magnetık kuvvet
Transkript
magnetık kuvvet
MAGNETİK KUVVET ÖRNEK-1 : a) Akım Geçen Tele Magnetik Alanda Etkiyen Kuvvet Uzunluğu 2 m olan düz iletken telden 4 A akım geçmektedir. İletken tel magnetik alan şiddeti 10-2 Wb/m2 olan bir ortamda bulunmaktadır. İletken tel, magnetik alanla; 0 a) 90 lik 0 b) 45 lik açı yaptığına göre, tele etkiyen magnetik kuvveti bulunuz? 0 0 ( Sin 90 = 1 , Sin 45 = 0,7 alınız.) S S B1 B1 B2 N a) 8.10-2N ; b) 56.10-3N N Şekilde görüldüğü gibi N ve S kutuplarının meydana getirdiği düzgün magnetik alan içerisine, sayfa düzlemine dik ve içeri doğru akım geçen iletken tel konulmuştur. İletken telin etrafında meydana gelen dairesel alan çizgileri mıknatısın magnetik alan çizgilerini sol tarafta güçlendirirken, sağ tarafta zayıflatmıştır. Alan çizgilerinin sol taraftaki gerilme kuvveti daha büyük olduğu için, iletken sağ tarafa doğru itilir. Bu itme kuvveti magnetik alan kuvvetidir. Elektrik motorlarını döndüren kuvvet, bu kuvvettir. Düzgün B magnetik alanıB na, üzerinden i akımı geçen düz tel Şekil-1 deki gibi magnetik alan çizgilerine dik yerleştirildiğinde, l düz telin l uzunluğuna etki eden magnetik kuvvet; F = B.i.l ÖRNEK-2 : Şiddeti 0,5 T olan düzgün B magnetik alan içerisine, 0,2m 0 o 37 alan çizgileri ile 37 lik açı i yapacak şekilde yerleştirilen bir telden, 10 A lik akım geçmektedir. Telden geçen akım şekildeki gibi ise, tele etki eden magnetik kuvvetin büyüklüğünü bulunuz. 0 ( Sin 37 = 0,6 ) i bağıntısıyla bulunur. ( F = 0,6 N) B Düz tel magnetik alanla açısı yapacak biçimde magnetik alana Şekil-2 deki gibi yerleştirilirse, tele etkiyen magnetik kuvvet; l F = B.i.l.Sin i bağıntısıyla bulunur. -4 F i Magnetik kuvvetin yönü sağ el kuralına göre bulunur. Sağ elin baş parmağı akım yönünde, B diğer dört parmak magnetik alan yönünde tutulduğunda avuç içi magnetik kuvvetin yönünü gösterir. Sağ el kuralına göre K, L, M tellerine etki eden kuvvetler aşağıdaki şekildeki gibidir. B B Şekildeki gibi KL çubuğunun uzunluğu 20 =10V cm, direnci 5 dur. Sayfa düzlemine dik B magnetik alanında bulunan sistemde S F i F L r=0 + S l=20cm L anahtarı kapatıldığında KL iletken çubuğuna etkiyen kuvvetin büyüklüğü kaç N olur ve çubuk hangi yönde hareket B i B=3.10 T K ÖRNEK-3 : eder? M ( F= 1,2.10-4 N, sola doğru ) i F K 1 ÖRNEK 2 : b) İçerisinden Akım Geçen Paralel İki Tele Etkiyen Kuvvetler Akım taşıyan iletken bir tel, çevresinde magnetik alan oluşturduğuna göre, bu telin yakınına getirilen ve akım taşıyan ikinci bir iletken tele, bir magnetik kuvvet etki eder. İçlerinden i1 ve i2 akımları geçen eşit uzunlukta iki tel aralarında d uzaklığı olacak şekilde birbirlerine paralel olarak yerleştirilecek olursa; Akımların aynı yönlü olması durumunda 1. telden B B1 2 geçen akım 2. telin bulunduğu F2 yerde sayfa düzleminden içeri F1 doğru B1, 2. telden geçen akım l ise 1. telin bulunduğu yerde sayfa düzleminden dışarı olai1 i2 cak şekilde B2 magnetik alanını d oluşturacaktır. Birbirlerinin mag netik alanı içinde kalan bu tellere sağ el kuralına göre birbirlerini çeken yönde, eşit büyüklükte F1 ve F2 kuvvetleri etki eder. Akımların zıt yönlü olması durumunda 1. telden B1 B2 geçen akım 2. telin bulunduğu F yerde sayfa düzleminden dışarı 2 F1 doğru B1, 2. telden geçen akım l ise 1. telin bulunduğu yerde sayfa düzleminden dışarı olai1 i2 cak şekilde B2 magnetik alanını d oluşturacaktır. Birbirlerinin magnetik alanı içinde kalan bu tellere sağ el kuralına göre birbirlerini iten yönde, eşit büyüklükte F1 ve F2 kuvvetleri etki eder. B AB telinden 20 A lik akım geçmektedir. Uzun kenarı bu tele paralel olan dörtgen şeklindeki telden 10 A lik akım geçmektedir. Buna göre, dörtgen çerçeveye etkiyen bileşke kuvvetin yönünü ve büyüklüğünü bulunuz. ( K= 10-7 N/A2 ) B= K 2i d F=K 2i1. i2 d 40cm A 20cm F C ( F= 4. 10-5N ) ( Fnet= 3. 10-4 N l bağıntısından bulunur. ÖRNEK-1 : Şekilde aynı düzlemde bulunan ve i1= 4 A, i2= 2 A akım geçen düz i =4A tellerden 2. telin 40 cm uzunluğundaki parçasına etki eden kuvvet kaç N dur? ( K= 10-7 N/A2 ) 2 1 E ÖRNEK 3 : i2=5A Aralarında 10 cm uzaklık bulunan i3=5A 10cm uzun, düz teller şekildeki gibi birbirlerine paralel olarak yerleşti10cm rilmiştir. Tellerden sayfa düzlemi- 10cm nin dışına doğru 5 A lik eşit, i1, i2 ve i3 akımları geçtiğine göre i1 i1=5A akımının geçtiği telin 2 m lik parçasına etkiyen kuvvetin yönünü ve büyüklüğünü bulunuz. ( K= 10-7 N/A2 ) Bu durumda i1 ve i2 akımları taşıyan l uzunluğundaki paralel iki iletken telden herbirine etkiyen kuvvet; F = B.i.l 40cm D i =2A 20cm O Diyorsa Gözüm, aklým, fikrim var deme hepsini öldür! Sana çöl gibi gelen, O göl diyorsa göldür! ( F= 32. 10-7N ) Necip Fazýl KISAKÜREK 2 ) c ) Magnetik Alan İçinde Hareket Eden Yüke Etkiyen Kuvvet Yüklü parçacık, sürtünmesiz yatay ve yalıtkan düzlemde ilerlerken düşey düzlemde düzgün bir magnetik alana girerse, magnetik kuvvet daima hıza dik kalacağından, parçacık dairesel hareket yapacaktır. Bu durumda parçacık üzerine etkiyen merkezcil kuvvetle, magnetik alan kuvveti birbirine eşit olur. Elektrik akımı iletken ortamlarda yüklü taneciklerin (elektronlar veya iyonlar) hareketi ile oluşur. Bundan dolayı magnetik alan içinde bulunan ve içinden akım geçen bir tele etki eden kuvvet, tek tek yüklü taneciklere etki eden kuvvetlerin bileşkesidir. B Fmerkezcil = Fmagnetik B düzgün magnetik alanı içerisinde, magnetik alanla açısı yapacak şekilde bulunan bir iletken tele, alan tarafından etkiyen kuvvet; m.v = q. v. B r yazılabilir. Bu eşitlikten yörünge yarıçapı; F = B. i. l. Sin idi. Magnetik alanda sabit v hızı ile ilerleyen taneciklerin yükü q olsun. Yük hareketi ile oluşan akım şiddeti; i = q olur. t i yerine qt yazılırsa, F= B. q. l t Sin r= l F = B. q. v. Sin v v l v B m.v v +q -q v F q.B r ÖRNEK-1 : Şekildeki düzgün magnetik alan içerisine aynı bulunur. v hızı ile giren K, L ve M yüklerine, Bu bağıntı, B magnetik alanı içerisine, magnetik alanla açısı yapacak şekilde v hızı ile giren q yüklü bir parçacığa etki eden magnetik kuvvetin büyüklüğünü verir. Hız vektörü magnetik alana dik ise Sin = 1 olacağından, magnetik kuvvet maksimum değerini alır. Bu değer; F = B. q. F olarak bulunur. Bu bağıntıya göre, yörünge yarıçapı, parçacığın kütlesi ve hızıyla doğru, magnetik alan şiddeti ve parçacığın yükü ile ters orantılıdır. m : Taneciğin kütlesi (kg) v : Taneciğin hızı (m/s) q : Taneciğin yükü (q) B : Magnetk alanın büyüklüğü (N/A.m) olur. oranı, l uzunluğun- q t daki iletkenden t sürede geçen q yükünün hızını verir. Buradan; r 2 alan tarafından etkiyen FK, B v M qM=q v v o 30 L qL=2q K qK=q FL ve FM kuvvetlerinin değerini bulunuz? 0 v ( Sin 30 =1/2 ) v ( FK= B. q. ; FL= B. q. ; FM= 0 ) bağıntısıyla hesaplanır. Eğer parçacık magnetik alana paralel olacak şekilde atılırsa, = 0, Sin = 0 olacağından, yüklü parçacığa magnetik alan tarafından kuvvet uygulanmaz. İlk hızsız olarak magnetik alana bırakılan yüklü parçacığa, magnetik alan tarafından kuvvet uygulanmaz. Magnetik alanda hareket B eden yüklü parçacığa etkiyen magnetik kuvvetin yönü sağ el kuralına +q v göre bulunur. Akımın yönü, pozitif yükF lerin hareket yönü kabul edilmiştir. Sağ el kuralına göre, sağ elin baş parmağı hız yönünü, dört parmak da magnetik alanın yönünü gösterecek şekilde B açılırsa; F Parçacık pozitif yüklüyse, -q v avuç içinin gösterdiği yön parçacığa etkiyen magnetik kuvvetin yönünü verir. Parçacık negatif yüklüyse, avuç içinin gösterdiği yönün tersi yön parçacığa etkiyen magnetik kuvvetin yönünü verir. ÖRNEK-2 : B F1 2q,m1 F2 v q m2 2v Kütlesi m1, yükü 2q olan bir parçacık B magnetik alanına dik olarak v hızıyla atılırken, kütlesi m2, yükü q olan başka bir parçacık yine aynı magnetik alana dik olarak 2v hızıyla atılıyor. Kütlelerin magnetik alan içinde izledikleri çemm1 berlerin yarıçapları eşit olduğuna göre oranı kaçtır? m2 (m1/m2=4) 3 ÖRNEK-3 : ÖRNEK-7 : Bir magnetik alana m1 kütleli 2q yükü v hızıyla, m2 kütleli q yükü 2v hızıyla dik olarak fırlatılıyor. Kütlelerin çizdikleri dairesel yörüngelerin yarıçapları eşit olduğuna göre m1 / m2 oranı kaçtır? +1 +1 He , H iyonları düzgün magnetik alan içine hareket doğrultuları magnetik alana dik olacak şekilde giriyorlar. Bu iyonlar magnetik alanın içinde RHe, RH yarıçaplı dairesel yörüngeler çiziyor. RHe 1 = olduğuna göre bu iyonların çizgisel momenRH 2 tumlarının P1 / P2 oranı nedir? (m1 / m2 =4) ( P1 1 =) P2 2 ÖRNEK-4 : B 2m 2r q1 v B v 3r m q2 ÖRNEK-8 : Bir parçacığının 0,8 N/A.m lik düzgün bir magnetik alan içinde 0,2 m yarıçaplı dairesel yörüngede hareket edebilmesi için hızı kaç m/s olmalıdır? 2m kütleli q1 yükü ve m kütleli q2 yükü v ve 2v hızları ile aynı magnetik alana fırlatılırsa çizdikleri yörüngeler şekilq1 deki gibi olduğuna göre, oranı kaçtır? q2 ( ( parçacığının kütlesi 6,4. 10-27 kg, protonun yükü 1,6. 10-19 C alınacaktır.) ( q1 3 =) q2 2 ÖRNEK-5 : Yükü 1,6. 10-19 coulomb, kütlesi 1,6. 10-27 kg olan proton, 0,9 Wb/m2 şiddetindeki magnetik alana 2,7. 107 m/s hızla dik olarak girerse çizdiği yörüngenin yarıçapı kaç cm olur? ( r = 30 cm ) 4 v = 8. 106 m/s ) 1 MAGNETİK KUVVET 1. Üzerinden 6 A akım geçen 2 m boyundaki iletken bir tel 0 0,5 T olan bir magnetik alan içine, alan çizgileriyle 37 lik açı yapacak şekilde yerleştiriliyor. Buna göre, tele etkiyen magnetik kuvvetin büyüklüğü 0 kaç N olur? ( Sin 37 = 0,6 ) A) 2,4 B) 3 C) 3,6 D) 4 E) 6 B1 2. B3 5. Şekildeki U mıknatısının kutupları arasına, bakır telden bir salıncak sabit K ve L noktalarından asılmıştır. Telden şekilde görülen yönde bir i akımı geçirilirse, salıncağın hareketi için aşağıdakilerden hangisi doğru olur? K L N (1975) i K S A) Salıncak hareketsiz kalır. B) i akımı yönünde hareket eder. C) i akımına zıt yönde hareket eder. D) N kutbuna doğru hareket eder. E) S kutbuna doğru hareket eder. B2 i i i M L Şekillerde magnetik alanlara dik olarak konulan ve i akımı geçen K, L ve M tellerine magnetik kuvvetler etki ediyor. Buna göre, hangi tellere etki eden magnetik kuvvetler birbirine diktir? A) Yalnız K - L B) Yalnız K - M D) K - L ve L - M C) Yalnız L - M E) K - L ve K - M 6. Üzerinden i akımı geçen bir telin 4l uzunl l luğundaki şekildeki o o l l 60 60 parçası P bölgesindei ki düzgün ve sayfa B P bölgesi düzleminden içeri doğru olan B şiddetinde magnetik alanın etkisindedir. Buna göre, telin bu kesimine etkiyen magnetik kuvvet kaç B.i.l dir? A) 2 C) 23 B) 3 D) 4 E) 43 3. Düzgün B magnetik alanınB L da, alana paralel duran N KLMN iletken telinden i akımı geçmektedir. > olduğuna göre, telin K M KL, LM ve MN parçalarına etki eden kuvvetlerin büyüklüğü F1, F2 ve F3 arasındaki ilişki nasıldır? A) F1 = F2 = F3 B) F1 < F2 < F3 D) F3 < F2 = F1 C) F2 < F3 < F1 E) F2 < F1 < F3 B 4. Sayfa düzlemindeki düzgünB i magnetik alanı içine, sayfa III düzleminde bulunan şekildei i ki teller konuluyor. o 30 Magnetik alan içindeki I teline etki eden kuvvet F1, II teline I II tekiyen kuvvet F2 ve III teline etkiyen kuvvet F3 arasında aşağıdaki hangi ilişki vardır? 0 ( Tellerin boyları eşittir. Sin 30 = 0,5 ) A) F1 = F2 = F3 C) F1 > F2 > F3 B) F1 = F2 ; F3 = 0 D) F2 > F1 ; F3 = 0 E) F2 = F3 > F1 7. Üzerinden i akımı Y geçen bir telin şekildeki düz ve i yarı çember biçiX mindeki X, Y keP bölgesi simleri P bölgesindeki sayfa düzlemine dik düzgün bir magnetik alan içindedir. Magnetik alanın telin X kesimine uyguladığı magnetik kuvvetin büyüklüğü FX, Y kesimine uyguladığı ise FY dir. FX Buna göre oranı kaçtır? FY ( Bölmeler eşit aralıklıdır.) A) 1 4 B) 1 3 C) 1 2 D) 1 E) 3 8. Sayfa düzlemine dik ve içe doğru olan düzgün magnetik alan içine, sayfa düzleminde üzerinden i akımı geçen tel çerçeve yerleştiriliyor. Çerçeveye dış magnetik alan tarafından uygulanan kuvvet nasıldır? A) Tavan 11. Üzerinden i akımı ip T geçen G ağırlığındaki T ip B tel, düzgün B magnetik Tel alanında şekildeki gibi dengededir. İp gerilmeleri eşit ve T olduğuna göre; I. i akımını artırmak II. B nin büyüklüğünü azaltmak III. B magnetik alanının yönünü değiştirmek işlemlerinden hangileri yapıldığında T gerilme kuvveti azalır? B l l l l B) C) A) Yalnız I D) II ve III E) D) 9. Sayfa düzlemine dik kesiti kare B B olan magnetik i alana, i akımı geçen tel Şekil-1 i deki gibi konulunca tele etkiyen magnetik kuvvetin büyüklüğü F1, Şekil-2 deki gibi konulunca F2 oluyor. Buna göre, F1 / F2 oranı kaçtır? A) 2 2 B) 2 C) 22 D) 1 2 B) FX = FZ < FY D) FY < FZ < FX C) I ve III E) I, II ve III B=2T 12. Üzerinden i akımı geçen 20 g kütleli düzgün türdeş uzun bir tel, sayfa düzleminden içeriye i doğru olan 2 T lık magnetik alan içinde şekildeki gibi 10cm havada asılı kalıyor. Telin, magnetik alan içinde kalan kısmının uzunluğu 10 cm olduğuna göre i akımı kaç A’ dir? ( g= 10 N/kg ) A) 0,01 B) 0,1 C) 1 D) 10 E) 100 E) 1 2l 10. Magnetik alan içinde X S bulunan, aynı tür metalden yapılmış X, Y ve Z l 2S Y tellerinin boyları ve kesit alanları şekildeki gibidir. l S Z Buna göre tellere etki eden magnetik kuvvetler FX, FY B ve FZ arasındaki ilişki + nasıldır? ( Tellerin birbirinden etkilenmediği kabul edilecektir.) A) FY < FX < FZ B) I ve II 13. 0,5 T lık düzgün bir magnetik alan içinde üst uçlarından sabitlenen ağırlığı önemsiz özdeş yayların ucuna 0,8 m uzunluğunda 20 g kütleli bir tel şekildeki gibi asılıp telden 0,5 A’ lik B akım geçiriliyor. Buna göre herbir yayda oluşan gerilme kuvveti kaç N dur? ( g= 10 N/kg ) A) 0 B) 0,1 C) 0,2 + - 0,5A D) 0,3 E) 0,4 C) FX < FZ < FY E) FX = FY < FZ Mehmet Necati YILMAZ Fizik Öğretmeni 2 MAGNETİK KUVVET 10cm 1. Sürtünmesiz yatay düzlemde, sonsuz uzunlukta paralel iki iletken tel, aralarında 10 cm olacak şekilde tutulmaktadırlar. Üzerlerinden verilen yönlerde 1 ve 2 amperlik akımlar geçirildiğinde, i2=2A i1=1A I. İletken teller birbirini iterler. -6 II. 0,5 metrelik parçalarına 2.10 N luk kuvvet etki eder. III. Tellerden biri serbest bırakılırsa, diğerinden düzgün hızlanarak uzaklaşır. ifadelerinden hangileri doğrudur? -7 4. Şekildeki gibi aynı düzlemde K birbirine paralel tutulan eşit uzunluktaki K, L ve M tellerinden iK, iL ve iM akımları i K geçmektedir. Buna göre, hangi tele etki eden bileşke kuvvet sıfır olabilir? A) Yalnız K L M iL iM B) Yalnız L D) K ve M C) yalnız M E) K, L ve M 2 ( K= 10 N/A ) A) Yalnız I B) I ve II D) II ve III C) I ve III E) I, II ve III 2. Sayfa düzleminde bulunan X Z Y şekildeki sonsuz uzunluklu X, Y, Z tellerinden sabit akımlar geçmektedir. Y teli üzerindeki bileşke magned d tik kuvvet sıfır olduğuna göre, I. X ve Z tellerinden geçen akımların yönleri aynıdır. II. X ve Z tellerinden geçen akımlar eşittir. III. Y telinden geçen akım X telindekinden büyüktür. yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur? 5. Şekildeki gibi birbirine paralel 4i i ve eşit uzunluktaki düz K, L ve M tellerinden sırasıyla 4i, i ve i akımları geçmektedir. d1 Buna göre L nin dengede kad1 labilmesi için oranı kaç L d2 K olmalıdır? 1 1 A) B) C) 2 D) 4 4 2 i d2 M E) 8 A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III L K 3. Birbirine paralel, sonsuz uzunlıktaki iletken K, L ve M tellerinden şekilde belirtilen yönlerde sırasıyla 2 i , i , 4 i akımları geçiyor. 2i 4i i d L Buna göre, hangi iki tele et- K ki eden bileşke kuvvet aynı yönde olur? I. K ve L II. L ve M III. K ve M 2d M A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) II ve III 6. M teline etki eden bileşke kuvvet sıfırdır. K nın L ye uyguladığı kuvvet F1, M nin L ye uyguladığı magnetik kuvF1 vet F2 ise oranı kaçtır? F2 A) 3 2 B) 2 C) 1 2 3A M 1A 1A d1 d2 D) -2 E) 3 4 Y 7. Sayfa düzleminde bulunan bir- X Z birine paralel sonsuz uzunluktaki X, Y, Z tellerinden sabit akımlar geçerken X e etki eden d d magnetik kuvvet sıfır, Y ye etki eden de sıfırdan farklı ve F dir. Buna göre, Z ye etki eden magnetik kuvvet nedir? A) -F B) -2F C) 0 D) F E) 2F A) 5. 10 -2 -2 -3 B) 2 A) 100 B) 200 3i B) FX > FZ > FY C) FX = FZ > FY E) FX = FY = FZ C) 3 10. 1 metresi 120 g gelen iki uzun tel 10 cm uzunluğundaki iplerle asılmışlardır. İzole edilmiş tellerden eşit akım geçerken teller dengede olduklarına göre i kaç amperdir? (g= 10 N/kg ; K = 10-7 N/A2 Sin 370= 0,6 ; Cos 370= 0,8) C) 300 -2 i 9. Şekildeki sistemde eşit boy- 2i lardaki tellerden L teline etki eden bileşke kuvvet F1 ve M teline etki eden bileşke d kuvvet F2 ise, bu kuvvetlerin F1 büyüklükleri oranı kaçtır? K F2 A) 1 E) 4. 10 2d Tellere etki eden bileşke magd netik kuvvetlerin büyüklükZ leri FX, FY ve FZ olduğuna göre, bunlar arasındaki ilişki nedir? D) FX > FY = FZ C) 3. 10 6i Y A) FX > FY > FZ B -3 B) 2. 10 D) 4. 10 8. Birbirine paralel olan eşit X uzunluktaki X, Y ve Z tellerinden sırası ile 6i, i ve 3i akımları geçmektedir. i1 i1 A 11. Şekildeki AB teli CD telinin i1 hemen üzerindedir. KL K L parçası ise düşey ray i2 üzerinde aşağı - yukarı yönde hareket edebilmek- C D tedir. i1=20 A, i2= 50 A ve KL telinin ağırlığı 2. 10-2N, uzunluğu 2 m dir. Bu duruma göre KL teli CD telinden kaç metre yüksekte dengeye gelir? ( K = 10-7 N/A2 ) i 3i -7 -7 B) 8. 10 -6 C) 1.10 -6 -6 E) 4.10 2d M L E) 5 14cm 37 A) 5. 10 D) 2. 10 D) 4 o 12. Üzerinden 10 A şiddetinde 20cm akım geçen uzun düz bir telden 20 cm uzağa, üzerinden 2 A akım geçen ve i1=10A kenarları 20 cm olan kare i2=2A şeklinde bir tel aynı düzlemde, kenarı uzun tele paralel olacak şekilde konuluyor. Uzun düz telin meydana getirdiği magnetik alanın kare şeklindeki tele uyguladığı bileşke kuvvetin büyüklüğü kaç N dur? ( K = 10-7 N/A2 ) 10cm i D) 400 o 10cm 37 i E) 500 y 13. Şekildeki yaya asılı dikdörtgen tel çerçeve ile sonsuz uzunluktaki doğrusal tel, aynı düşey düzlemdedir. Çerçeveden i1, telden de i2 şiddetinde elektrik akımı geçerken çerçeve durgundur. i2 nin değeri artırılırsa, çerçevede aşağıdaki hareketlerden hangisi gözlenebilir? yay i 1 i A) Doğrusal telden uzaklaşma B) Doğrusal tele yaklaşma C) i2 akımının yönünde ötelenme D) i2 akımının zıt yönünde ötelenme ı E) yy ekseni çevresinde dönme 2 y (1995/II) Mehmet Necati YILMAZ Fizik Öğretmeni 3 MAGNETİK KUVVET i 1. Birbirine paralel sonsuz Z uzun X, Y iletken telleri X sayfa düzlemine paralel, Z d i sayfa düzlemindedir. 2d Üç telden de şekilde verilen Y i yönlerde i şiddetinde elektrik akımı geçtiğinde X, Y nin l kadar kesimine F büyüklüğünde magnetik kuvvet uyguluyor. i3=i 4. Sayfa düzlemine dik ve yeterli uzunluktaki tellerden gösterilen yönlerde akım geçmektedir. i4 akımı geçen tele etki eden magnetik kuvvet sıfır olduğuna göre, i1 akımı nedir? i4 d d i2=i i1=? A) i B) 2i C) 22i D) 2i E) 4i Buna göre Z nin Y nin aynı kesimine uyguladığı magnetik kuvvet kaç F dir? A) 0 B) 1 2 C) 1 D) 2 B) II III i4=i IV II I D) IV A) I B) II B) 1 2 C) 3 D) 3 2 E) 2 6. Şekildeki K, L, M telleri bir3cm birine paralel ve sayfa düzleM mine dik olduğuna göre M i =2A telinin 1 metrelik boyuna etki 3 eden toplam kuvvet kaç N dur? -7 4cm 2 ( K= 10 N/A ) 3i V i 2d i d IV -5 A) 42. 10 -5 C) 53. 10 D) IV i1=3A K 5cm L d III C) III 1 E) V II Üzerinden i geçen tele etkiyen magnetik kuvvet hangi yöndedir? ı A) V i 3=i C) III 3. Üzerlerinden i, 3i, 4i ı ve i akımları geçen sayfa düzlemine dik 4i ve yeterince uzun paralel üç tel, şekildeki gibi yerleştiriliyor. 5. Şekildeki sayfa düzlemine dik, eşit aralıklı, birbirine paralel, sonsuz uzun X, Y, Z Z iletken tellerinden X ve Z nin i elektrik akımı dışarı, Y ninki içeri doğru ve üçünün de şidd d detleri aynıdır. X, Z nin l kadarlık kesimine F i büyüklüğünde kuvvet uygu- i d Y ladığına göre bu kesimde X bileşke kuvvet kaç F dir? i1=i 2. Eşkenar üçgenin köşelerine ve ağırlık merkezine sayfa düzlemine dik yerleştirilmiş dört telden şekilde gösterilen yönde akımlar geçmektedir. Buna göre, üçgenin ağırlık merkezindeki tele etki eden bileşke kuvvet numaralı vek- i =i 2 törlerden hangisidir? A) I E) 4 I E) V B) 102. 10 -5 i2=4A -5 D) 103. 10 -5 E) 5. 10 X 7. Sayfa düzlemine dik ve birbii rine paralel olarak yerleştirilen d d uzun ve düz X, Y, Z tellerinden geçen akımlar şekilde gösterilmiştir. i Bu tellere etkiyen magnetik 2i d Z Y kuvvetlerin bileşkelerinin büyüklükleri olan FX, FY, FZ arasındaki ilişki nasıl olur? A) FY> FX= FZ B) FY> FZ> FX D) FX> FY> FZ C) FZ> FY> FX E) FZ> FX> FY X Y 10. Düzgün B magnetik alanı içinde, B sabit tutulan X telinin yakınına konan Y teli serbest bırakılınca, şekildeki gibi dengede kalmaktadır. i 2i Buna göre; I. X telinden geçen akımın şiddeti d artırılırsa d uzaklığı artar. II. Y telinden geçen akımın şiddeti artırılırsa d uzaklığı değişmez. III. Y telinden geçen akımın şiddeti artırılırsa d uzaklığı artar. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II D) I ve III C) Yalnız III E) I ve II 8. Sayfa düzleminden içeri B doğru olan B magnetik K alanına K ve L telleri şekildeki gibi yerleştirildiğinde, K ve L tellerine etki eden L bileşke magnetik kuvvetler FK ve FL oluyor. B magnetik alanı artırıldığında FK ve FL nin değişimi için ne söylenebilir? A) B) C) D) E) FK Artar Artar Azalır Azalır Değişmez FL Artar Azalır Artar Azalır Değişmez ok 11. Şekildeki gibi sayfa düzlemine dik ve içeri doğru düzgün bir magnetik alanda bulunan bölgeye, üzerinden i akımı B i i geçen teller yerleştirilmiştir. Buna göre, I. K teline etki eden bileşke magnetik kuvvet, L teline etki eden bileşke magneL K tik kuvvetten büyüktür. II. K teline etki eden bileşke magnetik kuvvet ok yönündedir. III. L teline etki eden bileşke magnetik kuvvet ok yönündedir. yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız III D) I ve III 9. Yönü sayfa düzleB iX minden dışarı doğru X olan düzgün magnetik d 1 2 alana, birbirine paralel Y olarak konan uzun X ve Y düz tellerinden geçen akımların şiddeti iX ve iY dir. Teller birbirinden d kadar aralıklı iken, her iki tele etkiyen net kuvvet sıfır olduğuna göre; I. Y telinden geçen akım 1 yönündedir. II. Tellerden geçen akımlar iX > iY dir. III. Tellerden geçen akımlar iX = iY dir. yargılarından hangileri doğru olabilir? A) Yalnız I D) I ve III B) Yalnız II E) II ve III 12. Uzun ve paralel iki tel, düzgün magnetik alana dik olarak yerleştirilmiştir. Alan -7 şiddeti B = 2. 10 N/A.m ve tellerden aynı yönde i = 1 A lik akım geçmektedir. Tellerden herhangi biri üzerine net bir kuvvetin etkimemesi için aralarındaki d uzaklığı kaç m olmalıdır? -7 2 ( K= 10 N/A ) A) 0,5 B) 1 C) I ve II C) 1,5 B i i d D) 2 E) 2,5 C) Yalnız III E) I, II ve III Mehmet Necati YILMAZ Fizik Öğretmeni 4 MAGNETİK KUVVET +x 1. Şekildeki koordinat sistemine göre +x yönündeki bir magnetik alanda +z yönünde fırlatılan elektrona etki eden magnetik kuvvetin yönü nedir? +z +y A) +x B) +y C) +z 6. q yüklü bir parçacık, büyüklüğü B olan düzgün magnetik alanda r yarıçaplı dairesel yörüngede dolanmaktadır. Buna göre, parçacığın açısal hızını veren ifade nedir? A) qBr D) -z B) Bqm C) qv B E) -y D) qB E) qvB m 2. Elektrik ve magnetik alanların +x bulunduğu ortamda şekildeki koordinat sistemine göre +x yönünde v hızı ile fırlatılan +q yüklü parçacık doğrultusunu +z değiştirmiyor. +y Magnetik alanın yönü +y olduğuna göre elektrik alanın yönü için ne söylenebilir? A) -x B) -z C) +x D) -y E) +z 3. Yüklü bir parçacık, düzgün bir magnetik alanda çembersel bir yörüngede dolanıyorken; I. Magnetik alanın B şiddeti artırılırsa II. Parçacığın v hızı büyütülürse III. Parçacığın q yükü artırılırsa hangileri uygulanırsa yörüngenin yarıçapı küçülür? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) I ve III 7. Düzgün B magnetik alanında bu alana dik, eşit büyüklükteki momentumlarla düzgün dairesel hareket yapan X ve Y taneciklerinin yörünge yarıçapları eşittir. Buna göre, I. Periyot II. Yük III. Kütle niceliklerinden hangileri X ve Y için kesinlikle eşittir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve III E) II ve III 8. Sayfa düzlemine dik magnetik alanda şekildeki gibi atılan eşit elektrik yüküyle yüklü özdeş X ve Y cisimlerine etki eden magnetik kuvvetlerin büyüklükleri FX ve FY dir. B v 53 v 30 Y X yatay Buna göre, FX/ FY oranı kaçtır? 0 0 ( Sin 53 = 0,8 ; Sin 30 = 0,5 ) 4. q yüklü m kütleli bir parçacık düzgün B magnetik alanına dik olarak girdiğinde T periyodu ile dairesel hareket yapıyor. Buna göre, T yi veren bağıntı aşağıdakilerden hangisidir? ( : sabit sayı ) A) 2m qB B) 2 qB C) 2 qBm D) qB 2 E) 2qB m 5. Bir magnetik alanda, dairesel yörüngede dolanan yüklü bir cismin periyodu T, cisme etki eden magnetik kuvvet F dir. Cismin çizgisel hızı artırılırsa T ve F için ne söylenebilir? T F A) Artar Artar B) Azalır Artar C) Değişmez Artar D) Azalır Değişmez E) Artar Değişmez A) 8 5 B) 5 8 C) 1 D) 1 4 E) 4 L 9. Şekildeki sistemv1 de kütleleri ve yük değerleri eşit olan 2r v2 K, L taneciklerinin K B magnetik alanında izledikleri yörün 3r B geler verilmiştir. Buna göre; I. Cisimler zıt işaretle yüklüdür. II. Cisimlerin magnetik alan içindeki hızları eşittir. III. Cisimlerin magnetik alan içindeki periyotları eşittir. ifadelerinden hangisi yanlıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) I ve II D) I ve III E) II ve III q v 10. Sayfa düzlemine dik sınırlı K B magnetik alanın K köşesinden magnetik alana şekildeki gibi atılan q yüklü L parçacık alanı N noktasından terkediyor. M Aynı parçacık aynı hız ile L noktasından atılsaydı alanı N hangi noktadan terkederdi? ( Bölmeler eşit aralıklıdır.) A) S B) R R P C) P D) N S E) M B 13. Düzgün B magnetik alanı içine X ve Y yüklü X parçacıkları şekildeki -2q gibi fırlatıldığında parçacıkların izledikleri Y dairesel yörüngelerin yarıçapları sırasıyla r ve +3q 2r oluyor. Buna göre parçacıkların PX momentumlarının büyüklükleri oranı kaçtır? PY 1 1 2 3 A) B) C) D) 1 E) 6 3 3 2 L M 11. q1 -q 2v A +q v K v S X Y A) Şekildeki kareli bölgede sayfa düzlemine dik bir magnetik alan vardır. m kütleli ve +q yüklü bir parçacık v hızıyla A noktasından magnetik alana giriyor ve S noktasından çıkıyor. m kütleli ve -q yüklü parçacık 2v hızıyla K noktasından aynı magnetik alana girerse, hangi noktadan dışarı çıkar? A) L B) M C) X D) Y E) S 12. Şekildeki r yarıçaplı dai resel bölgeye sayfa düzB lemine dik ve içeri doğru düzgün B magnetik alanı q v r r uygulanıyor. m kütleli, q m yüklü tanecik v hızıyla magnetik alana dik olarak giriyor. Magnetik alanda taneciğin sapma açısının daha büyük olması için q, m, v niceliklerinden hangilerinin artması gerekir? A) Yalnız m D) Yalnız B) q ya da m v 14. Şekilde düzgün B magnetik alanı içerisindeki kütleleri ve momentum büyüklükleri eşit olan q1 ve q2 yüklü cisimlere uygulanan magnetik kuvvetF lerin büyüklüklerinin 1 oraF2 nı kaçtır? C) B ya da q E) v ya da m 1 4 B) 1 2 P r r B C) 1 15. Sayfa düzlemine dik ve içe doğru olan B magnetik alanında vK, vL hızları ile atılan K ve L cisimlerinin kütleleri eşit, yük miktarları da 4q ve q dur. Cisimlerin izledikleri yörüngeler şekildeki gibidir. P q2 D) 2 E) 4 vK vL 4q K q L B Cisimlerin momentum büyüklükleri PK, PL; etki eden magnetik kuvvetler FK, FL olduğuna göre, I. K (-) ve L (+) yüklüdür. II. PK = 2PL dir. III. FK = 8FL dir. yargılarından hangileri doğrudur? A) Yalnız I B) Yalnız II D) II ve III C) I ve II E) I, II ve III Mehmet Necati YILMAZ Fizik Öğretmeni 5 MAGNETİK KUVVET 1. Yükleri ve kinetik enerjileri birbirine eşit iki parçacık aynı magnetik alan içinde aynı yörünge yarıçaplı çember çiziyorlar. Parçacıkların ilk hızlarının oranı nedir? A) 1 B) 2 C) 3 D) 4 E) 5 2. Kinetik enerjisi E olan +q yüklü bir parçacık, düzgün bir magnetik alana dik gönderildiğinde, alana dik r yarıçaplı dairesel bir yörüngede hareket ediyor. Bu yüklü parçacığın kinetik enerjisi 4E ye çıkarılırsa, yörünge yarıçapı kaç r olur? A) 1 B) 4 1 C) 2 2 D) 4 E) 16 6. Elektrik yükleri ve kinetik enerjileri eşit X, Y iyonları düzgün bir magnetik alanda sırasıyla RX, RY yarıçaplı çembersel yörüngelerde dolanıyor. mX RX İyonların kütlelerinin oranı = 4 olduğuna göre, mY RY oranı kaçtır? 1 1 A) B) C) 2 D) 2 E) 4 2 2 (1991/II) 7. Yükleri ve momentumları eşit K, L iyonları düzgün bir magnetik alana dik olarak girdiklerinde RK ve RL yarıçaplı dairesel yörüngelerde dolanıyorlar. mK İyonların kütlelerinin oranı = 2 olduğuna göre hızlamL vK rının v oranı kaçtır? L A) 3. Bir alfa taneciğinin 0,8 N/A.m lik düzgün bir magnetik alan içinde 0,2 m yarıçaplı dairesel yörüngede hareket edebilmesi için hızı kaç m/s olmalıdır? -27 ( Alfa taneciğinin kütlesi 6,4.10 kg olarak alınız. -19 Protonun yükü 1,6. 10 Coulombdur.) 7 7 A) 1,6. 10 6 B) 3,2. 10 6 C) 2,75. 10 6 D) 4. 10 E) 8. 10 (1981/II) 4. Kütleleri ve kinetik enerjileri birbirine eşit iki parçacık aynı düzgün magnetik alanı içine giriyorlar. Çizdikleri r1 1 yörünge yarıçaplarının oranı = ise bu parçacıkr2 2 q1 ların yükleri oranı nedir? q2 1 1 A) B) C) 1 D) 2 E) 3 4 2 5. Kütleleri mX ve mY olan +q yüklü izotoplar eşit hızlarla B magnetik alanında rX ve rY yarıçaplı yörüngelerde dolanıyor. mX rX = 2 olduğuna göre, oranı kaçtır? mY rY A) 1 4 B) 1 2 C) 1 D) 2 E) 3 1 4 B) 1 2 C) 2 D) 2 E) 4 8. M o m e n t u m l a r ı n ı n büyüklükleri eşit olan q1 ve q2 yüklü parçacıklar şekildeki magnetik alana v1, v2 q1 hızlarıyla fırlatılıyorlar. m1 Yüklü parçacıkların izledikleri yörüngeler şekildeki gibi olduğuna q1 göre, oranı kaçtır? q2 A) 4 3 B) - 4 3 C) B v1 v2 m2 q2 2 3 9. Yükü q olam m kütleli cisim, v hızı ile B magnetik alanına giriyor. Cismin r yarıçaplı dairede dolanım frekansı aşağıdakilerden hangisine eşittir? A) Bq 2m B) Bq 2r C) qr 2B D) - 2 3 E) - m+q B 3 4 v r D) Bm 2q E) m Bqr B 10. Düzgün B magnetik ala- m v nına v hızıyla giren q q yüklü m kütleli tanecik şekildeki yarı daireyi dönerek aynı v hızıyla çıkmaktadır. Magnetik alan kuvvetinin cisme verdiği itme v aşağıdakilerden hangisine eşittir? A) 0 B) -mv + yön - yön A) 12 C) +mv D) +2mv 6 D) 12. 10 B) 6. 10 6 7 B) 20 e v 10cm C) 32 D) 44 E) 49 E) -2mv 11. Bir elektron, hem elektrik alan, hem de magnetik alan olan bir ortama atılıyor. Elektronun sapmadan geçebilmesi için hızı kaç m/s olmalıdır? -2 4 ( Ortamdaki B = 2. 10 N/A.m, E = 3. 10 V/m dir. ) A) 1,5. 10 14. Sonsuz uzunlukta bir telden 5 A akım geçmektedir. Tele paralel 5 olarak 2. 10 m/s hızla fırlatılan elektrona etkiyen kuvvet kaç -20 10 N dur? -7 2 -19 ( K = 10 N/A ; qe= 1,6. 10 C ) 6 C) 8. 10 7 E) 14. 10 15. Aynı düzlemde bulunan paralel tellerden şekil- K deki doğrultuda i1 ve i2 P akımları geçmektedir. Teller düzleminde ve şe- R kildeki gibi fırlatılan P ve R iyonlarının hareketi L için ne söylenebilir? i 1=2i + + v d v d d i 2 =i A) İyonlar sapmadan giderler. B) P, K teline doğru sapar, R sapmaz. C) R, L teline doğru sapar, P sapmaz. D) P, L teline doğru sapar, R sapmaz. E) P, L teline, R de K teline doğru sapar. 12. Yukarıdaki soruda elektrik alan kaldırılırsa meydana gelen dairesel hareketin yarıçapı kaç m olur? -31 -19 ( me= 9. 10 kg, qe= 1,6. 10 C ) -4 -4 A) 2,5. 10 D) 5,3. 10 -4 B) 3. 10 -4 C) 4,2. 10 -4 E) 6. 10 +y 5 13. Şekildeki gibi E =2 3. 10 N/C ve B = 2 Wb/m alanlarının bulunduğu ortama +q yükü hangi yönde ve kaç m/s hızla atılırsa sabit hızla yoluna devam eder? 5 16. X ve Y sonsuz uzunlukta olup üzerlerinden akım geçen tellerdir. A noktasından v hızıyla atılan (-q) yüklü parçacık şekildeki yörüngeyi izliyor. Buna göre, Y telinden geçen akımın yönü ve şiddeti için aşağıdakilerden hangisi söylenemez? E B +x +z 5 A) +x yönünde, 1,5. 10 B) -x yönünde, 3. 10 5 5 C) +y yönünde, 1,5. 10 D) +x yönünde, 3. 10 5 E) +z yönünde, 4,5. 10 X 2d d Y II i1 i2 v A I -q A) I yönünde, i1 e eşit B) I yönünde, i1 den küçük C) II yönünde, i1 den küçük D) II yönünde, i1 e eşit E) II yönünde, i1 den büyük Mehmet Necati YILMAZ Fizik Öğretmeni