iGiNDEKilER

Transkript

iGiNDEKilER
HO~GdRUDEN Val AVRIMINA ERMENilER I (ill 4
ERCivES ONivERSiTESI VAVINI-163
KITAPADI
HO~G6RODEN VOL AYRIMINA ERMENiLERCilt-4
VAVINA HAZIRLAVANLAR
HO~GORODEN VOL AYRIMINA
•
ERMENILER
Prof. Dr. M. Metin HOLAGU
Doc, Dr. Saklr BATMAZ
- CiLT4 -
Yrd. Doc, Dr. Gulbadi ALAN
ISBN
Taksm no
: 978-9944-0664-1-9
Kitap no
: 978-9944-0664-5-1
§
iLKBASIM
Ocak2009
ERCiYES ONivERSiTESi-NEV~EHiR
II. ULUSLARARASI
ONivERSiTESi
SOSYAL ARA~TIRMALAR
SEMPOZYUMU
[EUSAS-II]
22-24 MaYIS 2008
YAYINA HAZIRLAYANLAR
Prof. Dr. M. Metin HULAGU
Doc;:.Dr. Sakir BATMAZ
Yrd. Doc. Dr. Gulbadi ALAN
KAPAK TASARIMI
Deniz Dogan
MiZANPAJ VE BASKI ONCESi HAZIRLIK
Bilge Grafik (352) 232 29 05
BASKI
Kardesler Ofset (352) 331 61 00
www.kardeslerofsetmatbaa.com
2
3
i~iNDEKILER
iGiNDEKilER
ERMENi MiLLiYET<;iLiGiNiN
SOSYOLOJiK BiR Y~IM
DOGU~U/GELi~iMi:
,'_ "".." "',
" ,,,
'''_ ''''.~ , __
,~ ,..9
Yrd. DOli. Dr. Recep CENGiZ
OSMANLI DEVLETi'NDE AMERiKAN MiSYONERLERiN ERMENi
OKULLARINDA ERMENi MiLLiYET<;iLiGiNE ETKiLERi
,
_
,..61
Prof. Dr. Remzi KILI9
XVII, vUZVILIN SONLARINDA HIRisTiYAN BiRLiGi PROJESi
VE ERMENiLER
"
" ,
" ,
,,, ,
"
_,..'
,
81
Yrd. DOli. Dr. Selim Hilmi OZKAN
ERMENi iSYANLARININ MEYDANA GELMESiNDE
iNGiLTERE'NiN ROLU VE SEBEPLERi (1890-1895)
,
97
".."
123
DOli. Dr. Selma YEL / Yrd. DOli. Dr. Ahmet GO'NDO'Z
iNGiL TERE'NiN OSMANLI ERMENiLERiNE YONELiK POLiTiKASI
<;ER<;EVESiNDE DOGU ViLAYETLERiNDE YAP1LAN ISLAHAT
<;AIJ~MALARI """ , ,
__
.._ " ~
,',
, ,
Dr. Serdar SAKiN
1878 BERLiN ANT~MASI'NDAN
ERMENi POLiTiKASI "
_ _
Siileyman
SONRA iNGiLTERE'NiN
_
_ ,
,.." ,., _." ,
_ ,.,.__
,.143,
KOCABA~
MiLLiYET<;iLiK. BAGIMSIZLIK. ERMENiLER. OSMANLI DEVLETi VE
AMERiKAN MiSYONERLERi ,
" , "" "
, , " ,
, , ,' .",
_..169
DOli. Dr. ~akir BATMAZ
5
i~iNDEKilER
HO~GORODEN VOL AVRIMINA ERMENilER / (ill 4
iNGiLiZ BA~BAKANI WILLIAM EWART GLADSTONE'UN
PROPAGANDASI VE EVAN JELizM
-r,
_
,
_
ERMENi
r
r
195
,.. ,
KAPANI~ OTURUMU
"_
,
iLETi~iM BiLGiLERi ..,
, ~._._ _
"r.-".'.,,.,
l
_
,
"'
,
,••_
"
".,
::.'.'
...•••
,_
_
,
435
_.~
"
,..
,.447
DoCi_ Dr. Taha Niyazi KARACA
TARiHC;:i NiKOLAY HOVHANNISYAN'IN ERMENi MESELESi HAKKINDAKi
iDDiALARINA CEVAPLAR
~,
, _..·_.l : _ ••·" .;
,
,
_
215
Talat KO<;AK
RUS DI~ POLiTiKASINDA ERMENi KARTL_" ....'_,....
.
"
,."
,
227
Prof. Dr. Tofig MUSTAFAZADE
ULUSLARARASI PETROL REKABETi BAGLAMINDA FRANSA'NIN
ORTADOGU POLiTiKASI VE ERMENi YAKLA~IMI " "
,
"
_."
..249
DOCi. Dr. Ulvi KESER
ERMENi CEMiYETLERi iLE JON TURK MUNASEBETLERiNiN
MiLLiYETC;:iLiGiNiN YDKSELi~iNDEKi YERL. , , " _ ,
ERMENi
"
_..293
YakupKAYA
YAYIMLANMI~ OLAN OSMANLI AR~IV BELGELERINDE
ERMENi -FRANSIZ iLi~KiLERi 18 79-1918
_ "
Ylldlz DEVECi BOZKU!?
"
,. ,,. r-
,,.. 315
.
ERMENi TEDHi~ CEMiYETLERiNiN OLU~UMUNDA DiNI-MiLL! UNSURLAR
VE DI~ BAGLANTILAR (ifade Tutanaklarma
G6re),.
" :
,
355
Yrd. Doc. Dr. Yunus aZGER
RUSYA'NIN ERMENi SORUNUNUN
(18 78-1918) .._ _
__ .._ .._
ORTAYA C;:IKMASINDAKi ROLU
".., " ,
".._ L"._
_
_...375
Doc, Dr. Yusuf SARINAY
TARiHTE TURKLERE KAR~I SOYKlRIM iDDiALARININ MiMARI PORTRELER
-BiRALMAN DiN ADAMI DR. JOHANNES LEPSIUS 4- ..... _ .. _..""..__ .... ...... _417
Yrd. DOCi. Dr. Ziibeyir BUTUNER
6
7
YAYIMLANMI~ OLAN OSMANLI
AR~iv BBLGELHRiNDE HRMHNiFRANSIZ iLi$KiLERi
Ylldlz
1879-1918
navsct
BOZKU,
Ankara Universitesi TUrk inkllap Tarihi EnstitUsU Doktora Ogrencisi, ASAM,Ermeni Ara!tlrmalan Enstitiisii Ulmam
TIl.: 0 505 799 1743, e-posta: [email protected]
,I
t"
/
315
Vlldlz DEVECI BOZKU~
HO~G6RODEN VOL AVRIMINA ERMENiLER / cin 4
6ZET
Bu makalede yayrmlanmis olan Devlet Arsivleri belgelerinden hareketle
Osmanh belgelerinde Fransiz- Ermeni iliskileri degerlendirilmeve calisilacaktir, Bu baglamda Osmanh Ermenilerinin Fransa'ya goc etmeleri, Pransadaki
Ermenilerin Osmanh aleyhine faaliyetleri, Pransiz diplomatlannm Ermenilere
sagladiklan destek ve Franstz misyonerlerle Ermeniler arasindaki iliskiler
degerlendirilmeye cahsrlacaktrr, Bu makalenin inceleyecegi donem, Devlet
Arsivleri'nin 3 cilt olarak yaymlarrus oldugu Devlet Arsivleri Belgelerine Gore
Osmanli Belgelerinde Ermeni-Fransiz lliskileri bashkh kitabinm birinci cildi
ile srmrlr tutulmustur, Konunun donem ve eser olarak bu sekilde smirlandinlmis olmasmm nedeni sempozyumun ana temasirun XIX. Yiizyilda Ermeni
Milliyet~iliginin Dogusu ve Buyuk Devletlerin Politikalari olarak saptanmis
olrnasidir,
GiRi~
Bilindigi gibi milliyetciligin yayilmasi Fransiz Devrimi'nin dogmasi
sonucunda olmustur, Osmanh Imparatorlugu'na ilk olarak Balkanlar
uzerinden gelen milliyetcilik akirm zamanla imparatorluktaki bircok
etnik grubu etkileyerek Sirp ve Yunan isyanlanmn baslamasma sebebiyet verrnistir. Bu isyanlar sonucunda Osmanh Imparatorlugu bircok
yerde toprak kaybetmeye baslamistir. Yunanistan ve Bulgaristan gibi
ulkelerin bagrrnsizhgiru kazanmasmm ardmdan diger azmhklar da
Fransizlann yaydigi bu milliyetcilik akmundan etkilenmislerdir, Bu
baglamda Ermeni milliyetciliginin dogusunda Fransiz devriminin onemli
bir etkisinin oldugunu soylernek mumkundur, Fransiz Devrimi'nin
Osmanh Imparatorlugu'ndaki etnik gruplan etkisi altma almasi Ermeni
sorununun baslamasmda rol oynarmstir. Batih devletler tarafmdan 19.
yuzyildan itibaren giindeme getirilmeye baslanan bu sorunun temelin de Batih devletlerin Dogu Sorunu olarak tarumladiklari ve aslmda
Osmanh Imparatorlugu'nu paylasmaya yonelik hazrrladiklan planlar
bulunmaktadir.
316
317
H05GORUOEN VOL AVRIMINA ERMENiLER / CiLl 4
19. yuzyilda Ingiltere, Fransa ve Rusya gibi buyuk devletler bir
yandan kendi cikarlanru korumak icin istanbul, Londra, Sykes-Picot,
Saint Jean de Maurienne gibi bir dizi gizli antlasmalar yaparken diger
yandan 19. yuzyil boyunca birbirlerinin
cikarlarrm engellemeye de
cahsnuslardir.
Buyuk bir Avrupa devleti olan Fransa, ingilizlere Atlantik otesindeki
somurgelerini kaptirdigmdan beri Akdeniz'de genis bir somurge imparatorlugu kurma hevesine kapilmis ve 1798'de basansizhkla sonuclanan
Misir'i isgal girisiminden sonra 1830'da Cezayir'e yerlesmistir, Ancak
Avrupa'da hakimiyet kurmak istedigi zaman karsisma cikan Ingiltere,
Avusturya veya Rusya'ya karsi Turklerls birlikte har'eket etme politikasi
izlemistir, Dolayisiyla Fransa'nm gerek Avrupa'da gerekse Akdeniz'de
siyasi cikarlanm gerceklestirrnek icin Osmanh Imparatorlugu'nun
destegine ihtiyac; vardi. Bunun dismda, Osmanli Imparatorlugu'nda
kapitulasyonlann yam sira 1838 tarihli Osmanh-Fransiz Ticaret Sozlesmesi ile
cesitli ayncahklar elde etmis ve bu ulkeyle olan ticareti 1839'dan sonra
buyuk bir artis gostermi~tir. Sonucta Fransizlar, Dogu Akdeniz'deki
siyasi ve ekonomik cikarlanm surdurulebilmek icin ozellikle 1839'dan
sonra Osmanh Imparatorlugu'nun
toprak butunlugune ve islahat yaparak guclenmesine taraftar gorunuyorlardi. Bununla birlikte 1856 Paris
Antlasmasi sonrasi Avrupa'da siyasi ustunluk kurma sevdasi Fransa'yi,
ortaya cikacak olan ulus devletlerin kendi himayesiyle kurulmasi dustincesine yoneltecekti'.
Tam da bu noktada buyuk devletler Ermeni sorununu bahane ederek soz konusu cikar bolgelerini korumalan altma almak icin Osmanli
Irnparatorlugu'na
bir takim mudahalelerde bulunmaya baslarrnslardir.
Bu mudahalelerde buyuk devletlerden biri olan Fransa'nm rolu buyuk
onern tasimaktadir. Bu nedenle Osmanlz Belgelerinde Brmeni-Fransiz
ili:;kileri 1879-1918 adh kitaptan yararlamlarak Fransa'nm soz konusu
donernde Ermeni sorununun ortaya cikmasmdaki rolu arsiv belgelerinden hareketle ortaya konmaya cahsilacaktir. Bu baglamda incelenen
belgelerde Fransiz- Ermeni iliskileri genel olarak; Osmanlz Diplomatlannin Fransa'daki Eaaliyetleri, Osmanlz Imparatorluiiu'nda Fransiz-Ermeni
jli:;kileri ve Fransa'da Ermeni-Pransiz Iliskileri bashklan altmda degerlendirilmeye cahsilacaktir.
1
318
. Bige Sukan Yavuz, "Turk Kurtulus Savasi Sirasmda Fransa'nm Anadolu'daki
Crkarlan ve Ermeniler", Errneni Arastirmalari, SaYI9, Ankara 2003, s.146.
Vlldlz OEVECI BOZKU5
A-OSMANLI DiPLOMATLARININ
FRANSA'DAKi FAALivETLERi
1879-1918 tarihleri arasmda Fransa'da birden fazla Osmanli diplomati gorev yapmistir. Bunlardan ozellikle Mavroyeni Bey, Esad Pasa,
Rifat Pasa, Ziya Pasa ve Munir Bey'in Ermenilerle ilgili hazirladiklan
telgraflar, mektuplar ve raporlarda onernli bilgiler bulunmaktadir.
1879-1918 tarihleri arasmda Fransa'da gorev yap an Osmanh diplomatlanndan
Mavroyeni Bey'in gorevi suresince Fransa'daki diger
diplomatlara oranla daha aktif calismalar yuruttugunu soylemek mumkundur. Ermeni komitelerinin listesini hazirlayan Mavroyeni Bey'in
raporlarmda
Ermeni komitelerine hangi kuruluslarrn maddi destek
sagladigi, komite uyelerinin fiziksel ozellikleri, aile vi bilgileri ve ne isle
ugra~tlklan hususlarma dair bilgilere raporlardan ulasmak mumkundur,
Gorevi suresince Ermeni Meselesi'nin Fransa'da giderek tirmams gostermesi sebebiyle olaylar sirasmda Mavroyeni Bey'in Ermeni faaliyetleri
ile ilgili bilgi toplamak icin zaman zaman para karsihgmda Ermeni
ajanlardan dahi yararlandigi gorulmektedir.
Fransa'da gorev yapml~ olan bir baska Osmanh diplomati ise Paris'te
go rev yapan Ziya Pasa'dir. Donernin Hariciye Bakam Said Pasa basta
Londra ve Paris olmak uzere Atina, Bukres ve Washington buyukelciliklermden Ermeni komitelerinin uyelerinin listelerini talep etmesi
uzerine Ziya Pasa sunlan soylemistir;
Osmanh Hariciyesi'nden gelen telgrafi Fransa'nm bircok sehrindeki
Osmanh temsilciliklerine gonderdigini, ancak ne yerel FranSIZ yetkililerinin ne de Fransiz Disisleri Bakanhgi'mn Osmanh diplomatlanyla
isbirligi yaptigmi belirtmistir. Fransizlann verdigi cevap; ya Fransiz
Disisleri Bakam'nm verdigi gibi sehirlerinde Ermeni komitelerinin
olmadigi, ya da bu komitelerin listelerini veremedikleri yonunde
olmustur. Boylece Ziya Pasa; bu kosullar altmda Fransiz hukumetinin
isbirligini reddetmesi nedeniyle istedigimiz sonuclara ulasmak icin
kendi ozel arastirmalanrmzi yapmak durumundayiz.
Bu ozel arastirrnalardan bir tanesi, ust duzey bir yetkiliden bir
Ermeni komitesinin uyeleri oldugu yonunde supheler olan kisilerin
listesini gosteren bir rapor elde edebilen Marsilya'daki Osmanh konsolosu tarafmdan yurutulmustur, Daha da ilgin<;:olan konsolosun Nice ve
319
HO~GdRUDEN VOL AYRIMINA ERMENiLER / CiLT 4
Ylldlz DEVECi BOZKU~
Toulon'daki Osmanh gorevlileri hakkmdaki sikayeti olmustur. Konsolos
bu gorevlilerin kendisine sekiz yil boyunca bir cevap yazmadiklarmi
ve Haridye'den bu kisilerin degistirilmesini talep ettiyse de bu istegin
gerceklesmedigini
belirtmistir, Boylece bir kez daha Osmanh hukumeti Fransa'da kendisi icin hayati olan gelismeleri takip etmekten adz
kalrmstir".
Fransa'daki Osmanh diplomatlarmm verimli bir cahsma yuruternedikleri konusu diplomatlarm kendi yazismalannda
da degindikleri bir
husus olmustur. Mavroyeni Bey bu konuda Fransa'daki Osmanh buyukelciligi icinde yasanan iletisim kopuklugunu soyle dile getirrnistir:
Sekiz yildan beri yazilanmm hie; birine
Toulon'daki
degistirilmesi
gorevlilerimize
istedigimi
olarak benimsenmemesine
fmdan
gelince,
Ekselansmiz
uzun
cevap vermeyen
bilmiyor degildir, fakat prensip
ragmen imparatorluk
bu teklifte ilgili heniiz
olumlu
Nice ve
zaman dan beri onlarm
Hukumetimiz
tara-
bir tedbir almrrus da degildir,
Fransa'daki Osmanh diplomatlanrun yazismalannda
siyasi suclularm Fransa'ya hangi yollarla ve ne zaman geldikleri konulanna da yer
verdikleri gorulmektedir, Iste Mavroyeni Bey'in Tevfik Pasaya gonderdigi
:3 Kasim 1896 tarihli telgrafta Paris'te yaymlanan Illustration gazetesinin Fransa'ya Gironde gemisiyle gelen Ermenilerle ilgilidir. Gazetenin
yaymmdan kisa bir sure once Mavroyeni Bey'in Ermenilerin resimlerini
cekmek icin bir basvuruda bulunduguna ancak konunun gizlilik teskil
ettigi gerekcesiyle kendisinin amlan kisilerin fotograflanm cekmesine
izin verilmedigi belirtilmektedir. Dolaysryla J. Fabre imzasiyla Illustration gazetesinde yaymlanan fotograflann aslmda tutuklu bulunan Ermenilere ait olmadigmi, Illustration gazetesinin bu sekilde okuyucularda
ilgi ve merak uyandirrna cabasi icinde oldugu ifade ediliyor".
Fransa'da daha onceki yillardan farkh olarak giderek aktif bir rol
almaya baslayan Osmanh diplomatlan
Bah kamuoyunu etkilemek
icin Fransa'da bazr gazetelere ilanlar vermeye baslarmslardir. Ornegin
2
3
M. Serdar Palabiyik, "Fransiz Arsiv Belgeleri Isigmda Dogu Lejyonu'nun Kurulusu
ve Paaliyetleri", Ermll.niAm.$t!rma.1cm, SaYI 26, Ankara 1007, s.78-79.
Osmanli imparatorhlgLi'nun Paris biiyG:kelC;isi S. MObil Pasa'dan Osmanh Disisleri
Bakan: Tevfik Pap'ya g'o)1.derilen y~l ic;in bkz. BOA, HR.SYS., Beige No:2802-4,
2749/25, 19 Kasrm 1896; Osmanli Belgelerinde Ermeni-Fransiz lliskiler! (18791918), Cilt 1, Basbakanhk Basirnevi, Ankara 2002, s.111-112.
kavusturulmasi icin yapacaklan bir toplantida Ermeni Meselesi'nin
gorusulmesi talebinde bulunduklan anlasilryor.
de
Kitapta yer alan 66 numarah belgede Avrupa'da ve Misir'da yasayan
bazi Ermeni yazarlarm Paris'te bir araya gelerek bir komite kurduklan
ve Ermenilerin yasadiklan yerlerde hizh ve ciddi islahat yapilmasi icin
buyuk devletlerin mudahalesini davet etmek giri$iminde bulunduklan
bilgilerine yer verilmistir'",
Fransa'da komite faaliyetleri icerisinde bulunan Ermeniler arasmda
daha once Osmanli Imparatorlugu bunyesinde gorev alnus ancak gorevini
kotuye kullandigi icin gorevden uzaklastmlan Ermenilet de bulunuyordu.
Iste Nouridjan Efendi de bunlardan biriydi. Nouridjan Efendi Paris'te
bir Ermeni Gonullu Komitesi kurarak seferberlik sebebiyle ulkelerine
donmek uzere olan bazr Ermeni genclerini kandmp Fransa ordusuna
gonullu kaydettirmeye
ve hatta bazilarim da tehditle ve korkutmak
suretiyle emellerini gerceklestirrneye cahstigr" haberleri 1914'te Paris
konsolosu Galip Sevki'nin gonderdigi telgrafta yer alrrnstir.
FRANSIZ MiLLET MECLisiNDE ERMENi MESELESi
Belgelerde Fransa'daki Ermenilerin gerceklestirdikleri
faaliyetler
neticesinde <;:oguzaman basarih sonuclar elde ettiklerine isaret etse de
bazen tam tersi durumlann oldugu da anlasilmaktadir,
Ornegin Ziya
Pasa'nm Fransiz Millet Meclisi'nde George Buisson'un Anadolu'daki
kargasalarla ilgili verdigi konferansi bu kategoride degerlendirmek
mumkundur,
Ziya Pasa, Said Pasa'ya gonderdigi raporda soz konusu konferansta,
Buisson'un konferansta Ermeni katliammm ingiltere tarafmdan uydurulmus bir masal oldugunu, ingilizlerin kendi amaclanna ulasmak icin
zor ve kuvvet kullandiklari, bunu basaramadiklarmda
iftiraya basvurduklan bilgilerine yer verrnistir. George Buisson'un E:meni kansikhklarmm aslmda Avrupa'da ilk kez ortaya <;:l~hgllli ve Ingilizlerin bu
durumdan yararlandiklanrn
aciklarms olmasi bir bakim soz konusu
30
Viyana Buyukelcisi Huseyin Hilmi'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazi icin
bkz. BOA, HR.SYS., BeIge No:2817-1/44,
8 Subat 1913; Osmanlz Belgelerinde ... ,
s.192-193.
31
Paris Konsolosu Galib Sevki Bey'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazi icin
bkz. BOA, HR.SYS., Belge No:214113, 19 EyIuI1914;
Osmanli Belgelerinde ... ,
s.205-206.
320
341
HO~GORODEN VOL AYRIMINA ERMENiLER / (in 4
donemdeki ingiltere-Fransa
acismdan onemlidir,
iliskileri hakkmda
Ylldlz DEVECI BOZKU~
da bir fikir vermesi
Fransiz Millet Meclisi'nde Osmanh Ermenilerinden bahseden bir
diger kisi de Fransa Parlamentosu Millet Meclisi uyelerinden Mosyo
Chiseren olmustur, Chiseren tarafmdan Hariciye Nezareti'ne gonderilen bir mektup aslmda Osmanh diplomatlannm
basan elde ettiklerini
gostermesi acismdan onemlidir. Mosyo Chiseren'in Osmanh topluluklan
hakkmdaki dusuncelerinin dile getirildigi mektupta su hususlar uzerinde
duruldugu goruluyor; Osmanli memleketinde deger verilecek bir topluluk
varsa 0 da Muslumanlardir. Diger topluluklar ise acznacak durumdadtrlar.
En kott; olanlari da hie suphesiz ki Brmenilerdir. lnsanhk aleminin en igrenci
olan bu millet Luzinyan kraliyetini yeniden kurma hillyaszndadzr. ingiltere
de Ermenileri alet olarak kullanmak icin kendilerine yardim etmektedir":
Bu donemde Fransa'nm Almanya, Rusya gibi devletleri de yanma alarak
tum dunyaya Ingiltere'nin ne tur kargasalara sebep oldugunu ortaya
koyma cabasi icinde oldugunu soylernek mumkundur.
Buisson aynca 1862 yilmda Cin gazetelerinin de aym sekildo vehim
ve hayalden ibaret, yani Fransiz ve Ingiliz askerlerinin <::in'de bulunduklan sure icerisinds kadmlarm namusuna tecavuz ederek erkekl .
diri diri !~kt~klan, cocuklari parca parca keserek tuzlayip yedikleri ~:
bunun gibi bir takim mezalim ve dusmanhkra bulunduklan hakkmda
bazi iftiralar att1kla~m~ ha:lrlatml$, Ermeni komitelerinin bu gibi uydurmalar k~nus~nda Cinlileri geride biraktlklanm da belirrnistir+', Buisson
Anadolu daki temel sorunlann aslmda bir takim hayvan .. ..I . .
.
.
-,
suru ennm gasp .
edilmesindsn dolayi her zaman oldugu gibi Ermenilerle Dogu Anadolu
halki arasmda meydan~ gelen bir rnucadeleden ibaret oldugu ve bolge
memurlannm
askerlenn yardirmm istemeye mecbur olduklanm ve az
cok catisma oldugunu, butun kansikhk hareketlerinde oldugu gibi bu
catismada da bazr olen ve yaralananlar oldugunu ifade ederek Ermeni
sorunu konusunda Fransiz yonetimi ile ters dusmustur.
Burada ozellikle uzerinds durulmasi gereken husus Buisson'
Anadolu'daki kargasamn temelinde ingilizlerin kl$klrtmalannm
old:~
gunu belirtmis olmasrdn-, OzeIlikle Ingilizlerin bazi Ermenilere para
ya~dIml ya~arak bu yonde ayaklanmalann
cikmasim sagladiklanna
belirten Buisson aynca gunumuzde de bircok yazann uzerinde durdugu
~ususlardan olan Ermenilerin neden devlet kurarnadiklan konusuna
ise soyle acikhk getirrnistir: Ermeniler kendilerini bir hukiimet halinde
~ekillendirme konusunda yeteneksiz bir millet olduklannz eski zamanlardan beri gostermislerdir: Daha dogrusu Ermeniler tarih sayfalannda millet
adtm .ta~z~acak': millet ~egildir. Tarih sayfalanna gdz gezdirilecek olursa
bu ~zlletzn e~~zden beri lranlzlara, Ispartalzlara, Romalilara, Abbasilere,
M_ogollara,.~~rtl~re .vergi vere gelmi~ olduklan gdrulur33• Buisson aynca
bir Ermeni yonetimi kurma fikrinin Ingilizlerin uydurmalarmdan ibaret
o~dugunu, Ermeni nUfusunun tUm nUfusun ancak ur,:tebirini olu$turabIlecegini belirtmi$tir.
32
Osma~l.l Imparator!ugu'nun Paris B(iyiikel~iliginden Gelen 16 Ma}'!s1895 Tarihli
Be~gelpn bkz. BOA, HR.SYS., 2748173, 283817, 16 MaYls 1895; Osmanlz Belgelennde ... , s.38-40.
33
Osma~l.l Imparatorlugu'nun Paris B(iyiikel~iliginden Gelen 16 MaYIs1895 Tarihli
Be~gel~m bkz. BOA, HR.SYS., 2748173, 283817, 16 MaYIs1895; Osmanlz Belgelerznde ... , s.40-41.
55 numarah bir baska beIge ise Ermenilerle ilgili konulann goru;:;ulmesi icin Fransiz Millet Meclisi'nde yapilan bazi konusmalar hakkmda
ilginc bilgiler vermektedir. FranSIZ Millet Meclisi'nde yapilan gorusmelere Paris'te gorevli Osmanh diplomatlannm
itiraz ederek bu donernde
Osmanh diplomatlarmm bireysel iliskilerini kullanarak bazi Fansiz
temsilciler ile gorustukleri ve onlan ikna cabalan icinde olduklanm
gostermesi bakimmdan onemlidir, Dolayisiyla bu donemdeki Osmanh
diplomatlannm bu cahsmalan gunumuz ifadeleriyle bir tur lobi faaliyeti
olarak da degerlendirilebilir. Nitekim amlan girismelerin ardmdan Paris
buyukelciliginin somut sonuc aldigma belgelerde soyle yer alrmstir:
~.
Diger taraftan kendileriyle
dostluk iliskilerinde
bulundugum
Osmanh Imparatorlugu'nun iyiligini isteyen vekillerden nufuzlu ur,:kisiye
de isin ayrmtih bir ozetini verdim. Bunun icin Saray'dan aldigim aynntzh
bir telgrafl.a nezaretin mukerrer yazilarmm iceriginden almtilar yaptim.
Soz konusu vekiller bu fezlekeyi durumun gerr,:ekligini ortaya koymak
ir,:in arkada;:;larmdan birr,:oguna okuyacaklanm bana kesin olarak soz
verdiklerinden Mosyo De Pressense ile dostlanhdan bazilannm giri;:;imlerinin hir,:bir neticeye varmayacagmi kuvvetle zannediyorum. Bundan
ba$ka bu vekiller yine bagh bulunduklan partilerce sahip olduklan nufuz
sayesinde munaka;:;anm gerr,:ekle;:;tigi gun konu$malann uzamasma ve
34
DI~i~leri Bakanhgl'na Fransa Parlamentosu'ndan Mosyo Chiseren Tarafmdan
Gi:inderilen Mektup i~in bkz. BOA, HR.SYS., 1922/106, 18 Kaslm 1895; Osmanlz
Belgelerinde ... , s.51-52.
342
343
Ytldtz DEVECi BOZKU~
HO~GORODEN
diger be~ konu?macmm
olmayi ba$arml$lardlr35•
VOL AYRIMINA ERMENiLER / CiLT 4
Sason olaylan hakkmda konusmalanna
engel
J
M6sy6 Hanotaux'un
Fransa Parlamentosu'nda yaptigi bir baska
~{onu$mada Osmanh Imparatorlugundeki
Ermenilerin bagimsizhk taleplerine karsm hicbir yerde ~ogunluk olmadiklanm bildiklerini belirtmesi,
Pranstzlarm daha 0 donemde Ermenilerin taleplerini ne kadar gen;ek
disi oldugunun kendi kendilerine itirafidrr:
Osmanli Imparatorlugu'nun idaresinde bulunan ve simdi tek tartisma konusu olan bu vilayetlerdeki Ermeni halkmm, elimizdeki istatistiklerden anlasildigi gibi turn Osmanh ahalisine gore yiizde on ucten
fazla olmadigi bir gercektir. Anadolu vilayetlerindeki Ermenilerin toplam
miktan suphesiz
milyon degildir, Zaten Ermeniler bahsedilen eyaletlere e§it miktarda degil, bazr yerlerde 81kve bazi yerlerde dagmik bir
sekilde bolii:nmti,~lerdir. Sozun kisasi hicbir vilayette bir nokta bulunamaz ki orada bu zavalli ahali hakikaten c;:ogunlukta oisun ve etrafmda
bir sekilde muhtariyet idaresi usulunun uygulanabilecegi bir merkez
olusturulabilsin'".
us:
Mosyo Hanotaux'un Parlamentoda yaptigikonusma
Ermeni olaylannm ilk kez ne zaman ve hangi nedenlerle ortaya 9-kt1g1,Errnenilerin
hangi yontemlerle olaylan dunya kamuoyuna yaydlil konularma da
dikkat t;:ekmektedir. 1878-18.81 yillannda BerlinAntlasmasi
ve 1(J_bns
Mukavelenamesi'nde
Avyupa ve ozellikle ingiltere Ermenilerm duru~
muyla ilgileniyordu. Fakat bir Ermeni fesat hareketi ilk olarak sadece
1885 Yllmda duyuldu. Ermenilerden Fransa, ingiltere ve Avusturya'ya
dagtlanlar intikam duygularma kaplldllar. Komiteler kurup, gazeteler
<;:lkararak hararetle bazl telkinlerde bulunmaya ba$ladllar. St. Dennis'de
Luzinyan'm kabri iizerinde gbsteriler yapIldl. Fesat hareketi Fransa'da
yaYlldlysa da ingiltere'de biiyiidii ve incil cemiyetleri tahriklere ba$ladllar. Bu hareket yava$ yava$ kiirsiilerden toplantl yerlerine, sonra
da sokaklara hatta parlamentoya yaYlldl. Hiikiimet dahi bu problemle
ugra~mak zorunda kaldl. GiidiiIen amac;:Osmanlt idaresinin yoIsuzluk35
36
Osmanh imparatorlugu'nun Paris BiiyiikeIc;:iligindenDl~i~IeriBakanhgma
187 Numarah Yazl i~in bzk. BOA, HR.SYS., BeIgeNo:2865/11, 19 Temmuz
Osmanlz Belgelerinde ... , s.149-153.
Osmanh imparatorlugu'nun Paris BiiyiikeIc;:iligindenDl~i~IeriBakanhgl'na
597 Numarah Telgraf i<;inbkz. BOA, YA.HUS., BeIge No:362/8, 8 Kaslm
Osmanlz Belgelerinde ... , s.75-76.
ihli t I rafta tabiiyet degi$tirme hususunda Fransiz yone188 8 tan 1 e g
'd P . buvuk L ilix->·
. '.
"1, 'e kolayhk saglarken 9 Mart 1907
e arts ~Y ~ ...e ~ &~ntrrm Em'l.enuer
'..
.1
Brmenilenn Fransiz
. . e1 bir ill-er telgra:fta lse Fransa ya ge.~.en .
.
den g". en _
g
ede bazt Slkmt).].ar ya~adlldanTll ve bu stl(ln~arm
vata.11aal?h~l.~ ge0D"k"
i'riin 1869 taribli tabiiyet degi9tirme
giderihneSl Wm. PraI;lsa Hu umetl ru
..'
d d uldugu
. ..
. . . d d -' iklik yapmas126 bususu nzerin e ur
ruzamnamesm · e ..e.gI9 .. ...:.......
inin tabiiyet degi9tirme konusunda
d .a FranslZ yon~u-u: _.
oriiluyor. Bu
.
.
.
..
g
. d b' deOic:iklik sergiledlgme isaret etmektedu.
Gelen
1904;
Gelen
1896;
tutumun: a
ir
l::>-"'-'
.
FRANSIZ YONETiMiNiN
ERMENiLERiN .YA~ADIGI
YERLERDE REFORM YAPILMASI TALEBI
.
.
t1a .'
.dmdan biiyuk dev letler OSlnanhd:!:n ErmeBerlin An ~masl run ar
.
.
- .b
. lahatlar
nilerin ya?adl~ ye:rlerde An:t1a~manm61. m~dd~sl gere~l ;Z115 da
. unasmi tale etroeye ba91aIDl~tl. Pransa mn yam sua usya
'.
yap,
p.
.. Iik bi takun l:slahatlann yapilmasd{onustmda
Vilayette Ermenilere yone 1 IT
bazi giri{,imlerde bulunmaya ba{'Iaml{'tl.
.:
.
.nl
. '1·'
.bir tfu m udahalesl olarak
we devletlerinOsma
mID l~ 19 enne .
.
.
..
B..uyun
ue
.
al 1 . M·· . Siireyya Beye gore
d d .~.rle.nditebilecegirnJz reform t ep en,. umr
.
a ege
".
lar Munir Siireyya Bey, Ingiltere, Fransa ve Rusya
Sa-son olaylan ile bas
. _. .
1. . rul n tahkikat komisyonlanna
'el9.1erinin Sason olaylan nedemyle 0 u§tU1: . a ..21 0 - lk.1895 tarihinde
.
a1"1
ill .' . "mlerine b~dIklanru
ve . ca
katilm an i e eglIl~I.
.
.
.240 ak 1895 ta:rihinde yaparak
MU9'a gelen komisyonun ilk toplantlSlnl.- . . c. . .
burada baZl kararlar aldlklanm {'oyle dlle getmr.
cUtI
'lde iken Mosyo Kanbon Fransa Dl~i~leri bakamna
Durum b u ~ek 1
.
'b'
t
onderdigi bit mektubul'lda son zamanlardalstanbulda
az~c~.n~~~.
g .
d.
Id'/Tini bildirerek polis te;lkilatuun kotulugu,
olaylan mey ana ge IE>
.
•
..
1d
m~
'.
. 1 rill I-Ilristiyanlara kar~l i~lenecek dnayetlenn.guze
avra.
Imam a
..
. tL '.
'b' eylerin ba~kentm
Idugu taizmdaki vaa.z ve na51ha . en vs·.w 1 ~
0..
lig-.ini sag"layacak mahiyette olmadlgrm diger vilayetlerde d~r~guvell
..
l'
. tir -0 devlet sefirlennm
mun belld daha koili oldugunu be rrtm41 . c;:.
.
.abanalarla rahip1eri ve eskiden·be:ri sefaretler~~n.h~~ye
bekleyel~
Yb'~tUnEhristiyan:larm
gi.ivenlig-ini saglamak I<;in bi(. ;;~yl~r yapll
u
..
. .
haIlun".
nlii?;lm saglamaya
maSl geniktigiinananda
oldukl(!.r).m,
guve
..'
r
. . k tedbirlerin ahnarak ~imdiye kadar mevc::ut 01mayan po IS
Y:l:)rayac::a .
-------~1-:--:-:N:-:.2:::8:::66-::1;.:;3:-;:;2--:9~M;:;.art
1907' Osman II Belgelerinde ... , s.180.
26 BOA, HR.SYS., Be ge o.
,
'
337
344
HO~GiiRODEN VOL AYRIMINA ERMENiLER / du 4
teskilatmm kurulmasml Babiali'dsn talep etmek uzere aralannda
gorusmeys karar verdiklerini de amirine bildirrnistir-",
Ermenilere yonelik reformlarla ilgili 1913 tarihli bir baska belgedo
ise yazar Mosyo Victor Berar ile Bogos Nubar Pasa'mn Ermeni Meselesi
hakkmdaki konferanslannm
bilgilerine yer verilmistir, Konferansta
Ermenilerin yasadiklan yerlerde lslcihatlarm yapilmasi, bu lslahatlann
nasil yapilacagI, Alman basmin Ermenilere yonelik destegi, ingiltere,
Rusya ve Fransa'nm Dogu Anadolu'yu kendi aralannda payla{imalanna
'sessiz kahnamayacag,., bu durumda Fransa'ya da Suriye'nm verilmesi
gerektigi konu1.a.nna yer verflmistir. Aym konferan.sta Bogos N ubar Pasa
da Mosy6Victor Berar'ldestekleyen
bir kcnusma yaparak, Ermenilerin
istiklal ve muhtariyet: gibi ger~ekle$mesi milmku.n elmayan hayaller ile me§gl.,lZolmachldannr ve Masyo Victor
aslmda Osmanh kalmak istedigini,
Berar'm ken dilerin e tavsiye etmis oldugu islaharlar dl~nnda hit;bir-emellerinin olmadlgull ve bu lslahatlllAvrupa geaetimi altmda yapilmasinm
hem genel bansm muhafazasi ve hem de Osrnanh Imparatorlugu'nin
ve Ermenilerin asil ve gercek '~al'lanmn
temini noktasmdan onernli
ve gerekli bulundugunu soylemistir>.
Yine 1913 tarihli Mat Pasa'dan Said Halim Pa.{ia'ya gonderilen
telgraf Bogos Nubar Pa$a,onderligindeki Errneni lobisinin Osmanhya
yapilacak olan yardimlarr nasil engelledigine de yer veriyor:
Fransiz Asya Komitesi dun aksarn General Lacroix, Buxton, Lepsius
ve Milliukof ba~kanhgmda gizli bir oturumla toplanrms ve yirmi
kadar delege burada, Ermenilerin yasadiklan bolgelerds uygulanacak
reformlar hakkmda Bogos Pasa'yi dinlemi~lerdir. TartI~malardan
sonra bir kontrolun gerekliligi hakkmda anlasmava vanlmis ve sonuc
olarak bugun Bogos Pa~a nezdinde azel bir oturumla reformlar hayata
ge~irilmeden Osmanh Imparatorlugu'na mali yardlm yapllmamasl
i~in bUyiik devletlere ~agnda bulunulmasl yanunde tavsiye karan
almml~tIr.
Munir Siireyya Bey'e gore devletlerin lslahat konusunda bu kadar
lsrarCI davranmalan oncelikle Osmanhya kar$l hep muhafaza ettikleri
27
28
Milni~ Silreyya Bey, Ermeni Meselesinin Siyasf ... , 5.27.
Paris Buy(lkld~isi Rlfat Pa$a'd:irnD~~i~leriBakaul Said Halim Pa~a'ya gonderilen
yazli~in bzk BOA,HR.SYS., Belge'No:2817-1/110, 2817-11118,7 Haziran 1913;
Osmanl! BelgelerimJe ... , s.195-197.
Ylldlz DEVECi BOZKU~
dusmanca egilimlerden, ikinci olarak gazete, kitap ve konferans seklindo
uzun zamandrr cesitli ulkelerde ve ozellikle Fransa, Rusya ve Kuzey
Amerika'da surdurulen yogun ve etkili propagandamn
kamuoyunda
biraktigi derin tesirden, ucuncu olarak da MU$ tahkikat komisyonunda
bulunan Fransiz, ingiliz ve Rus delegelerinin aleyhimizde hazrrlayip
hukumetlerine sunduklan ve San Kitap'ta da yer alan, sert ifadeler ve
korkunc iftiralardan kaynaklanmaktadir".
FRANSIZ YONETiMiNiN ERMENi
NUFUSUNA DAiR A<;IKLAMALARI
incelenen arsiv belgelerinde soz konusu donemde Ermeni nufusuna
clair bilgilere de rastlanmistrr. Ni.ifus bilgilermin yer aldl~ bir telgr~f~a
10 milyonluk Musluman nufusuna karsihk tilkede .6?a..O?O Ermemnm
ya$achw belirtilmistir. Musluman nufusun yUzde.blr:~ ~i1e o~l:l~tur.01~yan Ermenilerin Osmanh milletini bolmeye yonehk gm:~11ll1e,nrunhicbir
sekilde.kabul edilmey:eceginin ar;tklanrutp belgede Berlin ~_tla$ma~l~a
imza koyan devletlerin de bu duruma izin vermeyeceklerinin
alti ?Z11mistir, Aynca Ermenilerin Avrupa'yi bolucu faaliyetlerininmerk~zl
yap~
tiklari gerekcesiyle Osmanli yonetimininAvrupah
devletlerd~n ~1kelen
smirlan dahilinde bulunan ve siyasi olaylara karrsrms Ermenilerin smir
disi edilmelerinin talep edildigi de gorulmektedir.
Ermeni nufusuna dair bazi bilgilere Fransa Disisleri Bakanhgi'mn
beyanatlannda da rastlanmistir, Denemin Dl$i$leri b~<a~ Mosyo ~anotaux beyanatmda Ermeni nufusununyaklasik
olar~k 3 mil~on .~ldugl1nu
iddia etmistir. Buna karst bu donemde ulkedeki Erm~m nufu~unu~
900 bin dolaylarmda iken bilincli elarale 3 milyona.yakm gosterilmesi
Osmanh yonetimi tarafmdan kuskuyla karsilanrmsnr.
FRANSA'DAKi
ERMENiLERiN
FAALiYETLERi
Fransa'da bulunan Ermenilerin buyuk bir klsml yasa dl$l yollarla
gelen ve Osmanh aleyhinde faaliye:tlerde bulunm~~ Erm;nilerde~n,olu~
{iuyordu. Bu nedenle donemin Hariciye naZm Arn Pa~a
~an,~ teb
Osmanh BOyiikel~iliginden
sIk butada bulUTIan Ermenilenn nufusu
ve faaliyetleri konusunda rapa,rIar istedigi yazl~malardan anla~i1ma~tadtr. Anca,k kQnuyla ilgili Esad Pa~a'dan Hmgye nazmna verilen
cevapta Paris'teki Ermenilerin faaIiyetletinin gizh olarak yi.irlitUlmedigl
sm
r:m
~u.'
29
Miinir Siit~yya Bey, Ermeni Meselesinin SiyasL, s.49.
338
339
HO~GtiRODEN VOL AVRIMINA ERMENilER /
ou 4
Vlldlz DEVECi BOZKU~
ve kendisinin gelismeleri yakmdan takip edecegini bildiren cevabi aslmda
soz konusu donernde henuz Osmanh diplomatlarmm Ermeni faaliyetleriyle ilgili gelismelerden haberdar olmadiklarma isaret etmektedir.
Nitekim Paris'teki Osmanh buyukelciligins gonderilen ve Esad Pasa ile
St. Petersburg'daki buyukelci Sakir Pasa'mn verdigi bilgiler arasmda bir
tutarsizhk oldugunu gosteren telgrafiar da Paris'teki Osmanh diplomatmm Ermeni faaliyetlerini henuz yakmdan takip etmedigini dogrular
mahiyettedir.
Fransa'daki Ermenilerin bir diger faaliyeti de Fransiz yonetiminin
onde gelen isimleri ile bir araya gelerek bazi taleplerde bulunmalan
olmustur, Yapilan yazismalardan Fransiz Disisleri Bakanlannm Ermeni
heyetlerini kabul ettigi bilgilerine yer verilirken soz konusu heyetin
Bakanlar ile ne tur konularda gorii~iildiigii ve gelen heyetle ilgili detayh
bir bilgi ya da arastrrmarnn yapilmadigi anlasilmaktadir,
Ote yandan
daha sonraki tarihlerde yapilan yazismalardan Ermenilerin Berlin Antlasmasmm 61. maddesinin uygulanmasi konusunu Fransiz hukumetinin ele almasmi saglamak amacryla bazi girisimlerde bulunduklan
anlasilmaktadir,
Arsiv belgelerinde Fransa'da Ermenilerin Osmanh Hukumetini elestiren siyasi icerikli toplantilar gerceklestirdikleri hususunda da onemli
yazismalar bulunmaktadir.
Ornegin Paris'te yapilan bir toplantida;
1. Son Adana katliamlanyla
ilgili Ermenilerin
sikayetlerini
sun-
mak,
2. Katliam yapan kisilere karst alman baski tedbiderinde
hukumetinin tarafhhgmi protesto etmek.
Osmanh
Gibi gundem maddelerinin yer almasi bu toplantmm siyasi i~eriginden ote Osmanh aleyhinde yapilan bir propaganda faaliyeti oldugunu
dusundurrnektedir.
Fransa'da Ermenilerin ust duzey Franstz yoneticilerinin
dikkatini Ermeni Meselesi'ne cekmek icin bircok yola basvurduklanna
dair
onernli belgelerde bulundurmaktadir, Ornegin Paris'teki bir Errneni
tarafmdan Fransa Cumhurbaskanma
yazilan bir mektupta Turkiye ve
Tiirklere yonelik hakaretler edilirken ote yandan Berlin Antlasmasi'm
imzalayan devletlerin Balkan Savasi'ndan dogan sorunlarm cozume
goz onunde bulundurduklanru
aciklarms olmalandir, Bu durum asImda
Ermenilerin lobicilik faaliyetlerine
daha 0 yillarda etkin bir sekilde
surdurdugunu gostermesi acismdan onemlidir.
FRANSIZ YONETiMiNiN ERMENi
TUTUKLULARA YONELiK TUTUMLARI
1897 yihna gelindiginde Fransa'da Ermeni faaliyetlerinde bir hareketlilik oldugu gorulmektedir.
Fransa'daki Osmanh diplomatlarmm
gonderdigi telgraflarda Osmanh Imparatorlugu'nda kansikhk cikardiklan
gerekcesiyle Marsilya'ya surulen bazr Ermenilerin Fransiz vapurlariyla
Kibns'a donerek, Kibris'tan gemici kiyafetleriyle Fransiz vapurlarmi
kullanarak Iskenderun' a gectikleri burada bir takim kansikhklar cikarma
girisimlerinde bulunacaklan bilgilerine yer verilmistir:
Bolgede karisikhk cikanp ge~en sene Marsilya'ya surulen dort nefer
Ermeni bozguncusundan
ikisinin Fransiz posta vapuruyla Kibrrs'a
geldigi, diger ikisinin de bu sekilde Kibrrs'a gelerek diger arkadaslarryla birlestigi, dordunun gemici kiyafetinde olarak soz konusu Fransiz
vapuruyia Iskenderun'a ciktiklan, burada bulunan ingiliz zirhhsma girip
Ingiliz gemici tayfasi kiyafetine burunerek karaya ciktiklan, oradan da
Payas kazasma tabi Camhk koyune gittikieri ve Mart'm sonuna dogru
bir fesat cikaracaklan Mersin Mutasarnfhk
ve Kumandanhgi'ndan
haber verilmistir, Bunun uzerine Payas mevkiindeki askerin redif olmasi
dolayisiyla Adana'da bulunan nizamiye taburundan
bir zabit tayin
edilerek bir kansikhga meydan verilmemesi icin gonderilecegi Adana
Kumandanhgi'ndan bildirilmistir, Bununla beraber bahsedilen dart
bozguncuyu tanryip hemen yakalamalan icin bende bulunan fotograflar
ozel suvari ile Adana Kumandanhgi'na gonderilmis ve adi ge~en koyun
aranmasi icin kesin emir verilmistir?",
Marsilya'daki Osmanh diplomat! Mavroyeni Bey'in Tevfik Pasa'ya
gonderdigi bir baska telgrafta ise buradaki Ermenilerin bazr yardim
komiteleri aracihgiyla Isvicre ve Ingiltere'ye gonderildikleri ve bu nedenle
Marsilya'da Ermeni gocmen nufusunun neredeyse kalmadigi, aynca yetkililerin Marsilya'ya gelen tum Ermenilerden yasal belgeler konusunda
hassas davrandiklan belirtilmistir.
40
340
BOA, Y.PRK.ASK.,
s.93.
BeIgeNo:119/45, 13 Mart 1897; Osmanlz Belgelerinde ... ,
349
HO~GORODEN val AVRIMINA ERMENilER / uu 4
Vlldlz DEVECi BOZKU~
Mavroyeni Bey Marsilya'daki Ermenilerden yasal belgelere sahip
olmayanlarmm Fransiz hukumetinin tedbirlerine uygun olarak tutuklandiklanm da rapor etmistir. Mavroyeni Bey'in telgraflar gonderdigi bir
diger kisi ise Munir Bey'dir. Munir Bey'e Marsilya'ya gelen Ermenilerin
kimlik, ulasim ve hangi amaclarla buraya geldiklerine dair bilgi veren
detayh bir rapor hazirlarmstir, Bunun yam sira Marsilya'ya Ermeni gas:unun neredeyse durma asamasma geldigini, bu konularla ilgili arastirmalanna devam etmesini istiyorlarsa kendileri icin cahsacak bir garevliye
aynlan odenegin arttmlmasi hususuna yer verrnistir,
gelen Ermeni siyasi suclulann tabiiyet deglstirmelerinds
kolayhk sagladiklan ve bazen de Ermenilerin FranSIZ basmmda Osmanh aleyhinde
bir taknn yaymlar yapmalarma izin verdikleri goruluyor.
SONUC;
Osmanh Belgelerinde Ermeni-Fransiz Iliskileri 1879-1918 adh
kitaptaki belgelerden hareketle ortaya koymaya cahstigirmz donemin Osmanh-Fransiz-Ermeni iliskilerine dair belgelerin daha cok
Fransa'daki Ermenilerin faaliyetleri ile Fransiz misyonerlerinin Osmanh
Imparatorlugu'ndaki
faaliyetleriyle ilgili oldugunu soylernek mumkunduro Boylece 1879'dan 1918'e dek ges:en otuz dokuz yilhk sure boyunca
Fransa'daki Ermenilerin, basta Fransiz basmi olmak uzere kamuoyunu
yanhs bilgilendirmek, isyanci komiteler kurmak, FranSIZ ve Ermeni din
adamlanm siyasi islere alet etmek ve bircok olayda Fransiz yonetiminin
Osmanlmm is:islerine mudahale etmesini saglamak gibi etkin faaliyetler
surdurdukleri anlasilmaktadir,
Belgelerden hareketle bu donerndeki Ermeni-Fransiz iliskilerinin
goreceli olarak daha gayri resmi ve dolayh oldugunu soylemek mumkunduro Dolayisiyla bu donem iliskileri daha cok FranSIZ hukumet gorevlilerinin Fransa'daki Ermeni komitelerini desteklemeleri ve Osmanh
Imparatorlugu'ndaki
Ermeni vatandaslanm koruma bahanesine dayandlgl gorulmektedir. Ancak I. Dunya Savasmm baslamasiyla, Osmanh
Imparatorlugu itilaf Devletleri'ne karst savas ilan edince FranSIZ-Ermeni
iliskilerinin daha resmi ve dogrudan bir hal aldigi aldigi anlasilmaktadir.
Aynca bu iliskilerin daha sonra Ermeni militanlarm Dogu Lejyonu catisi
altmda FranSIZ ordusuna dahil edilmesi sonucunda ise tam bir isbirligine
donusmustur".
Ornegin ilk donemlerdeki belgelerde FranSIZ yonetimi
siyasi suclu bir takrm Ermenileri ulkesinde barmdirmanm yam srra bazi
yasa disi faaliyetlerine s:ogu zaman goz yumarken, daha sonra Fransa'ya
41
350
Palabiyik, "Eransiz Arsiv Belgeleri...", s.84.
Bunlarm yam sira bazr FranSIZ misyonerlerinin
Osmanh Imparatorlugu dahilinde de Ermeni siyasi suclularim maddi ve manevi yonden
korumalan altma aldiklan ve Ermeni olaylannm ortaya ctkmasma adeta
zemin hazirladiklan soylenebilir. Bu gelismelerin yasanmasmda
ilk
zamanlarda Fransa'da gorev yapan Osmanh diplomatlannm Fransa'daki
Ermeni komitelerinin faaliyetlerini takip etmekte yetersiz kalmalannm da onemli bir etkisi olmustur, Nitekim Osmanh diplomatlannm
buradaki Ermeni komitelerinin
faaliyetlerinin
farkma vardiklannda
da gelismeler karsismda sessiz kalmalan da sorunun ileri boyutlara
varmasma katkida bulunmustur.
17. yuzyilm ikinci yansmdan itibaren gelismeye baslayan Fransiz
Ermeni iliskileri 19. yuzyilda son derece aktifbir hal almistir. Soz konusu
iliskilerin inceledigimiz 1879-1918 yillari arasmdaki donernde ise adeta
iki tarafh bir cikara donustugunu soylemek mumkundur.
incelenen 75 belgedeki Fransiz- Ermeni iliskileri genel olarak birkac
alt bashga aynlabilir: Osmanh isyan faaliyetlerinde bulunmus Ermenilerin Fransa'ya illegal yollardan gas: etmesi, FranSIZ vatandashgma
gecmek icin Fransa devletine basvuran Ermeniler, Osmanh aleyhine
Fransa'da faaliyet gosteren Ermeniler vb konulardir,
Fransa'daki Ermeni faaliyetlerinin yam sira FranSIZ yonetiminin
Osmanh topraklanndaki faaliyetleri hakkmda da cesitli belgeler bulunmaktadir. Burada ise Fransiz diplomat ve misyonerlerinin
bolgede
Muslumanlar dismda basta Ermeniler olmak uzere Nesturi ve diger
etnik gruplan Osmanh aleyhine bazi faaliyetlerde bulunmalan icin ne
tur desteklerde bulunduklarma
dair belgeler yer almaktadir. Ozellikle
Fransiz diplomatlannm
isyan faaliyetlerinde bulunan Ermenilere para
yardimmda bulunmalan soz konusu desteklerinin en somut orneklerinden birini olusturmaktadir,
Sonne olarak Osmanh arsiv belgelerinden hareketle gerek Ermeni
milliyetciliginin dogusu ve gerekse de Osmanh Imparatorlugu'ndaki
Ermenilerin siyasi faaliyetlerinin ortaya cikmasmda FranSIZ yonetiminin aktif bir rol oynadigim soylernek mumkundur, Bu etkileri bazen
351
HO~GbRODEN Val AVRIMINA ERMENilER /
ou 4
dogrudan Fransiz yonetiminin bir diplomatiyla ilgili gonderdigi notalarla, reform talepleriyle ve millet meclisinde Osmanh aleyhinde yaptiklan konusmalardan
anlasilmaktadir, Bazen de Fransiz yonetiminin
Anadolu'da gorev yapan Fransiz misyonerleri aracihgiyla, Fransa'da
Errneni komitelerinin yaptiklan toplantilan destekleyerek ya da siyasi
tutuklularm yargl surecine mudahale ederek dolayh bicimde gormek
mumkundur.
Ylldlz DEVECi BOZKU~
lanm kesintisiz olarak ilan edip Avrupa'mn dikkatini cekmek; mudahale fikrini veya baska bir deyisle Avrupa'yi, dogu meselelerinde zorla
isteklerini desteklemeye bircok kez sevk eden Hachhk dusuncesini yava~
yava~ genisletmekti'".
FRANSA'DAKi ERMENi KOMiTELERi
Osmanh Imparatorlugu dahilinde bazi komite faaliyetlerinde bulunan Ermenilerin surgun edildigi daha once belirtilmisti, Surgunun yam
sira misyonerlik vb. faaliyetlerin neticesinde yasal ya da yasa disi yollarla
giden Ermeniler burada ozellikle Paris'te bir araya gelerek bazi komiteler
kurrnus ve bu komitelerin Osmanh aleyhinde bir takim dusmanca kiskirtma faaliyetlerde bulunduklarma
dair 1890 tarihli telgrafta, komite
uyelerinin cesitli Fransiz gazete ve burolanna ziyaretlerde bulunduklan
bilgilerine de yer verilmistir.
Fransa'daki Ermeni komitelerinin
bir diger faaliyeti de Osmanh
dahilinde bulunan Ermenilerin kiskirtilmasma yonelik cahsmalan olmustur. Ozellikle Londra ve Marsilya Ermeni Komitesi Ortak Sekreterligi
tarafmdan 9 Agustos 1892 tarihinde Adana Ermeni Baspiskoposu'na
gonderilen mektuplarm Osmanh'daki diger belli bash Ermeni komitelerine Ermeni din adamlan vasitasiyla iletilmesi komiteler ile din
adamlannm ortak cahsmalar yuruttugune isaret etmektedir.
Giderek Istanbul'da bir takim Ermeni olaylan ya~anmaya baslanmast nedeniyle bazi komite iiyeleri Ermenilerin Marsilya, Amerika ve
Avrupa'mn cesitli yerlerinde bazi talimatlar alarak Osmanh ulkesine
geri dondukleri gorulmus ve bu konuda bazi tedbirlerin almmasi yoluna
gidilmeye baslanmistir.
Ermeniler Fransa'da komitecilik faaliyetlerinin yam srra siyasi arenada da Fransizlar tarafmdan oy potansiyeli olarak degerlendirilmis ve
bazi Fransiz sosyalist milletvekilleri ihtilalci fikirlerini Ermenilere bu
yolla asilama cahsmalanm da yurutmuslerdir:
...Konusmacilar sozde adi gecen bolgede Ermenilerin endise icinde
bulunduklanm
soyledikten sonra ihtilal araoligryla hak ve hurriyetlerini elde etmek yolunda Leh, Finland ve Ermeni milletleri ile birlikte
37
352
Osmanh lmparatorlugu'nun
Paris Buyukelciligi'nden
Disisleri Bakanhgi'na Gelen
597 Numarah Telgraf icin bkz. BOA, Y.A.HUS., Belge No:362/8, 8 Kasim 1896;
Osmanlz Beigelerinde: .., s. 76-77.
345
HO~GtiRODEN val AYRIMINA ERMENilER / (ill 4
Ylldlz DEVECi BOZKU~
cahstiklarmdan dolayi Ruslann takdir edilmesine ve Berlin Antlasmasi
kararlannm tam olarak uygulanmasmm gerekli olduguna dair bir karar
almmasmi teklif etmislerdir, Osmanh ulkesi ve Rusya isleri konusunda
daha once gerceklesenler gibi bu toplantmm da herhangi bir etkisi olmaml~ Aurone, Le Matin, Vantransiran, gibi asm etkileriyle tanman bazi
gazeteler ayn tutuldugu zaman hukumetle hatta Muhafazakar Partiyle
baglantisi DIan gazeteler bile bu yolda herhangi bir haber yaymlamarmslardir. Bu munasebetle on ayak DIan Sosyalist milletvekillerin secim
zamanmm yaklasmakta olmasi yuzunden ihtilalci fikirlerini ilandan
baska amaclannm olmadigi aciktir.
belgelerden anlasilmaktadir.
Ornegin Fransa konsoloslugunda
tercuman olarak gorev yapan Kasabyan admda bir Ermeninin Diyarbakir'da
olaylarm meydana gelecegi yonunde asilsiz haberler cikararak Fransa
ve Ingiltere'nin Osmanh uzerinde baski kur:r:nasml saglamaya cahstrg:
goruluyor.
FRANSIZ BASININDA OSMANLI
ALEYHiNDEKi ASILSIZ HABERLER
Ermeniler Fransa'da yogun olarak bulunduklan Paris, Marsilya vb
yerlerde FranSIZ kamuoyunu etkilemeye yonelik basta din, basm, etnik
koken vb olmak uzere cesitli yollan denernislerdir. Fransiz gazetesi Le
Temps'te istanbul'dan dusmanca bahseden bir takim yazilar yaymlanmast Ermenilerin cahsmalan sonucu gerceklesmistir.
Esad Pasa'mn
11 Ekim 1890 tarihinde Said Pasa'ya gonderdigi telgraftaki bilgiler
Ermenilerin FranSIZ basmmi etkilemeye yonelik cahsmalan acismdan
dikkat cekidir, Buna gore Fransa'da cikan Le Martin gazetesi istanbul
kaynakh bir telgraftan hareketle Zeytun Ermenilerinin ayaklandiklari
haberini ve vali ile birkac askeri oldurdukleri bilgilerine yer vererek
Fransiz kamuoyunu etkilemeye cahsrmstrr. Bu iddialann asilsiz oldugu
Sadaret Yuksek Makarm tarafmdan aciklansa da Fransa'daki Ermenilerin
Osmanh'daki gelismeleri bu kadar yakmdan takip ederek ve carpitarak Fransiz basmma yansitrms DImaSI donernin kosullan goz onunde
bulunduruldugunda
ne kadar aktif bir orgutlenme icinde olduklanm
gostermesi bakirmndan dikkat cekicidir,
Bu gelismeler 0 kadar ciddi boyutlara varrmstir ki Hariciye bakam
Said Pasa ozellikle Avrupa gazetelerinde Osmanh aleyhinde cikan yazllardan duydugu rahatsizhgi sik sik dile getirmeye baslarms ve bu tur
yaymlann onune gecilmesi icin Osmanlmm dis temsilciliklerine
bir
genelge gondermistir,
Paris'teki Ermeni faaliyetlerinin giderek yogunlastigi ve bu faaliyetlerin bir kisrrunm Osmanh diplomatlan tarafmdan yakmdan takip
edildigi bir donernde Ermeni ogrencilerin Turkler ve Kurtler aleyhine
propaganda faaliyetlerine de giristikleri anlasihyor. Bu baglamda soz
konusu ogrencilerin Fransiz basmmdan Turklerin ve Kurtlerin kendilerine mezalim uyguladiklan haberlerini yaymlamalanm
istedikleri
gortiltiyor.
Fransiz basmmda Osmanh aleyhinde cikan yaymlann saYlsml
artmasi uzerine Paris buyukelciligi Osmanh Imparatorlugu'yla
ilgili
gazetelerde yer alan makalelerin ozetlerini Hariciye Nezareti'ne gondermeye baslarmstir. Bu makalelerle ilgili degerlendirmelerinde
yer aldigi
belgelerde Paris basmmm Osmanh lmparatorlugu'yla ilgili yazilan farkh
ulkelerden gelen haberlerden yola cikarak olusturdugu anlasihyor.
Fransiz yonetiminin
Ermeni faaliyetlerini
dogrudan desteklediklerini gosteren onemli belgelerden biri de 1918 tarihli telgraftrr.
Almanca yazilrms Isvec gazetelerinden
biri Ermeni isyam adiyla bir
makale yaymlanarak, Osmanh hukumeti aleyhinde gorus bildirmistir,
Adi ge~en makalede Ttirkiye karsiti bir akimm var oldugu ve bunun
Itilaf Devletleri'nin kiskirtmasi sonucu oldugu belirtilmekle beraber
ihtilal merkezinin Isvicre'de oldugu da soylenmektedir. Hatta Bern'deki
Fransa elcisi Bern'de bir konferans duzenlemek bahanesiyle hukumeti
tarafmdan bu akirm idareye memur edilmistir, Clemenceau bu sene
baslarmda Fransa Enstitusu azasmdarr Berar'i, Ermeni ihtilalcileri
ile irtibat kurmak ve Ermeni Doktorlarmdan
Sericyan ile gorti~mek
uzere Cenevre'ye gonderrnistir, Burada bir toplanti yapilrmstir. Berar,
Ermeni Meselesi'nden bahsederek Fransa Hukumeti'nin Ermenilerin
her turlu araca basvurarak Turkiye'ye karst mticadelede bulunacaklan
umidini beslemekte oldugu noktasi uzerinde israr etmis ve adi gec;:en
Basmda Fransa ve ingiltere konsoloslugunda
gorev yapan bazi
Ermeniler tarafmdan da zaman zaman asilsiz haberlerin ortaya atildigi
346
347
Vlldlz DEVECi BOZKU$
HO$GORODEN VOL AVRIMINA ERMENilER / Cill 4
hukumetin bu hususta gerekli olan meblagi karsilamaktan
cegini soylemistir".
c;:ekinmeye-
Yine 1918 tarihli bir diger telgrafta Charles Carroll adiyla Isvicre
gazetelerinde Tiirkiye aleyhine yaym yapan kisinin Carabet Carolian
isminde istanbullu bir Ermeni oldugu I. Dunya Savasi'nm baslamasiyla
Fransa'ya giderek Fransiz ordusunda gonullu asker olarak gorev yaptigi
ve terhis olduktan soma Tiirkiye aleyhine propaganda yapmak uzere
Isvicre'ye gonderildigi biliglerine yer veriliyor.
Fransiz basmmda Osmanh Imparatorlugu'ndan
gelen Ermenilerle
ilgili zaman zaman bazi asilsiz haberlere de yer verildigi gorulmektedir,
Marsilya'daki Osmanh diplomati Mavroyeni Bey soz konusu haberlerin
asilsiz oldugu bilgilerini Tevfik Pasa'ya soyle sunmustur:
.Mahalli basm on yedi anarsistin serbest birakildrgmi haber vermektedir, ancak bu haber diizmecedir. Benim gizlice ogrendigime gore ic;:lerinden ikisi, serbest kaldiktan soma Fransa'da kalmak icin Emniyet'ten
izin isternisler, fakat bu mahalli idare Fransiz Hukumeti'ne bunlarm
smir disi edilmelerini tavsiye etmistir'".
ERMENi DiN ADAMLARININ
FAALiYETLERi
Arsiv belgelerinde Fransiz din adamlan gibi Ermeni din adamlannm
da statulerini kullanarak bazi siyasi olusumlar icerisinde yer aldiklan
gorulmektedir.
Konuyla ilgili olarak 4 Agustos 1904 tarihinde Paris
diplomat! Munir Bey Hariciye nazm Tevfik Pasaya bir grup Ermeni din
adammm Ecmiadzin katogikosu adma bazr sikayetleri dile getirdiklerini
belirterek Franstz Cumhurbaskam ve Disisleri bakanmi ziyaret ettiklerini
rapor etmistir, Munir Bey adi gec;:endin adamlanmn ziyaretlerinden ve
sikayetlerinden duydugu rahatsizhgi Fransiz Disisleri bakanma ilettiginde aldigi cevap ise oldukca dusundurucu olmustur, Nitekim Fransiz
Disisleri bakam soz konusu din adamlan ile gorusmesinin
Ermeni
Meselesi'yle yakmdan ilgilenen bazi milletvekillerinin
baskisi sonucu
gerceklestigini belirtrnistir. Aynca kendileriyle gorusulmemesi halinde
soz konusu milletvekillerinin basmda bir kargasa cikarma olasihklanru
38
39
348
1888 tarihli telgrafta tabiiyet degistirme hususunda Fransiz yonotimi Ermenilere kolayhk saglarken 9 Mart 190Tde Paris buyukelciliginden gelen bir diger telgrafta ise Fransa'ya gelen Ermenilerin Fransiz
vatandashgma gec;:mede bazi sikmtilar yasadiklanm ve bu sikmtilann
giderilmesi icin Fransa Hukumeti'nin
1869 tarihli tabiiyet degistirrne
nizamnamesinde
degisiklik yapmasr" hususu iiierinde duruldugu
goruluyor, Bu da Fransiz y6netiminin tabiiyet degistirrne konusunda
tutumunda bir degisiklik sergiledigine isaret etmektedir.
FRANSIZ YONETiMiNiN
ERMENiLERiN YA~ADIGI
YERLERDE REFORM YAPILMASI TALEBi
Berlin Antlasmasi'nm ardmdan buyuk devletler Osmanhdan Ermenilerin yasadigi yerlerde Antlasrnanm 61. maddesi geregi bazi islahatlar
yapmasml talep etmeye baslarmsti. Fransa'nm yam sira Rusya da alti
vilayette Ermenilere yonelik bir takim islahatlarm yapilmasi konusunda
bazr girisimlerde bulunmaya baslarmsti.
Buyuk devletlerin Osmanlmm ic islerine bir tur mudahalesi olarak
da degerlendirebilecegimiz
reform talepleri, Munir Siireyya Beye gore
Sason olaylan ile baslar, Munir Siireyya Bey, ingiltere, Fransa ve Rusya
elcilerinin Sason olaylan nedeniyle olusturulan tahkikat komisyonlarma
katilmalan ile ilk girisimlerine basladiklanrn ve 21 Ocak 1895 tarihinde
Mus'a gelen komisyonun ilk toplantisim 24 Ocak 1895 tarihinde yaparak
burada bazi kararlar aldiklarmi soyle dile getirir:
Durum bu sekilde iken Mosyo Kanbon Fransa Disisleri bakamna
gonderdi!F bir mektubunda son zamanlarda Istanbul'da bazi cinayet
olaylan meydana geldigini bildirerek polis teskilatmm kotulugu,
imamlarm Hiristiyanlara karst islenecek cinayetlerin giizel davrams
oldugu tarzmdaki vaaz ve nasihatleri vs. gibi seylerin baskentin
guvenligini saglayacak mahiyette olmadigmi diger vilayetlerde durumun belki daha kotu oldugunu belirtmistir, (j~devlet sefirlerinin
yabancilarla rahipleri ve eskiden beri sefaretlerden himaye bekleyen
butun Hrristiyanlarm guvenligini saglamak icin bir seyler yapilmasi gerektigi inancmda olduklanm, halkm guvenligini saglamaya
yarayacak tedbirlerin almarak simdiye kadar mevcut olmayan polis
Disisleri Bakam Nesimi Bey'den Bern Buyukelcisi Fuad Selim Bey'e gonderilen yazt
icin bkz. BOA, HR.SYS., Belge No:2885/41, 19 Nisan 1918; Osmanli Belgelerinde. " ,
8.219-220.
Mavroyeni Bey'den Tevfik Pasa'ya gonderilen yaZl icin bkz. BOA, HR.SYS., BeIge
No:2802-4, 2749/25, 12 EyIiiI1896; Osmanlz Belgelerinde ... , s.106.
26
BOA, HR.SYS., BeIge No:2866/32, 9 Mart 1907; Osmanlz Belgelerinde ... , s.180.
337
HO~GORODEN VOL AVRIMINA ERMENiLER / CiLT4
teskilatimn kurulmasmi Babiali'den talep etmek uzere aralannda
gorusmeye karar verdiklerini de amirine bildirmistir'".
Ermenilere yonelik reformlarla ilgili 1913 tarihli bir baska beIge de
ise yazar Mosyo Victor Berar ile Bogos Nubar Pasa'nm Ermeni Meselesi
hakkmdaki konferanslarmm
bilgilerine yer verilmistir. Konferansta
Ermenilerin yasadiklan yerlerde islahatlann yapilmasi, bu islahatlarm
nasil yapilacagi, Alman basmm Ermenilere yonelik destegi, Ingiltere,
Rusya ve Fransa'nm Dogu Anadolu'yu kendi aralannda paylasmalanna
sessiz kalmamayacagi, bu durumda Fransa'ya da Suriye'nin verilmesi
gerektigi konularma yer verilmistir, Aym konferansta Bogos Nubar Pasa
da Mosyo Victor Berar'i destekleyen bir konusma yaparak, Ermenilerin
aslmda Osmanh kalmak istedigini, istiklal ve muhtariyet gibi gerceklesmesi miimkiin olmayan hayaller ile mesgul olmadiklanrn ve Mosyo Victor
Berar'm kendilerine tavsiye etmis oldugu islahatlar dismda hicbir emellerinin olmadrgmi ve bu islahatm Avrupa gozetimi altmda yapilmasmm
hem genel barism muhafazasi ve hem de Osmanh Imparatorlugu'nin
ve Ermenilerin asil ve gercek cikarlarrrnn temini noktasmdan onemli
ve gerekli bulundugunu soylemistir'".
Vine 1913 tarihli Rifat Pasa'dan Said Halim Pasa'ya gonderilen
telgraf Bogos Nubar Pasa onderligindeki Ermeni lobisinin Osmanhya
yapilacak olan yardimlan nasil engelledigine de yer veriyor:
Pransiz Asya Komitesi dun aksam General Lacroix, Buxton, Lepsius
ve Milliukof baskanhgmda gizli bir oturumla toplanrms ve yirmi
kadar delege burada, Ermenilerin yasadrklan bolgelerde uygulanacak
reformlar hakkmda Bogos Pa~a'YI dinlemislerdir, Tartismalardan
sonra bir kontrolun gerekliligi hakkmda anlasmaya vanlrms ve sonuc
olarak bugun Bogos Pasa nezdinde ozel bir oturumla reformlar hayata
gee;:irilmeden Osmanh Imparatorlugu'na mali yardim yapilmamasi
icin buyuk devletlere cagnda bulunulmasi yonunde tavsiye karan
almrmstrr,
Munir Siireyya Bey'e gore devletlerin islahat konusunda bu kadar
israrci davranmalan oncelikle Osmanhya karst hep muhafaza ettikleri
27
28
338
Munir Sureyya Bey, Ermeni Meselesinin Siyasf ... , s.27.
Paris Buyukelcisi Rifat Pasa'dan Disisleri Bakam Said Halim Pasa'ya gonderilen
yazl icin bzk, BOA, HR.SYS., Belge No:2817-1/110, 2817-1/118, 7 Haziran 1913;
Osmanli Belgelerinde ... , s.195-197.
Vlldlz DEVECi BOZKU~
dusmanca egilimlerden, ikinci olarakgazete, kitap ve konferans seklinde
uzun zamandir cesitli ulkelerde ve ozellikle Fransa, Rusya ve Kuzey
Amerika'da surdurulen yogun ve etkili propagandanm
kamuoyunda
biraktigi derin tesirden, ucuncu olarak da Mus tahkikat komisyonunda
bulunan Fransiz, ingiliz ve Rus delegelerinin aleyhimizde hazirlayip
hukumetlerine
sunduklan ve San Kitap'ta da yer alan, sert ifadeler ve
korkunc iftiralardan kaynaklanmaktadir'".
FRANSIZ YONBTiMiNiN ERMENi
NUFUSUNA DAiR A~IKLAMALARI
incelenen arsiv belgelerinde soz konusu donemde Ermeni nufusuna
dair bilgilere de rastlanrmstrr, Nufus bilgilerinin yer aldigi bir telgrafta
10 milyonluk Musluman nufusuna karsilik ulkede 600.000 Ermeninin
yasadigi belirtilmistir. Musluman nufusun yuzde birini bile olusturrnayan Ermenilerin Osmanh milletini bolmeye yonelik giri~imlerinin hicbir
sekilde kabul edilmeyeceginin aciklandigi belgede Berlin Antlasmasma
imza koyan devletlerin de bu duruma izin vermeyeceklerinin
alti cizilmistir. Aynca Ermenilerin Avrupa'yi bolucu faaliyetlerinin merkezi yaptiklan gerekc;:esiyle Osmanh yonetiminin Avrupah devletlerden ulkeleri
simrlari dahilinde bulunan ve siyasi olaylara kansmis Ermenilerin smrr
disi edilmelerinin talep edildigi de gorulmektedir.
Ermeni nufusuna dair bazi bilgilere Fransa Disisleri Bakanhgi'mn
beyanatlannda da rastlanrmstir, Donernin Disisleri bakam Mosyo Hanotaux beyanatmda Ermeni nufusunun yaklasik olarak 3 milyon oldugunu
iddia etmistir. Buna karst bu donernde ulkedeki Ermeni nufusunun
900 bin dolaylannda iken bilincli olarak 3 milyona yakm gosterilmesi
Osmanh yonetimi tarafmdan kuskuyla karsilannustir.
FRANSA'DAKi
ERMENiLERiN
FAALiYETLERi
Fransa'da bulunan Ermenilerin buyuk bir kisrm yasa disi yollarla
gelen ve Osmanh aleyhinde faaliyetlerde bulunmus Ermenilerden olu-"
suyordu, Bu nedenle done min Hariciye nazm Arif Pasa'nm Paris'teki
Osmanh Buyukelciliginden sik sik burada bulunan Ermenilerin nufusu
ve faaliyetleri konusunda raporlar istedigi yazismalardan anlasilmaktadir, Ancak konuyla ilgili Esad Pasa'dan Hariciye nazmna verilen bir
cevapta Paris'teki Ermenilerin faaliyetlerinin gizli olarak yurutulmedigi
29
Munir Sureyya Bey, Ermeni Meselesinin Siyasi ... , s.49.
339
Ylldlz DEVECi BOZKU~
HO~GtiRUDEN VOL AYRIMINA ERMENilER / Cill 4
ve kendisinin gelismeleri yakmdan takip edecegini bildiren cevabi aslmda
soz konusu donernde henuz Osmanh diplomatlannm
Ermeni faaliyetleriyle ilgili gelismelerden haberdar olmadiklarma isaret etmektedir.
Nitekim Paris'teki Osmanh buyukelciligine gonderilen ve Esad Pasa ile
St. Petersburg'daki buyukelci Sakir Pasa'mn verdigi bilgiler arasmda bir
tutarsizhk oldugunu gosteren telgrafLar da Paris'teki Osmanh diplomatmm Ermeni faaliyetlerini henuz yakmdan takip etmedigini dogrular
mahiyettedir.
Fransa'daki Ermenilerin bir diger faaliyeti de Fransiz yonetiminin
onde gelen isimleri ile bir araya gelerek bazr taleplerde bulunmalan
olmustur, Yapilan yazismalardan Fransiz Disisleri Bakanlannm Ermeni
heyetlerini kabul ettigi bilgilerine yer verilirken soz konusu heyetin
Bakanlar ile ne tur konularda goru$uldugu ve gelen heyetle ilgili detayh
bir bilgi ya da arastirmanm yapilmadigi anlasilmaktadir. Ote yandan
daha sonraki tarihlerde yapilan yazismalardan Ermenilerin Berlin AntIasmasmm 61. maddesinin uygulanmasi konusunu Fransiz hukumetinin ele almasim saglamak amaciyla bazr girisimlerde bulunduklan
anlasilmaktadir.
Arsiv belgelerinde Fransa'da Ermenilerin Osmanh Hukumetini elestiren siyasi icerikli toplantilar gerceklestirdikleri hususunda da onernli
yazrsmalar bulunmaktadir, Ornegin Paris'te yapilan bir toplantida:
1. Son Adana katliamlanyla
ilgili Ermenilerin
sikayetlerini
sun-
mak,
2. Katliam yapan kisilere karst alman baski tedbirlerinde
hukumetinin tarafhhgim protesto etmek.
Osmanh
Gibi gundern maddelerinin yer almasi bu toplantmm siyasi iceriginden ate Osmanh aleyhinde yapilan bir propaganda faaliyeti oldugunu
dusundurmektedir.
Fransa'da Ermenilerin ust duzey Fransiz yoneticilerinin
dikkatini Ermeni Meselesi'ne cekmek icin bircok yola basvurduklanna
dair
onemli belgelerde bulundurmaktadir.
Orne gin Paris'teki bir Errneni
tarafmdan Fransa Cumhurbaskanma
yazilan bir mektupta Turkiye ve
Turklere yonelik hakaretler edilirken ate yandan Berlin Antlasmasi'm
imzalayan devletlerin Balkan Savasi'ndan dogan sorunlarm cozume
340
kavusturulmasi icin yapacaklan bir toplantida Ermeni Meselesi'nin
goru~ulmesi tale bin de bulunduklan anlasihyor.
de
Kitapta yer alan 66 numarah belgede Avrupa'da ve Misir'da ya~ayan
bazr Ermeni yazarlarm Paris'te bir araya gelerek bir komite kurduklan
ve Ermenilerin yasadiklan yerlerde hizh ve ciddi islahat yapilmasi icin
buyuk devletlerin mudahalesini davet etmek girisiminde bulunduklan
bilgilerine yer verilmistir'",
Fransa'da komite faaliyetleri icerisinde bulunan Ermeniler arasmda
daha once Osmanh Imparatorlugu bunyesinde gorev alnus ancak gorevini
kotuye kullandigi icin gorevden uzaklastmlan Ermeniler de bulunuyordu.
Iste Nouridjan Efendi de bunlardan biriydi. Nouridjan Efendi Paris'te
bir Ermeni Gonullu Komitesi kurarak seferberlik sebebiyle ulkelerine
donmek uzere olan bazi Ermeni genclerini kandmp Fransa ordusuna
gonullu kaydettirmeye
ve hatta bazilanm da tehditle ve korkutmak
suretiyle emellerini ger~ekle~tirmeye cahstigr" haberleri 1914'te Paris
konsolosu Galip Sevki'nin gonderdigi telgrafta yer alrmstir,
FRANSIZ MiLLET MECLisiNDE
ERMENi MESELESi
Belgelerde Fransa'daki Ermenilerin ger~ekle~tirdikleri faaliyetler
neticesinde ~ogu zaman basarih sonuclar elde ettiklerine isaret etse de
bazen tam tersi durumlann oldugu da anlasilmaktadir.
Orne gin Ziya
Pasa'nm Fransiz Millet Meclisi'nde George Buisson'un Anadolu'daki
kargasalarla ilgili verdigi konferansi bu kategoride degerlendirmek
mumkundur,
Ziya Pasa, Said Pasa'ya gonderdigi raporda soz konusu konferansta,
Buisson'un konferansta Ermeni katliammm ingiltere tarafmdan uydurulmus bir masal oldugunu, Ingilizlerin kendi amaclanna ulasmak icin
zor ve kuvvet kullandiklan, bunu basaramadiklarmda
iftiraya basvurduklan bilgilerine yer vermistir, George Buisson'un Ermeni karrsikhklarmm aslmda Avrupa'da ilk kez ortaya ciktigmi ve ingilizlerin bu
durumdan yararlandiklarim
aciklarms olmasi bir bakim soz konusu
30
31
Viyana Buyukelcisi Huseyin Hilmi'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazl icin
bkz. BOA, HR.SYS., BeIge No:2817-l/44,
8 Subat 1913; Osmanlz Belgelerinde ... ,
s.192-193.
Paris Konsolosu Galib Sevki Bey'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazl icin
bkz. BOA, HR.SYS., BeIge No:2141/3,
19 Eylu11914; Osmanlz Belgelerinde ... ,
s.205-206.
341
-------~------------------'""l
HO~GORODEN VOL AVRIMINA ERMENilER /
ou 4
donemdeki ingiltere- Fransa iliskileri hakkmda
acismdan onemlidir,
Vlldlz DEVECi BOZKU~
da bir fikir vermesi
Buisson aynca 1862 yilmda (in gazetelerinin de aym sekilde vehim
ve hayalden ibaret, yani Fransiz ve ingiliz askerlerinin Cin'de bulunduklan sure icerisinde kadmlann namusuna tecaviiz ederek erkekleri
diri diri yaktiklan, cocuklan parca parca keserek tuzlayip yedikleri ve
bunun gibi bir takim mezalim ve dusmanhkta bulunduklan hakkmda
bazi iftiralar attiklanru hatirlatrms, Ermeni komitelerinin bu gibi uydurmalar konusunda Cinlileri geride biraktiklanru da belirmistir". Buisson
Anadolu'daki temel sorunlann aslmda bir takim hayvan surulerinin gasp.
edilmesinden dolayi her zaman oldugu gibi Ermenilerle Dogu Anadolu
halki arasmda meydana gelen bir miicadeleden ibaret oldugu ve bolge
memurlannm
askerlerin yardmum isterneye mecbur olduklanm ve az
cok catisma oldugunu, butun kansiklik hareketlerinde
oldugu gibi bu
catismada da bazr olen ve yaralananlar oldugunu ifade ederek Ermeni
sorunu konusunda Fransiz yonetimi ile ters dusmustur,
Burada ozellikle iizerinde durulmasi gereken husus Buisson'un
Anadolu'daki kargasanm temelinde ingilizlerin kiskirtmalanrnn oldugunu belirtmis olmasidrr. Ozellikle ingilizlerin bazr Ermenilere para
yardirm yaparak bu yonde ayaklanmalann
cikmasmi sagladrklarma
belirten Buisson aynca giiniimiizde de bircok yazarm iizerinde durdugu
hususlardan olan Ermenilerin neden devlet kuramadiklari konusuna
ise soyle acikhk getirmistir: Ermeniler kendilerini bir hukiimet halinde
sekillendirme konusunda yeteneksiz bir millet olduklarznz eski zamanlardan beri g6stermi~lerdir. Daha dogrusu Ermeniler tarih sayfalannda millet
adznz tastyacak bir millet degildir. Tarih sayfalanna g6z gezdirilecek olursa
bu milletin eskiden beri Iranlilara, Ispartalzlara, Romalzlara, Abbasilere,
Mogollara, Kurtlere vergi vere gelmis olduklarz gorulur33• Buisson aynca
bir Ermeni yonetimi kurma fikrinin ingilizlerin uydurmalanndan
ibaret
oldugunu, Ermeni nufusunun turn nufusun ancak ucte birini olusturabilecegini belirtmistir,
32
33
342
OsmanhImparatorlugu'nun Paris Buyukelciliginden GeIen 16 Mayis 1895
BeIge i~in bkz. BOA, HR.SYS., 2748/73, 2838/7, 16 Mayis 1895; Osmanli
leriri.de ... , s.3a-40.
Osmanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukeldliginden GeIen 16 Mayis 1895
BeIge icin hkz. BOA, HR.SYS., 2748/73, 2838/7, 16 Mayis 1895; Osmanli
lerinde ..., s.40-41.
Tarihli
BelgeTarihli
Belge-
Fransiz Millet Meclisi'nde Osmanh Ermenilerinden bahseden bir
diger kisi de Fransa Parlamentosu Millet Meclisi iiyelerinden Mosyo
Chiseren olmustur. Chiseren tarafmdan Hariciye Nezareti'ne gonderilen bir mektup aslmda Osmanh diplomatlannm
basan elde ettiklerini
gostermesi acismdan onemlidir, Mosyo Chiseren'in Osmanh topluluklan
hakkmdaki dusuncelerinin dile getirildigi mektupta $U hususlar iizerinde
duruldugu goruluyor; Osmanlz memleketinde deger verilecek bir topluluk
varsa 0 da Muslilmanlardzr. Diger topluluklar ise acznacak durumdadzrlar.
En kiitii olanlarz da hie;~uphesiz ki Ermenilerdir. lnsanlik aleminin en igrenci
olan bu millet Luzinyan kraliyetini yeniden kurma hulyasindadir. Ingiltere
de Ermenileri alet olarak kullanmak uin kendilerine yardzm etmektedir":
Bu donemde Fransa'nm Almanya, Rusya gibi devletleri de yanma alarak
turn diinyaya Ingiltere'nin ne tur kargasalara sebep oldugunu ortaya
koyma cabasi icinde oldugunu soylemek mumkundur,
55 numarah bir baska belge ise Ermenilerle ilgili konularm gorusulmesi icin Fransiz Millet Meclisi'nde yapilan bazi konusmalar hakkmda
ilginc bilgiler vermektedir. Fransiz Millet Meclisi'nde yapilan gorusmelere Paris'te gorevli Osmanh diplomatlannm
itiraz ederek bu donemde
Osmanh diplomatlarmm
bireysel iliskilerini kullanarak bazi Fanstz
temsilciler ile gorustukleri ve onlan ikna cabalan icinde olduklanm
gostermesi bakrmmdan onemlidir, Dolayisiyla bu donerndeki Osmanh
diplomatlanmn bu cahsmalan giiniimiiz ifadeleriyle bir tur lobi faaliyeti
olarak da degerlendirilebillr. Nitekim amlan girismelerin ardmdan Paris
buyukelciliginin somut sonuc aldigma belgelerde soyle yer alrmstir:
Diger taraftan kendileriyle
dostluk iliskilerinde bulundugum
Osmanh Imparatorlugu'nun iyiligini isteyen vekillerden nufuzlu ii~ kisiye
de isin ayrmtih bir ozetini verdim. Bunun icin Saray'dan aldigim ayrmtih
bir telgrafla nezaretin mukerrer yazilarmm iceriginden almtilar yaptrm,
Soz konusu vekiller bu fezlekeyi durumun gercekligini ortaya koymak
icin arkadaslarmdan
bircoguna okuyacaklanm bana kesin olarak soz
verdiklerinden Mosyo De Pressense ile dostlarmdan bazilannm girisimlerinin hicbir neticeye varmayacagim kuvvetle zannediyorum. Bundan
baska bu vekiller yine bagh bulunduklan partilerce sahip olduklan nufuz
sayesinde munakasanm gerceklestigi giin konusmalann uzamasma ve
34
Disisleri Bakanhgi'na Fransa Parlamentosu'ndan
Genderilen
Mosyo Chiseren Tarafmdan
18 Kasim 1895; Osmanli
Mektup icin bkz. BOA, HR.SYS., 1922/106,
Belgelerinde ... , s.51-52.
343
HO~G(iRODEN VOL AYRIMINA ERMENilER / Cill 4
diger bes konusmacmm
olmayi basarrruslardir".
Sason olaylan hakkmda konusmalarma
Ylldlz DEVECi BOZKU~
engel
Mosyo Hanotaux'un Fransa Parlamentosu'nda
yaptigi bir baska
konusmada Osmanh Imparatorlugundeki Ermenilerin bagimsizhk taleplerine karsm hicbir yerde cogunluk olmadiklarmi bildiklerini belirtmesi,
Fransizlarm daha 0 donernde Ermenilerin taleplerini ne kadar gercek
disi oldugunun kendi kendilerine itirafidir:
Osrnanh Imparatorlugu'nun
idaresinde bulunan ve simdi tek tartisma konusu olan bu vilayetlerdeki Ermeni halkmm, elimizdeki istatistiklerden anlasildigi gibi tum Osmanh ahalisine gore yuzde on ucten
fazla olmadigi bir gercektir, Anadolu vilayetlerindeki Ermenilerin top lam
miktan suphesiz iic;:milyon degildir, Zaten Ermeniler bahsedilen eyaletlere esit miktarda degil, bazi yerlerde sik ve bazi yerlerde dagimk bir
sekilde bolunmuslerdir. Sozun kisasi hicbir vilayette bir nokta bulunamaz ki orada bu zavalh ahali hakikaten c;:ogunlukta olsun ve etrafmda
bir sekilde muhtariyet idaresi usulunun uygulanabilecegi bir merkez
olusturulabilsin".
Mosyo Hanotaux'un Parlamentoda yaptigi konusma Ermeni olaylanmn ilk kez ne zaman ve hangi nedenlerle ortaya ciktigi, Ermenilerin
hangi yontemlerle olaylan dunya kamuoyuna yaydlgl konulanna da
dikkat cekmektedir. 1878-1881 yillannda Berlin Antlasmasi ve Kibns
Mukavelenamesi'nde
Avrupa ve ozellikle ingiltere Ermenilerin durumuyla ilgileniyordu. Fakat bir Ermeni fesat hareketi ilk olarak sadece
1885 yilmda duyuldu. Ermenilerden Fransa, Ingiltere ve Avusturya'ya
dagilanlar intikam duygulanna kapildilar. Komiteler kurup, gazeteler
cikararak hararetle bail telkinlerde bulunmaya basladilar, St. Dennis'de
Luzinyan'm kabri iizerinde gosteriler yapildi. Fesat hareketi Fransa'da
yayildiysa da ingiltere'de buyudu ve Incil cemiyetleri tahriklere basladilar. Bu hareket yava~ yava~ kursulerden toplanti yerlerine, sonra
da sokaklara hatta parlamentoya yayildi, Hukumet dahi bu problemle
ugrasmak zorunda kaldi, Gudulen amac Osmanh idaresinin yolsuzluk35
36
344
Osmanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukelciliginden Disisleri Bakanhgma
187 Numarah Yazi icin bzk. BOA,HR.SYS., BeIge No:2865/11, 19 Temmuz
Osmanli Belgelerinde ... , s.149-153.
Osmanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukelciliginden Disisleri Bakanhgi'na
597 Numarali Telgraf icin bkz. BOA, YA.HUS., BeIge No:362/8, 8 Kasun
Osmanlz Belgelerinde ... , s.75-76.
Gelen
1904;
Gelen
1896;
lanm kesintisiz olarak ilan edip Avrupa'nm dikkatini cekmek: mudahale fikrini veya baska bir deyisle Avrupa'yi, dogu meselelerinde zorla
isteklerini desteklemeye bircok kez sevk eden Hachhk dusuncesini yava~
yava~ genisletmekti'".
FRANSA'DAKi
ERMENi KOMiTELERi
Osmanh Imparatorlugu dahilinde bazi komite faaliyetlerinde bulunan Ermenilerin surgun edildigi daha once belirtilmisti, Surgunun yam
sira misyonerlik vb. faaliyetlerin neticesinde yasal ya da yasa disi yollarla
giden Ermeniler burada ozellikle Paris'te bir araya gelerek bazi komiteler
kurrnus ve bu komitelerin Osmanh aleyhinde bir takim dusmanca kiskirtrna faaliyetlerde bulunduklarma dair 1890 tarihli telgrafta, komite
uyelerinin cesitli Fransiz gazete ve burolarma ziyaretlerde bulunduklan
bilgilerine de yer verilmistir,
Fransa'daki Ermeni komitelerinin
bir diger faaliyeti de Osmanh
dahilinde bulunan Ermenilerin kiskirtilmasma yonelik cahsmalan olmustur. Ozellikle Londra ve Marsilya Ermeni Komitesi Ortak Sekreterligi
tarafmdan 9 Agustos 1892 tarihinde Adana Ermeni Baspiskoposu'na
gonderilen mektuplann
Osmanh'daki diger belli bash Ermeni komitelerine Ermeni din adamlan vasitasiyla iletilmesi komiteler ile din
adamlannm ortak cahsmalar yuruttugune isaret etmektedir.
Giderek Istanbul'da bir takim Ermeni olaylan ya~anmaya baslanmas I nedeniyle bazi komite uyeleri Ermenilerin Marsilya, Amerika ve
Avrupa'nm cesitli yerlerinde bazi talimatlar alarak Osmanh ulkesine
geri dondukleri goriilmii~ ve bu konuda bazi tedbirlerin almmasi yoluna
gidilmeye baslanrmstir.
Ermeniler Fransa'da komitecilik faaliyetlerinin yam sira siyasi arenada da Fransizlar tarafmdan oy potansiyeli olarak degerlendirilmis ve
bazi Fransiz sosyalist milletvekilleri ihtilalci fikirlerini Ermenilere bu
yolla asilama cahsmalanrn da yurutmuslerdir:
...Konusmacilar sozde adi gec;:enbolgede Ermenilerin endise icinde
bulunduklanm
soyledikten soma ihtilal aracihgiyla hak ve hurriyetlerini elde etmek yolunda Leh, Finland ve Ermeni milletleri ile birlikte
37
Osrnanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukelciligi'nden Disisleri Bakanhgi'na Gelen
597 Numarah Telgraf icin bkz. BOA, YA.HU5., BeIge No:362/8, 8 Kasrm 1896;
Osmanlz Belgelerinde ... , s.76-77.
345
------------------------------------------
HO~GOROOEN VOL AYRIMINA ERMENilER / CllT 4
Ylldlz OEVECi BOZKU~
cahstiklarmdan dolayi Ruslarm takdir edilmesine ve Berlin Antlasmasi
kararlarmm tam olarak uygulanmasmm gerekli olduguna dair bir karar
ahnmasirn teklif etmislerdir, Osmanh ulkesi ve Rusya isleri konusunda
daha once gerceklesenler gibi bu toplantmm da herhangi bir etkisi olmamis Aurone, Le Matin, Vantransiran, gibi asm etkileriyle tanman bazi
gazeteler ayn tutuldugu zaman hukumetle hatta Muhafazakar Partiyle
baglantisi olan gazeteler bile bu yolda herhangi bir haber yaymlamarruslardir, Bu munasebetle on ayak olan Sosyalist milletvekillerin secim
zamanmm yaklasmakta olmasi yuzunden ihtilalci fikirlerini ilandan
baska amaclarmm olmadigi aciktir.
belgelerden anlasilmaktadir,
Orne gin Fransa konsoloslugunda
tercuman olarak gorev yap an Kasabyan admda bir Ermeninin Diyarbakir'da
olaylarm meydana gelecegi yonunde asilsiz haberler cikararak Fransa
ve ingiltere'nin Osmanh uzerinde baski kurmasmi saglamaya cahstig;
goruluyor,
FRANSIZ BASININDA OSMANLI
ALEYHiNDEKi ASILSIZ HABERLER
Ermeniler Fransa'da yogun olarak bulunduklan Paris, Marsilya vb
yerlerde Fransiz kamuoyunu etkilemeye yonelik basta din, basm, etnik
koken vb olmak uzere cesitli yollan denemislerdir, Fransiz gazetesi Le
Temps'te istanbul'dan dusmanca bahseden bir takim yazilar yaymlanmas I Ermenilerin cahsmalan sonucu gerceklesmistir,
Esad Pasa'nm
11 Ekim 1890 tarihinde Said Pasa'ya gonderdigi telgraftaki bilgiler
Ermenilerin Fransiz basmmi etkilemeye yonelik cahsmalan acismdan
dikkat cekidir. Buna gore Fransa'da cikan Le Martin gazetesi istanbul
kaynakh bir telgraftan hareketle Zeytun Ermenilerinin ayaklandiklan
haberini ve vali ile birkac askeri oldurdukleri bilgilerine yer vererek
FranSIZ kamuoyunu etkilemeye cahsmistir, Bu iddialann asilsiz oldugu
Sadaret Yuksek Makarm tarafmdan aciklansa da Fransa'daki Ermenilerin
Osmanh'daki gelismeleri bu kadar yakmdan takip ederek ve carpitarak Fransiz basmma yansitmis olmasi donemin kosullan goz onunde
bulunduruldugunda
ne kadar aktif bir orgutlenme icinde olduklanm
gostermesi bakirrnndan dikkat cekicidir,
Bu gelismeler 0 kadar ciddi boyutlara varrmstir ki Hariciye bakam
Said Pasa ozellikle Avrupa gazetelerinde Osmanh aleyhinde cikan yazllardan duydugu rahatsizhgi sik sik dile getirmeye baslarrus ve bu tur
yaymlann onune gecilmesi icin Osmanlmm dis temsilciliklerine
bir
genelge gondermistir.
Paris'teki Ermeni faaliyetlerinin giderek yogunlastigr ve bu faaliyetlerin bir kisrmnm Osmanh diplomatlan tarafmdan yakmdan takip
edildigi bir donernde Ermeni ogrendlenn Turkler ve Kurtler aleyhine
propaganda faaliyetlerine de giristikleri anlasihyor. Bu baglamda soz
konusu ogrencilerin Fransiz basmmdan Turklerin ve Kurtlerin kendilerine mezalim uyguladiklan haberlerini yaymlamalanm
istedikleri
goruluyor,
Fransiz basmmda Osmanh aleyhinde cikan yaymlarm saYIsml
artmasi uzerine Paris buyukelciligi Osmanh Imparatorlugu'yla ilgili
gazetelerde yer alan makalelerin ozetlerini Hariciye Nezareti'ne gondermeye baslamistir. Bu makalelerle ilgili degerlendirmelerinde
yer aldigi
belgelerde Paris basmmm Osmanh Imparatorlugu'yla ilgili yazilan farkh
ulkelerden gelen haberlerden yola cikarak olusturdugu anlasrhyor.
Fransiz yonetiminin
Ermeni faaliyetlerini
dogrudan desteklediklerini gosteren onemli belgelerden biri de 1918 tarihli telgraftir.
Almanca yazilrms Isvec gazetelerinden
biri Ermeni isyam adiyla bir
makale yaymlanarak, Osmanh hukumeti aleyhinde gorus bildirmistir,
Adi ges:en makalede Turkiye karsiti bir akimm var oldugu ve bunun
Itilaf Devletleri'nin kiskrrtmasi sonucu oldugu belirtilmekle beraber
ihtilal merkezinin Isvicre'de oldugu da soylenmektedir. Hatta Bern'deki
Fransa elcisi Bern'de bir konferans duzenlemek bahanesiyle hukumeti
tarafmdan bu akirm idareye memur edilmistir. Clemenceau bu sene
baslarmda Fransa Enstitusu azasmdarr Berar'i, Ermeni ihtilalcileri
ile irtibat kurmak ve Ermeni Doktorlanndan
Sericyan ile gorusmek
uzere Cenevre'ye gondermistir, Burada bir toplanti yapilmistir. Berar,
Ermeni Meselesi'nden bahsederek Fransa Hukumeti'nin Ermenilerin
her turlu araca basvurarak Tiirkiye'ye karst miicadelede bulunacaklan
umidini beslemekte oldugu noktasi uzerinde israr etmis ve adr gecen
Basmda Fransa ve ingiltere konsoloslugunda
gorev yapan bazr
Ermeniler tarafmdan da zaman zaman asilsiz haberlerin ortaya anldig;
346
347
HO~GORODEN val AVRIMINA ERMENilER /
du 4
hukumetin bu hususta gerekli olan meblagi karsilamaktan
cegini soylernistir".
Vlldlz DEVECi BOZKU~
cekinmeye-
Vine 1918 tarihli bir diger telgrafta Charles Carroll adryla Isvicre
gazetelerinde Turkiye aleyhine yaym yapan kisinin Carabet Carolian
isminde istanbullu bir Ermeni oldugu 1. Dunya Savasi'nm baslamasiyla
Fransa'ya giderek FranSIZ ordusunda gonullu asker olarak gorev yaptigt
ve terhis olduktan sonra Turkiye aleyhine propaganda yapmak uzere
Isvicre'ye gonderildigi biliglerine yer veriliyor.
FranSIZ basmmda Osmanh Imparatorlugu'ndan gelen Ermenilerle
ilgili zaman zaman bazi asilsiz haberlere de yeI; verildigi goriilmektedir.
Marsilya'daki Osmanh diplomati Mavroyeni Bey soz konusu haberlerin
asilsiz oldugu bilgilerini Tevfi.k Pasa'ya soyle sunmustur:
.Mahalli basm on yedi anarsistin serbest birakildigim haber verrnektedir, ancak bu haber duzmecedir, Benim gizlice ogrendigime gore iclerinden ikisi, serbest kaldiktan sonra Fransa'da kalmak icin Emniyet'ten
izin isternisler, fakat bu mahalli idare Fransiz Hukumeti'ne bunlann
smir disi edilmelerini tavsiye etmistir'".
ERMENi DiN ADAMLARININ
FAALiYETLERi
Arsiv belgelerinde Fransiz din adamlan gibi Ermeni din adamlarmm
da statulerini kullanarak bazi siyasi olusumlar icerisinde yer aldrklan
gorulmektedir.
Konuyla ilgili olarak 4 Agustos 1904 tarihinde Paris
diplomati Munir Bey Hariciye nazm Tevfi.k Pasaya bir grup Ermeni din
adammm Ecmiadzin katogikosu adma bazi sikayetleri dile getirdiklerini
belirterek Fransiz Cumhurbaskam ve Disisleri bakamm ziyaret ettiklerini
rapor etmistir. Munir Bey adi ge~en din adamlannm ziyaretlerinden ve
sikayetlerinden duydugu rahatsizligi FranSIZ Disisleri bakanma ilettiginde aldigi cevap ise oldukca dusundurucu olmustur, Nitekim FranSIZ
Disisleri bakam soz konusu din adamlan ile gorii~mesinin Ermeni
Meselesi'yle yakmdan ilgilenen bazi milletvekillerinin
baskisi sonucu
gerceklestigini belirtmistir, Aynca kendileriyle gorii~iilmemesi halinde
soz konusu milletvekillerinin basmda bir kargasa cikarma olasihklanm
38
39
348
Disisleri Bakam Nesimi Bey'den Bern Buyukelcisi Fuad Selim Bey'e gonderilen yazz
icin bkz. BOA, HR.SYS., Beige No:2885/41, 19 Nisan 1918; Csmanli Belgelerinde ...,
s.219-220.
Mavroyeni Bey'den Tevfik Pasa'ya gonderilen yazz icin bkz. BOA, HR.SYS., Belge
No:2802-4, 2749/25, 12 Ey111I1896; Osmanli Belgelerinde ..., s.106.
goz onunde bulundurduklanm
aciklamis olmalandrr. Bu durum aslmda
Ermenilerin lobicilik faaliyetlerine daha 0 yillarda etkin bir sekilde
surdurdugunu gostermesi acismdan onemlidir.
FRANSIZ YONETiMiNiN
ERMENi
TUTUKLULARA YONELiK TUTUMLARI
1897 yilma gelindiginde Fransa'da Ermeni faaliyetlerinde bir hareketlilik oldugu gorulmektedir.
Fransa'daki Osmanh diplomatlannm
gonderdigi telgraflarda Osmanh Imparatorlugu'nda kansikhk cikardiklan
gerekcesiyle Marsilya'ya surulen bazi Ermenilerin Fransiz vapurlanyla
Kibris'a donerek, Kibns'tan gemici kiyafetleriyle Fransiz vapurlanm
kullanarak iskenderun' a gectikleri burada bir takim kansikhklar cikarma
girisimlerinde bulunacaklan bilgilerine yer verilmistir:
Bolgede karisrkhk cikanp gecen sene Marsilya'ya surulen dart nefer
Ermeni bozguncusundan
ikisinin FranSIZ posta vapuruyla Kibris'a
geldigi, diger ikisinin de bu sekilde Kibris'a gelerek diger arkadaslanyla birlestigi, dordunun gemici kryafetinde olarak soz konusu Fransiz
vapuruyla Iskenderun'a ciktiklari, burada bulunan ingiliz zirhhsma girip
ingiliz gemici tayfasi kiyafetine burunerek karaya ciktiklan, oradan da
Payas kazasma tabi Camhk koyune gittikleri ve Mart'm sonuna dogru
bir fesat cikaracaklarr Mersin Mutasarnfhk
ve Kumandanhgi'ndan
haber verilmistir, Bunun uzerine Payas mevkiindeki askerin redif olmasi
dolayisiyla Adana'da bulunan nizamiye taburundan
bir zabit tayin
edilerek bir kansrkliga meydan verilmemesi icin gonderilecegi Adana
Kumandanhgi'ndan
bildirilmistir. Bununla beraber bahsedilen dart
bozguncuyu tamyrp hemen yakalamalan icin bende bulunan fotograflar
ozel suvari ile Adana Kumandanhgi'na gonderilmis ve adi gecen koyun
aranmasi icin kesin emir verilmistir'".
Marsilya'daki Osmanh diplomati Mavroyeni Bey'in Tevfi.k Pasa'ya
gonderdigi bir baska telgrafta ise buradaki Ermenilerin bazr yardim
komiteleri aracihgiyla Isvicre ve Ingiltere'ye gonderildikleri ve bu nedenle
Marsilya'da Ermeni gocmen nufusunun neredeyse kalmadigi, aynca yetkililerin Marsilya'ya gelen turn Ermenilerden yasal belgeler konusunda
hassas davrandiklari belirtilmistir,
40
BOA, Y.PRK.ASK.,
s.93.
Belge No:119/45,
13 Mart
1897; Osrnanli Belgelerinde ... ,
349
HO~GORODEN VOLAYRIMINA ERMENilER / (ill 4
Y,ld,z DEVE(i BOZKU~
Mavroyeni Bey Marsilya'daki Ermenilerden yasal belgelere sahip
olmayanlannm
Fransiz hukumetinin tedbirlerine uygun olarak tutuklandiklanrn da rapor etmistir, Mavroyeni Bey'in telgraflar gonderdigi bir
diger kisi ise Munir Bey'dir. Munir Bey'e Marsilya'ya gelen Ermenilerin
kimlik, ulasim ve hangi amaclarla buraya geldiklerine dair bilgi veren
detayh bir rapor hazrrlarmstir. Bunun yam srra Marsilya'ya Ermeni go~unun neredeyse durma asamasma geldigini, bu konularla ilgili arastirmalanna devam etmesini istiyorlarsa kendileri icin cahsacak bir gorevliye
aynlan odenegin arttmlmasi hususuna yer vermistir.
gelen Ermeni siyasi suclularm tabiiyet degistlrmelermde
kolayhk sagladiklan ve bazen de Ennenileri:n Fransiz basmmda Osmanh aleyhinde
bir takim yaymlar yapmalarina izin verdilderi goruluyor.
SONU~
Osmanh Belgelerinde Ermeni-Fransiz
Iliskileri 1879-1918 adh
kitaptaki belgelerden hareketle ortaya koymaya cahstigirmz donemin Osmanh-Fransiz-Errneni
iliskilerine dair belgelerin daha cok
Fransa'daki Ermenilerin faaliyetleri ile Fransiz misyonerlerinin Osmanh
Imparatorlugu'ndaki faaliyetleriyle ilgili oldugunu soylemek mumkunduro Boylece 1879'dan 1918'e dek ge~en otuz dokuz yilhk sure boyunca
Fransa'daki Ermenilerin, basta Fransiz basim olmak uzere kamuoyunu
yanhs bilgilendirmek, isyanci komiteler kurmak, Fransiz ve Ermeni din
adamlanm siyasi islere alet etmek ve bircok olayda Fransiz yonetiminin
Osmanlmm i~ islerine mudahale etmesini saglamak gibi etkin faaliyetler
surdurdukleri anlasilmaktadir.
Belgelerden hareketle bu donerndeki Errneni-Fransiz iliskilerinin
goreceli olarak daha gayri resmi ve dolayh oldugunu soylemek mumkunduro Dolayisiyla bu donem iliskileri daha cok Fransiz hukumet go revlilerinin Fransa'daki Ermeni komitelerini desteklemeleri ve Osmanh
Imparatorlugu'ndaki
Ermeni vatandaslanrn koruma bahanesine dayandlgl gorulmektedir. Ancak I. Dunya Savasmm baslamasiyla, Osmanh
Imparatorlugu Itilaf Devletleri'ne karst savas ilan edince Fransiz- Ermeni
iliskilerinin daha resmi ve dogrudan bir hal aldigi aldigi anlasilmaktadir,
Aynca bu iliskilerin daha sonra Ermeni militanlarm Dogu Lejyonu catisi
altmda Fransiz ordusuna dahil edilmesi sonucunda ise tam bir isbirligine
donusmustur'".
Ornegin ilk donemlerdeki belgelerde Fransiz yonetimi
siyasi suclu bir takim Ermenileri ulkesinde banndirmamn yam sira bazi
yasa dl~l faaliyetlerine ~ogu zaman goz yumarken, daha sonra Fransa'ya
41
350
PalablYlk, "Franslz Aq;iv Belgeleri...", s.84.
Bunlarm yam srra bazi Fransiz misyonerlerinin
Osmanh Irnparatorlugu dahilinde de Ermeni siyasi suclulanrn maddi ve manevtycnden
korumalan altma aldiklan ve Ermeni olaylannm ortaya c;lianasma adeta
zemin hazirladiklari
soylenebilir. Bu gelismelerin yasanmasmda
ilk
zamanlarda Fransa'da gorev yapan Osmanh diplomatlannm Fransa'daki
Ermeni komitelerinin faaliyetlerini takip etmekte yetersiz kalmalanmn da onemli bir etkisi olmustur, Nitekim Osmanh diplomatlanmn
buradaki Ermeni komitelerinin
faaliyetlerinin farkma vardiklarmda
da gelismeler karsismda sessiz kalmalan da sorunun ileri boyutlara
varmasma katkida bulunmustur,
17. yuzyilm ikinci yansmdan itibaren gelismeye baslayan Fransiz
Ermeni iliskileri 19. yuzyilda son derece aktifbir hal alrmstir, Soz konusu
iliskilerin inceledigimiz 1879-1918 yillan arasmdaki donemde ise adeta
iki tarafh bir cikara donustugunu soylemek mumkundur,
Incelenen 75 belgedeld Franslz-Ermeniili$kileri
genel olarak birkac
alt bashga aynlabilir: Osmanli isyan faaliyetlerinde bulunmus Errnenilerin Fransa'ya illegal yellardan gar,: etmesi, Fransiz vatandasligma
.gecmek idn Fransa devletine basvuran Ermeniler, Osmanh aleyhine
Fransa'da faaliyet gosteren Errneniler vb konulardir.
Pransa'daki Ermeni faaliyetlerinin yam sira Fransiz yonetiminin
Osmanh topraklarmdaki faaliyetleri hakkmda cia cesitli belgeler bulun ~
maktadrr, Burada ise PranSIZ diplomat ve misyonerlerinin bolgede
Muslurnanlar dismda basta Ermeniler olmak uzere Nesturi ve diger
etnik gruplan Osmanli aleyhine bazi faaliyetlerde bulunmalan it;in ne
tur desteklerde bulunciuklanna clair belgeler yer almaktadir. Ozellikle
Fransiz diplomatlannm
isyan faaliyetlerinde bulunan Ermenilere para
yardimmda bulunmalan soz konusu desteklerinin en somut orneklerinden birini olusturrnaktadir.
Sonuc olarak Osmanli arsiv belgelerinden hareketle gerek Ermeni
rrrilliyet91iginin dogu§u ve gerekse de Osmanh imparatorlugu'ndaki
Ermenilerin siyasi faaliyetle.finin ottaya pkmasmda FranslZ yonetimirun aktif bir rol oynachgtru soylemek mQmkiindur. Bu etkileri bazen
351
HO~GORODEN
VOL AYRIMINA ERMENilER
/
ou 4
dogrudan Fransiz yonetiminin bir diplomatryla ilgili g6nderdigi notalarla, reform talepleriyle ve millet meclisinde Osmanh aleyhinde yaptiklan konusmalardan anlasilmaktadir. Bazen de Fransiz yonetiminin
Anadolu'da g6rev yapan Fransiz misyonerleri aracihgiyla, Fransa'da
Ermeni komitelerinin yaptiklari toplantilan desteldeyerek ya da siyasi
tutuklularm yargl surecine miidahale ederek dolayh bicimde g6rmek
mumkundur.
Ylldlz DEVECi BOZKU~
KAYNAKC;A
1.BA~BAKANLIK
OSMANLI AR~ivi
Y.A.HUS.
:362/8.
HR.SYS.
:78-6/60,469/59,469/65,
2141/3, 2747/57, 2749/25,
2781-1/12, 2802-4, 2817-1/44, 2817-1/110, 28171/118,2865/11,2866/32.
HARiCiYE
stctt
DOSYASI
:224-260/228.
A.MKT.MHM.
:617/9, 642/2, 673/25, 698/16.
Y.PRK.AZJ.
:52/60.
Y.PRK.ASK.
:119/45.
2.TETKiK ESERLER
AR~iv BELGELERiNE GORE KAFKASLAR'DAVE ANADOLU'DA ERMENi MEZALiMi
1906-1918, Basbakanlik Devlet Arsivleri Genel Mudurlugu Osrnanh Arsivi Daire
Baskanhgi Yaymlan, Cilt I, Ankara 1995.
MUNiR SUREYVABEY,Ermeni Meselesi'nin Siyasi Tarihcesi (1877-1914), Basbakanlik
Devlet Arsivleri Genel Mudurlugu Osmanh Arsivi Daire Baskanhgi Yaymlan, Ankara
2001.
OSMANLI BELGELERiNDE ERMENi-FRANSIZ iLi~KiLERi (1879-1918), Cilt I-III,
Basbakanhk Devlet Arsivleri Genel Mudurlugu Osrnanh Arsivi Daire Baskanhgi
Yaymlan, Ankara 2002.
PALABIYIK, M. Serdar, "Fransiz Arsiv Belgeleri I~lgmda Dogu Lejyonu'nun Kurulusu
ve Faaliyetleri", Ermeni Arastirmulan, SaY126, Ankara 2007, s.73-92.
SHAW, Stanford J.-Ezel Kural Shaw, Osmanli Imparatoriugu
Cilt, E Yaymlan, istanbul 1994.
ve Modern
Tiirkiye, Ikinci
YAVUZ,Bige Sukan, "Turk Kurtulus Savasi Srrasmda Fransa'nmAnadolu'daki
ve Errneniler", Ermeni Arastirmalan, Say! 9, Ankara 2003, s.144-164.
____
: Kurtulus Savas: Donemi'nde Tiirk-Fransiz
Yaymlan, Ankara 1994.
-::Universitesi
Cikarlan
jzi~kileri, Turk Tarih Kurumu
' "Fransiz Arsiv Belgelerinin Isigmda Chester Demiryolu Projesi", Ankara
Tarihi Enstitusu Ataturk Yolu Dergisi, Sayt: 24, 1999-2003,
Turk lnkilap
s.527-561.
____
Arastirmalor
352
-' "1922 Yilmda Orta Dogu'da Uluslar arasi Petrol Rekabeti", Stratejik
Dergisi, Sayi.Z, 2003, s.111-138.
353