İspendere(Malatya)

Transkript

İspendere(Malatya)
MADEN TETKIK VE
I>E:~<iis;.i
~
Türkçe Baski
i
I.
.
1999
8ayl:121
A
~
MT A Dergisi 121, 225-250, 1999
iSPENOERE (MALATYA) YÖRESi, SÜLFiT MiNERALLESMELERiNiN
MINERALOJiSI VE JEOKIMYASi
Halide DUMANLILARo;
ÖZ.- Bu çalismada,
jisi, petrografisi,
Dogan AYDALoo ve Özcan DUMANLlLARoOO
Kizmehmet
jeokimyasi,
mahallesi (Ispendere-Malatya),
karmasigi
magmatitleri,
bölümünde yer alan çalisma alaninda,
(Üst Kretase) ve Kirkgeçit formasyonu
Kapikaya volkanitleri,
rabe tepe magmatitleri
Malatya-Elazig
lenmistir. Cevherlesme
vars-karbonat
Yüksekova
olusmaktadir.
ve diger tip magmatitlerin
Ha-
ve cevherlesmeye
se-
Yüksekova karmasigi
bir magmatizma
içindeki cevher içe-
ürünü oldugu belirlenmistir.
içinde ve yan kayaçlarla olan dokanaklarinda
Kulusagi
Bakir-piril
Çalisma
prosesi ile baglantili olarak, zayif potasik, fillik, arjilik ve propilitik olmak üzere dört alterasyon
tipi belir-
Harabe tepe magmatitlerinin
geneliikle fillik-propilitik
damarlarinda,
kalkopirit, ve manyetitdir.
i tipi kalkalkalin
karmasigi,
Çalisma alanindaki
bulunmaktadir.
genellikle
mineralizasyon
bilgiler birlikte dikkate alindiginda
iliskileri incelenmis-
Ispendere ofiyoliti (Jura - Alt Kretase),
yukarida bahsedilen birimlerin tamami ile intrüzif iliskili olup, bölgedeki alterasyon
ren Harabe tepe magmatitleri
alaninda
ve yakin çevresinin jeolojisi, mineralo-
(Orta Eosen) yüzeylemektedir.
Sisman magmatitleri ve Harabe tepe magmatitlerinden
bep olmustur. Mineralojik, petrografik ve jeokimyasal
mineralizasyonu
bakir-pirit cevherlesmesi
cevher yan kayaç iliskileri ve cevherin mikro yapi-doku
yan kayaç aiterasyonu,
tir. Dogu Toros orojenik kusaginin
Yüksekova
JEOLOJISi,
çatlak-kiriklarda
ve/veya fillik alterasyon haleleri içerisinde bulunmaktadir.
sivama ve kayaçta saçinimii
olarak bulunmaktadir.
Cevher mineralleri,
Ana cevher mineralleri;
Ayrica, tali olarak sfalerit, galenit, pirotin, bornit, rutil-anataz Ve ilmenit belirlenmistir
ler olarak da limonit, hematit, markasit, kalkosin ve kovellin bulunmaktadir.
neralojisi, cevher tipi, cevher-yan
BÖlgede yapilan jeotektonik
kayaç iliskisi ve yan kayaç alterasyonuna
ait çalismalardan
kupirit,
ve ikincil mineral-
çalismalar
ile cevher mi-
elde edilen sonuçlara göre, bölge-
deki cevherlesme porfiri bakir-pirit yatagi ve/veya stokwork tip olarak belirlenmistir.
Anahtar Kelimeler: Granitoyid, porfiri, alterasyon, dasit, Kizmehmet Mahallesi (Malatya).
GIRIS
çalisma esnasinda
Çalisma alani, Malatya ilinin 20 km dogusunda, 1:25.000 ölçekli Malatya L41-a1 ve a4 topografik paftalari üzerinde, kuzeyde Firat nehri üzerindeki Karakaya baraj göl alani, güneyde ise MalatyaElazig karayolu arasinda yaklasik 70 km2 lik bir alani kapsamaktadir (Sek. 1). Dogu Toros orojenik kusagi içerisinde önemli bir yeri olan Üst Kretase yasli Yüksekova karmasigi, Hakkari'den Elbistan'a kadar uzanan kusak boyunca yer yer genis alanlarda
yüzeylemektedir. Çalismanin konusunu olusturan
Kizmehmet mahallesi (ispendere-Malatya) pirit-bakir mineralizasyonu Yüksekova karmasigi içerisinde yer almaktadir.
MTA Genel Müdürlügü, 1991 yilinda, dere sedimanlarindan yapilan genel jeokimyasal prospeksiyonlar ile, Yüksekova karmasigi içerisindeki cevherlesmelere yönelik çalismalari baslatmistir.
OMaden
00
000
Bu
belirlenen anomalilerden
re karotlu sondaj yapilarak, yatay-düsey yöndeki
metal degisimleri ve toplam rezerv belirlenmeye çalisilmistir (Tüfekçi ve Dumanlilar, 1994).
Kusak içinde detay sondaj çalismalari yapilmis
ilk pirit-bakir mineralizasyonudur. Çalisma alaninda, cevher tipi, olusum kosullari, yan kayaç iliskileri, cevher geometrisi ve jeotektonik ortamin belirlenebilmesi, kusak içerisindeki diger zuhurlara model
olusturmasi amaciyla ayrintiii olarak incelenmistir.
Çalisma alani ve yakin çevresinde bugüne kadar jeolojik, tektonik, petrografik ve petrolajik amaçIi birçok çalisma gerçeklestirilmistir (Baykal, 1966;
Yazgan, 1981; Yazgan ve Asutay, 1981; Asutay,
1985, 1986; Yazgan ve Chessex 1991; Beyarslan,
1991; Turhan ve digerleri, 1995; Dumanlilar, 1993).
Tetkik ve Arama Genel Müdürlügü, Maden Analizleri ve Teknoloji Dairesi, 06520, Balgat, Ankara.
Ankara Üniversitesi,
Fen Faküitesi, Jeoloji Mühendisligi
biri
olan Kizmehmet mahallesi bakir-pirit sahasinda,
daha sonraki yillarda 11 ayri lokasyonda 1958 met-
Bölümü, 06100, Besevler, Ankara.
Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlügü, Maden Etüt ve Arama Dairesi, 06520, Balgat, Ankara.
226
Halide DUMANLILAR;
Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
KAR
~'\
&i
(.:ilisma
alaiii
K
~
Sek. 1- Çalisma alaninin yer bulduru haritasi.
BÖLGESEL JEOLOJi
mesi sonucunda,
Dogu Toros orojenik kusaginin
bölümünde
yer alan inceleme
jik yapisini
su safhalardan
gede, Üst Triyas'ta,
da açilmaya
okyanus,
sürdürmüstür
etkin
larin olusumu,
bölgeye bugünkü
kazandirmistir
(Turan ve digerleri,
itibaren (Senomani-
olmaya
baslayan
inceleme
deki yay magmatizma
karakterde
ürünleri olusmustur
iken (Hempton
daha ileriki asamalarda
altinda
gelistigi
mektedi r (Yazgan
(Yüksek-
ilk safhada
karakterde
ve digerleri,
oldugu
görül-
1987). Bu dönemde
pasif olan güney kenara ise ofiyolitik kütleler yerlesmistir (ispendere
ve Guleman
Üst Mestrihtiyen
transgresyonu
mi kireçtaslari
yen'den
çökeimistir.
sonra tamamen
Paleosende,
bölgede
kivrimlanma
ve
(Poyraz, 1988).
Tersiyer
Bu fazi
izlemis olup, Hara-
çekilmesi
yükselmeler
Üst Mestrihtisonucunda,
rejim hakim
meydana
bölgede
bir sikisma
Alt
gelmistir
kuzey-
egemen
ol-
Kirkgeçit
,gi gelismistir (Yazgan ve digerleri,
digerleri, 1995).
1987; Turhan ve
sonrasinda
bölgede gerçeklesen
devam
formasyon
olarak örtülmektedir
gü-
u tarafindan
(Sek. 2).
ISPENDERE OFIYOLlTI
Yazgan ve digerleri,
(1987) tarafindan
tanimlanan
birim metamorfik
metamorfik
Kömürhan
tir. Kuzeyde Yüksekova
karmasigi
olarak
arasinda
izlenen
paftasinda
olup, Jura-Alt
karmasigi,
ispendere
güneyde
kuzeye dalan tektonik
ispendere
genisçe
olmayan
ilk defa
ve
üniteleri olarak ayirt edilmis-
ofiyoliti,
Maden
bir dilim
Malatya
bir alanda yayilim
L41-a4
göstermekte
Kretase yaslidir.
ofiyolitinin
kita-kita
eden sikisma
geri
latlar yer almaktadir.
gabrolarin
tabaninda
olusmus
Bunlarin
1-
mektedir.
Kümülatlarin
rolardan
olusan
gabrolar
yer almaktadir.
izotropik
gabrolarin
maktadir.
fazla kalin ol-
ultramafik
üzerinde
yer aldigi bir zon bulunur.
çisli olup, sikça verlitik intrüzyonlar
Maden karmasi-
çarpismasi
1975)
ispendere
mus ve derin bir havzada volkanitli
Orta Miyosen'de
karmasigi
olmus,
yaklasik
gerilmesi
Yüksekova
ofiyoliti ile tektonik iliskili olarak iz-
mayan dunit ve verlitten
baslarinda
güney dogruitulu
Ofiyolitleri).
Denizin
karasal
1995).
en-
ve Savci, 1982),
ise ensialik (Keban kitasinin
yerlerde)
konumunu
lenmekte olup, kuzeyde ise Eosen yasli (Sirel ve diuyumsuz
Yay magmatizmasi
alaninda
neyde ispendere
kuzeye
gerleri,
simatik
yapisal
kuyapi-
GENEL JEOLOJI VE MINERALOJi
egimli bir daima batma zonu ile iliskili olarak bölgeova karmasigi).
AnaeJolu bindirme
Alt Kretase sonuna
(Yazgan ve digerleri,
1987). Üst Kretase baslarindan
yen-Turoniyen)
Böl-
Avrasya ile Arap plakasi arasin-
baslayan
kadar gelisimini
Malatya-Elazig
alani bugünkü jeolo-
sonra kazanmistir.
Güneydogu
sagi ve Dogu Anadolu fay kusagi gibi tektonik
üzerinde
ise kümülal
Bu iki birim getarafindan
ince tabakali
sonra
gab-
izotrop
gabrolar
plajiyogranitler
Daha üst kesimlerde
kesiI-
ince tabakali
bir geçis zonundan
arasinda
kümü-
ile
bulun-
yer alan dayk kar-
227
ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI
AÇIKLAMALAR
"
LJAIU'Yon
i~
2~
: . : . : . : marn
"'[5~~1~·:·~·:·~·:·~I;~::~kUJ1l~1
MADEN
KARM:~I(;I
ITnTiTI
~i~1i~HHH:
Bazali, kiltaöl, agl"incra
~
e
'.:rl'Y.;"i~-~$0i Thisit
~~O:<l~,,\~ffi\i
.
i:::i
j~il~i
~';'~':
~
Tomuii
Tonalitportir
~ i~~
~,~
D~
O
::ii::
~
o
..,
i
..,
o
;::
..
...
..Ifff~
~.
i: : : i
'"
";.o in
.~
Q
..,
'i;:
-:i
800
2400
1600
'"~TOnaJit
~i
~~
1"./
i:~~~::'1 UltmmafikkUmulaiiar
Küniülat
izotrop gabrolar
gabrolar
~
~
Diyalm
I,....
i~ I~iiy
i
ve
;:
>
i
agloincra
Bai...alt. andezit
~~
~DiYOiit
i
i:::
Dnkana!<
lGaiiu
i .>->"Yerlesimyen
i Bindirine
[ayi
O
Vni
iSARETLER
~ _ 2- ispendere (Malatya) yöresinin sadelestiriimis jeolojik haritasi.
-=isigi
: _s
ise, ispendere ofiyolitinin en kalin birimini
rmaktadir, ispendere ofiyolitinin en üst bölü-
- ü ise çalisma alaninin dogusunda bulunan yaspillow) lavlar olusturmaktadi r,
YÜKSEKOVA
KARMASlGI
Dogu Toroslarda Hakkari'den baslayarak EIbistan'a kadar yayilim sunmakta olan birim, ilk defa
Perinçek (1979) tarafindan, Hakkari ili Yüksekova ilçesi civarinda tanimlanmistir, Dogu Toroslar'da in-
228
Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
celeme yapan bazi arastirmacilar (Perinçek, 1979;
Bingöl, 1984; Turan, 1984) birim için Yüksekova
karmasigi adini kullanirken, Baskil civarinda arastirmalar yapan Asutay (1985) ile Sisman köy civarinda harita alimi çalismasi yapan Yazgan ve digerleri, (1987) birimi Baskil magmatitleri adi aitinda incelemis olup, birimin, derinlik, damar ve yüzey kayaçlariyla temsil edildigini ifade etmektedirler. KI Ar
yöntemiyle yapilan izotopik yas tayinlerine göre, bu
kayaçlardan 75 my ile 86 my (Üst Kretase) arasinda degerler elde edilmistir. Bütünüyle i tipi granitoyid olarak' tanimlanan kalkalkalin bilesimli Baskil
magmatitleri Keban metamorfitlerini keser ve onlari
kontakt metamorfizmaya ugratir (Tüfekçi ve digerleri, 1979; Asutay, 1985).
Yüksekova karmasigi, çalisma alaninda Kulusagi magmatitleri, bunlarin örtü birimi olan Kapikaya volkanitleri ve her ikisini birden kesen Sisman
magmatitleri ile bu birimlerin hepsiyle intruzif iliskili
olan, alterasyon ve cevherlesmeyi saglayan Harabe
tepe magmatitlerinden olusmaktadi r.
Ku/usagi magmatit/eri.- Modal mineralojik analiz ile kimyasal-mineralojik incelemeler sonucunda
Kulusagi magmatitlerine ait örnekler gabro, kuvars
diyorit ve tonalit olarak belirlenmistir (Sek. 3 ve 4)
(Çizelge 1).
Gabro: Batolitin dis zonlarinda yer alan gabro- .
lar mikroskop altinda farkli iki doku göstermektedirler. Haritalanabilir boyutlarda mostra verdigi yerlerde, holokristalin tanesel doku gösterirken, kuvars diyoritler içerisinde küçük alanlarda mostra verdigi zaman holokristalin porfirik doku göstermektedir. Andezin-Iabrador bilesimindeki plajiyoklaz (% 49,1) ve
klinopiroksen (% 42,1) kayacin esas bilesenlerini
olusturmaktadir. Gabrolarin içerisinde bu ana minerallerin disinda önemli miktarda opak mineral
(% 7,3) ve % 1,5 oraninda kuvars bulunmaktadir.
yorit % 56,6 plajiyoklaz, % 35,1 amfibol, % 6,8 kuvars ve % 1,5 oraninda da ortoklaz içermektedir.
Tonalitte ise kuvars orani % 20,8'e yükselirken a fibolün % 30,2, plajiyoklazin % 43,1'e düstügü g6rülmektedir. Ayrica tonalitlerde % 3,7 ortöklaz ve
%2,2 oraninda opak mineral bulunmaktadir.
Plajiyoklazlar, andezin bilesiminde olup,serisi:
ve daha az oranda ise epidot alterasyonuna maruz
kalmistir.
Amfiboller, yesil hornblend türünde olup, özsekilli veya yari özsekilli kristaller halinde, levhamsi ve
çubuksu sekildedirler. Hornblendlerde seyrek olarak kloritlesme ve opaklasma izlenmektedir. Plajiyoklaz kapanimlari içeren hornblendler poiklitik doku özelligi göstermektedir.
Kuvarslar, genellikle özsekilsiz kristaller halinde ve çatlakli olarak izlenmektedir.
K-feldispatlar, kuvars diyorit ve tonalit içerisinde çok az miktarda bulunmakta olup, seyrek olarak
serisit alterasyonuna maruz kalmistir. Bazi kesitIerde ise K-feldispatlara hiç rastlanilmamistir.
Kap/kaya
vo/kanitleri.- Kapikaya volkanitleri,
andezitikten bazaltik kompozisyona kadar degisen
lav akintilari ile piroklastiklerden olusmaktadir.
Hiyalopilitik ve porfirik dokulu bazaltik lav akintilari, fenokristal ve mikrolitler seklindeki plajiyoklaz
ve piroksen mineralleri ile volkanik camdan olusmaktadir. Seyrek olarak görülen gaz bosluklarinin
ise, kalsit ve zeolit tarafindan doldurulmus oldugu
gözlenmektedir. Bazaltiarda alterasyon yaygin olup,
epidotlasma ve kloritlesme tüm kesitlerde görülmektedir. Bunlarin yani sira karbonatlasma ve
opaklasmaya da rastlanilmaktadir.
}azla alterasyona maruz kalmadiklari yer yer serizitlestikleri ve killestikleri belirlenmistir.
Andezitik lav aki ntilari ise pilotaksitik dokuya
sahiptirler. Kayaç plajiyoklaz ve amfibol çubuklarindan olusmus olup, asiri derecede alterasyona maruz kaldiklari görülmektedir. Amfibol çubuklarinin
klorit ve opak minerale dönüstügü gözlenirken, plajiyoklazlarin killestikleri ve epidotlastiklari belirlenmistir.
Kuvars diyorit ve tonalit: Kuvars diyorit ve tonalit holokristalin tanesel dokuya sahiptir. Kuvars di-
volkanik bres özelliginde olup, 0,5 cm ile 20 cm ara-
Piroksenlerin kenarlarindan itibaren tremolit ve
aktinolite dönüstügü izlenirken, plajiyoklazlarin ise
Andezitik bilesimli piroklastikler, aglomera ve
229
ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI
V
Z"
O
~ ü1~'"
~L
•
400
200
100
300
••••
O
/.'
-400
t:J..
go
-300
-200
-100
O
100
200
300
;
P=K-(Na+Ca)
gr
ad
gd
to
: granit
: adamellil
. granodiyoril
: tonali!
mzdq: kuvars monzodiyorit
dq
: kuvars diyoril
s
. siyenil
mi
sq : kuvars siyenit
mzq: kuvars monzonlt
: monzonit
mzgo: monzogabro
go
•
X
•..
Tonalit
Mafik magmatik ankI av
Tonalit
J
6
Diyorit-gabro
]
: gabro
Sisnian magmatitleri
Kulusagi inagmatitler~'
Sek. 3· Sisman ve Kulusagi magmalitlerine ait kayaç örneklerinin Q_P
adlandirma diyagramindaki (Debon ve Le For!, 1983) konumu.
K
K:Kuvars
A: Alk.i i feldisp.t
P:Pi.jiyokl.z
5
A
10
35
I.: Kuvarsolit
1b: Kuvarsc. zengin granitoyid
2: Alkali feldisp.t granit
3.: Siyenogranit
3b: Monzogranit
4: Granodiyorit
5: Tonali!
6': Kuvarsli alkali feldisp.! siyeni!
7':Kuvarsli siyeni!
65
8- :Kuvarsli
90
P
monzonit
9': Kuvarsli monzodiyoril, kuvarsli monzog.bro
10':Kuvarsli diyori!, kuvarsli g.bro, kuvarsli anortozi!
6:AIkali feldisp.! siyeni!
7: Siyenit
8: Monzoni!
9:Monzodiyoril, monzog.bro
LO:Diyorit, g.bro, anortozi!
Sek. 4- Sisman ve Kulusagi magmalillerinin Slreekisen (1976)
KAP diyagramindaki dagilimi.
230
Halide DUMANLILAR;
Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
Çizelge 1- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaçlarin makro-mikro özellikleri.
-
1-2 mafik
mm.
Tonalit
porfir
0,5-3
mm.tanesel
-49,1)
Holokristalin
Doku
mineraller
doku
Renk
1-5
mm.
M
ineraller
Kuvars
(%
6,8)
Grimsi-beyaz
Tonalit
Sfen,
apatit
Bileslim
(%)
Piroksen
(%
42,1)
Alkali
Açik
yesil
Feld.
(%
3,7)
Amfibol
yesil-gri
(%
35,1)
Ortoklaz
ve
kloritlesmis
37,2)
Plajiyoklaz
Kloritlesmis
(%
mafik
20,8)
Koyu
yesil-siyah
Tane
boyu
pembe-beyaz
Gabro
Tonalit
i Tali
Kuvars diyorit
N
Plajiyoklaz
porfirik doku i
Holokristalin
Holokristalin
(% 43,1)
sinda degisen tanelerden
meydana
nalit ve tonalit parfirden
olusmaktadir.
ralajik
ve kimyasal-mineralojik
cunda
Sisman
magmatitlerine
olarak belirlenmistir
Tonalit:
arazi
özellikleri
edilen
görünümü,
ile Kulusagi
mafik minerallerinin
to-
Modal mine-
incelemeler
sonu-
ait örnekler
tonalit
(Sek. 3 ve 4).
Sisman
tonalitlerden,
pat (% 1,6) ile tamamen
gelmislerdir.
Sisman magmatitleri. - Sisman magmatitleri
gerek
Plajiyoklaz,
kuvars,
Alkali
Feld. (%
(%
1,6)
Plajiyoklaz
49,9)
Alkali
Feld.
1,5)
Opak
Mineral
7,3)
Kuvars
(%
,5)(%
Amfibol
(% 1(%
30,2)
Plajiyoklaz
56,6)
Moda! Mineralojik
mineraller(%
11,3)
magmatitlerine
ait tonalitler
gerekse
kesitlerdeki
ince
magmatitleri
kuvars
oraninin
içerisinde
ayirt
fazla olmasi,
daha az olmasi ve tane boyutu-
mafik minerallerde
nalitlerde gözlenen
epidot ve klorite dönüsmüs
(% 11,3) ihtiva etmektedirler.
kuvarslar özsekilsiz
ri 1 mm ile 5 mm arasinda
kuvars taneleri;
arasini
dolduran
seklinde de görülür. Kuvarslarin,
tonalitler
içerisinde
izlenen belirgin özelliklerinden
jiyoklazlarla
birlikte olusturduklari
dur. Bu özellik, mikroskop
titlerine ait tonalitler
ki tonalitlerin
dokusu-
altinda Kulusagi
magma-
ile Sisman magmatitleri
ayirtman
boyutlari
özelliklerinden
nun daha büyük olmasi ile kolayca ayirt edilmekte-
te olup, yari özsekilli sekilli levhamsi
pik albit ikizlenmesi
ana mineralleri
biride pla-
symlektit
dtr (Çizelge
Tonalitlerin
Ayrica,
bilesenler
yoklazlarin
1).
olup, boyla-
degismektedir.
diger minerallerin
To-
biridir.
1-1,5 mm arasinda
göstermelerine
plajiyoklaz
(% 49,9)
zonlu yapiya
ve kuvars (% 37,2) olup, çok az miktarda,
K-feldis-
rek olarak plajiyoklazlarin
sahip olanlari
Plaji-
degismek-
biçimdedir.
Ti-
ragmen, yer yer
da izlenmektedir.
içerisinde
içinde-
ignemsi
Seyapatit
ISPENDERE YÖRESI SÜLFiT MINERALLESMELERI
- ::- "'-ma da rastlanilmaktadir.
- 2, -,0. lazlarda killesme disinda epidotlasma_ - -'re- yaygindir. Epidotlasmanin, zonlu yapi
- =-
lajiyoklazlarin iç zonlarinda olusmasi iç
- anortit içeriginin dis zonlara göre yüksek
_ -_göstermektedir.
-:-" i
porfir: Tonalit porfirler, porfirik dokulu
_. _=. derinlik kayaci özelliginde görülmektedir.
incelemeleri sonucunda kayacin plaji- =- 'VVars, ortoklaz ve kloritten meydana geldi::-::-~"'- mistir. Plajiyoklazlar genellikle polisentetik
- == sahip olup, özsekilli fenokristaller halinde ve
- __ 3 ..zsekilsiz taneler seklinde gözlenmekte:: ~~yoklazlarin asiri derecede killestikleri, kar__ C::=.s:iklari ve seyrek olarak da epidota dönüs=- lenmektedir. Plajiyoklazlara oranla daha az
--==::ia özsekilsiz kuvars fenokristalleri yer almak-- - ::ilajiyoklaz ve kuvars dan baska, kayaç yapi- -sral olarak çok az miktarda ortoklaza rastlanil-='::::dir. Ortaklazlarin yaygin olarak serisitlestigi
-=, estigi, mafik minerallerin ise tamaminin klorit-_;'
belirlenmistir. Ayrica kuvars ve ortoklaz da
- .~. istalin olarak ara malzeme içerisinde yer al-~·...2dir.
" afik magmatik anklavlar (MME): Mafik magankiaviar, Sisman magmatitlerini olusturan to-- -: ' e tonalit porfir içinde görülmektedir. Geneliik=- ~ ~
ile 20 cm çapli elipsoidal yapida olup, bazen
==intili çikintiii olarak düzensiz sekiller kazan- sa dir.
;i
i afik magmatik anklavlar ince taneli bir doku"ahip olup, bilesimi plajiyoklaz, kuvars, hornb=-:J. klorit, apatit, sfen ve opak minerallerden olus.adir. Plajiyoklazlar oligoklaz-andezin bilesiminlup mikrolitler halindedir. Kuvarslar genellikle
okristaller halindedir. Hornblend çubuklarinda
__ er yer kloritlesme izlenmektedir. Ayrica kayaç~ oak mineralolusumlari ile ignemsi apatit ve sfen
::5 izlenmektedir.
=:.
Harabe tepe magmatifleri. - Cevherlesme ve
~:erasyonun sebebi olan Yüksekova karmasiginin
_
evresini olusturan Harabe tepe magmatitleri,
::=.si ile sondajlarda kesilen granodiyorit porfirler::3 olusmaktadir.
231
Dasit: Germik dere civarinda damar seklinde
izlenen bu birimin kalinligi 10-70 m arasinda degismekte iken, sondajlarda ise 20 cm ile 6 m arasinda
degisen bir kalinliga sahip oldugu gözlenmektedir.
Dasitlerin arazideki konumlari K80D/35°KB ve daha
az olarakta DB/35°K'dir. Pembe renkli aiterasyonlari ile kolayca taninmaktadirlar. Kayaç el örneginde,
pembe renkli bir matriks içindeki dagilmis kuvars
kristalleri ile belirgindir. Selvi dagi civarinda ise claha genis düzensiz yayilimlar sunmaktadir. Kayaç
mikroskopik olarak, holokristalin hipidyomorf porfirik
dokuludur. Plajiyoklaz ve kuvars kayacin ana bilesenlerini olusturmaktadir. Plajiyoklaz fenokristalleri,
özsekilli ve yari özsekilli ~ristaller seklinde olup,
sönme açilarina göre genellikle oligoklaz-andezin
bilesimindedir. Plajiyoklazlarin yogun olarak karbonat, serisit ve daha az kil alterasyonuna maruz kaldiklari görülmektedir. Kuvars fenokristalleri ise kenarlarindan itibaren hamur tarafindan korrozyona
ugratilmistir.
Dasitler, diger kayaçlarla olan kontaklarinda,
kestikleri birime ait bol miktarda anklavlar içermektedirler.
Granodiyorit porfir: Yüzeyde pembe renkli alterasyon u ile tipik olan dasit, sondajlar derinlestikçe
tane boyutu artmaktadir. Bu özelliginden dolayi kayaç granodiyorit porfir olarak isimlendirilmistir.
ince kesit üstünde yapilan incelemelerde kayacin tamamen serisit, karbonat alterasyonuna maruz kaldigi anlasilmaktadir. Bu sebeple, kayacin ilksel dokusu ve bilesimi hakkinda bilgi edinmek güçlesmektedir.
ALTERASYON
SIYOTIT + KUVARS ALTERASYONU (POTASiK
ALTERASYON)
Biyotit ve kuvarstan olusan alterasyon birlikteligine KS-5 sondajinda 0-45 metreler arasinda rastlanilmaktadir. Bu alterasyon sadece andezitlerde izlenmistir. Biyotit, kuvars ve opak mineraller bosluk
dolgusu ve damarciklar seklinde gözlenmektedir.
Ayrica hornblendlerin, biyotit ve kuvarstan olusan agregaya dönüstükleri belirlenmistir. Az miktar-
Halide DUMANLILAR;
232
da serisit ve klorit de mevcuttur.
andezitlerde
olarak
izlenen,
KS-5 sondajinda
kuvars ve biyotit alterasyonu
tanimlanan
bu
kesim
(1970) tanimladiklari
biyotit,
bit,
olusan
minerallerinden
benzerlik
Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
göstermektedi
Lowell-Guilbert'in
K-feldispat,
potasik
serisit,
al-
alterasyonla
r.
Bu minerallerden
olusan
genis alanlar kaplamaktadir.
da Yüksekova
nen propilitik aiterasyon,
aiterasyon,
yonuna)
sahada
ait tüm kayaçlarda
mostra ve el örneginde
Alterasyon
mikroskop
gri-
na benzerlik
ki diger minerallerin,
klorit + karbonat + epidot + se-
risit + kil'e dönüsmesi
varinda
ile belirgindir.
izlenen yogun propilitik
kopirit içeren karbonat
XRD
pirit-kal-
ve kuvars damarciklari
analizleri
kalsit ve aragonit
Germik dere ci-
aiterasyon,
findan yogun olarak kesilmektedir.
larin türü
kuvars disinda-
tara-
Karbonatlasma-
sonucuna
göre dolomit,
Plajiyoklazlarin
tamamen
karbonat,
kil, kismen
epidot ve daha az oranda da serisit alterasyonuna
maruz kaldiklari
görülmektedir.
nin, XRD sonucunda
kaolinit
Türü belirlenemeyen
Buradaki
oldugu
mafik mineraller
rit ve opak minerallerden
kil türleri-
belirlenmistir.
genellikle
klo-
olusan bir agrega halinde
Sahada tanimlanan
risit
ve
kaolinit
adularya
klorit, epidot, karbonat, se-
aiterasyonu,
(1970) tarafindan
Lowell
tanimlanan
ve albit mineral
edilen propilitik
dir.
analiz
alterasyona
ve
Guiltdert
ve klorit, kalsit, epidot,
parajenezi
ile karakterize
benzerlik
göstermekte-
Kuvars + serisit + pirit minerallerinden
fillik aiterasyon,
propilitik
alterasyon
lunmaktadir.
dasitler
inceleme
Ayrica,
çevresinde
dir. Fillik aiterasyon,
alaninda
tarafindan
olusan
kusatilmis
olarak bu-
Harabe tepe magmatitlerine
ait
dar zonlar seklinde
izlenmekte-
Karadere civarinda
ve sahanin
göre
alterasyon
katilmaktadir.
alterasyonda
inceleme
aiterasyonu,
Lo-
fillik alterasyo-
kloritin parajeneze
masi ile birlikte karbonatlasma
neraller tamamen
serisitlesirken,
kismen
serisitlestigi-opak
kismen
de klorit-opak
katil-
da ortaya çikmakta-
dir (zayif serisitik zon). Bu zonda feldispat
grubu mi-
mafik minerallerin
minerale
minerale
dönüstügü
dönüstügü
ve
gözlen-
mistir. Klorit ile birlikte karbonatlasmalar
ve karbonat damarlari da artmaktadir. Birincil malik mineral-
olusturdugu
kafes
rastlanilmistir.
sonucu, rutil igneciklerinin
sekilli
sagenitik
yapilarin klorit+karbonat
mektedir.
zonunda
Serisit+karbonat+kil+klorit
san zayif fillik aiterasyon,
izlenmektedir.
yümüslerdir.
yapilara
Ashley ve digerleri,
olustugunu
inceleme
alaninda
kesilen granodiyorit
Hamurun,
ve kile dönüstügü,
belirt-
tamamen,
dasit-
porfirlerde
serisit,
karbonat
ise yaygin
serisit+karbonata,
mafik minerallerin
risite dönüstükieri
belirlenmistir.
olarak
ise klorit ve se-
kil minerallerinin
Killesme,
olu-
korrode olmus ve bü-
feldispatlarin
türü kaolinit
feldispatlarda
Bu aiterasyondaki
bonat minerali dolomit
kalsit izlenmektedir.
sikça
(1978) sagenitik
minerallerinden
ilksel kuvarslar
murda izlenmektedir.
Germik derede,
kuv-
alteras-
göstermektedir.
olarak belirlenmistir.
(FiLLlK ALTERASYON)
ilksel
Alterasyonun
kuvars+serisit
XRD sonucunda
KUVARS + SERiSiT + PiRiT ALTERASYONU
kuvars
bozulmustur.
sonuçlarina
de
ver-
dönüsmüslerdir.
(1970) tanimladiklari
Ierde ve sondajlarda
görüntü sunmaktadirlar.
yerlerde
serisite
lerin (biyotit) kloritlesmesi
olarak belirlenmistir.
oldugu
mostra
(kuvars+serisit+pirit
pirofillit
belirlenen
wel-Guilbert'in
Serisitik
aitinda,
alanlarda
zon tarafin-
alanlarda
kuvvetli
mineraller
XRD
izle-
yesil renkleri ile karakteristiktir.
genis
daha da büyümüstür.
parajenezine
alaninda
ise propilitik
ilksel dokusu tamamen
kuvarslar,
Yüzeyde ve sondajlar-
karmasigina
tüm
vetli oldugu
ALTERASYON)
olup,
Alterasyonun
Kayacin
(PROPiLlTIK
Selvi daginda
dan kusatilmis
mektedirler.
disindaki
KLORiT + KARBONAT + EPiDOT
ALTERASYONU
güneyindeki
ve ha-
baskin kar-
olup, daha az miktarda
da
KiL + KLORiT + KUVARS ALTERASYONU
(ARJiLiK ALTERASYON)
Kizmehmet
Deve dere-Kavak
mahallesi
kuzeyinde
dere arasindaki
Delav tepe ile
tonalitik
kayaçlar
233
ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI
~-----------------i
10
• ::n
WPG+ORG (a.c)
•
•
WPG+ORG (a,c)
-
-
VAG+COLG+ORG
(d)
1.0
10
VAG+COLG+ORG(d)
•
X
~
50
45
60
55
70
65
Tonalit
Mafik
J
Sisman Magmatilleri
Magmatik anklav (MME) __
DiyOrit-GabrO
Tonalit
]
KulusaOl Magmatitleri
01
L-_.l--_-'-_-'-_--'-_--'
45
50
55
60
65
75
__ 75
.l-----J
80
70
Si02(%)
SiQ,(%)
:- _ 5- Sisman ve Kulusagi magmatitlerine ait örneklerin Y-Si02 ve Yb-Si02 diyagramindaki (Pearce ve digerleri 1984)
konumlari. WPG, levha içi granitoyidleri; ORG, Okyanus ortasi sirti granitoyidlerr; VAG, Volkanik yay granitoyidleri; syn-COlG, Çarpisma ile es zamanli granitoyidler.
1000
--=c
'sinde
gözlenen
killesme,
bu alanlara
sarimsi-
.:~_;e.z bir renk kazandirmistir.
-
.9>
D
Z
Kil alterasyonu
esnasinda
kil ve serisite
dönüsürken,
plajiyoklazlar
tama-
WPG
100
mafik minerallerde
:: . e dönüsmüslerdir.
Yapilan XRD analizleri sonda buradaki kil minerali kaolinit olarak belir_
E
o-
VAG+
10
syn-COlG
ORG
istir. Cevher minerali olarak ise kismen limoni-
_
önüsmüs
;=
saçinimii
ve damarciklar
Jenmektedir.
Bu alterasyonun
mineral
::;'~'Ibert (1970) tarafindan
parajenezi
mlanan
arjilik
alterasyon
mineralleri
kusagina
10
Lowell-
kuvars, kaolinit, montmo-
- ~ it, az oranda serisit ve lökoksen
-C=~
halinde pirit
ile
benzerlik
;"'-termektedir.
Y
tam olarak açikliga
masi ise Rb-(Y +Nb) ve Rb-Si02
mi ile gerçeklestirilmis
Kulusagi
.:-..emlarini
ve Sisman
belirlemek
......
Y, Rb-Si02
-:-
ir (Pearce
ve digerleri,
984) volkanik
yay granitoyidleri
_
(ORG) bulundugu
Durayli
G)
+ sin-COLG
~",. , 6). Kulusagi
olan
(V AG) oldu-
volkanik yay granitoyidi
(Sek. 7) .
kullanil-
(VAG) + çar-
KULUSAGI VE SISMAN MAGMATITLERININ
JEOKIMYASi
Yüksekova
karmasigina
ait derinlik kayaçlarin-
+ okyanus sirti gra-
dan alinan 21 adet örnegin ana ve iz element
bölgede
leri ICP yöntemiyle,
yer almak-
Nb-Y
diyagraminda
1984) ise, örneklerin
bölgesinde
ve Sisman
yardi-
ve Sisman
magmatitlerinin
nadir toprak
ise ICP ve MS yöntemiyle
elementler
kavusturul-
diyagramlari
gu gözlenmistir
ir (Sek. 5).
=:::arce ve digerleri,
1000
Kulusagi
tektonik
(Pearce ve diger-
(sin-COLG)
olup,
Yb-Si02,
1984). Kayaç örnekleri
diyagramlarinda
:: sma granitoyidleri
--:: yidlerinin
Y -Si02,
ve Rb-(Y +Nb) diyagramlari
- i02, Yb-Si02,
~',
magmatitlerinin
amaciyla
(ppm)
Sek. 6- Sisman ve Kulusagi magmatitlerine ait kayaç
örneklerinin Nb-Y diyagramindaki (Pearce ve
digerleri 1984) konumlari. Diger açiklamalar için
Sekil 5'e bakiniz.
tektonik konumunun
==TROJENETIK VE TEKTONOJENETIK
CELEMELER
100
tamami
toplanmislardir
magmatitlerinin
jeo-
Kulusagi
örneklerindeki
ve Sisman
içerikleri
belirlenmistir.
magmatitlerine
ana ve eser element
verileri ile CIPW normlari
ve 3'de verilmektedir.
element
içerik-
ait kayaç
kimyasal
analiz
ve bazi oranlar Çizel ge 2
234
Halide DUMANLILAR;
Çizelge
2-
Kulusagi
magmatitlerinin
Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
ana element
yüzdeleri
AJCNK = Alz03 i CaO + NazO + KzO moleküler
°°°°°°° °
141
28
21
118
25
63
55
44
143
254
<10
258
25
215
64
26
33
58
55
176
21
0,89
HO-50
HO-51
KS2-P18
HO-24
O
[),
[),
•••
100,02
100,02
99.43
99,64
9994
99,90
97,53
99,96
15
98,53
99,83
<10
157
<10
70
67
13
74 KSI-P28
2,27
1,12
<,1
2,47
0,5
16,4
195
3,31
5,26
16,5
3,44
0,4
0,29
0,43
0,48
ÖO-K7
ÖO-K4
1,45
0,075
18,6
•••
•••
0,81
0,048
0,09
26,3
•••
7,4
1,05
0.86
23,27
2
24,81
1,36
19,92
0,82
14,49
1,83
19,58
17,74
6,6
20,65
63,5
64,48
0,49
60,49
47,35
0,12
49,63
0,69
54,06
0,57
0,31
1,19
0,22
0,42
0,56
63.01
0,38
63,5
100,3
8,6
10,47
11,87
11,03
3,55
3,04
0,13
5,09
0,54
6,44
7,48
0,5
4,21
11,72
0,28
0,12
11,18
4,68
7,77
0,74
7,22
10,35
1,87
3,41
0,1
0,6
0,41
17,09
2,62
4,86
2,41
0,7
5,6
1,9
0,1
3,6
4,2
7,2
0,4
9,55
9,31
0,15
3,11
8,00
6<10
130,6
414,0
12,95
25,41
21,34
23,23
13,5
19,19
27,05
23,4
23,4
20,85
0,2
1,75
0,4
0,6
1,13
<,1
3,43
0,2
1,79
3,6
1,0
3,25
<,1
0,45
0,12
0,07
1,5
0,078
0,051
1,7
0,14
0,092
4,8
0,35
1,9
16,49
5,34
0,17
18,34
8,52
4,661,4
20,22
32,09
22,21
0,38
0,17
16,19
0,97
31,72
15,44
20,29
1,27
1,44
19,96
0,24
0,99
17,26
0,94
1,21
1,18
0,24
18,14
24,67
[),
0,97
14,92
21,13
0,24
1,37
2,76
0,46
1,62
3,73
1,27
0,95
62,81
49,88
44,16
20,05
12,54
14,62
10,38
2,34
2,97
0,72
0,61,12
11,98
0,1
13,41
13,55
2,72
0,21
3,02
0,78
0,65
16,04
8,02
3,46
14,43
10,69
3,26
0,61
1,55
13,85
0,21
5,2
3,29
9,55
0,04
0,94
1,36
14,6
6,06
0,1
15,6
3,4
6,6
1,28
2,47
0,7
3,9
1,5
14,5
3,39
4;66
13,9
0,65
6,81
8,06
21,23
166,2
189,7
167,5
131,6
99,15
4,28
5,72
31,48
15,32
26,34
29,49
28,32
19,03
33,85
45,39
54,02
21,25
29,64
5,17
33,41
21,73
29,1
27,5
1,6
16,54
0,35
0,62
0,30
0,31
0,22
ÖO-K11
ÖO-K6
ÖO-K9
HO-27
4,78
1,67
3,?
NO! KSI-P3
Örnek
45
10
64
82
18
452,5
2,42
2,9
22,7
1,2
7,06
0,018
10,43
(%), iz element
oranlari
miktarlari
ve CIPW normlari.
(ppm),
ISPENOERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERi
_- elge 3-
Sisman magmatitlerinin
ana element yüzdeleri (%), iz element miktarlari (ppm)
AI CNK = AI203 i CaO + Na20 + K20 moleküler oranlari ve CIPW normlari.
••• •
<10
233
46
<10
84
19
<10
1
71
2,37
4.2
50
70
40
125
139
93
126
97
37
10
0.1
4
HO-106
1,81
98,13
2,2
6,58
1,56
0,6
X
ÖO-K1
HO-180
2,7
98,67
99,34
97,24
100,18
99,69
98,92
0,1
1,81
1,5
0,023
0,03
0,062
14,19
140
,1
99,9
0,041
599,97
2,59
1,8
1,16
0,3
0,65
1,5
154,8
1,8
51,9
0,37
0,32
0,4
2,33
42,9
0,72
0,98
0,5
1,2
1ÖO-K2
2,15
4,51
0,44
0,2
0,7
28,65,38
6,06
1,44
2,8
,8
2,71
0,8
0,1
4,2
0,1
3,4
0,1
4,4
4,6
0,11
3,83
5,07
0,1
5,5
72,27
71,69
0,3513,05
71,920,53
0,3
70,5
0,5
0,22
77,28
74,9
73,07
58,3
0,3
4,79
13,66
2,9
3,2
13,7
2
13,5
8,29
15,21
1,78
12,14
,8
12,5
2
8,7
0,09
61,9
1,11
<,1
2,3
<,1
0,5
0,76
12,95
13,6
KS4-24
1,59
162
ÖO-K8
ÖO-K3
ÖO-K10
ÖO-K5
~,6
3,57
1,5
Örnek1,52
No
0,06
°
ormlari
1.13
O
1.15
O
O
1.15
1.3
1.03
O
1.14
O
102
O4,6
1.13
O
11.26
0,97
0,69
0,59
0,42
0,58
3,46
7,87
0,25
7,38
0,24
2,04
3,84
5,76
0,25
0,24
0,67
0,27
35,51
37,64
37,78
34,41
37,23
42,04
1,4
38,57
31,63
13,67
9,1630,86
29,71
10,6
2,44
8,43
3,91
34,15
1,94
7,34
7,1
4,78
7,25
1O1,03
1,11
0,59
0,98
0,82
1,52
7,75
14,99
8,27
7,3
0,52
0,24
1,9
0,07
0,24
2,6
0,22
39,319,08
14,44
38,85
1,6
11,32
36,19
24,48
1,81
2,31
43,58
47,64
40,2
..11,05
CIPW - N
235
236
Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
1000
Sin-COlG
100
100
VAG
•
••• •
1>.
10
•
1>.
1>.
1>.
10
100
1000
Y+Nb (ppm)
50
60
65
70
75
80
sm (ll)
Sek. 7- Sismanve Kulusagimagmatitlerineait kayaçörneklerininRb-(Y+Nb)ve Rb-Si02 diyagramindaki
(Pearceve digerleri 1984) konumlari.Digeraçiklamalariçin Sekil 5'e bakiniz.
degisimleri incelendiginde, 8i02 artisina bagli ola-
nen Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait farkli iki
korelasyon Ba ve Rb da da izlenmektedir. Ba ve Rb
rak CaO, Fe203' A1203, MgO, Ti02 miktarlarinda
Kulusagi magmatitlerinde 8i02 artisina paralel ola-
azalma, Na20 degerlerinde zayif bir pozitif korelas-
rak artarken, Sisman magmatitlerinde ise 8i02 artisina bagli olarak azaldigi görülmektedir (Sek. 9).
Ana element oksitlerinin 8i02 degerlerine göre
yon görülmektedir. K20 miktari Kulusagi magmatitlerinde 8i02 artisina bagli olarak artarken, Sisman
magrtiatitlerinde ise, 8i02-K20 degisim diyagraminda zayif negatif bir korelasyon izlenmektedir. MnO8i02 degisim diyagraminda ise belirgin bir korelasyon izlenmemektedir (Sek. 8).
Yüksek degerli katyonlardan Zr, Kulusagi
magmatitlerine ait örneklerde 55 ppm ile 74 ppm
arasinda degisirken (HD-24 hariç), Sisman magmatitlerinde 125-139 ppm arasinda oldugu görülmektedir. Hf, Th, U ve Nb gibi Zr tipi olarak belirlenen bu
katyonlarda da Zr gibi gruplasma izlenmektedir.
Kulusagi magmatitlerine ait kayaç örneklerindeki 8i02 degerleri, % 44.16-64.48 arasinda degi-
Y degeri ise Kulusagi magmatitlerinde 16,4
sirken, Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin 8i02 degerleri ise, % 71-77.28 arasinda degis-
ppm ile 25 ppm arasinda degisirken, Sisman magmatitlerinde 37 ppm ile 42,9 ppm arasinda oldugu
görülmektedir.
mektedir. 8i02 içerigindeki bu farklilik Harker diyagramlarinda farkli iki kümelenmeye neden olmaktadir
(Sek. 8 ve 9).
Kulusagi ve Sisman Magmatitlerine ait kayaç
örneklerindeki iz elementlerin degisimleri, 8i02 artisina bagli olarak incelendiginde Y, Zr, Hf degerlerinde artis, diger taraftan 8r ve 8c miktarinda ise
azalis gözlenmektedir.
iri katyon olarak bilinen Ba, Rb ve 8r'un konsantrasyonlari CaO ve K20 degerleri ile uyum göstermektedir. Bilindigi gibi Ba ve Rb, K'lu mineraller;
8i- ise Ca'lu mineraller (özellikle plajiyoklaz) tarafindan tutulur. 8i02 artisina bagli olan CaO de görülen
düzenli azalma 8r'da da görülmektedir. K20 de izle-
Homojen bir magmanin katilasmasi sonucunda olusan kayaç türlerinin K/Rb-Rb degisim diyagramlarinda (Jakes ve White, 1970) çizgisel bir trend
göstermesi gerekmektedir. Oysa Kulusagi ve Sisman magmatitleri KlRb-Rb diyagraminda farkli korelasyonlar gösterme egilimindedirler (Sek. 10).
Petrojenetik ve iz element incelemeleri, Kulusagi ve
Sisman magmatitlerinin ayni tektonik ortamda, fakat
farkli evrelerde olustugunu göstermektedir.
Yüksekova karmasrgina ait" kayaç örnekleri
toplam alkali-silis diyagraminda, subalkalin alan içerisinde yer almaktadir (Sek. 11). Magma alt tipinin
belirlenmesinde kullanilan AFM üçgen diyagraminda, Kulusagi magmatitlerine ait diyorit ve gabrolar
---
L5 1
237
ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI
A
O
••
.-'.
x.\.
c••x~'-"•040
O
0,4
X•
• xb.'.x.t••
660
•tMatik
40
7
•3•_.
•••0,4
0,6 '" o 6
16
9x·
Tonalit
50
~
70
6.9•••
•••••
80
92
70
60
.#
8t'
•0Magrnatik•.4
x av40
12
anki
Tonaiii
x.
0,1
••
e
Diyorit-Oabro
4
••
0,2
•
\1
;?
5
Z
40
0,3
t
,._i
50
1
0,2
'.
40
40
•••••
18
JJ Sisman
KulusagiMagmatitleri
Magrnatitleri
AA
A
AA
A AAA
AAAA
Aiiwii
AA ';;j A
A
E=
A
AA A
AA
A AA AA
"
::E ol)
::E
'"'"'
'$.
O
• -
---
AO
A O --A
8OA
\5
12
'6~(%)
Si02
0,5
0,8
•
A
Sek, 8- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin ana oksitlerinin
Si02'ye göre degisim diyagramlari (Harker diyagrami),
oleyitik alanda yer alirken, tonalitik kayaçlar, toleyi-
sektöründe
'k-kalkalkalin
ne ayni diyagramda
Sisman
bölümde
sinirinda
magmatitlerine
yer almaktadir.
ait kayaç örnekleri,
diyagraminda,
bulunmaktadirlar
ait kayaçlar
Kulusagi
(Sek. 12).
ise kalkalkalin
trend,
magmatitlerine
benzer bir yönelime
Debon ve Le Fort'un (1982) A-B
metalüminyum
negatif bir egim ile uzanmaktadirlar.
bölgenin
LV
ve
V
inci
kafemik
da görülecegi
(CAFE M) ana
gibi böyle
gidis
Yibir
dogruitusuna
sahiptir (Sek, 13),
Buna ragmen Sisman magmatitlerine
ait tona-
litler, Debon ve Le Fort (1982) tarafindan
önerilen
238
...
t>.
...
8
55
Halide DUMANLILAR;
Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
••••• •
••
J••
•~••~
i:>::
.•..35"-"- ...'\.
t>. . 2"
c/)
......
100
<zi
70
gO
X
N
<..>
20
7540
50
...
50
60
80
"0"-x
150
t>.
240
120
SO
460
60
Tonalii
xx
.•..•.
.•.
40 45 340
650
Q
Matik
Tonalit
Magmaiik
xx.•..•.
anklav
140
O
25
75x"'~"-"40Diyorit-Gabro
60
65
] Sisman
Kulusagi
Magmatitleri
Magmaiitleri
1530
255"-
•
"-
SiOi
(%)
Si02 (%)
440
...
.•.
150
.n "- 30
igo
90 40
10
40
•
...
Sek. 9- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin iz
elementlerinin Si02'ye göre degisim diyagramlari.
ç:::
Rb
0.6
.D
1,5
0.9
:2
U
0.3O
LO
so
60
40
1:,.••.
O
LS
•
X
•
1:,.
Tonalit
Mafik magmatik ankla\"
Tonalit
Diyorii-gabro
J
J
Sisman magmatitleri
Kulusagi inaginatitleri
Sek. 10- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç
örneklerinin K/Rb-Rb degisim diyagramlari.
239
ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI
20
IR
16
•
Tnn"lit
X
Malik
niagm;:itik
J
anklav
.•••. Tnnalit
i:i.
14
J
Diyorit-gahro
Sisman m;igmatitlcri
Kulusag.i magmatitleri
-
12
Lo
6
2
4O
4045
55
50
Alkalin
35
••••
•••
60
65
70
•
75
RO
85
Si02 (Wt%)
Sek. 11- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin toplam
alkali-si/is diyagramindaki konumlari (Irvine and Baragar, 1971).
FeO
,,' 1 ",
-• ~ ", ,
~
'.
ii"
~"'-""
A
~"
•
Kalkalkalin
Na20+K20
MgO
•
X
Tonalit
i\:lafik niaginaiik
.•..
Tonalit
~
Diyorit-gabrn
anklav
J
J
Sism"n magmatitleri
Kulusagi
magmatiiJeri
Sek. 12- Kulusagi ve Sisman magmatit/erine ait kayaç örneklerinin AFM
üçgen diyagramindaki konumlari (Irvine and Baragar, 1971).
A-B diyagraminda, peralüminyum bölgenin II-III ün-
karismasindan olusan hibrid bir kaynaktan türemek-
ü sektöründe negatif farkli iki egime sahip olup,
tedir. Sisman magmatitleri, Chappel ve White'in de
alümino kafemik (ALCAF) topluluklarin ana gidis
(1974) önerdigi kriterler göz önüne alindiginda, pe-
dogruitusuna benzer trendler sunmaktadirlar (Sek. 13).
Bu topluluk manto ve sialik kökenli malzemelerin
mesi disindaki tüm özellikleri (I) tipi granitoyidlere
ralüminyum olmasi ve normatif olarak korund içer-
240
+
Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
'"" 1000
'+
V["
z;ii
O
~ <:
~<: -500O
-1000
Peraluminyum
Vi
500
A=AI-(K+Na+2Ca)
i
ALUM
AlKAF
III
-::..-:J
~
KAFEM
Metaluminyum
B=Fe+Mg+Ti
-100
500
1500
1000
vi
B=Fe+Mg+Ti
z; '"
<-
~
V""
~
S'-1
1
38.8
50
150
O
-50
-150O
100 -100
•
X
.••
li
50
100
150
200
Ionalii
Malik inagmatik anklav
Ionalit
Diyorit-gahro
J Sisiiian magmaillleri
]
KUlllSagi maginatitkr;
225
B=Fe+Mg+Ti
Sek. 13- Kulusagive Sismanmagmatitlerineait kayaç örneklerininA-B karakteristikmineraldiyagramindakidagilimi
(Debonand Le For!, 1983).
uymaktadir. Çizelge 4'de görülebilecegi gibi Sisman
magmatitlerindeki bu farkliliklar disinda, Yüksekova
karmasigi içindeki derinlik kayaçlari tamamen i tipi
granitoyid özelligi sunmaktadir.
NADIR TOPRAK ELEMENTLERI (NTE)
JEOKIMYASI
Sisman ve Kulusagi magmatitlerine ait kaya,
örneklerinin nadir toprak element verileri Evenser
Ana oksit verileri kullanilarak hesaplanan
Shand indeksine (Maniar ve Piccoli, 1989) göre,
Kulusagi magmatitlerine ait örnekler metalüminyum
, karaktere sahip iken, Sisman magmatitlerine ait örnekler peralüminyum karakterdedir (Sek. 14). Bu
özellik, Debon ve Le Fort'un (1982) A-B diyagraminin sonuçlari ile uyumludur.
ve digerleri, (1978) tarafindan tanimlanan kondri .
degerlerine göre normallestirilmistir (Çizelge 5). Hafif nadir toprak elementlerinden La'un orta nadir toprak elementlerden Sm'a göre zenginlesme katsayisi (La/SmkN ile ayni sekilde La'un agir nadir topra
elementlerden Yb'a göre zenginlesme katsayilar
--
gi
ile Sisman
• asi (Chappell
magmatitlerinin
and White,
-
- =- -
, -- .-=~','=-==
'-
tanimlanan
özellikleri
ve I, S tipi granitoyid
1974) ile karsilastirilmiasi.
I-Tipi
s-TIpI
Genis bir 8i02 araligina sahiptir
8i02 degisim araligi dardir.
Bilesimi granitten diyorite kadar
Bilesimi degisken degildir.
(Genelde lökokralik monzograniller
degisir
Genelde volkanik esdegerleri
birlikte bulunur.
d,,' i anklavlar diyorittir.
241
ile
Volkanik esdegerleri
gözlenmez.
Koyu renkli mineralleri; mafik
tiplerinde hornblend, felsik
tiplerinde biyotittir.
Hornblend bulunmaz.
hakimdir.
Manyetit hakim cevher mineralidir.
Ilmenit hakim cevher mineralidir.
Ortit, sfen, igne sekilli apatit tali
mineralleridir.
Monazit, kordiyeril, granat, andalüzit,
Silimanit ve iri apatit tali mineralleridir.
Anklavlar horblend içerikli diyorit
Anklavlar metase~imanter
niteligindedir.
bilesimindedir.
Biyolil ve muskovit
kay aç
- =.-c=.~- egisim diyagramlari
e düzenlidir.
Element degisin diyagramlari
düzenlidir. Çizgisel veya çizgisele
yakin degisim diyagramlari gözlenir.
Element degisim diyagramlari
.2 felsik (Sisman
ait lonaliller 8 örnek
:; ~Iusagi magmalillerine ait
2 ==-.-egranodiyorit örnegi)
Felsik türlerde Na20 normalde
> % 3.2, mafik tiplerde Na20>2.2'dir.
Yak)asik % 5 K20 içerikli
kayaçlarda; Na20<% 3.2 Yaklasik % 2 K20
içeriklilerde ise; Na20 %<2.2'dir.
.': ,\12°3) /
>- " • isman
12°3)/
.'-1
<-.1 Kulusagi
Mol (AI203) / ((CaO)+(Na20)+(K20))
<1.1
Mol (AI203) / ((CaO)+(Na20)+(K20))
>1.1
CIPW-normatif diyopsid veya
<1 % normatif korund
CIPW-normatif
;e--s-
-c; _. erine
((CaO)+(Na20)+(K20))
magmalilleri
((CaO)+(Na20)+(K20))
magmatilleri
:::>' -norrnatif korund Sisman
'.'egmalitlerinde 0.52-3.46 arasinda
e Kulusagi magmatitlerinde
:&ger vermemektedir.
düzensizdir.
korund >1%
3
Peraluminyum
Metaluminyum
..•.
•
x
f
'"'"
~O
-;:;
<c
N
hakimdir).
2
•
X
A
6.
Tonaiii
Mafik magmatik anklav
Tonaiii
Diyorit-gabro
J
]
Sisrnan inagmaiilicri
KUlllSagi magmatitleri
AI2031 (CaO+Na20+K20)
ek. 14- Kulusagi
(Maniar
ve Sisman
and Piccoli,
magmalitlerine
1989).
ait kayaç örneklerinin
Shand
indeks diyagramindaki
konumlari
242
Halide DUMANLILAR;
Çizelge 5-
Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
Sisman ve Kulusagi magmatitlerine
ait kayaç örneklerinin
içeriklerinin
göre (1978) normallestirilmis
Evensen ve digerlerine
nadir toprak element (NTE)
degerleri
16.7
19.5
21
13.7
14.9
14.4
17
12.7
11.0
11.8
26
41
121 44,5
12
12.1
10.9
12.1
11.0
1.2
27.3
28
22
17.5
15.7
18.5
16.0
19.6
16.3
19.9
18
27.2
33.1
16.0
Nd
39.7
Ce
40.5
20
17.2
16.2
15
34
36
38.6
11.2
18
13.3
13.6
13.9
22
12
Er
Yb
12.0
12.9
11.7
12.3
124
Ho
16.6
17.3
18.5
17.5
14.0
18.6
15
19
23.8
28.3
20.6
27.7
290
15.9
Tb
Sm
Pr
Gd
Eu
Tm
Lu
22,8
14,1
1,79
26,9
48,9
16,7
109,8
17,5
7,24
14,3
19,9
2,57
27,4
25,1
3,45
2,41
20,5
27,7
14,9
30,7
15,8
1,25
19,9
19,4
11,6
11,8
22,4
17,2
14,9
2,1
8,7
2,32
14,8
19,2
30,4
12,5
29,8
14,9
15,9
1,6
12,2
12,4
2,35
23,5
20,8
18,2
21,1
20,5
2,0
17
15,9
15,9
22,4
11
La
Dy
17,1
24,9
12,2
34,7
130,8
Örnekler
uAK HO-27
KS2-P18
SM
~ HO-180
(La/YblcN'
turan
Kulusagi
her kayaç
(Çizelge
38.9
ve Sisman magmatitlerini
grubu
için ayri ayri incelenmistir
6). Çizelge 6 daki oranlardan
lecegi gibi Kulusagi
elementce,
magmatitleri
ri olsaydi
Kulusagi
kayaçlar
göre daha fakir-
kristallesmenin
magmatitlerine
ürünle-
magmatitlerine
gerekecekti.
yaklasik
1 km. genisliginde,
6 km. uzunlugunda
birine paralel uzanan iki yapisal
hat boyunca
mektedir.
Kizmehmet
Bunlardan
lesi dogusundan
uzanmaktadir.
yunca,
kuzeydeki
baslayarak
Güneydeki
dogudan
izlenmahal-
Mismis tepe yönünde
ise, Tasli
baslayarak
bir-
tepe sirti bo-
bati yönünde,
Ziyare
ve
tepe sirti - Harabe tepe sirti boyunca uzanmaktadir.
tü-
Bu hatlar, eski kiriklar olup, Harabe tepe magmatit-
ait gabroyik
agir nadir toprak elementlerini
ketecek ve Sisman
gin olmasi
da görülebi-
agir nadir toprak
Sisman magmatitlerine
dir. Eger bunlar franksiyonel
diyoritik
olus-
göre daha zen-
Söz konusu kayaç gruplari
arasindaki bu farklilik, normalle~tirilmis
nadir toprak
elementlerinin
dagilim diyagraminda
da görülmek-
lerine ait dasit dayklari
tarafindan
doldurulmustur.
Bu iki hat K600D ve K60B yönlü tansiyon
irtibatlanarak
genis
cevher
olusturmustur
(Sek. 16).
kiriklari
ve alterasyon
ile
cepleri
tedir (Sek. 15).
CEVHERLESME
Sisman
gruplari
ve Kulusagi
için çizilen
magmatitlerine
egrilerin
kendi içinde paralellik
göstermesine
ragmen,
masi Kulusagi
ve Sisman magmatitlerinin
relere ait olduguna
bütün
TIPLERI
ait kayaç
içinde paralel
olma-
farkli ev-
Inceleme
gözlenen
tip, çatlak-kiriklarda
herlesme
isaret etmektedir.
Cevher
CEVHERLESME VE ALTERASYON ILE
BAGLANTI
alanindaki
cevherlesme
magmatik
olusum
topluluk
sekline
içinde
göre damar
sivama tip ve saçinimii
tip cev-
olarak üç ana grup aitinda tanimlanabilir.
minerallerinin
cevherlesme
alterasyon
ile baglantisi
ve
tipleri Çizelge Tde özetlenmistir.
Damar tip cevherlesmeler
CEVHERLESMENIN
Kizmehmet
yaklasik
dogu-bati
YAYILIMI VE INCELENMESI
mahallesi
yönünde
bakir
cevherlesmesi,
bir uzanima
sahip olup,
Demir cevherlesmeleri. - Demir cevherlesmeleri genellikle
ait tonalitler
siyah renkli olup Sisman magmatitlerine
ile Harabe tepe magmatitlerine
ait da-
ISPENDERE YÖRESi SÜLFIT MINERALLESMELERi
>
•.
elge 6-
Kulusagi ve Sisman Magmatitlerine ait kayaç örneklerinin (La/Sm}çN ve La/Yb}çN degerleri.
HD-180
HD-106
KS1-P28
HD-24
KS2-P18
HD-27
HD-50
~ KS1-P3
S
KS4-24
A
G
Örnek No
SM
M
i
2.99
2.99
2.70
0.55
1.02
0.85
0.85
Tonalit
1 2.17
7.83
2.49
1.98
1.28
0.63
0.88
0.71
Ortalama
Ortalama
0.85
0.94
Gabro-Diyorit
(LaNbkN
(La/SmkN
Kayaç
Adimagmatik
ankiav)
MME
(mafik
•
X
.••.
!:::.
4.86
0.82
1.05
0.88
2.32
1.46
2
0.81
'](mali[
Malik magrnatik
anklav
Tonalit
Diyorit-gabro
J
J
Sisman inagmati[leri
Kulusagi
magmaiilleri
o
La
Ce
Nd
Sm
Eu
Gd
Oy
Er
Yb
Lu
Sek. 15- Kulusagi ve Sisman magmatitlerine ait kayaç örneklerinin NTE içeriklerinin
kondrite göre (Evrensen ve digerleri, 1978) normellestirilmis degerlerinin
dagilimi.
243
i\)
.j:>.
K
.j:>.
t
i
Kizmehmet
mahallesi
e!-
n:
ID
o
C
~
»z
rr
»
JJ
o
o
lO'
in
:J
»
-<
o»
r
<
ID
O,
N
()
in
:J
O
C
~
AÇIKLAMALAR
Andezit-bazalt
volkanideri
Kapiknya
1:::::]
~
AIUvyon
Tonalii
Dasit
magrnatitleri
Harabe tepe ~
t:..::.:J
,6/i."",
Gabro
TonaUt portir
D
~~G
~~fill]
- ~~~LLE
~
llEllE
~ S
§.~
El 6/i
:a:~
•••
ISARETLER
Tonalit
Sek. 16- Kizmehmet mahallesi civari ni n yapi ve Iitoloji haritasi.
i
y
i Bindi~e·
[2]
[2]
[;]
Fay
Dokanak
Sondaj yeri ve
mimarasi
~
Yerlesim yeri
[2]
Kuvars damari
i Arjilik a!terasyon
D
i
225
450
675
i m
JJ
i~~~
~
o
»
zr
r»
Fillik alterasyon
Propiliiik alterasyon
ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI
Çizelge 7Pirotin
245
Cevher minerallerinin cevherlesme tipleri ve alterasyon topluluklarindaki dagilimi.
x Potasik
x
xx Fillik
x
DamareikiDamar
Propilitik
Saçinimil
x
x
x
Cevherlesme
Tipi
Alterasyon Tipi
sitlerin kontaginda damarlar seklinde izlenmektedir.
En iyi mostralarini Harabe tepe civarinda vermektedirler. Kalinliklari 5 cm ile 50 cm arasinda degismekte olup 10 m ile 100 m arasinda uzanima sahiptirler.
Demir damarlarin
hakim dogruitulari
K80D/35°KB ve daha az oranda Ki OB/35°GB'dir.
yogun propilitik kusaklar ile serisitik kusaklar içinde
kilcal kuvars ve karbonat damareikiari agsal bir görünüm sergilen:iektedir.
Propilitik zon içerisindeki kuvars ve karbonat
damar/damarciklarinda, kalkopirit, manyetit, hematit ve bornit izlenirken, fillik zon içerisindeki kuvars
Bu tip cevherlesmede makroskopik olarak gözlenen cevher minerali hematit, manyetit ve çok az
miktarda malahit izlenmektedir. Masif denilebilecek
damar ve damareikiari içinde pirit ve kalkopirit bulunmaktadir.
özellikteki manyetit damarlarinda ana alterasyon tipi olarak kloritlesme ve silislesme izlenmektedir.
Çatlak ve kir~klarda sivama tip eevherlesme.Bu tip cevherlesme kayaçlarin degisik yöndeki kirik
ve çatlaklarinda izlenmektedir. Sahadaki tüm birim-
Barif damanna bagli eevherlesmeler. - Sahada
sadece Tasli tepenin 400 m güneydogusunda mostra vermekte olan barit damari K70D/45°KB konuma
Ierde yaygin olarak görülen sivama tip cevherlesmenin ana minerali pirit ve kalkopirittir. Bunlar yü-
sahiptir. 0.5 m ile 2 m arasinda kalinliga sahip olan
barit damari süreksiz olarak i 00 m devam etmektedir. Epidot-klorit-karbonat alterasyonuna maruz kalmis andezitler içinde yer alan barit damarlarinin alt
ve üst kisimlarinda yaklasik 1.5 m kalinliginda galen, pirit ve kalkopirit ihtiva eden agsal kilcal kuvars
damarlarinca kesilmis zonlar yer almaktadir.
Kuvars - karbonat damar ve damareikianna
bagli eevherlesmeler.- Kuvars ve karbonat damarlari, Ziyaret tepe, Tasli tepe ve Kavak dere ile Deve
dere arasindaki propilitik alterasyon ile beraber izlenmektedir. Bunlarin kalinliklari birk~ç cm ile i m
arasinda degismektedir. Kuvars ve karbonat damarlarindaki hakim konum K60D/65° KB'dir. Ayrica
zeyde tamamen okside olmusturlar. Sivama tip cevherlesme eger propilitik zonda bulunuyorsa, yan kayaç dokanaginda yogun kloritlesme gözlenmektedir. Bu tip cevherlesme eger fillik zon içinde yer aliyorsa, yan kayaç dokanaginda ikincil kuvars ve yogun serisitlesme izlenmektedir.
Saçinimii tip cevherlesme.- Saçinimii tip cevherlesme, klorit-epidot zonunda küçük tane boyuna
sahip kalkopirit, pirit, manyetit ve daha az oranda pirotin taneleri seklinde izlenirken, kuvars-serisit a/terasyonunda izlenen saçinimii cevher mineralleri ise
pirit ve kalkopirittir. Biyotit-kuvars zonunda ise, cevher minerali olarak saçinimlar halinde, manyetit, pirit, pirotin ve çok az olarakta kalkopirit izlenmektedir.
246
Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
CEVHERLESMENIN MiNERALOJiSi, YAPI VE
DOKUSU
Kizmehmet mahallesi pirit-bakir mineraiizasyonunda, ana cevher mineralleri, pirit, kalkopirit ve
manyetittir. Bu ana bilesenlerin yani sira, tali olarak,
pirotin, galenit, sfalerit, bornit, rutil-anataz ve ilmenit
belirlenmistir. Ayrica, ikincil cevher minerali olarakta limonit, hematit, markasit, kalkosin ve kovellin de
gözlenmistir.
Asagida anlatilacak mineralojik iliskilerden dolayi olusum sirasi yaslidan gence dogru söyle belirlenmistir. (I) pirotin, manyetit, rutil ve iimenit (II) pirit,
(III) kalkopirit ve sfalerit, (IV) bornit, (V) galenit.
Pirotin: Pirotin propilitik ve potasik zon içerisinde saçinimii olarak bulunmaktadir. Genellikle pirit
içerisinde öz-yari öz sekillerde kapanim halinde bulunan pirotinler, bazende kalkopiritlerle sinir iliskili
olarak gözlenir.
Manyetit: Manyetit damarlar seklinde, ayrica
propilitik ve potasik zon içerisinde saçinimii olarak
bulunmaktadir. Masif damarlardaki manyetitler ozsekilli ve yari özsekilli olup, yer yer hematite dönüsmüslerdir. Propilitik ve potasik zonda yer alan manyetitler ise, iki sekilde izlenmektedir. Birincisi özsekilli ve iri taneli manyetitler, ikinci tür manyetitler ise
mafik mineralin klorite dönüsmesi esnasinda dilinimler boyunca ve minerallerin dekompozisyonu
esnasinda açiga çikan demirin oksidasyonu sonucu
olusmus özsekilsiz manyetitlerdir.
Birinci manyetitler hematite dönüsürken, ikinci
manyetitlerde bu dönüsüm izlenmemektedir. Manyetitler, orta derecede yansitma gücüne sahip ve
kahve-grimsi kahverenklidir.
Rutii: Fillik zonlarda yaygin olarak izlenen rutil
ignemsi sekilde izlenmektedir.
ilmenit: Mikroskcpta incelendiginde pembemsi-kahverengi tonunda, gri-beyaz renkli oldugu belirlenmistir. Belirgin refleksiyon pleokroizmasi ve anizotropisi vardir.
Pirit: Kalkopirit ile birlikte yogun olarak gözlenen pirit tanimlanan üç tip cevherlesmede de yaygin olarak gözlenmektedir. Sahadaki tanimlanan
bütün aiterasyonlarda pirit bulunmaktadi r.
Oksidasyonun yogun olarak gözlendigi kayaç
örneklerindeki piritler, kismen veya tamamen Iimonite dönüsmüstür. Piritler, kataklaz etkisiyle yer yer
bresik bir görünüm kazanmis olup, çatlak ve kiriklari boyunca limonitlesmistir. Ayrica, kataklaza ugramis piritlerin çatlak-kiriklari yer yer kalkopirit tarafindan doldurulmustur.
Pirit içerisinde gözlenen kapanimlar, pirotin,
manyetit ve rutildir. Kapanimlarin pirit kristalleri içerisindeki dagilimi düzensizdir. Piritlerin kendisi ise
kalkopirit ve galenitler içerisinde kapanim halinde
izlenmektedir.
Piritin element ihtivasina yönelik yapilan Taramali Elektron Mikroskobunda (SEM) X isini mikroanaliz spektrometresiyle yapilan analizler sonucunda, % 46 Fe ve % 53 S belirlenmistir.
Kalkopirit: Kalkopirft çogunlukla özsekilsiz taneler seklindedir. Kalkopiritin element ihtivasina yönelik yapilan Taramali Elektron Mikroskobuna
(SEM)e bagli X isini spektrumu çalismalari sonucunda % 34.5 Cu, % 31.66 Fe ve % 33.82 S belirlenmistir.
Ayrica Taramali Elektron Mikroskop (SEM) çalismalari sonucunda kalkopirit içerisinde yaklasik 5
mikron boyutunda 2 farkli bilesime sahip isimlendirilemeyen mineral kapanimlari belirlenmistir. Bu kapanimlardan birinin element bilesimi % 33.71 Co,
% 29.21 Mg, % 27.28 S, % 6.33 Fe, % 3.46 Cu
iken, diger kapanimin element bilesimi % 25.45 Cu,
% 0.01 AI, % 14.4 Ca, % 25.49 Fe ve % 34.9 S'den
olusmaktadir.
Kalkopiritin oksidasyon zonunda malahite ve limonite dönüstügü, sementasyon zonunda ise kenarlarindan itibaren kalkosin ve kovelline dönüstügü
görülmüstür. Kovellinler üzerinde gerçeklestirilen
SEM kantitatif nokta analizlerinde %69.50 Cu,
%18.89 Fe, %9.65 S ve %1.96 Si içerdikleri belirlenmistir. Kalkosinlerde yapilan SEM kantitatif nokta analizi çalismasinda ise % 79.17 Cu, % 18.34
Fe, % 1.19 S ve % 1.31 Si degerleri elde edilmistir.
Sfalerit: Özsekilsiz taneler halindeki sfaleritler
kalkopirit ve pirit kapanimlari içermektedir.
ISPENDERE YÖRESI SÜLFIT MINERALLESMELERI
247
Bornit: Çok az miktarda gözlenen bornit, propi-
Zn, As, Ag element içeriklerinin ortalamasi sirasiyla
litik zon içerisinde yer alan kuvars damarlari içerisinde belirlenmistir. Özsekilsiz taneler halinde izlenen bornitler, kalkopirit-hematit ile birlikte bulunmakta olup, bazende kalkopirit kapanimlari içermektedir.
% 1.07,80 ppm, 296 ppm, 56 ppm, 3.3 ppm'dir (Tüfekçi ve Dumanlilar, 1994).
Galenit: Galenitler genellikle pirit ve sfaleritler
ile birlikte bulunmakta olup bazi yerlerde pirit kapanimlari içermektedir. Galenitler ile sfaleritler ise genelde kenetli olarak izlenmektedir.
Markazit: Markazitler özsekilsiz taneler veya
çubuklar seklinde gözlenmektedir. Genelde kalkopirit, galenit ve sfaleritler ile birlikte kirik ve çatlaklar
boyunca gelismistir.
Harabe tepe magmatitlerine ait dasitlere paralellik sunan fillik aiterasyon, genis alanlarda mostra
veren propilitik alterasyon tarafindan kusatilmaktadir. Bu iki kusak arasinda, Kizmehmet mahallesi
güneyi ile Kavak derede arjilik alterasyon izlenmektedir. Propilitik zon içerisinde K70D/45°KB konumlu
pirit, manyetit, kalkopirit ve galenit içeren kuvars,
karbonat ve barit damarlari mevcuttur. Bu zondan
alinan numunelerin Cu, Pb, Zn, As, Ag degerlerinin
element içerikleri ortalamalarinin % 0.015, % 0.7,
<%0.1, <%0.4, 2.5 ppm oIClugu görülmektedir (Tüfekçi ve Dumanlilar, 1994). Fillik kusaga oranla bu
bölgede, Cu degerlerinde düsüs, Pb degerlerinde
ise yükselis gözlenmektedir.
ALTERASYONUN CEVHERLESME ILE
BAGLANTISi
Kizmehmet mahallesi bakir mineralizasyonuna sebep olan kayaç Harabe tepe magmatitlerine
ait dasit bilesimli isinsal dayklar ile derinlerdeki
(sondajlarda kesilen) granodiyorit porfirlerdir (Sek. 17).
Harabe tepe magmatitlerine ait birimler ile çevresindeki kayaçlarin fiIIik alterasyona ugradigi izlenmektedir. Fillik kusak, 1 cm-0,5 m kalinliga sahip pirit-kalkopirit içeren kuvars damarlari tarafindan kesilmistir. Bu alanlardan alinan numunelerin Cu, Pb,
Asiri propilitik alterasyona maruz kalmis 905
tepesi ve Kavak dere ile Deve dere arasinda ise,
saçinimii piritin yani sira sivama seklinde sülfit mineralizasyonu ve cevherli kilcal kuvars damarlari izlenmektedir. Bu alandaki kayaç örneklerindeki Cu
degerleri % 0.04 ile % 4.44 arasindadir (Tüfekçi ve
Dumanlllar,1994).
Yüzeyde oldugu gibi sondaj verilerinde de iyi
gelismis fillik alterasyon zonlarinin, Harabe tepe
Harabe tepe
B
AÇIKLAMALAR
Harabe tepe
magmatitlcri
B
Dasit-granodiyorit
porfir
Sismaii
magniatitlcri
n-+:~-+:"i
U+
.•. Tonaiic
Tonalit
1
Kapikaya
volkanideri
p<Hf'ir
i..·.. './ i I3xzalr·alit1ezit
KlIlusa'l;l
inagmatitlcri
D
D
1=:::::::1
[i±:±]
~Gabro
Tonalit
AIJilik alter3syon
Fillik ;ilierilSYon
Propilitik
.alterasyon
Sek. 17- Yüksekovakarmasigiiçindekikayaçtopluluklarininiliskisinigösterensematikkesit (Ölçeksiz).
248
Halide DUMANLILAR; Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
magmatitlerine ait dasit ve granodiyoritler çevresinde gelistigi izlenmektedir.
Kapikaya çayi boyunca gerçeklestirilen KS-5
sondajinda 0-50 metreler arasi potasik alterasyon
belirlenmis olup, Cu anomalisi elde edilmemistir.
Kizmehmet mahallesi bakir mineralizasyonunda satihta Au anomalisine rastlanilmamasina ragmen, KS-3 sondajinda 80-130 m arasinda 0.142.62 ppm arasinda altin degerlerine rastlanilmistir.
Ayrica bu civarda yapilan KS-7 sondajinda 97-100
metreler arasinda, 1 ppm Au degeri elde edilmistir.
Örneklerde kimyasalolarak belirlenen (Au), mineralojik olarak net bir sekilde bulunamamistir. Bu örnekler üzerinde gerçeklestirilen kisitli Taramali
Elektron Mikroskop (SEM) çalismalarinda ise görülebilir altin taneciklerine rastlanilmamistir. Kimyasal
olarak belirlenen Au degerlerinin bulundugu seviyelerde hakim alterasyon propilitik olup, fillik alterasyon tarafindan gölgelenmektedir. Ancak bu numuneler deki Taramali Elektron Mikroskop (SEM) çalismalari sonucunda belirlenen Ci, P, S'nin varligi,
magmanin sulu akiskanlara doygun oldugunu ve
(Au) tasimasi için uygun bir ortam olusturdugunu
göstermektedir.
Hatay-Kisecik'deki altinii kuvars
\..
damarlarinda incelemeler yapan Aydal (1989) ve
Aydal ve digerleri, (1992) tarafindan da (Au) içeren
hidrotermal damar kontaklarinda As, Zn, Cu, S ve
P20s'de artis gözlendigi vurgulanmaktadir.
.
Porfiri Cu zenginlesmelerinde altin, eger varsa, genelde sülfürlü mineraller içerisinde dissemine
olarak, veya damar, damarcik ve tane saçinimlari
halinde kuvars içerisinde bulunabilir. En yüksek altin tenörü çekirdekteki potas ik zonda bulunur, bununla birlikte propilitik kusakta, küçük fakat yüksek
tenörlü altin-gümüs-kalkopirit damarlari ve arjilik kusakta, yüksek asitli sivilardan dolayi yukari tasinmis
altin saçinimlari bulunabilir (Sillitoe 1993). Kizmehmet mahallesi porfiri bakir cevherlesmesinin bagli
oldugu Yüksekova karmasigina ait derinlik kayaçIari köken ve jeotektonik ortam açisindan, literatürdeki benzer cevherlesmelerin yan kayaçlari ile benzerlik göstermektedir. Porfiri Cu-Mo veya Cu-Au yataklari genellikle ana yay granotoyidlerindeki cevher
zonalitesinin bir parçasi olarak bulunmaktadir (Sillitoe, 1981).
Porfiri bakir zenginlesmelerinin bulundugu g =.nitoyidler, genellikle i tipi (Chappel ve White, 19 ~
olarak siniflandirilabilecek karakterlere sahiptir. B·
lindigi gibi bu türdeki granitoyidler, mantoya ya ,bölgelerden kaynaklanmakta ve dalma-batma SL'
reçleriyle çok yakindan ilgili olmaktadir (Sawkins
1984). Porfiri bakir zenginlesmeleri ile ilgili intrus;'·
lerin bilesimleri diyoriHen granite kadar degismektedir. Porfiri bakir cevherlesme alaninda intrusifler ç .
gunlukla birbirini kesen, çok evreli intrüzyonlar biç·
minde yerlesmistir (Erler, 1981).
Altinca zengin porfiri bakir yataklarinin dige'
Cu-Mo sistemlerinden ayrilmasi ise söyle açiklanabilir. (a) Bilinen altinca zengin porfiri yataklari moli dence fakirdir. (b) Yataklarin % 80 i hidroterma
manyetit bakimindan zengindir. (d) Volkano-plü~o·
nik ada yayi ve kita kenarlarinda bulunabilirler (Sillitoe, 1981). Bu özellikLer Kizmehmet bakir minera·
lizasyonuna uymaktadir.
SONUÇLAR
Çalisma alaniyla ilgili olarak yapilan jeoloji .
petrografik ve jeokimyasal çalismalardan elde edilen sonuçlar asagidaki sekilde özetlenebilir.
ispendere civarinda üç temel birim ayirt edilmistir. Jura-Alt Kretase yasli ispendere ofiyoliti sa·
hanin güneyinde yer almakta olup, Üst Kretase yasli, Yüksekova karmasigi ile tektonik iliskilidir. Kuzeyde ise Yüksekova karmasigi Eosen yasli Kirkgeçit
formasyonu tarafindan diskordansla örtülmektedir.
Kizmehmet mahallesi civarindaki cevherlesme
ile ilgili Yüksekova karmasigi ise, Kulusagi magmatitleri (gabro, kuvars diyorit ve tonalit), Kapikaya volkanitleri (andezitik ve bazaltik volkanik kayaçlar).
Sisman magmatitleri (tonalit ve tonalit porfir) ve Harabe tepe magmatitleri (dasit ve granodiyorit) olarak
ayirt edilmis ve haritalanmistir.
Kulusagi ve Sisman magmatitleri, toplam alkali-silis ve AFM diyagramlari na göre, gabro-kuvars
diyorit türü kayaçlar toleyitik nitelikli bir magmadan
türemis iken, diger kayaç gruplari kalkalkalin bir
magmadan olusmuslardir. Debon ve Le Fort (1982)
ve Shand Indeks kriterlerine göre Kulusagi magmatitleri metaluminyum karakterli manto kökenli malze-
249
ISPENDERE YÖRESi SÜLFIT MINERALLESMELERI
menin fazla oldugu kafemik (CAFEM)
ligi sunarken,
minyum
Sisman
karakterli
magmatitlerinin
topluluk
özelligi
dayali
Kulusagi
olarak
farkli
evreler
Petrojenetik
de bunu göstermektedir.
>1.1
olma
özellikte volkanik
rülmektedir.
diyagramlari,
oldugunu
i tipinde
özelligi
+ (K20)
ve kalkalkalin
Ana cevher
mineralleri,
vol-
gözlenmektedamarlarinda,
sivama ve kayaçta saçinimii
bolluk
pirit, kalkopirit ve manyetittir.
sekil-
sirasina
göre,
Bu ana bilesenlerin
ya-
ni sira, tali olarak, pirotin, sfalerit, bomit, galenit, ruilmenit
belirlenmistir.
markazit,
ve kimyasalolarak
Ayrica
ikincilolarak
kalkosin ve kovellinde
Cevher parajenezindeki
iidan gence dogru
pirotin,
manyetit
(I)
ve
. sfalerit, (IV) bomit, (V) galenit'tir.
potasik, propilitik,
alterasyon
türleri,
fillik ve arjiliktir. Cevherlesme,
nellikle fillik ve propilitik alterasyon
kuvars damarlari
içerisindeki
ile sülfit sivamalarina
gekilcal
Kizmehmet
mahallesi
pirit-bakir
cevherlesme-
geometrik
özellikler,
mineral para-
cevherlesme
herlesmesi
türleri göz önüne alindiginda,
parfiri veya stockwork
olarak tanimlanabilir.
yer
pirit-bakir
bir bölümünü
arazi çalismasi
katkilarindan
Aramalari
Projesi Baskani
ve proje çalisanlarina
olusturan
bu
ve makale yazi-
dolayi
GAP
Maden
Jeo. Yük. Müh. M. Sahin
Yayma verildigi
yazarlar
tarih,
tesekkür
2 Mart
1999
DEGiNILEN BELGELER
Ashley, P.M., Billington, W.G., Graham, R.L. ve Neale,
R.C., 1978, Geology of the Coalstoun Porphyry
Copper Prospect, Southeast Queensland, Australia: Econ. Geol. Vol. 73, pp. 945-965.
Asutay, H.J., 1985, Baskil (Elazig) çevresinin jeolojik ve
petrografik incelenmesi: A.Ü. Fen Bilimleri Enst.
Doktora Tezi, (yayimlanmamis), 156 s. Ankara.
, 1986, Baskil (Elazig) çevresinin jeolojisi ve
Baskil magmatitlerinin petrolojisi. MTA Derg., 107,
49-72, Ankara.
Aydal, D., 1989, Dogan Ocak (Kisecik-Hatay) aitinii kuvars damarinin mineralojik ve jeokimyasal olarak
incelenmesi: Selçuk Üniv. Mim. Müh. Fak. Derg.,
4/2,26-40 .
Bülbül, M., ve Kadioglu, K., Y, 1992, Hatay altin yataklarinin jeokimyasal olarak incelenmesi:
Türkiye Jeoloji Bült., C, 35., 49-59.
Baykal, F., 1966, 1:500.000 ölçekli Türkiye Jeoloji Haritasi, Sivas patlasi, MTA yayi', Ankara.
Beyarslan, M., 1991, ispendere Ofiyolitinin petrografik
özellikleri: F.Ü. Fen Bilimleri Enst. Yüksek Lisans
baglidir.
sinde, belirlenen
jenezi ve alterasyon
bagli, çok
içerisinde
"GAP Maden Aramala-
Tüfekçi'ye
ederler.
----,
iliskili olarak dört çesit alterasTanimlanan
sirasinda
mi esnasindaki
gözlenmistir.
gibi belirlenmistir;
yon gözlenmektedir.
arastirma
hematit,
ve rutil, (II) pirit, (III) kalkopirit
Cevherlesmeyle
kayaçlar
Maden EtCit ve Arama
yürütülen
ri Projesi" çalismalarinin
altin-gümüs
limonit,
olusum sirasi ise, yas-
asagidaki
göstermekte
ka-
Kapikaya
kuvars-karbonat
Dairesi tarafindan
ile ilis-
veya kontagindaki
magmatitlerinde,
Cevherlesme,
çatlak-kiriklarda
dedir.
veriler
Harabe tepe magmatitleri
(Kulusagi
uyum
ada yayi granitoyidlerine
MT A Genel Müdürlügü
ortaya
(VAG) oldugu gö-
ve Sisman magmatitlerinde)
til-anataz,
cevherlesmelerine
KATKi BELlRTME
(sadece Sisman
hariç)
yay granitoyidi
Cevherlesme,
dir.
bakir
olup, volkanik
de
literatürdeki
dalma-batma
ve tektonojenetik
kili olup, bu birim içerisinde
kanitleri
porfiri
bakir cevherlesmesi
ortam açisindan
jeokimya-
(AI203) / (CaO) + (Na20)
magmatitlerinin
yaçlarda
izlen-
Bu verilere göre, Kulusagi
ve Sisman magmatitlerinin
oraninin
Harker
magmatitlerinin,
olusmus
koymaktadir.
ve iz element
yapilan
ve Sisman
süreciyle
sundugu
mahallesi
köken ve jeotektonik
evreli ve i tipi granit bilesimli
almaktadir.
Nadir toprak element
sina
ise, peralu-
sialik kökenin daha fazla oldugu
alümino-kafemik
mektedir.
Kizmehmet
topluluk özel-
cev-
Tezi, (yayimlanmamis), 57 s, Elazig.
Bingöl, A.F., 1984, Geology of the Elazig area in tlle
Eastrn Taurus region: In: O. Tekeli ve M.C. Gliiicüoglu (eds), Geology of the Taurus Beit int symp
Proceedings 199-208.
250
Halide DUMANLILAR;
Dogan AYDAL ve Özcan DUMANLILAR
Chappel, B.W. ve White, A.J.R., 1974, Two contrasting
granite types: Expanded abstract, Pasific Geology, 8,173-174.
Debon, F. ve Le Fort, P., 1982, A chemical mineralogical
classification of common plutonic rocks and associations: Transactions of the Royal Soc. Of Edinburg: Earth Sci., 73 p. 135-149.
Dumanlilar, Ö., 1993, ispendere. (Malatya) civari magmatitlerinin jeolojisi ve petrografisi: A.Ü Fen Bilimleri
Enst, Yüksek Lisans Tezi, (yayimlanmamis), 62 s,
Ankara.
Erler, A., ve Aral, H. 1981, Porfiri Bakir Yataklari: ODTÜ
Müh. Fak. Yayi', No: 67, Ankara.
Evensen, N.M.; Hamilton, P.J. ve O'nions, RK, 1978,
Rare earth abundances in chondritic meteorites.
Geochim. Cosmochim. Acta, 42, 1199-1212.
Hempton, M., ve Savci, G., 1982, Elazig Karmasiginin
petrolojik ve yapisal özellikleri: TJK Büi\., 25, 2,
143-150.
Irvine, T.N. ve Baragar, W.RA., 1971, A guide to the chemical classification of the common volkanic rocks:
Can. Jour. Earth Sel., 8, 523-548.
Jakes, P. ve White, J.R., 1970, K/Rb ratios of rocks from
island arcs. Geochim. Cosmochim. Acta, 34, 849856.
tectonics: Springer-Verlag Berlin Heidelberg, 325
s.
Sillitoe, R.H., 1981, Ore deposits in Cordilleran and island-arc settings: Ariz. Geol. Soc. Dig. Vol. XIV.
49-70.
----,
1993, Gold deposits in Western passific island
arcs: The magmatic connection: IAEG weekend
course 8-9 May, Tralee-Ireland.
Sirel, E.; Metin, S. ve Sözeri, B., 1975, Palu (KD Elazig)
denizel-Oligosen'nin stratigrafisi ve mikro paleontolojisi-Türkiye Jeo. Kur.·Bült., C. 18, 175-80.
Streckeisen, A., 1976, To each plutonic rock, its proper
name. Earth Scl. Rev., 12, 1-13.
Turan, M., 1984, Baskil-Aydinlar (Elazig) yöresinin stratiçrafisi ve tektonigi. Doktora Tezi. F.Ü. Fen Bil.
Ens\., 180 s. (yayimlanmamis).
----,
Aksoy, E. ve Bingöl, FA, 1995, Dogu Tor ~larin jeodinamik evriminin Elazig civarindaki öze·
likleri: F.Ü. Fen ve Müh. BiL.Derg., 7 (2), 177- 9~
Tüfekçi, M. s.; Balçik, A.; Ululürk, Y. ve Minas, M.. 19-5:
Keban ve civarinin molibden cevheri olanaklE.TJM Kongresi büi\., 1
Lowell, J. D. ve Guilbert, J. M., 1970, Lateral and vertical
alteration-mineralization zoning in porphyry ore
deposits: Econ. Geol., 65, 373-408.
ve Dumanlilar, Ö., 1994, Malatya-ispendere . =
Elazig-Baskil-Nazarusagi arasinda görülen e.herlesmelerin genel görünümü ve maden jeoloi;~
çalisma raporu: MTA Derleme Rap., 9739 (yayirlanmamis), Ankara.
Maniar, P.D., ve Piccoli, P.M., 1989, Tectonic Discrimination of Granitoids: Geol. Soc. Of America Bulletin,
v. 101, p. 635-643.
Yazgan, E., 1981, Dogu Toroslarda etkin bir Paleo- i::::
kenari elüdü (Üst Kretase-Orta Eosen): H.Ü Ye-o
bilimleri, 7,83-104.
Pearce, JA; Harris, N.B.W ve Tindie, A.G., 1984, Trace
element discrimination diagrams for the tectonic
interpretation of granitic rocks: J. Petrology, Vol.
25, P 956-983.
Perinçek, D., 1979, The Geology of Hazro-Korudag-Çüngüs-Maden-Ergani-Hazar-Elazlg-Malatya
Area:
Guide Book, Tür. Jeol. Kur. Yayi, 33 s.
Poyraz, N., 1988, ispendere-Kömürhan (Malatya) Ofiyolitlerinin jeolojisi ve petrografisi: Doktora Tezi, G.Ü.
Fen Bilimleri Ens\., 151 s. (yayimlanmamis), Ankara.
Sawkins, F. J., 1984, Metal deposits in relation to plate
----
----
ve Asutay, H.J., 1981, Definition of structurE.
units located between Arabian platform and Mu~zur Mountains and their significance in the geod:namic evolution of the area 35 th Congr. Geol. Sc =
Turkey, abstracts p. 44-45.
----,
----;
Gültekin. M.C.; Payrazi N.; SireL.
=:
ve Yildirim, H., 1987, Malatya güneydogusunL;~
jeolojisi ve Dogu Toroslarin jeodinamik evrinMTA Rap, 2268 (yayimlanmamis), Ankara.
----
ve Chessex, R., 1991, Geology and tectonic
evolution of the Southeastern Taurides in the region of Malatya: Tür. Petrol Jeol. Der. Büi\., 3. 1142.