevherlesme.Bu tip cevherlesme kayaçlarin degisik yöndeki kirik ve çatlaklarinda izlenmektedir. Sahadaki tüm birim- Barif damanna bagli eevherlesmeler. - Sahada sadece Tasli tepenin 400 m güneydogusunda mostra vermekte olan barit damari K70D/45°KB konuma Ierde yaygin olarak görülen sivama tip cevherlesmenin ana minerali pirit ve kalkopirittir. Bunlar yü- sahiptir. 0.5 m ile 2 m arasinda kalinliga sahip olan barit damari süreksiz olarak i 00 m devam etmektedir. Epidot-klorit-karbonat alterasyonuna maruz kalmis andezitler içinde yer alan barit damarlarinin alt ve üst kisimlarinda yaklasik 1.5 m kalinliginda galen, pirit ve kalkopirit ihtiva eden agsal kilcal kuvars damarlarinca kesilmis zonlar yer almaktadir. Kuvars - karbonat damar ve damareikianna bagli eevherlesmeler.- Kuvars ve karbonat damarlari, Ziyaret tepe, Tasli tepe ve Kavak dere ile Deve dere arasindaki propilitik alterasyon ile beraber izlenmektedir. Bunlarin kalinliklari birk~ç cm ile i m arasinda degismektedir. Kuvars ve karbonat damarlarindaki hakim konum K60D/65° KB'dir. Ayrica zeyde tamamen okside olmusturlar. Sivama tip cevherlesme eger propilitik zonda bulunuyorsa, yan kayaç dokanaginda yogun kloritlesme gözlenmektedir. Bu tip cevherlesme eger fillik zon içinde yer aliyorsa, yan kayaç dokanaginda ikincil kuvars ve yogun serisitlesme izlenmektedir. Saçinimii tip cevherlesme.- Saçinimii tip cevherlesme, klorit-epidot zonunda küçük tane boyuna sahip kalkopirit, pirit, manyetit ve daha az oranda pirotin taneleri seklinde izlenirken, kuvars-serisit a/terasyonunda izlenen saçinimii cevher mineralleri ise pirit ve kalkopirittir. Biyotit-kuvars zonunda ise, cevher minerali olarak saçinimlar halinde, manyetit, pirit, pirotin ve çok az olarakta kalkopirit izlenmektedir. 246 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR CEVHERLESMENIN MiNERALOJiSi, YAPI VE DOKUSU Kizmehmet mahallesi pirit-bakir mineraiizasyonunda, ana cevher mineralleri, pirit, kalkopirit ve manyetittir. Bu ana bilesenlerin yani sira, tali olarak, pirotin, galenit, sfalerit, bornit, rutil-anataz ve ilmenit belirlenmistir. Ayrica, ikincil cevher minerali olarakta limonit, hematit, markasit, kalkosin ve kovellin de gözlenmistir. Asagida anlatilacak mineralojik iliskilerden dolayi olusum sirasi yaslidan gence dogru söyle belirlenmistir. (I) pirotin, manyetit, rutil ve iimenit (II) pirit, (III) kalkopirit ve sfalerit, (IV) bornit, (V) galenit. Pirotin: Pirotin propilitik ve potasik zon içerisinde saçinimii olarak bulunmaktadir. Genellikle pirit içerisinde öz-yari öz sekillerde kapanim halinde bulunan pirotinler, bazende kalkopiritlerle sinir iliskili olarak gözlenir. Manyetit: Manyetit damarlar seklinde, ayrica propilitik ve potasik zon içerisinde saçinimii olarak bulunmaktadir. Masif damarlardaki manyetitler ozsekilli ve yari özsekilli olup, yer yer hematite dönüsmüslerdir. Propilitik ve potasik zonda yer alan manyetitler ise, iki sekilde izlenmektedir. Birincisi özsekilli ve iri taneli manyetitler, ikinci tür manyetitler ise mafik mineralin klorite dönüsmesi esnasinda dilinimler boyunca ve minerallerin dekompozisyonu esnasinda açiga çikan demirin oksidasyonu sonucu olusmus özsekilsiz manyetitlerdir. Birinci manyetitler hematite dönüsürken, ikinci manyetitlerde bu dönüsüm izlenmemektedir. Manyetitler, orta derecede yansitma gücüne sahip ve kahve-grimsi kahverenklidir. Rutii: Fillik zonlarda yaygin olarak izlenen rutil ignemsi sekilde izlenmektedir. ilmenit: Mikroskcpta incelendiginde pembemsi-kahverengi tonunda, gri-beyaz renkli oldugu belirlenmistir. Belirgin refleksiyon pleokroizmasi ve anizotropisi vardir. Pirit: Kalkopirit ile birlikte yogun olarak gözlenen pirit tanimlanan üç tip cevherlesmede de yaygin olarak gözlenmektedir. Sahadaki tanimlanan bütün aiterasyonlarda pirit bulunmaktadi r. Oksidasyonun yogun olarak gözlendigi kayaç örneklerindeki piritler, kismen veya tamamen Iimonite dönüsmüstür. Piritler, kataklaz etkisiyle yer yer bresik bir görünüm kazanmis olup, çatlak ve kiriklari boyunca limonitlesmistir. Ayrica, kataklaza ugramis piritlerin çatlak-kiriklari yer yer kalkopirit tarafindan doldurulmustur. Pirit içerisinde gözlenen kapanimlar, pirotin, manyetit ve rutildir. Kapanimlarin pirit kristalleri içerisindeki dagilimi düzensizdir. Piritlerin kendisi ise kalkopirit ve galenitler içerisinde kapanim halinde izlenmektedir. Piritin element ihtivasina yönelik yapilan Taramali Elektron Mikroskobunda (SEM) X isini mikroanaliz spektrometresiyle yapilan analizler sonucunda, % 46 Fe ve % 53 S belirlenmistir. Kalkopirit: Kalkopirft çogunlukla özsekilsiz taneler seklindedir. Kalkopiritin element ihtivasina yönelik yapilan Taramali Elektron Mikroskobuna (SEM)e bagli X isini spektrumu çalismalari sonucunda % 34.5 Cu, % 31.66 Fe ve % 33.82 S belirlenmistir. Ayrica Taramali Elektron Mikroskop (SEM) çalismalari sonucunda kalkopirit içerisinde yaklasik 5 mikron boyutunda 2 farkli bilesime sahip isimlendirilemeyen mineral kapanimlari belirlenmistir. Bu kapanimlardan birinin element bilesimi % 33.71 Co, % 29.21 Mg, % 27.28 S, % 6.33 Fe, % 3.46 Cu iken, diger kapanimin element bilesimi % 25.45 Cu, % 0.01 AI, % 14.4 Ca, % 25.49 Fe ve % 34.9 S'den olusmaktadir. Kalkopiritin oksidasyon zonunda malahite ve limonite dönüstügü, sementasyon zonunda ise kenarlarindan itibaren kalkosin ve kovelline dönüstügü görülmüstür. Kovellinler üzerinde gerçeklestirilen SEM kantitatif nokta analizlerinde %69.50 Cu, %18.89 Fe, %9.65 S ve %1.96 Si içerdikleri belirlenmistir. Kalkosinlerde yapilan SEM kantitatif nokta analizi çalismasinda ise % 79.17 Cu, % 18.34 Fe, % 1.19 S ve % 1.31 Si degerleri elde edilmistir. Sfalerit: Özsekilsiz taneler halindeki sfaleritler kalkopirit ve pirit kapanimlari içermektedir. ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI 247 Bornit: Çok az miktarda gözlenen bornit, propi- Zn, As, Ag element içeriklerinin ortalamasi sirasiyla litik zon içerisinde yer alan kuvars damarlari içerisinde belirlenmistir. Özsekilsiz taneler halinde izlenen bornitler, kalkopirit-hematit ile birlikte bulunmakta olup, bazende kalkopirit kapanimlari içermektedir. % 1.07,80 ppm, 296 ppm, 56 ppm, 3.3 ppm'dir (Tüfekçi ve Dumanlilar, 1994). Galenit: Galenitler genellikle pirit ve sfaleritler ile birlikte bulunmakta olup bazi yerlerde pirit kapanimlari içermektedir. Galenitler ile sfaleritler ise genelde kenetli olarak izlenmektedir. Markazit: Markazitler özsekilsiz taneler veya çubuklar seklinde gözlenmektedir. Genelde kalkopirit, galenit ve sfaleritler ile birlikte kirik ve çatlaklar boyunca gelismistir. Harabe tepe magmatitlerine ait dasitlere paralellik sunan fillik aiterasyon, genis alanlarda mostra veren propilitik alterasyon tarafindan kusatilmaktadir. Bu iki kusak arasinda, Kizmehmet mahallesi güneyi ile Kavak derede arjilik alterasyon izlenmektedir. Propilitik zon içerisinde K70D/45°KB konumlu pirit, manyetit, kalkopirit ve galenit içeren kuvars, karbonat ve barit damarlari mevcuttur. Bu zondan alinan numunelerin Cu, Pb, Zn, As, Ag degerlerinin element içerikleri ortalamalarinin % 0.015, % 0.7, <%0.1, <%0.4, 2.5 ppm oIClugu görülmektedir (Tüfekçi ve Dumanlilar, 1994). Fillik kusaga oranla bu bölgede, Cu degerlerinde düsüs, Pb degerlerinde ise yükselis gözlenmektedir. ALTERASYONUN CEVHERLESME ILE BAGLANTISi Kizmehmet mahallesi bakir mineralizasyonuna sebep olan kayaç Harabe tepe magmatitlerine ait dasit bilesimli isinsal dayklar ile derinlerdeki (sondajlarda kesilen) granodiyorit porfirlerdir (Sek. 17). Harabe tepe magmatitlerine ait birimler ile çevresindeki kayaçlarin fiIIik alterasyona ugradigi izlenmektedir. Fillik kusak, 1 cm-0,5 m kalinliga sahip pirit-kalkopirit içeren kuvars damarlari tarafindan kesilmistir. Bu alanlardan alinan numunelerin Cu, Pb, Asiri propilitik alterasyona maruz kalmis 905 tepesi ve Kavak dere ile Deve dere arasinda ise, saçinimii piritin yani sira sivama seklinde sülfit mineralizasyonu ve cevherli kilcal kuvars damarlari izlenmektedir. Bu alandaki kayaç örneklerindeki Cu degerleri % 0.04 ile % 4.44 arasindadir (Tüfekçi ve Dumanlllar,1994). Yüzeyde oldugu gibi sondaj verilerinde de iyi gelismis fillik alterasyon zonlarinin, Harabe tepe Harabe tepe B AÇIKLAMALAR Harabe tepe magmatitlcri B Dasit-granodiyorit porfir Sismaii magniatitlcri n-+:~-+:"i U+ .•. Tonaiic Tonalit 1 Kapikaya volkanideri p<Hf'ir i..·.. './ i I3xzalr·alit1ezit KlIlusa'l;l inagmatitlcri D D 1=:::::::1 [i±:±] ~Gabro Tonalit AIJilik alter3syon Fillik ;ilierilSYon Propilitik .alterasyon Sek. 17- Yüksekovakarmasigiiçindekikayaçtopluluklarininiliskisinigösterensematikkesit (Ölçeksiz). 248 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR magmatitlerine ait dasit ve granodiyoritler çevresinde gelistigi izlenmektedir. Kapikaya çayi boyunca gerçeklestirilen KS-5 sondajinda 0-50 metreler arasi potasik alterasyon belirlenmis olup, Cu anomalisi elde edilmemistir. Kizmehmet mahallesi bakir mineralizasyonunda satihta Au anomalisine rastlanilmamasina ragmen, KS-3 sondajinda 80-130 m arasinda 0.142.62 ppm arasinda altin degerlerine rastlanilmistir. Ayrica bu civarda yapilan KS-7 sondajinda 97-100 metreler arasinda, 1 ppm Au degeri elde edilmistir. Örneklerde kimyasalolarak belirlenen (Au), mineralojik olarak net bir sekilde bulunamamistir. Bu örnekler üzerinde gerçeklestirilen kisitli Taramali Elektron Mikroskop (SEM) çalismalarinda ise görülebilir altin taneciklerine rastlanilmamistir. Kimyasal olarak belirlenen Au degerlerinin bulundugu seviyelerde hakim alterasyon propilitik olup, fillik alterasyon tarafindan gölgelenmektedir. Ancak bu numuneler deki Taramali Elektron Mikroskop (SEM) çalismalari sonucunda belirlenen Ci, P, S'nin varligi, magmanin sulu akiskanlara doygun oldugunu ve (Au) tasimasi için uygun bir ortam olusturdugunu göstermektedir. Hatay-Kisecik'deki altinii kuvars \.. damarlarinda incelemeler yapan Aydal (1989) ve Aydal ve digerleri, (1992) tarafindan da (Au) içeren hidrotermal damar kontaklarinda As, Zn, Cu, S ve P20s'de artis gözlendigi vurgulanmaktadir. . Porfiri Cu zenginlesmelerinde altin, eger varsa, genelde sülfürlü mineraller içerisinde dissemine olarak, veya damar, damarcik ve tane saçinimlari halinde kuvars içerisinde bulunabilir. En yüksek altin tenörü çekirdekteki potas ik zonda bulunur, bununla birlikte propilitik kusakta, küçük fakat yüksek tenörlü altin-gümüs-kalkopirit damarlari ve arjilik kusakta, yüksek asitli sivilardan dolayi yukari tasinmis altin saçinimlari bulunabilir (Sillitoe 1993). Kizmehmet mahallesi porfiri bakir cevherlesmesinin bagli oldugu Yüksekova karmasigina ait derinlik kayaçIari köken ve jeotektonik ortam açisindan, literatürdeki benzer cevherlesmelerin yan kayaçlari ile benzerlik göstermektedir. Porfiri Cu-Mo veya Cu-Au yataklari genellikle ana yay granotoyidlerindeki cevher zonalitesinin bir parçasi olarak bulunmaktadir (Sillitoe, 1981). Porfiri bakir zenginlesmelerinin bulundugu g =.nitoyidler, genellikle i tipi (Chappel ve White, 19 ~ olarak siniflandirilabilecek karakterlere sahiptir. B· lindigi gibi bu türdeki granitoyidler, mantoya ya ,bölgelerden kaynaklanmakta ve dalma-batma SL' reçleriyle çok yakindan ilgili olmaktadir (Sawkins 1984). Porfiri bakir zenginlesmeleri ile ilgili intrus;'· lerin bilesimleri diyoriHen granite kadar degismektedir. Porfiri bakir cevherlesme alaninda intrusifler ç . gunlukla birbirini kesen, çok evreli intrüzyonlar biç· minde yerlesmistir (Erler, 1981). Altinca zengin porfiri bakir yataklarinin dige' Cu-Mo sistemlerinden ayrilmasi ise söyle açiklanabilir. (a) Bilinen altinca zengin porfiri yataklari moli dence fakirdir. (b) Yataklarin % 80 i hidroterma manyetit bakimindan zengindir. (d) Volkano-plü~o· nik ada yayi ve kita kenarlarinda bulunabilirler (Sillitoe, 1981). Bu özellikLer Kizmehmet bakir minera· lizasyonuna uymaktadir. SONUÇLAR Çalisma alaniyla ilgili olarak yapilan jeoloji . petrografik ve jeokimyasal çalismalardan elde edilen sonuçlar asagidaki sekilde özetlenebilir. ispendere civarinda üç temel birim ayirt edilmistir. Jura-Alt Kretase yasli ispendere ofiyoliti sa· hanin güneyinde yer almakta olup, Üst Kretase yasli, Yüksekova karmasigi ile tektonik iliskilidir. Kuzeyde ise Yüksekova karmasigi Eosen yasli Kirkgeçit formasyonu tarafindan diskordansla örtülmektedir. Kizmehmet mahallesi civarindaki cevherlesme ile ilgili Yüksekova karmasigi ise, Kulusagi magmatitleri (gabro, kuvars diyorit ve tonalit), Kapikaya volkanitleri (andezitik ve bazaltik volkanik kayaçlar). Sisman magmatitleri (tonalit ve tonalit porfir) ve Harabe tepe magmatitleri (dasit ve granodiyorit) olarak ayirt edilmis ve haritalanmistir. Kulusagi ve Sisman magmatitleri, toplam alkali-silis ve AFM diyagramlari na göre, gabro-kuvars diyorit türü kayaçlar toleyitik nitelikli bir magmadan türemis iken, diger kayaç gruplari kalkalkalin bir magmadan olusmuslardir. Debon ve Le Fort (1982) ve Shand Indeks kriterlerine göre Kulusagi magmatitleri metaluminyum karakterli manto kökenli malze- 249 ISPENDERE YÖRESi SÜLFIT MINERALLESMELERI menin fazla oldugu kafemik (CAFEM) ligi sunarken, minyum Sisman karakterli magmatitlerinin topluluk özelligi dayali Kulusagi olarak farkli evreler Petrojenetik de bunu göstermektedir. >1.1 olma özellikte volkanik rülmektedir. diyagramlari, oldugunu i tipinde özelligi + (K20) ve kalkalkalin Ana cevher mineralleri, vol- gözlenmektedamarlarinda, sivama ve kayaçta saçinimii bolluk pirit, kalkopirit ve manyetittir. sekil- sirasina göre, Bu ana bilesenlerin ya- ni sira, tali olarak, pirotin, sfalerit, bomit, galenit, ruilmenit belirlenmistir. markazit, ve kimyasalolarak Ayrica ikincilolarak kalkosin ve kovellinde Cevher parajenezindeki iidan gence dogru pirotin, manyetit (I) ve . sfalerit, (IV) bomit, (V) galenit'tir. potasik, propilitik, alterasyon türleri, fillik ve arjiliktir. Cevherlesme, nellikle fillik ve propilitik alterasyon kuvars damarlari içerisindeki ile sülfit sivamalarina gekilcal Kizmehmet mahallesi pirit-bakir cevherlesme- geometrik özellikler, mineral para- cevherlesme herlesmesi türleri göz önüne alindiginda, parfiri veya stockwork olarak tanimlanabilir. yer pirit-bakir bir bölümünü arazi çalismasi katkilarindan Aramalari Projesi Baskani ve proje çalisanlarina olusturan bu ve makale yazi- dolayi GAP Maden Jeo. Yük. Müh. M. Sahin Yayma verildigi yazarlar tarih, tesekkür 2 Mart 1999 DEGiNILEN BELGELER Ashley, P.M., Billington, W.G., Graham, R.L. ve Neale, R.C., 1978, Geology of the Coalstoun Porphyry Copper Prospect, Southeast Queensland, Australia: Econ. Geol. Vol. 73, pp. 945-965. Asutay, H.J., 1985, Baskil (Elazig) çevresinin jeolojik ve petrografik incelenmesi: A.Ü. Fen Bilimleri Enst. Doktora Tezi, (yayimlanmamis), 156 s. Ankara. , 1986, Baskil (Elazig) çevresinin jeolojisi ve Baskil magmatitlerinin petrolojisi. MTA Derg., 107, 49-72, Ankara. Aydal, D., 1989, Dogan Ocak (Kisecik-Hatay) aitinii kuvars damarinin mineralojik ve jeokimyasal olarak incelenmesi: Selçuk Üniv. Mim. Müh. Fak. Derg., 4/2,26-40 . Bülbül, M., ve Kadioglu, K., Y, 1992, Hatay altin yataklarinin jeokimyasal olarak incelenmesi: Türkiye Jeoloji Bült., C, 35., 49-59. Baykal, F., 1966, 1:500.000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritasi, Sivas patlasi, MTA yayi', Ankara. Beyarslan, M., 1991, ispendere Ofiyolitinin petrografik özellikleri: F.Ü. Fen Bilimleri Enst. Yüksek Lisans baglidir. sinde, belirlenen jenezi ve alterasyon bagli, çok içerisinde "GAP Maden Aramala- Tüfekçi'ye ederler. ----, iliskili olarak dört çesit alterasTanimlanan sirasinda mi esnasindaki gözlenmistir. gibi belirlenmistir; yon gözlenmektedir. arastirma hematit, ve rutil, (II) pirit, (III) kalkopirit Cevherlesmeyle kayaçlar Maden EtCit ve Arama yürütülen ri Projesi" çalismalarinin altin-gümüs limonit, olusum sirasi ise, yas- asagidaki göstermekte ka- Kapikaya kuvars-karbonat Dairesi tarafindan ile ilis- veya kontagindaki magmatitlerinde, Cevherlesme, çatlak-kiriklarda dedir. veriler Harabe tepe magmatitleri (Kulusagi uyum ada yayi granitoyidlerine MT A Genel Müdürlügü ortaya (VAG) oldugu gö- ve Sisman magmatitlerinde) til-anataz, cevherlesmelerine KATKi BELlRTME (sadece Sisman hariç) yay granitoyidi Cevherlesme, dir. bakir olup, volkanik de literatürdeki dalma-batma ve tektonojenetik kili olup, bu birim içerisinde kanitleri porfiri bakir cevherlesmesi ortam açisindan jeokimya- (AI203) / (CaO) + (Na20) magmatitlerinin yaçlarda izlen- Bu verilere göre, Kulusagi ve Sisman magmatitlerinin oraninin Harker magmatitlerinin, olusmus koymaktadir. ve iz element yapilan ve Sisman süreciyle sundugu mahallesi köken ve jeotektonik evreli ve i tipi granit bilesimli almaktadir. Nadir toprak element sina ise, peralu- sialik kökenin daha fazla oldugu alümino-kafemik mektedir. Kizmehmet topluluk özel- cev- Tezi, (yayimlanmamis), 57 s, Elazig. Bingöl, A.F., 1984, Geology of the Elazig area in tlle Eastrn Taurus region: In: O. Tekeli ve M.C. Gliiicüoglu (eds), Geology of the Taurus Beit int symp Proceedings 199-208. 250 Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR Chappel, B.W. ve White, A.J.R., 1974, Two contrasting granite types: Expanded abstract, Pasific Geology, 8,173-174. Debon, F. ve Le Fort, P., 1982, A chemical mineralogical classification of common plutonic rocks and associations: Transactions of the Royal Soc. Of Edinburg: Earth Sci., 73 p. 135-149. Dumanlilar, Ö., 1993, ispendere. (Malatya) civari magmatitlerinin jeolojisi ve petrografisi: A.Ü Fen Bilimleri Enst, Yüksek Lisans Tezi, (yayimlanmamis), 62 s, Ankara. Erler, A., ve Aral, H. 1981, Porfiri Bakir Yataklari: ODTÜ Müh. Fak. Yayi', No: 67, Ankara. Evensen, N.M.; Hamilton, P.J. ve O'nions, RK, 1978, Rare earth abundances in chondritic meteorites. Geochim. Cosmochim. Acta, 42, 1199-1212. Hempton, M., ve Savci, G., 1982, Elazig Karmasiginin petrolojik ve yapisal özellikleri: TJK Büi\., 25, 2, 143-150. Irvine, T.N. ve Baragar, W.RA., 1971, A guide to the chemical classification of the common volkanic rocks: Can. Jour. Earth Sel., 8, 523-548. Jakes, P. ve White, J.R., 1970, K/Rb ratios of rocks from island arcs. Geochim. Cosmochim. Acta, 34, 849856. tectonics: Springer-Verlag Berlin Heidelberg, 325 s. Sillitoe, R.H., 1981, Ore deposits in Cordilleran and island-arc settings: Ariz. Geol. Soc. Dig. Vol. XIV. 49-70. ----, 1993, Gold deposits in Western passific island arcs: The magmatic connection: IAEG weekend course 8-9 May, Tralee-Ireland. Sirel, E.; Metin, S. ve Sözeri, B., 1975, Palu (KD Elazig) denizel-Oligosen'nin stratigrafisi ve mikro paleontolojisi-Türkiye Jeo. Kur.·Bült., C. 18, 175-80. Streckeisen, A., 1976, To each plutonic rock, its proper name. Earth Scl. Rev., 12, 1-13. Turan, M., 1984, Baskil-Aydinlar (Elazig) yöresinin stratiçrafisi ve tektonigi. Doktora Tezi. F.Ü. Fen Bil. Ens\., 180 s. (yayimlanmamis). ----, Aksoy, E. ve Bingöl, FA, 1995, Dogu Tor ~larin jeodinamik evriminin Elazig civarindaki öze· likleri: F.Ü. Fen ve Müh. BiL.Derg., 7 (2), 177- 9~ Tüfekçi, M. s.; Balçik, A.; Ululürk, Y. ve Minas, M.. 19-5: Keban ve civarinin molibden cevheri olanaklE.TJM Kongresi büi\., 1 Lowell, J. D. ve Guilbert, J. M., 1970, Lateral and vertical alteration-mineralization zoning in porphyry ore deposits: Econ. Geol., 65, 373-408. ve Dumanlilar, Ö., 1994, Malatya-ispendere . = Elazig-Baskil-Nazarusagi arasinda görülen e.herlesmelerin genel görünümü ve maden jeoloi;~ çalisma raporu: MTA Derleme Rap., 9739 (yayirlanmamis), Ankara. Maniar, P.D., ve Piccoli, P.M., 1989, Tectonic Discrimination of Granitoids: Geol. Soc. Of America Bulletin, v. 101, p. 635-643. Yazgan, E., 1981, Dogu Toroslarda etkin bir Paleo- i:::: kenari elüdü (Üst Kretase-Orta Eosen): H.Ü Ye-o bilimleri, 7,83-104. Pearce, JA; Harris, N.B.W ve Tindie, A.G., 1984, Trace element discrimination diagrams for the tectonic interpretation of granitic rocks: J. Petrology, Vol. 25, P 956-983. Perinçek, D., 1979, The Geology of Hazro-Korudag-Çüngüs-Maden-Ergani-Hazar-Elazlg-Malatya Area: Guide Book, Tür. Jeol. Kur. Yayi, 33 s. Poyraz, N., 1988, ispendere-Kömürhan (Malatya) Ofiyolitlerinin jeolojisi ve petrografisi: Doktora Tezi, G.Ü. Fen Bilimleri Ens\., 151 s. (yayimlanmamis), Ankara. Sawkins, F. J., 1984, Metal deposits in relation to plate ---- ---- ve Asutay, H.J., 1981, Definition of structurE. units located between Arabian platform and Mu~zur Mountains and their significance in the geod:namic evolution of the area 35 th Congr. Geol. Sc = Turkey, abstracts p. 44-45. ----, ----; Gültekin. M.C.; Payrazi N.; SireL. =: ve Yildirim, H., 1987, Malatya güneydogusunL;~ jeolojisi ve Dogu Toroslarin jeodinamik evrinMTA Rap, 2268 (yayimlanmamis), Ankara. ---- ve Chessex, R., 1991, Geology and tectonic evolution of the Southeastern Taurides in the region of Malatya: Tür. Petrol Jeol. Der. Büi\., 3. 1142.