iGiNDEKilER
Transkript
iGiNDEKilER
HO~GdRUDEN Val AVRIMINA ERMENilER I (ill 4 ERCivES ONivERSiTESI VAVINI-163 KITAPADI HO~G6RODEN VOL AYRIMINA ERMENiLERCilt-4 VAVINA HAZIRLAVANLAR HO~GORODEN VOL AYRIMINA • ERMENILER Prof. Dr. M. Metin HOLAGU Doc, Dr. Saklr BATMAZ - CiLT4 - Yrd. Doc, Dr. Gulbadi ALAN ISBN Taksm no : 978-9944-0664-1-9 Kitap no : 978-9944-0664-5-1 § iLKBASIM Ocak2009 ERCiYES ONivERSiTESi-NEV~EHiR II. ULUSLARARASI ONivERSiTESi SOSYAL ARA~TIRMALAR SEMPOZYUMU [EUSAS-II] 22-24 MaYIS 2008 YAYINA HAZIRLAYANLAR Prof. Dr. M. Metin HULAGU Doc;:.Dr. Sakir BATMAZ Yrd. Doc. Dr. Gulbadi ALAN KAPAK TASARIMI Deniz Dogan MiZANPAJ VE BASKI ONCESi HAZIRLIK Bilge Grafik (352) 232 29 05 BASKI Kardesler Ofset (352) 331 61 00 www.kardeslerofsetmatbaa.com 2 3 i~iNDEKILER iGiNDEKilER ERMENi MiLLiYET<;iLiGiNiN SOSYOLOJiK BiR Y~IM DOGU~U/GELi~iMi: ,'_ "".." "', " ,,, '''_ ''''.~ , __ ,~ ,..9 Yrd. DOli. Dr. Recep CENGiZ OSMANLI DEVLETi'NDE AMERiKAN MiSYONERLERiN ERMENi OKULLARINDA ERMENi MiLLiYET<;iLiGiNE ETKiLERi , _ ,..61 Prof. Dr. Remzi KILI9 XVII, vUZVILIN SONLARINDA HIRisTiYAN BiRLiGi PROJESi VE ERMENiLER " " , " , ,,, , " _,..' , 81 Yrd. DOli. Dr. Selim Hilmi OZKAN ERMENi iSYANLARININ MEYDANA GELMESiNDE iNGiLTERE'NiN ROLU VE SEBEPLERi (1890-1895) , 97 ".." 123 DOli. Dr. Selma YEL / Yrd. DOli. Dr. Ahmet GO'NDO'Z iNGiL TERE'NiN OSMANLI ERMENiLERiNE YONELiK POLiTiKASI <;ER<;EVESiNDE DOGU ViLAYETLERiNDE YAP1LAN ISLAHAT <;AIJ~MALARI """ , , __ .._ " ~ ,', , , Dr. Serdar SAKiN 1878 BERLiN ANT~MASI'NDAN ERMENi POLiTiKASI " _ _ Siileyman SONRA iNGiLTERE'NiN _ _ , ,.." ,., _." , _ ,.,.__ ,.143, KOCABA~ MiLLiYET<;iLiK. BAGIMSIZLIK. ERMENiLER. OSMANLI DEVLETi VE AMERiKAN MiSYONERLERi , " , "" " , , " , , , ,' .", _..169 DOli. Dr. ~akir BATMAZ 5 i~iNDEKilER HO~GORODEN VOL AVRIMINA ERMENilER / (ill 4 iNGiLiZ BA~BAKANI WILLIAM EWART GLADSTONE'UN PROPAGANDASI VE EVAN JELizM -r, _ , _ ERMENi r r 195 ,.. , KAPANI~ OTURUMU "_ , iLETi~iM BiLGiLERi .., , ~._._ _ "r.-".'.,,., l _ , "' , ,••_ " "., ::.'.' ...••• ,_ _ , 435 _.~ " ,.. ,.447 DoCi_ Dr. Taha Niyazi KARACA TARiHC;:i NiKOLAY HOVHANNISYAN'IN ERMENi MESELESi HAKKINDAKi iDDiALARINA CEVAPLAR ~, , _..·_.l : _ ••·" .; , , _ 215 Talat KO<;AK RUS DI~ POLiTiKASINDA ERMENi KARTL_" ....'_,.... . " ,." , 227 Prof. Dr. Tofig MUSTAFAZADE ULUSLARARASI PETROL REKABETi BAGLAMINDA FRANSA'NIN ORTADOGU POLiTiKASI VE ERMENi YAKLA~IMI " " , " _." ..249 DOCi. Dr. Ulvi KESER ERMENi CEMiYETLERi iLE JON TURK MUNASEBETLERiNiN MiLLiYETC;:iLiGiNiN YDKSELi~iNDEKi YERL. , , " _ , ERMENi " _..293 YakupKAYA YAYIMLANMI~ OLAN OSMANLI AR~IV BELGELERINDE ERMENi -FRANSIZ iLi~KiLERi 18 79-1918 _ " Ylldlz DEVECi BOZKU!? " ,. ,,. r- ,,.. 315 . ERMENi TEDHi~ CEMiYETLERiNiN OLU~UMUNDA DiNI-MiLL! UNSURLAR VE DI~ BAGLANTILAR (ifade Tutanaklarma G6re),. " : , 355 Yrd. Doc. Dr. Yunus aZGER RUSYA'NIN ERMENi SORUNUNUN (18 78-1918) .._ _ __ .._ .._ ORTAYA C;:IKMASINDAKi ROLU ".., " , ".._ L"._ _ _...375 Doc, Dr. Yusuf SARINAY TARiHTE TURKLERE KAR~I SOYKlRIM iDDiALARININ MiMARI PORTRELER -BiRALMAN DiN ADAMI DR. JOHANNES LEPSIUS 4- ..... _ .. _..""..__ .... ...... _417 Yrd. DOCi. Dr. Ziibeyir BUTUNER 6 7 YAYIMLANMI~ OLAN OSMANLI AR~iv BBLGELHRiNDE HRMHNiFRANSIZ iLi$KiLERi Ylldlz 1879-1918 navsct BOZKU, Ankara Universitesi TUrk inkllap Tarihi EnstitUsU Doktora Ogrencisi, ASAM,Ermeni Ara!tlrmalan Enstitiisii Ulmam TIl.: 0 505 799 1743, e-posta: [email protected] ,I t" / 315 Vlldlz DEVECI BOZKU~ HO~G6RODEN VOL AVRIMINA ERMENiLER / cin 4 6ZET Bu makalede yayrmlanmis olan Devlet Arsivleri belgelerinden hareketle Osmanh belgelerinde Fransiz- Ermeni iliskileri degerlendirilmeve calisilacaktir, Bu baglamda Osmanh Ermenilerinin Fransa'ya goc etmeleri, Pransadaki Ermenilerin Osmanh aleyhine faaliyetleri, Pransiz diplomatlannm Ermenilere sagladiklan destek ve Franstz misyonerlerle Ermeniler arasindaki iliskiler degerlendirilmeye cahsrlacaktrr, Bu makalenin inceleyecegi donem, Devlet Arsivleri'nin 3 cilt olarak yaymlarrus oldugu Devlet Arsivleri Belgelerine Gore Osmanli Belgelerinde Ermeni-Fransiz lliskileri bashkh kitabinm birinci cildi ile srmrlr tutulmustur, Konunun donem ve eser olarak bu sekilde smirlandinlmis olmasmm nedeni sempozyumun ana temasirun XIX. Yiizyilda Ermeni Milliyet~iliginin Dogusu ve Buyuk Devletlerin Politikalari olarak saptanmis olrnasidir, GiRi~ Bilindigi gibi milliyetciligin yayilmasi Fransiz Devrimi'nin dogmasi sonucunda olmustur, Osmanh Imparatorlugu'na ilk olarak Balkanlar uzerinden gelen milliyetcilik akirm zamanla imparatorluktaki bircok etnik grubu etkileyerek Sirp ve Yunan isyanlanmn baslamasma sebebiyet verrnistir. Bu isyanlar sonucunda Osmanh Imparatorlugu bircok yerde toprak kaybetmeye baslamistir. Yunanistan ve Bulgaristan gibi ulkelerin bagrrnsizhgiru kazanmasmm ardmdan diger azmhklar da Fransizlann yaydigi bu milliyetcilik akmundan etkilenmislerdir, Bu baglamda Ermeni milliyetciliginin dogusunda Fransiz devriminin onemli bir etkisinin oldugunu soylernek mumkundur, Fransiz Devrimi'nin Osmanh Imparatorlugu'ndaki etnik gruplan etkisi altma almasi Ermeni sorununun baslamasmda rol oynarmstir. Batih devletler tarafmdan 19. yuzyildan itibaren giindeme getirilmeye baslanan bu sorunun temelin de Batih devletlerin Dogu Sorunu olarak tarumladiklari ve aslmda Osmanh Imparatorlugu'nu paylasmaya yonelik hazrrladiklan planlar bulunmaktadir. 316 317 H05GORUOEN VOL AVRIMINA ERMENiLER / CiLl 4 19. yuzyilda Ingiltere, Fransa ve Rusya gibi buyuk devletler bir yandan kendi cikarlanru korumak icin istanbul, Londra, Sykes-Picot, Saint Jean de Maurienne gibi bir dizi gizli antlasmalar yaparken diger yandan 19. yuzyil boyunca birbirlerinin cikarlarrm engellemeye de cahsnuslardir. Buyuk bir Avrupa devleti olan Fransa, ingilizlere Atlantik otesindeki somurgelerini kaptirdigmdan beri Akdeniz'de genis bir somurge imparatorlugu kurma hevesine kapilmis ve 1798'de basansizhkla sonuclanan Misir'i isgal girisiminden sonra 1830'da Cezayir'e yerlesmistir, Ancak Avrupa'da hakimiyet kurmak istedigi zaman karsisma cikan Ingiltere, Avusturya veya Rusya'ya karsi Turklerls birlikte har'eket etme politikasi izlemistir, Dolayisiyla Fransa'nm gerek Avrupa'da gerekse Akdeniz'de siyasi cikarlanm gerceklestirrnek icin Osmanh Imparatorlugu'nun destegine ihtiyac; vardi. Bunun dismda, Osmanli Imparatorlugu'nda kapitulasyonlann yam sira 1838 tarihli Osmanh-Fransiz Ticaret Sozlesmesi ile cesitli ayncahklar elde etmis ve bu ulkeyle olan ticareti 1839'dan sonra buyuk bir artis gostermi~tir. Sonucta Fransizlar, Dogu Akdeniz'deki siyasi ve ekonomik cikarlanm surdurulebilmek icin ozellikle 1839'dan sonra Osmanh Imparatorlugu'nun toprak butunlugune ve islahat yaparak guclenmesine taraftar gorunuyorlardi. Bununla birlikte 1856 Paris Antlasmasi sonrasi Avrupa'da siyasi ustunluk kurma sevdasi Fransa'yi, ortaya cikacak olan ulus devletlerin kendi himayesiyle kurulmasi dustincesine yoneltecekti'. Tam da bu noktada buyuk devletler Ermeni sorununu bahane ederek soz konusu cikar bolgelerini korumalan altma almak icin Osmanli Irnparatorlugu'na bir takim mudahalelerde bulunmaya baslarrnslardir. Bu mudahalelerde buyuk devletlerden biri olan Fransa'nm rolu buyuk onern tasimaktadir. Bu nedenle Osmanlz Belgelerinde Brmeni-Fransiz ili:;kileri 1879-1918 adh kitaptan yararlamlarak Fransa'nm soz konusu donernde Ermeni sorununun ortaya cikmasmdaki rolu arsiv belgelerinden hareketle ortaya konmaya cahsilacaktir. Bu baglamda incelenen belgelerde Fransiz- Ermeni iliskileri genel olarak; Osmanlz Diplomatlannin Fransa'daki Eaaliyetleri, Osmanlz Imparatorluiiu'nda Fransiz-Ermeni jli:;kileri ve Fransa'da Ermeni-Pransiz Iliskileri bashklan altmda degerlendirilmeye cahsilacaktir. 1 318 . Bige Sukan Yavuz, "Turk Kurtulus Savasi Sirasmda Fransa'nm Anadolu'daki Crkarlan ve Ermeniler", Errneni Arastirmalari, SaYI9, Ankara 2003, s.146. Vlldlz OEVECI BOZKU5 A-OSMANLI DiPLOMATLARININ FRANSA'DAKi FAALivETLERi 1879-1918 tarihleri arasmda Fransa'da birden fazla Osmanli diplomati gorev yapmistir. Bunlardan ozellikle Mavroyeni Bey, Esad Pasa, Rifat Pasa, Ziya Pasa ve Munir Bey'in Ermenilerle ilgili hazirladiklan telgraflar, mektuplar ve raporlarda onernli bilgiler bulunmaktadir. 1879-1918 tarihleri arasmda Fransa'da gorev yap an Osmanh diplomatlanndan Mavroyeni Bey'in gorevi suresince Fransa'daki diger diplomatlara oranla daha aktif calismalar yuruttugunu soylemek mumkundur. Ermeni komitelerinin listesini hazirlayan Mavroyeni Bey'in raporlarmda Ermeni komitelerine hangi kuruluslarrn maddi destek sagladigi, komite uyelerinin fiziksel ozellikleri, aile vi bilgileri ve ne isle ugra~tlklan hususlarma dair bilgilere raporlardan ulasmak mumkundur, Gorevi suresince Ermeni Meselesi'nin Fransa'da giderek tirmams gostermesi sebebiyle olaylar sirasmda Mavroyeni Bey'in Ermeni faaliyetleri ile ilgili bilgi toplamak icin zaman zaman para karsihgmda Ermeni ajanlardan dahi yararlandigi gorulmektedir. Fransa'da gorev yapml~ olan bir baska Osmanh diplomati ise Paris'te go rev yapan Ziya Pasa'dir. Donernin Hariciye Bakam Said Pasa basta Londra ve Paris olmak uzere Atina, Bukres ve Washington buyukelciliklermden Ermeni komitelerinin uyelerinin listelerini talep etmesi uzerine Ziya Pasa sunlan soylemistir; Osmanh Hariciyesi'nden gelen telgrafi Fransa'nm bircok sehrindeki Osmanh temsilciliklerine gonderdigini, ancak ne yerel FranSIZ yetkililerinin ne de Fransiz Disisleri Bakanhgi'mn Osmanh diplomatlanyla isbirligi yaptigmi belirtmistir. Fransizlann verdigi cevap; ya Fransiz Disisleri Bakam'nm verdigi gibi sehirlerinde Ermeni komitelerinin olmadigi, ya da bu komitelerin listelerini veremedikleri yonunde olmustur. Boylece Ziya Pasa; bu kosullar altmda Fransiz hukumetinin isbirligini reddetmesi nedeniyle istedigimiz sonuclara ulasmak icin kendi ozel arastirmalanrmzi yapmak durumundayiz. Bu ozel arastirrnalardan bir tanesi, ust duzey bir yetkiliden bir Ermeni komitesinin uyeleri oldugu yonunde supheler olan kisilerin listesini gosteren bir rapor elde edebilen Marsilya'daki Osmanh konsolosu tarafmdan yurutulmustur, Daha da ilgin<;:olan konsolosun Nice ve 319 HO~GdRUDEN VOL AYRIMINA ERMENiLER / CiLT 4 Ylldlz DEVECi BOZKU~ Toulon'daki Osmanh gorevlileri hakkmdaki sikayeti olmustur. Konsolos bu gorevlilerin kendisine sekiz yil boyunca bir cevap yazmadiklarmi ve Haridye'den bu kisilerin degistirilmesini talep ettiyse de bu istegin gerceklesmedigini belirtmistir, Boylece bir kez daha Osmanh hukumeti Fransa'da kendisi icin hayati olan gelismeleri takip etmekten adz kalrmstir". Fransa'daki Osmanh diplomatlarmm verimli bir cahsma yuruternedikleri konusu diplomatlarm kendi yazismalannda da degindikleri bir husus olmustur. Mavroyeni Bey bu konuda Fransa'daki Osmanh buyukelciligi icinde yasanan iletisim kopuklugunu soyle dile getirrnistir: Sekiz yildan beri yazilanmm hie; birine Toulon'daki degistirilmesi gorevlilerimize istedigimi olarak benimsenmemesine fmdan gelince, Ekselansmiz uzun cevap vermeyen bilmiyor degildir, fakat prensip ragmen imparatorluk bu teklifte ilgili heniiz olumlu Nice ve zaman dan beri onlarm Hukumetimiz tara- bir tedbir almrrus da degildir, Fransa'daki Osmanh diplomatlanrun yazismalannda siyasi suclularm Fransa'ya hangi yollarla ve ne zaman geldikleri konulanna da yer verdikleri gorulmektedir, Iste Mavroyeni Bey'in Tevfik Pasaya gonderdigi :3 Kasim 1896 tarihli telgrafta Paris'te yaymlanan Illustration gazetesinin Fransa'ya Gironde gemisiyle gelen Ermenilerle ilgilidir. Gazetenin yaymmdan kisa bir sure once Mavroyeni Bey'in Ermenilerin resimlerini cekmek icin bir basvuruda bulunduguna ancak konunun gizlilik teskil ettigi gerekcesiyle kendisinin amlan kisilerin fotograflanm cekmesine izin verilmedigi belirtilmektedir. Dolaysryla J. Fabre imzasiyla Illustration gazetesinde yaymlanan fotograflann aslmda tutuklu bulunan Ermenilere ait olmadigmi, Illustration gazetesinin bu sekilde okuyucularda ilgi ve merak uyandirrna cabasi icinde oldugu ifade ediliyor". Fransa'da daha onceki yillardan farkh olarak giderek aktif bir rol almaya baslayan Osmanh diplomatlan Bah kamuoyunu etkilemek icin Fransa'da bazr gazetelere ilanlar vermeye baslarmslardir. Ornegin 2 3 M. Serdar Palabiyik, "Fransiz Arsiv Belgeleri Isigmda Dogu Lejyonu'nun Kurulusu ve Paaliyetleri", Ermll.niAm.$t!rma.1cm, SaYI 26, Ankara 1007, s.78-79. Osmanli imparatorhlgLi'nun Paris biiyG:kelC;isi S. MObil Pasa'dan Osmanh Disisleri Bakan: Tevfik Pap'ya g'o)1.derilen y~l ic;in bkz. BOA, HR.SYS., Beige No:2802-4, 2749/25, 19 Kasrm 1896; Osmanli Belgelerinde Ermeni-Fransiz lliskiler! (18791918), Cilt 1, Basbakanhk Basirnevi, Ankara 2002, s.111-112. kavusturulmasi icin yapacaklan bir toplantida Ermeni Meselesi'nin gorusulmesi talebinde bulunduklan anlasilryor. de Kitapta yer alan 66 numarah belgede Avrupa'da ve Misir'da yasayan bazi Ermeni yazarlarm Paris'te bir araya gelerek bir komite kurduklan ve Ermenilerin yasadiklan yerlerde hizh ve ciddi islahat yapilmasi icin buyuk devletlerin mudahalesini davet etmek giri$iminde bulunduklan bilgilerine yer verilmistir'", Fransa'da komite faaliyetleri icerisinde bulunan Ermeniler arasmda daha once Osmanli Imparatorlugu bunyesinde gorev alnus ancak gorevini kotuye kullandigi icin gorevden uzaklastmlan Ermenilet de bulunuyordu. Iste Nouridjan Efendi de bunlardan biriydi. Nouridjan Efendi Paris'te bir Ermeni Gonullu Komitesi kurarak seferberlik sebebiyle ulkelerine donmek uzere olan bazr Ermeni genclerini kandmp Fransa ordusuna gonullu kaydettirmeye ve hatta bazilarim da tehditle ve korkutmak suretiyle emellerini gerceklestirrneye cahstigr" haberleri 1914'te Paris konsolosu Galip Sevki'nin gonderdigi telgrafta yer alrrnstir. FRANSIZ MiLLET MECLisiNDE ERMENi MESELESi Belgelerde Fransa'daki Ermenilerin gerceklestirdikleri faaliyetler neticesinde <;:oguzaman basarih sonuclar elde ettiklerine isaret etse de bazen tam tersi durumlann oldugu da anlasilmaktadir, Ornegin Ziya Pasa'nm Fransiz Millet Meclisi'nde George Buisson'un Anadolu'daki kargasalarla ilgili verdigi konferansi bu kategoride degerlendirmek mumkundur, Ziya Pasa, Said Pasa'ya gonderdigi raporda soz konusu konferansta, Buisson'un konferansta Ermeni katliammm ingiltere tarafmdan uydurulmus bir masal oldugunu, ingilizlerin kendi amaclanna ulasmak icin zor ve kuvvet kullandiklari, bunu basaramadiklarmda iftiraya basvurduklan bilgilerine yer verrnistir. George Buisson'un E:meni kansikhklarmm aslmda Avrupa'da ilk kez ortaya <;:l~hgllli ve Ingilizlerin bu durumdan yararlandiklanrn aciklarms olmasi bir bakim soz konusu 30 Viyana Buyukelcisi Huseyin Hilmi'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazi icin bkz. BOA, HR.SYS., BeIge No:2817-1/44, 8 Subat 1913; Osmanlz Belgelerinde ... , s.192-193. 31 Paris Konsolosu Galib Sevki Bey'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazi icin bkz. BOA, HR.SYS., Belge No:214113, 19 EyIuI1914; Osmanli Belgelerinde ... , s.205-206. 320 341 HO~GORODEN VOL AYRIMINA ERMENiLER / (in 4 donemdeki ingiltere-Fransa acismdan onemlidir, iliskileri hakkmda Ylldlz DEVECI BOZKU~ da bir fikir vermesi Fransiz Millet Meclisi'nde Osmanh Ermenilerinden bahseden bir diger kisi de Fransa Parlamentosu Millet Meclisi uyelerinden Mosyo Chiseren olmustur, Chiseren tarafmdan Hariciye Nezareti'ne gonderilen bir mektup aslmda Osmanh diplomatlannm basan elde ettiklerini gostermesi acismdan onemlidir. Mosyo Chiseren'in Osmanh topluluklan hakkmdaki dusuncelerinin dile getirildigi mektupta su hususlar uzerinde duruldugu goruluyor; Osmanli memleketinde deger verilecek bir topluluk varsa 0 da Muslumanlardir. Diger topluluklar ise acznacak durumdadtrlar. En kott; olanlari da hie suphesiz ki Brmenilerdir. lnsanhk aleminin en igrenci olan bu millet Luzinyan kraliyetini yeniden kurma hillyaszndadzr. ingiltere de Ermenileri alet olarak kullanmak icin kendilerine yardim etmektedir": Bu donemde Fransa'nm Almanya, Rusya gibi devletleri de yanma alarak tum dunyaya Ingiltere'nin ne tur kargasalara sebep oldugunu ortaya koyma cabasi icinde oldugunu soylernek mumkundur. Buisson aynca 1862 yilmda Cin gazetelerinin de aym sekildo vehim ve hayalden ibaret, yani Fransiz ve Ingiliz askerlerinin <::in'de bulunduklan sure icerisinds kadmlarm namusuna tecavuz ederek erkekl . diri diri !~kt~klan, cocuklari parca parca keserek tuzlayip yedikleri ~: bunun gibi bir takim mezalim ve dusmanhkra bulunduklan hakkmda bazi iftiralar att1kla~m~ ha:lrlatml$, Ermeni komitelerinin bu gibi uydurmalar k~nus~nda Cinlileri geride biraktlklanm da belirrnistir+', Buisson Anadolu daki temel sorunlann aslmda bir takim hayvan .. ..I . . . . -, suru ennm gasp . edilmesindsn dolayi her zaman oldugu gibi Ermenilerle Dogu Anadolu halki arasmda meydan~ gelen bir rnucadeleden ibaret oldugu ve bolge memurlannm askerlenn yardirmm istemeye mecbur olduklanm ve az cok catisma oldugunu, butun kansikhk hareketlerinde oldugu gibi bu catismada da bazr olen ve yaralananlar oldugunu ifade ederek Ermeni sorunu konusunda Fransiz yonetimi ile ters dusmustur. Burada ozellikle uzerinds durulmasi gereken husus Buisson' Anadolu'daki kargasamn temelinde ingilizlerin kl$klrtmalannm old:~ gunu belirtmis olmasrdn-, OzeIlikle Ingilizlerin bazi Ermenilere para ya~dIml ya~arak bu yonde ayaklanmalann cikmasim sagladiklanna belirten Buisson aynca gunumuzde de bircok yazann uzerinde durdugu ~ususlardan olan Ermenilerin neden devlet kurarnadiklan konusuna ise soyle acikhk getirrnistir: Ermeniler kendilerini bir hukiimet halinde ~ekillendirme konusunda yeteneksiz bir millet olduklannz eski zamanlardan beri gostermislerdir: Daha dogrusu Ermeniler tarih sayfalannda millet adtm .ta~z~acak': millet ~egildir. Tarih sayfalanna gdz gezdirilecek olursa bu ~zlletzn e~~zden beri lranlzlara, Ispartalzlara, Romalilara, Abbasilere, M_ogollara,.~~rtl~re .vergi vere gelmi~ olduklan gdrulur33• Buisson aynca bir Ermeni yonetimi kurma fikrinin Ingilizlerin uydurmalarmdan ibaret o~dugunu, Ermeni nUfusunun tUm nUfusun ancak ur,:tebirini olu$turabIlecegini belirtmi$tir. 32 Osma~l.l Imparator!ugu'nun Paris B(iyiikel~iliginden Gelen 16 Ma}'!s1895 Tarihli Be~gelpn bkz. BOA, HR.SYS., 2748173, 283817, 16 MaYls 1895; Osmanlz Belgelennde ... , s.38-40. 33 Osma~l.l Imparatorlugu'nun Paris B(iyiikel~iliginden Gelen 16 MaYIs1895 Tarihli Be~gel~m bkz. BOA, HR.SYS., 2748173, 283817, 16 MaYIs1895; Osmanlz Belgelerznde ... , s.40-41. 55 numarah bir baska beIge ise Ermenilerle ilgili konulann goru;:;ulmesi icin Fransiz Millet Meclisi'nde yapilan bazi konusmalar hakkmda ilginc bilgiler vermektedir. FranSIZ Millet Meclisi'nde yapilan gorusmelere Paris'te gorevli Osmanh diplomatlannm itiraz ederek bu donernde Osmanh diplomatlarmm bireysel iliskilerini kullanarak bazi Fansiz temsilciler ile gorustukleri ve onlan ikna cabalan icinde olduklanm gostermesi bakimmdan onemlidir, Dolayisiyla bu donemdeki Osmanh diplomatlannm bu cahsmalan gunumuz ifadeleriyle bir tur lobi faaliyeti olarak da degerlendirilebilir. Nitekim amlan girismelerin ardmdan Paris buyukelciliginin somut sonuc aldigma belgelerde soyle yer alrmstir: ~. Diger taraftan kendileriyle dostluk iliskilerinde bulundugum Osmanh Imparatorlugu'nun iyiligini isteyen vekillerden nufuzlu ur,:kisiye de isin ayrmtih bir ozetini verdim. Bunun icin Saray'dan aldigim aynntzh bir telgrafl.a nezaretin mukerrer yazilarmm iceriginden almtilar yaptim. Soz konusu vekiller bu fezlekeyi durumun gerr,:ekligini ortaya koymak ir,:in arkada;:;larmdan birr,:oguna okuyacaklanm bana kesin olarak soz verdiklerinden Mosyo De Pressense ile dostlanhdan bazilannm giri;:;imlerinin hir,:bir neticeye varmayacagmi kuvvetle zannediyorum. Bundan ba$ka bu vekiller yine bagh bulunduklan partilerce sahip olduklan nufuz sayesinde munaka;:;anm gerr,:ekle;:;tigi gun konu$malann uzamasma ve 34 DI~i~leri Bakanhgl'na Fransa Parlamentosu'ndan Mosyo Chiseren Tarafmdan Gi:inderilen Mektup i~in bkz. BOA, HR.SYS., 1922/106, 18 Kaslm 1895; Osmanlz Belgelerinde ... , s.51-52. 342 343 Ytldtz DEVECi BOZKU~ HO~GORODEN diger be~ konu?macmm olmayi ba$arml$lardlr35• VOL AYRIMINA ERMENiLER / CiLT 4 Sason olaylan hakkmda konusmalanna engel J M6sy6 Hanotaux'un Fransa Parlamentosu'nda yaptigi bir baska ~{onu$mada Osmanh Imparatorlugundeki Ermenilerin bagimsizhk taleplerine karsm hicbir yerde ~ogunluk olmadiklanm bildiklerini belirtmesi, Pranstzlarm daha 0 donemde Ermenilerin taleplerini ne kadar gen;ek disi oldugunun kendi kendilerine itirafidrr: Osmanli Imparatorlugu'nun idaresinde bulunan ve simdi tek tartisma konusu olan bu vilayetlerdeki Ermeni halkmm, elimizdeki istatistiklerden anlasildigi gibi turn Osmanh ahalisine gore yiizde on ucten fazla olmadigi bir gercektir. Anadolu vilayetlerindeki Ermenilerin toplam miktan suphesiz milyon degildir, Zaten Ermeniler bahsedilen eyaletlere e§it miktarda degil, bazr yerlerde 81kve bazi yerlerde dagmik bir sekilde bolii:nmti,~lerdir. Sozun kisasi hicbir vilayette bir nokta bulunamaz ki orada bu zavalli ahali hakikaten c;:ogunlukta oisun ve etrafmda bir sekilde muhtariyet idaresi usulunun uygulanabilecegi bir merkez olusturulabilsin'". us: Mosyo Hanotaux'un Parlamentoda yaptigikonusma Ermeni olaylannm ilk kez ne zaman ve hangi nedenlerle ortaya 9-kt1g1,Errnenilerin hangi yontemlerle olaylan dunya kamuoyuna yaydlil konularma da dikkat t;:ekmektedir. 1878-18.81 yillannda BerlinAntlasmasi ve 1(J_bns Mukavelenamesi'nde Avyupa ve ozellikle ingiltere Ermenilerm duru~ muyla ilgileniyordu. Fakat bir Ermeni fesat hareketi ilk olarak sadece 1885 Yllmda duyuldu. Ermenilerden Fransa, ingiltere ve Avusturya'ya dagtlanlar intikam duygularma kaplldllar. Komiteler kurup, gazeteler <;:lkararak hararetle bazl telkinlerde bulunmaya ba$ladllar. St. Dennis'de Luzinyan'm kabri iizerinde gbsteriler yapIldl. Fesat hareketi Fransa'da yaYlldlysa da ingiltere'de biiyiidii ve incil cemiyetleri tahriklere ba$ladllar. Bu hareket yava$ yava$ kiirsiilerden toplantl yerlerine, sonra da sokaklara hatta parlamentoya yaYlldl. Hiikiimet dahi bu problemle ugra~mak zorunda kaldl. GiidiiIen amac;:Osmanlt idaresinin yoIsuzluk35 36 Osmanh imparatorlugu'nun Paris BiiyiikeIc;:iligindenDl~i~IeriBakanhgma 187 Numarah Yazl i~in bzk. BOA, HR.SYS., BeIgeNo:2865/11, 19 Temmuz Osmanlz Belgelerinde ... , s.149-153. Osmanh imparatorlugu'nun Paris BiiyiikeIc;:iligindenDl~i~IeriBakanhgl'na 597 Numarah Telgraf i<;inbkz. BOA, YA.HUS., BeIge No:362/8, 8 Kaslm Osmanlz Belgelerinde ... , s.75-76. ihli t I rafta tabiiyet degi$tirme hususunda Fransiz yone188 8 tan 1 e g 'd P . buvuk L ilix->· . '. "1, 'e kolayhk saglarken 9 Mart 1907 e arts ~Y ~ ...e ~ &~ntrrm Em'l.enuer '.. .1 Brmenilenn Fransiz . . e1 bir ill-er telgra:fta lse Fransa ya ge.~.en . . den g". en _ g ede bazt Slkmt).].ar ya~adlldanTll ve bu stl(ln~arm vata.11aal?h~l.~ ge0D"k" i'riin 1869 taribli tabiiyet degi9tirme giderihneSl Wm. PraI;lsa Hu umetl ru ..' d d uldugu . .. . . . d d -' iklik yapmas126 bususu nzerin e ur ruzamnamesm · e ..e.gI9 .. ...:....... inin tabiiyet degi9tirme konusunda d .a FranslZ yon~u-u: _. oriiluyor. Bu . . . .. g . d b' deOic:iklik sergiledlgme isaret etmektedu. Gelen 1904; Gelen 1896; tutumun: a ir l::>-"'-' . FRANSIZ YONETiMiNiN ERMENiLERiN .YA~ADIGI YERLERDE REFORM YAPILMASI TALEBI . . t1a .' .dmdan biiyuk dev letler OSlnanhd:!:n ErmeBerlin An ~masl run ar . . - .b . lahatlar nilerin ya?adl~ ye:rlerde An:t1a~manm61. m~dd~sl gere~l ;Z115 da . unasmi tale etroeye ba91aIDl~tl. Pransa mn yam sua usya '. yap, p. .. Iik bi takun l:slahatlann yapilmasd{onustmda Vilayette Ermenilere yone 1 IT bazi giri{,imlerde bulunmaya ba{'Iaml{'tl. .: . .nl . '1·' .bir tfu m udahalesl olarak we devletlerinOsma mID l~ 19 enne . . . .. B..uyun ue . al 1 . M·· . Siireyya Beye gore d d .~.rle.nditebilecegirnJz reform t ep en,. umr . a ege ". lar Munir Siireyya Bey, Ingiltere, Fransa ve Rusya Sa-son olaylan ile bas . _. . 1. . rul n tahkikat komisyonlanna 'el9.1erinin Sason olaylan nedemyle 0 u§tU1: . a ..21 0 - lk.1895 tarihinde . a1"1 ill .' . "mlerine b~dIklanru ve . ca katilm an i e eglIl~I. . . .240 ak 1895 ta:rihinde yaparak MU9'a gelen komisyonun ilk toplantlSlnl.- . . c. . . burada baZl kararlar aldlklanm {'oyle dlle getmr. cUtI 'lde iken Mosyo Kanbon Fransa Dl~i~leri bakamna Durum b u ~ek 1 . 'b' t onderdigi bit mektubul'lda son zamanlardalstanbulda az~c~.n~~~. g . d. Id'/Tini bildirerek polis te;lkilatuun kotulugu, olaylan mey ana ge IE> . • .. 1d m~ '. . 1 rill I-Ilristiyanlara kar~l i~lenecek dnayetlenn.guze avra. Imam a .. . tL '. 'b' eylerin ba~kentm Idugu taizmdaki vaa.z ve na51ha . en vs·.w 1 ~ 0.. lig-.ini sag"layacak mahiyette olmadlgrm diger vilayetlerde d~r~guvell .. l' . tir -0 devlet sefirlennm mun belld daha koili oldugunu be rrtm41 . c;:. . .abanalarla rahip1eri ve eskiden·be:ri sefaretler~~n.h~~ye bekleyel~ Yb'~tUnEhristiyan:larm gi.ivenlig-ini saglamak I<;in bi(. ;;~yl~r yapll u .. . . haIlun". nlii?;lm saglamaya maSl geniktigiinananda oldukl(!.r).m, guve ..' r . . k tedbirlerin ahnarak ~imdiye kadar mevc::ut 01mayan po IS Y:l:)rayac::a . -------~1-:--:-:N:-:.2:::8:::66-::1;.:;3:-;:;2--:9~M;:;.art 1907' Osman II Belgelerinde ... , s.180. 26 BOA, HR.SYS., Be ge o. , ' 337 344 HO~GiiRODEN VOL AYRIMINA ERMENiLER / du 4 teskilatmm kurulmasml Babiali'dsn talep etmek uzere aralannda gorusmeys karar verdiklerini de amirine bildirrnistir-", Ermenilere yonelik reformlarla ilgili 1913 tarihli bir baska belgedo ise yazar Mosyo Victor Berar ile Bogos Nubar Pasa'mn Ermeni Meselesi hakkmdaki konferanslannm bilgilerine yer verilmistir, Konferansta Ermenilerin yasadiklan yerlerde lslcihatlarm yapilmasi, bu lslahatlann nasil yapilacagI, Alman basmin Ermenilere yonelik destegi, ingiltere, Rusya ve Fransa'nm Dogu Anadolu'yu kendi aralannda payla{imalanna 'sessiz kahnamayacag,., bu durumda Fransa'ya da Suriye'nm verilmesi gerektigi konu1.a.nna yer verflmistir. Aym konferan.sta Bogos N ubar Pasa da Mosy6Victor Berar'ldestekleyen bir kcnusma yaparak, Ermenilerin istiklal ve muhtariyet: gibi ger~ekle$mesi milmku.n elmayan hayaller ile me§gl.,lZolmachldannr ve Masyo Victor aslmda Osmanh kalmak istedigini, Berar'm ken dilerin e tavsiye etmis oldugu islaharlar dl~nnda hit;bir-emellerinin olmadlgull ve bu lslahatlllAvrupa geaetimi altmda yapilmasinm hem genel bansm muhafazasi ve hem de Osrnanh Imparatorlugu'nin ve Ermenilerin asil ve gercek '~al'lanmn temini noktasmdan onernli ve gerekli bulundugunu soylemistir>. Yine 1913 tarihli Mat Pasa'dan Said Halim Pa.{ia'ya gonderilen telgraf Bogos Nubar Pa$a,onderligindeki Errneni lobisinin Osmanhya yapilacak olan yardimlarr nasil engelledigine de yer veriyor: Fransiz Asya Komitesi dun aksarn General Lacroix, Buxton, Lepsius ve Milliukof ba~kanhgmda gizli bir oturumla toplanrms ve yirmi kadar delege burada, Ermenilerin yasadiklan bolgelerds uygulanacak reformlar hakkmda Bogos Pasa'yi dinlemi~lerdir. TartI~malardan sonra bir kontrolun gerekliligi hakkmda anlasmava vanlmis ve sonuc olarak bugun Bogos Pa~a nezdinde azel bir oturumla reformlar hayata ge~irilmeden Osmanh Imparatorlugu'na mali yardlm yapllmamasl i~in bUyiik devletlere ~agnda bulunulmasl yanunde tavsiye karan almml~tIr. Munir Siireyya Bey'e gore devletlerin lslahat konusunda bu kadar lsrarCI davranmalan oncelikle Osmanhya kar$l hep muhafaza ettikleri 27 28 Milni~ Silreyya Bey, Ermeni Meselesinin Siyasf ... , 5.27. Paris Buy(lkld~isi Rlfat Pa$a'd:irnD~~i~leriBakaul Said Halim Pa~a'ya gonderilen yazli~in bzk BOA,HR.SYS., Belge'No:2817-1/110, 2817-11118,7 Haziran 1913; Osmanl! BelgelerimJe ... , s.195-197. Ylldlz DEVECi BOZKU~ dusmanca egilimlerden, ikinci olarak gazete, kitap ve konferans seklindo uzun zamandrr cesitli ulkelerde ve ozellikle Fransa, Rusya ve Kuzey Amerika'da surdurulen yogun ve etkili propagandamn kamuoyunda biraktigi derin tesirden, ucuncu olarak da MU$ tahkikat komisyonunda bulunan Fransiz, ingiliz ve Rus delegelerinin aleyhimizde hazrrlayip hukumetlerine sunduklan ve San Kitap'ta da yer alan, sert ifadeler ve korkunc iftiralardan kaynaklanmaktadir". FRANSIZ YONETiMiNiN ERMENi NUFUSUNA DAiR A<;IKLAMALARI incelenen arsiv belgelerinde soz konusu donemde Ermeni nufusuna clair bilgilere de rastlanmistrr. Ni.ifus bilgilermin yer aldl~ bir telgr~f~a 10 milyonluk Musluman nufusuna karsihk tilkede .6?a..O?O Ermemnm ya$achw belirtilmistir. Musluman nufusun yUzde.blr:~ ~i1e o~l:l~tur.01~yan Ermenilerin Osmanh milletini bolmeye yonehk gm:~11ll1e,nrunhicbir sekilde.kabul edilmey:eceginin ar;tklanrutp belgede Berlin ~_tla$ma~l~a imza koyan devletlerin de bu duruma izin vermeyeceklerinin alti ?Z11mistir, Aynca Ermenilerin Avrupa'yi bolucu faaliyetlerininmerk~zl yap~ tiklari gerekcesiyle Osmanli yonetimininAvrupah devletlerd~n ~1kelen smirlan dahilinde bulunan ve siyasi olaylara karrsrms Ermenilerin smir disi edilmelerinin talep edildigi de gorulmektedir. Ermeni nufusuna dair bazi bilgilere Fransa Disisleri Bakanhgi'mn beyanatlannda da rastlanmistir, Denemin Dl$i$leri b~<a~ Mosyo ~anotaux beyanatmda Ermeni nufusununyaklasik olar~k 3 mil~on .~ldugl1nu iddia etmistir. Buna karst bu donemde ulkedeki Erm~m nufu~unu~ 900 bin dolaylarmda iken bilincli elarale 3 milyona.yakm gosterilmesi Osmanh yonetimi tarafmdan kuskuyla karsilanrmsnr. FRANSA'DAKi ERMENiLERiN FAALiYETLERi Fransa'da bulunan Ermenilerin buyuk bir klsml yasa dl$l yollarla gelen ve Osmanh aleyhinde faaliye:tlerde bulunm~~ Erm;nilerde~n,olu~ {iuyordu. Bu nedenle donemin Hariciye naZm Arn Pa~a ~an,~ teb Osmanh BOyiikel~iliginden sIk butada bulUTIan Ermenilenn nufusu ve faaliyetleri konusunda rapa,rIar istedigi yazl~malardan anla~i1ma~tadtr. Anca,k kQnuyla ilgili Esad Pa~a'dan Hmgye nazmna verilen cevapta Paris'teki Ermenilerin faaIiyetletinin gizh olarak yi.irlitUlmedigl sm r:m ~u.' 29 Miinir Siit~yya Bey, Ermeni Meselesinin SiyasL, s.49. 338 339 HO~GtiRODEN VOL AVRIMINA ERMENilER / ou 4 Vlldlz DEVECi BOZKU~ ve kendisinin gelismeleri yakmdan takip edecegini bildiren cevabi aslmda soz konusu donernde henuz Osmanh diplomatlarmm Ermeni faaliyetleriyle ilgili gelismelerden haberdar olmadiklarma isaret etmektedir. Nitekim Paris'teki Osmanh buyukelciligins gonderilen ve Esad Pasa ile St. Petersburg'daki buyukelci Sakir Pasa'mn verdigi bilgiler arasmda bir tutarsizhk oldugunu gosteren telgrafiar da Paris'teki Osmanh diplomatmm Ermeni faaliyetlerini henuz yakmdan takip etmedigini dogrular mahiyettedir. Fransa'daki Ermenilerin bir diger faaliyeti de Fransiz yonetiminin onde gelen isimleri ile bir araya gelerek bazi taleplerde bulunmalan olmustur, Yapilan yazismalardan Fransiz Disisleri Bakanlannm Ermeni heyetlerini kabul ettigi bilgilerine yer verilirken soz konusu heyetin Bakanlar ile ne tur konularda gorii~iildiigii ve gelen heyetle ilgili detayh bir bilgi ya da arastrrmarnn yapilmadigi anlasilmaktadir, Ote yandan daha sonraki tarihlerde yapilan yazismalardan Ermenilerin Berlin Antlasmasmm 61. maddesinin uygulanmasi konusunu Fransiz hukumetinin ele almasmi saglamak amacryla bazi girisimlerde bulunduklan anlasilmaktadir, Arsiv belgelerinde Fransa'da Ermenilerin Osmanh Hukumetini elestiren siyasi icerikli toplantilar gerceklestirdikleri hususunda da onemli yazismalar bulunmaktadir. Ornegin Paris'te yapilan bir toplantida; 1. Son Adana katliamlanyla ilgili Ermenilerin sikayetlerini sun- mak, 2. Katliam yapan kisilere karst alman baski tedbiderinde hukumetinin tarafhhgmi protesto etmek. Osmanh Gibi gundem maddelerinin yer almasi bu toplantmm siyasi i~eriginden ote Osmanh aleyhinde yapilan bir propaganda faaliyeti oldugunu dusundurrnektedir. Fransa'da Ermenilerin ust duzey Franstz yoneticilerinin dikkatini Ermeni Meselesi'ne cekmek icin bircok yola basvurduklanna dair onernli belgelerde bulundurmaktadir, Ornegin Paris'teki bir Errneni tarafmdan Fransa Cumhurbaskanma yazilan bir mektupta Turkiye ve Tiirklere yonelik hakaretler edilirken ote yandan Berlin Antlasmasi'm imzalayan devletlerin Balkan Savasi'ndan dogan sorunlarm cozume goz onunde bulundurduklanru aciklarms olmalandir, Bu durum asImda Ermenilerin lobicilik faaliyetlerine daha 0 yillarda etkin bir sekilde surdurdugunu gostermesi acismdan onemlidir. FRANSIZ YONETiMiNiN ERMENi TUTUKLULARA YONELiK TUTUMLARI 1897 yihna gelindiginde Fransa'da Ermeni faaliyetlerinde bir hareketlilik oldugu gorulmektedir. Fransa'daki Osmanh diplomatlarmm gonderdigi telgraflarda Osmanh Imparatorlugu'nda kansikhk cikardiklan gerekcesiyle Marsilya'ya surulen bazr Ermenilerin Fransiz vapurlariyla Kibns'a donerek, Kibris'tan gemici kiyafetleriyle Fransiz vapurlarmi kullanarak Iskenderun' a gectikleri burada bir takim kansikhklar cikarma girisimlerinde bulunacaklan bilgilerine yer verilmistir: Bolgede karisikhk cikanp ge~en sene Marsilya'ya surulen dort nefer Ermeni bozguncusundan ikisinin Fransiz posta vapuruyla Kibrrs'a geldigi, diger ikisinin de bu sekilde Kibrrs'a gelerek diger arkadaslarryla birlestigi, dordunun gemici kiyafetinde olarak soz konusu Fransiz vapuruyia Iskenderun'a ciktiklan, burada bulunan ingiliz zirhhsma girip Ingiliz gemici tayfasi kiyafetine burunerek karaya ciktiklan, oradan da Payas kazasma tabi Camhk koyune gittikieri ve Mart'm sonuna dogru bir fesat cikaracaklan Mersin Mutasarnfhk ve Kumandanhgi'ndan haber verilmistir, Bunun uzerine Payas mevkiindeki askerin redif olmasi dolayisiyla Adana'da bulunan nizamiye taburundan bir zabit tayin edilerek bir kansikhga meydan verilmemesi icin gonderilecegi Adana Kumandanhgi'ndan bildirilmistir, Bununla beraber bahsedilen dart bozguncuyu tanryip hemen yakalamalan icin bende bulunan fotograflar ozel suvari ile Adana Kumandanhgi'na gonderilmis ve adi ge~en koyun aranmasi icin kesin emir verilmistir?", Marsilya'daki Osmanh diplomat! Mavroyeni Bey'in Tevfik Pasa'ya gonderdigi bir baska telgrafta ise buradaki Ermenilerin bazr yardim komiteleri aracihgiyla Isvicre ve Ingiltere'ye gonderildikleri ve bu nedenle Marsilya'da Ermeni gocmen nufusunun neredeyse kalmadigi, aynca yetkililerin Marsilya'ya gelen tum Ermenilerden yasal belgeler konusunda hassas davrandiklan belirtilmistir. 40 340 BOA, Y.PRK.ASK., s.93. BeIgeNo:119/45, 13 Mart 1897; Osmanlz Belgelerinde ... , 349 HO~GORODEN val AVRIMINA ERMENilER / uu 4 Vlldlz DEVECi BOZKU~ Mavroyeni Bey Marsilya'daki Ermenilerden yasal belgelere sahip olmayanlarmm Fransiz hukumetinin tedbirlerine uygun olarak tutuklandiklanm da rapor etmistir. Mavroyeni Bey'in telgraflar gonderdigi bir diger kisi ise Munir Bey'dir. Munir Bey'e Marsilya'ya gelen Ermenilerin kimlik, ulasim ve hangi amaclarla buraya geldiklerine dair bilgi veren detayh bir rapor hazirlarmstir, Bunun yam sira Marsilya'ya Ermeni gas:unun neredeyse durma asamasma geldigini, bu konularla ilgili arastirmalanna devam etmesini istiyorlarsa kendileri icin cahsacak bir garevliye aynlan odenegin arttmlmasi hususuna yer verrnistir, gelen Ermeni siyasi suclulann tabiiyet deglstirmelerinds kolayhk sagladiklan ve bazen de Ermenilerin FranSIZ basmmda Osmanh aleyhinde bir taknn yaymlar yapmalarma izin verdikleri goruluyor. SONUC; Osmanh Belgelerinde Ermeni-Fransiz Iliskileri 1879-1918 adh kitaptaki belgelerden hareketle ortaya koymaya cahstigirmz donemin Osmanh-Fransiz-Ermeni iliskilerine dair belgelerin daha cok Fransa'daki Ermenilerin faaliyetleri ile Fransiz misyonerlerinin Osmanh Imparatorlugu'ndaki faaliyetleriyle ilgili oldugunu soylernek mumkunduro Boylece 1879'dan 1918'e dek ges:en otuz dokuz yilhk sure boyunca Fransa'daki Ermenilerin, basta Fransiz basmi olmak uzere kamuoyunu yanhs bilgilendirmek, isyanci komiteler kurmak, FranSIZ ve Ermeni din adamlanm siyasi islere alet etmek ve bircok olayda Fransiz yonetiminin Osmanlmm is:islerine mudahale etmesini saglamak gibi etkin faaliyetler surdurdukleri anlasilmaktadir, Belgelerden hareketle bu donerndeki Ermeni-Fransiz iliskilerinin goreceli olarak daha gayri resmi ve dolayh oldugunu soylemek mumkunduro Dolayisiyla bu donem iliskileri daha cok FranSIZ hukumet gorevlilerinin Fransa'daki Ermeni komitelerini desteklemeleri ve Osmanh Imparatorlugu'ndaki Ermeni vatandaslanm koruma bahanesine dayandlgl gorulmektedir. Ancak I. Dunya Savasmm baslamasiyla, Osmanh Imparatorlugu itilaf Devletleri'ne karst savas ilan edince FranSIZ-Ermeni iliskilerinin daha resmi ve dogrudan bir hal aldigi aldigi anlasilmaktadir. Aynca bu iliskilerin daha sonra Ermeni militanlarm Dogu Lejyonu catisi altmda FranSIZ ordusuna dahil edilmesi sonucunda ise tam bir isbirligine donusmustur". Ornegin ilk donemlerdeki belgelerde FranSIZ yonetimi siyasi suclu bir takrm Ermenileri ulkesinde barmdirmanm yam srra bazi yasa disi faaliyetlerine s:ogu zaman goz yumarken, daha sonra Fransa'ya 41 350 Palabiyik, "Eransiz Arsiv Belgeleri...", s.84. Bunlarm yam sira bazr FranSIZ misyonerlerinin Osmanh Imparatorlugu dahilinde de Ermeni siyasi suclularim maddi ve manevi yonden korumalan altma aldiklan ve Ermeni olaylannm ortaya ctkmasma adeta zemin hazirladiklan soylenebilir. Bu gelismelerin yasanmasmda ilk zamanlarda Fransa'da gorev yapan Osmanh diplomatlannm Fransa'daki Ermeni komitelerinin faaliyetlerini takip etmekte yetersiz kalmalannm da onemli bir etkisi olmustur, Nitekim Osmanh diplomatlannm buradaki Ermeni komitelerinin faaliyetlerinin farkma vardiklannda da gelismeler karsismda sessiz kalmalan da sorunun ileri boyutlara varmasma katkida bulunmustur. 17. yuzyilm ikinci yansmdan itibaren gelismeye baslayan Fransiz Ermeni iliskileri 19. yuzyilda son derece aktifbir hal almistir. Soz konusu iliskilerin inceledigimiz 1879-1918 yillari arasmdaki donernde ise adeta iki tarafh bir cikara donustugunu soylemek mumkundur. incelenen 75 belgedeki Fransiz- Ermeni iliskileri genel olarak birkac alt bashga aynlabilir: Osmanh isyan faaliyetlerinde bulunmus Ermenilerin Fransa'ya illegal yollardan gas: etmesi, FranSIZ vatandashgma gecmek icin Fransa devletine basvuran Ermeniler, Osmanh aleyhine Fransa'da faaliyet gosteren Ermeniler vb konulardir, Fransa'daki Ermeni faaliyetlerinin yam sira FranSIZ yonetiminin Osmanh topraklanndaki faaliyetleri hakkmda da cesitli belgeler bulunmaktadir. Burada ise Fransiz diplomat ve misyonerlerinin bolgede Muslumanlar dismda basta Ermeniler olmak uzere Nesturi ve diger etnik gruplan Osmanh aleyhine bazi faaliyetlerde bulunmalan icin ne tur desteklerde bulunduklarma dair belgeler yer almaktadir. Ozellikle Fransiz diplomatlannm isyan faaliyetlerinde bulunan Ermenilere para yardimmda bulunmalan soz konusu desteklerinin en somut orneklerinden birini olusturmaktadir, Sonne olarak Osmanh arsiv belgelerinden hareketle gerek Ermeni milliyetciliginin dogusu ve gerekse de Osmanh Imparatorlugu'ndaki Ermenilerin siyasi faaliyetlerinin ortaya cikmasmda FranSIZ yonetiminin aktif bir rol oynadigim soylernek mumkundur, Bu etkileri bazen 351 HO~GbRODEN Val AVRIMINA ERMENilER / ou 4 dogrudan Fransiz yonetiminin bir diplomatiyla ilgili gonderdigi notalarla, reform talepleriyle ve millet meclisinde Osmanh aleyhinde yaptiklan konusmalardan anlasilmaktadir, Bazen de Fransiz yonetiminin Anadolu'da gorev yapan Fransiz misyonerleri aracihgiyla, Fransa'da Errneni komitelerinin yaptiklan toplantilan destekleyerek ya da siyasi tutuklularm yargl surecine mudahale ederek dolayh bicimde gormek mumkundur. Ylldlz DEVECi BOZKU~ lanm kesintisiz olarak ilan edip Avrupa'mn dikkatini cekmek; mudahale fikrini veya baska bir deyisle Avrupa'yi, dogu meselelerinde zorla isteklerini desteklemeye bircok kez sevk eden Hachhk dusuncesini yava~ yava~ genisletmekti'". FRANSA'DAKi ERMENi KOMiTELERi Osmanh Imparatorlugu dahilinde bazi komite faaliyetlerinde bulunan Ermenilerin surgun edildigi daha once belirtilmisti, Surgunun yam sira misyonerlik vb. faaliyetlerin neticesinde yasal ya da yasa disi yollarla giden Ermeniler burada ozellikle Paris'te bir araya gelerek bazi komiteler kurrnus ve bu komitelerin Osmanh aleyhinde bir takim dusmanca kiskirtma faaliyetlerde bulunduklarma dair 1890 tarihli telgrafta, komite uyelerinin cesitli Fransiz gazete ve burolanna ziyaretlerde bulunduklan bilgilerine de yer verilmistir. Fransa'daki Ermeni komitelerinin bir diger faaliyeti de Osmanh dahilinde bulunan Ermenilerin kiskirtilmasma yonelik cahsmalan olmustur. Ozellikle Londra ve Marsilya Ermeni Komitesi Ortak Sekreterligi tarafmdan 9 Agustos 1892 tarihinde Adana Ermeni Baspiskoposu'na gonderilen mektuplarm Osmanh'daki diger belli bash Ermeni komitelerine Ermeni din adamlan vasitasiyla iletilmesi komiteler ile din adamlannm ortak cahsmalar yuruttugune isaret etmektedir. Giderek Istanbul'da bir takim Ermeni olaylan ya~anmaya baslanmast nedeniyle bazi komite iiyeleri Ermenilerin Marsilya, Amerika ve Avrupa'mn cesitli yerlerinde bazi talimatlar alarak Osmanh ulkesine geri dondukleri gorulmus ve bu konuda bazi tedbirlerin almmasi yoluna gidilmeye baslanmistir. Ermeniler Fransa'da komitecilik faaliyetlerinin yam srra siyasi arenada da Fransizlar tarafmdan oy potansiyeli olarak degerlendirilmis ve bazi Fransiz sosyalist milletvekilleri ihtilalci fikirlerini Ermenilere bu yolla asilama cahsmalanm da yurutmuslerdir: ...Konusmacilar sozde adi gecen bolgede Ermenilerin endise icinde bulunduklanm soyledikten sonra ihtilal araoligryla hak ve hurriyetlerini elde etmek yolunda Leh, Finland ve Ermeni milletleri ile birlikte 37 352 Osmanh lmparatorlugu'nun Paris Buyukelciligi'nden Disisleri Bakanhgi'na Gelen 597 Numarah Telgraf icin bkz. BOA, Y.A.HUS., Belge No:362/8, 8 Kasim 1896; Osmanlz Beigelerinde: .., s. 76-77. 345 HO~GtiRODEN val AYRIMINA ERMENilER / (ill 4 Ylldlz DEVECi BOZKU~ cahstiklarmdan dolayi Ruslann takdir edilmesine ve Berlin Antlasmasi kararlannm tam olarak uygulanmasmm gerekli olduguna dair bir karar almmasmi teklif etmislerdir, Osmanh ulkesi ve Rusya isleri konusunda daha once gerceklesenler gibi bu toplantmm da herhangi bir etkisi olmaml~ Aurone, Le Matin, Vantransiran, gibi asm etkileriyle tanman bazi gazeteler ayn tutuldugu zaman hukumetle hatta Muhafazakar Partiyle baglantisi DIan gazeteler bile bu yolda herhangi bir haber yaymlamarmslardir. Bu munasebetle on ayak DIan Sosyalist milletvekillerin secim zamanmm yaklasmakta olmasi yuzunden ihtilalci fikirlerini ilandan baska amaclannm olmadigi aciktir. belgelerden anlasilmaktadir. Ornegin Fransa konsoloslugunda tercuman olarak gorev yapan Kasabyan admda bir Ermeninin Diyarbakir'da olaylarm meydana gelecegi yonunde asilsiz haberler cikararak Fransa ve Ingiltere'nin Osmanh uzerinde baski kur:r:nasml saglamaya cahstrg: goruluyor. FRANSIZ BASININDA OSMANLI ALEYHiNDEKi ASILSIZ HABERLER Ermeniler Fransa'da yogun olarak bulunduklan Paris, Marsilya vb yerlerde FranSIZ kamuoyunu etkilemeye yonelik basta din, basm, etnik koken vb olmak uzere cesitli yollan denernislerdir. Fransiz gazetesi Le Temps'te istanbul'dan dusmanca bahseden bir takim yazilar yaymlanmast Ermenilerin cahsmalan sonucu gerceklesmistir. Esad Pasa'mn 11 Ekim 1890 tarihinde Said Pasa'ya gonderdigi telgraftaki bilgiler Ermenilerin FranSIZ basmmi etkilemeye yonelik cahsmalan acismdan dikkat cekidir, Buna gore Fransa'da cikan Le Martin gazetesi istanbul kaynakh bir telgraftan hareketle Zeytun Ermenilerinin ayaklandiklari haberini ve vali ile birkac askeri oldurdukleri bilgilerine yer vererek Fransiz kamuoyunu etkilemeye cahsrmstrr. Bu iddialann asilsiz oldugu Sadaret Yuksek Makarm tarafmdan aciklansa da Fransa'daki Ermenilerin Osmanh'daki gelismeleri bu kadar yakmdan takip ederek ve carpitarak Fransiz basmma yansitrms DImaSI donernin kosullan goz onunde bulunduruldugunda ne kadar aktif bir orgutlenme icinde olduklanm gostermesi bakirmndan dikkat cekicidir, Bu gelismeler 0 kadar ciddi boyutlara varrmstir ki Hariciye bakam Said Pasa ozellikle Avrupa gazetelerinde Osmanh aleyhinde cikan yazllardan duydugu rahatsizhgi sik sik dile getirmeye baslarms ve bu tur yaymlann onune gecilmesi icin Osmanlmm dis temsilciliklerine bir genelge gondermistir, Paris'teki Ermeni faaliyetlerinin giderek yogunlastigi ve bu faaliyetlerin bir kisrrunm Osmanh diplomatlan tarafmdan yakmdan takip edildigi bir donernde Ermeni ogrencilerin Turkler ve Kurtler aleyhine propaganda faaliyetlerine de giristikleri anlasihyor. Bu baglamda soz konusu ogrencilerin Fransiz basmmdan Turklerin ve Kurtlerin kendilerine mezalim uyguladiklan haberlerini yaymlamalanm istedikleri gortiltiyor. Fransiz basmmda Osmanh aleyhinde cikan yaymlann saYlsml artmasi uzerine Paris buyukelciligi Osmanh Imparatorlugu'yla ilgili gazetelerde yer alan makalelerin ozetlerini Hariciye Nezareti'ne gondermeye baslarmstir. Bu makalelerle ilgili degerlendirmelerinde yer aldigi belgelerde Paris basmmm Osmanh lmparatorlugu'yla ilgili yazilan farkh ulkelerden gelen haberlerden yola cikarak olusturdugu anlasihyor. Fransiz yonetiminin Ermeni faaliyetlerini dogrudan desteklediklerini gosteren onemli belgelerden biri de 1918 tarihli telgraftrr. Almanca yazilrms Isvec gazetelerinden biri Ermeni isyam adiyla bir makale yaymlanarak, Osmanh hukumeti aleyhinde gorus bildirmistir, Adi ge~en makalede Ttirkiye karsiti bir akimm var oldugu ve bunun Itilaf Devletleri'nin kiskirtmasi sonucu oldugu belirtilmekle beraber ihtilal merkezinin Isvicre'de oldugu da soylenmektedir. Hatta Bern'deki Fransa elcisi Bern'de bir konferans duzenlemek bahanesiyle hukumeti tarafmdan bu akirm idareye memur edilmistir, Clemenceau bu sene baslarmda Fransa Enstitusu azasmdarr Berar'i, Ermeni ihtilalcileri ile irtibat kurmak ve Ermeni Doktorlarmdan Sericyan ile gorti~mek uzere Cenevre'ye gonderrnistir, Burada bir toplanti yapilrmstir. Berar, Ermeni Meselesi'nden bahsederek Fransa Hukumeti'nin Ermenilerin her turlu araca basvurarak Turkiye'ye karst mticadelede bulunacaklan umidini beslemekte oldugu noktasi uzerinde israr etmis ve adi gec;:en Basmda Fransa ve ingiltere konsoloslugunda gorev yapan bazi Ermeniler tarafmdan da zaman zaman asilsiz haberlerin ortaya atildigi 346 347 Vlldlz DEVECi BOZKU$ HO$GORODEN VOL AVRIMINA ERMENilER / Cill 4 hukumetin bu hususta gerekli olan meblagi karsilamaktan cegini soylemistir". c;:ekinmeye- Yine 1918 tarihli bir diger telgrafta Charles Carroll adiyla Isvicre gazetelerinde Tiirkiye aleyhine yaym yapan kisinin Carabet Carolian isminde istanbullu bir Ermeni oldugu I. Dunya Savasi'nm baslamasiyla Fransa'ya giderek Fransiz ordusunda gonullu asker olarak gorev yaptigi ve terhis olduktan soma Tiirkiye aleyhine propaganda yapmak uzere Isvicre'ye gonderildigi biliglerine yer veriliyor. Fransiz basmmda Osmanh Imparatorlugu'ndan gelen Ermenilerle ilgili zaman zaman bazi asilsiz haberlere de yer verildigi gorulmektedir, Marsilya'daki Osmanh diplomati Mavroyeni Bey soz konusu haberlerin asilsiz oldugu bilgilerini Tevfik Pasa'ya soyle sunmustur: .Mahalli basm on yedi anarsistin serbest birakildrgmi haber vermektedir, ancak bu haber diizmecedir. Benim gizlice ogrendigime gore ic;:lerinden ikisi, serbest kaldiktan soma Fransa'da kalmak icin Emniyet'ten izin isternisler, fakat bu mahalli idare Fransiz Hukumeti'ne bunlarm smir disi edilmelerini tavsiye etmistir'". ERMENi DiN ADAMLARININ FAALiYETLERi Arsiv belgelerinde Fransiz din adamlan gibi Ermeni din adamlannm da statulerini kullanarak bazi siyasi olusumlar icerisinde yer aldiklan gorulmektedir. Konuyla ilgili olarak 4 Agustos 1904 tarihinde Paris diplomat! Munir Bey Hariciye nazm Tevfik Pasaya bir grup Ermeni din adammm Ecmiadzin katogikosu adma bazr sikayetleri dile getirdiklerini belirterek Franstz Cumhurbaskam ve Disisleri bakanmi ziyaret ettiklerini rapor etmistir, Munir Bey adi gec;:endin adamlanmn ziyaretlerinden ve sikayetlerinden duydugu rahatsizhgi Fransiz Disisleri bakanma ilettiginde aldigi cevap ise oldukca dusundurucu olmustur, Nitekim Fransiz Disisleri bakam soz konusu din adamlan ile gorusmesinin Ermeni Meselesi'yle yakmdan ilgilenen bazi milletvekillerinin baskisi sonucu gerceklestigini belirtrnistir. Aynca kendileriyle gorusulmemesi halinde soz konusu milletvekillerinin basmda bir kargasa cikarma olasihklanru 38 39 348 1888 tarihli telgrafta tabiiyet degistirme hususunda Fransiz yonotimi Ermenilere kolayhk saglarken 9 Mart 190Tde Paris buyukelciliginden gelen bir diger telgrafta ise Fransa'ya gelen Ermenilerin Fransiz vatandashgma gec;:mede bazi sikmtilar yasadiklanm ve bu sikmtilann giderilmesi icin Fransa Hukumeti'nin 1869 tarihli tabiiyet degistirrne nizamnamesinde degisiklik yapmasr" hususu iiierinde duruldugu goruluyor, Bu da Fransiz y6netiminin tabiiyet degistirrne konusunda tutumunda bir degisiklik sergiledigine isaret etmektedir. FRANSIZ YONETiMiNiN ERMENiLERiN YA~ADIGI YERLERDE REFORM YAPILMASI TALEBi Berlin Antlasmasi'nm ardmdan buyuk devletler Osmanhdan Ermenilerin yasadigi yerlerde Antlasrnanm 61. maddesi geregi bazi islahatlar yapmasml talep etmeye baslarmsti. Fransa'nm yam sira Rusya da alti vilayette Ermenilere yonelik bir takim islahatlarm yapilmasi konusunda bazr girisimlerde bulunmaya baslarmsti. Buyuk devletlerin Osmanlmm ic islerine bir tur mudahalesi olarak da degerlendirebilecegimiz reform talepleri, Munir Siireyya Beye gore Sason olaylan ile baslar, Munir Siireyya Bey, ingiltere, Fransa ve Rusya elcilerinin Sason olaylan nedeniyle olusturulan tahkikat komisyonlarma katilmalan ile ilk girisimlerine basladiklanrn ve 21 Ocak 1895 tarihinde Mus'a gelen komisyonun ilk toplantisim 24 Ocak 1895 tarihinde yaparak burada bazi kararlar aldiklarmi soyle dile getirir: Durum bu sekilde iken Mosyo Kanbon Fransa Disisleri bakamna gonderdi!F bir mektubunda son zamanlarda Istanbul'da bazi cinayet olaylan meydana geldigini bildirerek polis teskilatmm kotulugu, imamlarm Hiristiyanlara karst islenecek cinayetlerin giizel davrams oldugu tarzmdaki vaaz ve nasihatleri vs. gibi seylerin baskentin guvenligini saglayacak mahiyette olmadigmi diger vilayetlerde durumun belki daha kotu oldugunu belirtmistir, (j~devlet sefirlerinin yabancilarla rahipleri ve eskiden beri sefaretlerden himaye bekleyen butun Hrristiyanlarm guvenligini saglamak icin bir seyler yapilmasi gerektigi inancmda olduklanm, halkm guvenligini saglamaya yarayacak tedbirlerin almarak simdiye kadar mevcut olmayan polis Disisleri Bakam Nesimi Bey'den Bern Buyukelcisi Fuad Selim Bey'e gonderilen yazt icin bkz. BOA, HR.SYS., Belge No:2885/41, 19 Nisan 1918; Osmanli Belgelerinde. " , 8.219-220. Mavroyeni Bey'den Tevfik Pasa'ya gonderilen yaZl icin bkz. BOA, HR.SYS., BeIge No:2802-4, 2749/25, 12 EyIiiI1896; Osmanlz Belgelerinde ... , s.106. 26 BOA, HR.SYS., BeIge No:2866/32, 9 Mart 1907; Osmanlz Belgelerinde ... , s.180. 337 HO~GORODEN VOL AVRIMINA ERMENiLER / CiLT4 teskilatimn kurulmasmi Babiali'den talep etmek uzere aralannda gorusmeye karar verdiklerini de amirine bildirmistir'". Ermenilere yonelik reformlarla ilgili 1913 tarihli bir baska beIge de ise yazar Mosyo Victor Berar ile Bogos Nubar Pasa'nm Ermeni Meselesi hakkmdaki konferanslarmm bilgilerine yer verilmistir. Konferansta Ermenilerin yasadiklan yerlerde islahatlann yapilmasi, bu islahatlarm nasil yapilacagi, Alman basmm Ermenilere yonelik destegi, Ingiltere, Rusya ve Fransa'nm Dogu Anadolu'yu kendi aralannda paylasmalanna sessiz kalmamayacagi, bu durumda Fransa'ya da Suriye'nin verilmesi gerektigi konularma yer verilmistir, Aym konferansta Bogos Nubar Pasa da Mosyo Victor Berar'i destekleyen bir konusma yaparak, Ermenilerin aslmda Osmanh kalmak istedigini, istiklal ve muhtariyet gibi gerceklesmesi miimkiin olmayan hayaller ile mesgul olmadiklanrn ve Mosyo Victor Berar'm kendilerine tavsiye etmis oldugu islahatlar dismda hicbir emellerinin olmadrgmi ve bu islahatm Avrupa gozetimi altmda yapilmasmm hem genel barism muhafazasi ve hem de Osmanh Imparatorlugu'nin ve Ermenilerin asil ve gercek cikarlarrrnn temini noktasmdan onemli ve gerekli bulundugunu soylemistir'". Vine 1913 tarihli Rifat Pasa'dan Said Halim Pasa'ya gonderilen telgraf Bogos Nubar Pasa onderligindeki Ermeni lobisinin Osmanhya yapilacak olan yardimlan nasil engelledigine de yer veriyor: Pransiz Asya Komitesi dun aksam General Lacroix, Buxton, Lepsius ve Milliukof baskanhgmda gizli bir oturumla toplanrms ve yirmi kadar delege burada, Ermenilerin yasadrklan bolgelerde uygulanacak reformlar hakkmda Bogos Pa~a'YI dinlemislerdir, Tartismalardan sonra bir kontrolun gerekliligi hakkmda anlasmaya vanlrms ve sonuc olarak bugun Bogos Pasa nezdinde ozel bir oturumla reformlar hayata gee;:irilmeden Osmanh Imparatorlugu'na mali yardim yapilmamasi icin buyuk devletlere cagnda bulunulmasi yonunde tavsiye karan almrmstrr, Munir Siireyya Bey'e gore devletlerin islahat konusunda bu kadar israrci davranmalan oncelikle Osmanhya karst hep muhafaza ettikleri 27 28 338 Munir Sureyya Bey, Ermeni Meselesinin Siyasf ... , s.27. Paris Buyukelcisi Rifat Pasa'dan Disisleri Bakam Said Halim Pasa'ya gonderilen yazl icin bzk, BOA, HR.SYS., Belge No:2817-1/110, 2817-1/118, 7 Haziran 1913; Osmanli Belgelerinde ... , s.195-197. Vlldlz DEVECi BOZKU~ dusmanca egilimlerden, ikinci olarakgazete, kitap ve konferans seklinde uzun zamandir cesitli ulkelerde ve ozellikle Fransa, Rusya ve Kuzey Amerika'da surdurulen yogun ve etkili propagandanm kamuoyunda biraktigi derin tesirden, ucuncu olarak da Mus tahkikat komisyonunda bulunan Fransiz, ingiliz ve Rus delegelerinin aleyhimizde hazirlayip hukumetlerine sunduklan ve San Kitap'ta da yer alan, sert ifadeler ve korkunc iftiralardan kaynaklanmaktadir'". FRANSIZ YONBTiMiNiN ERMENi NUFUSUNA DAiR A~IKLAMALARI incelenen arsiv belgelerinde soz konusu donemde Ermeni nufusuna dair bilgilere de rastlanrmstrr, Nufus bilgilerinin yer aldigi bir telgrafta 10 milyonluk Musluman nufusuna karsilik ulkede 600.000 Ermeninin yasadigi belirtilmistir. Musluman nufusun yuzde birini bile olusturrnayan Ermenilerin Osmanh milletini bolmeye yonelik giri~imlerinin hicbir sekilde kabul edilmeyeceginin aciklandigi belgede Berlin Antlasmasma imza koyan devletlerin de bu duruma izin vermeyeceklerinin alti cizilmistir. Aynca Ermenilerin Avrupa'yi bolucu faaliyetlerinin merkezi yaptiklan gerekc;:esiyle Osmanh yonetiminin Avrupah devletlerden ulkeleri simrlari dahilinde bulunan ve siyasi olaylara kansmis Ermenilerin smrr disi edilmelerinin talep edildigi de gorulmektedir. Ermeni nufusuna dair bazi bilgilere Fransa Disisleri Bakanhgi'mn beyanatlannda da rastlanrmstir, Donernin Disisleri bakam Mosyo Hanotaux beyanatmda Ermeni nufusunun yaklasik olarak 3 milyon oldugunu iddia etmistir. Buna karst bu donernde ulkedeki Ermeni nufusunun 900 bin dolaylannda iken bilincli olarak 3 milyona yakm gosterilmesi Osmanh yonetimi tarafmdan kuskuyla karsilannustir. FRANSA'DAKi ERMENiLERiN FAALiYETLERi Fransa'da bulunan Ermenilerin buyuk bir kisrm yasa disi yollarla gelen ve Osmanh aleyhinde faaliyetlerde bulunmus Ermenilerden olu-" suyordu, Bu nedenle done min Hariciye nazm Arif Pasa'nm Paris'teki Osmanh Buyukelciliginden sik sik burada bulunan Ermenilerin nufusu ve faaliyetleri konusunda raporlar istedigi yazismalardan anlasilmaktadir, Ancak konuyla ilgili Esad Pasa'dan Hariciye nazmna verilen bir cevapta Paris'teki Ermenilerin faaliyetlerinin gizli olarak yurutulmedigi 29 Munir Sureyya Bey, Ermeni Meselesinin Siyasi ... , s.49. 339 Ylldlz DEVECi BOZKU~ HO~GtiRUDEN VOL AYRIMINA ERMENilER / Cill 4 ve kendisinin gelismeleri yakmdan takip edecegini bildiren cevabi aslmda soz konusu donernde henuz Osmanh diplomatlannm Ermeni faaliyetleriyle ilgili gelismelerden haberdar olmadiklarma isaret etmektedir. Nitekim Paris'teki Osmanh buyukelciligine gonderilen ve Esad Pasa ile St. Petersburg'daki buyukelci Sakir Pasa'mn verdigi bilgiler arasmda bir tutarsizhk oldugunu gosteren telgrafLar da Paris'teki Osmanh diplomatmm Ermeni faaliyetlerini henuz yakmdan takip etmedigini dogrular mahiyettedir. Fransa'daki Ermenilerin bir diger faaliyeti de Fransiz yonetiminin onde gelen isimleri ile bir araya gelerek bazr taleplerde bulunmalan olmustur, Yapilan yazismalardan Fransiz Disisleri Bakanlannm Ermeni heyetlerini kabul ettigi bilgilerine yer verilirken soz konusu heyetin Bakanlar ile ne tur konularda goru$uldugu ve gelen heyetle ilgili detayh bir bilgi ya da arastirmanm yapilmadigi anlasilmaktadir. Ote yandan daha sonraki tarihlerde yapilan yazismalardan Ermenilerin Berlin AntIasmasmm 61. maddesinin uygulanmasi konusunu Fransiz hukumetinin ele almasim saglamak amaciyla bazr girisimlerde bulunduklan anlasilmaktadir. Arsiv belgelerinde Fransa'da Ermenilerin Osmanh Hukumetini elestiren siyasi icerikli toplantilar gerceklestirdikleri hususunda da onernli yazrsmalar bulunmaktadir, Ornegin Paris'te yapilan bir toplantida: 1. Son Adana katliamlanyla ilgili Ermenilerin sikayetlerini sun- mak, 2. Katliam yapan kisilere karst alman baski tedbirlerinde hukumetinin tarafhhgim protesto etmek. Osmanh Gibi gundern maddelerinin yer almasi bu toplantmm siyasi iceriginden ate Osmanh aleyhinde yapilan bir propaganda faaliyeti oldugunu dusundurmektedir. Fransa'da Ermenilerin ust duzey Fransiz yoneticilerinin dikkatini Ermeni Meselesi'ne cekmek icin bircok yola basvurduklanna dair onemli belgelerde bulundurmaktadir. Orne gin Paris'teki bir Errneni tarafmdan Fransa Cumhurbaskanma yazilan bir mektupta Turkiye ve Turklere yonelik hakaretler edilirken ate yandan Berlin Antlasmasi'm imzalayan devletlerin Balkan Savasi'ndan dogan sorunlarm cozume 340 kavusturulmasi icin yapacaklan bir toplantida Ermeni Meselesi'nin goru~ulmesi tale bin de bulunduklan anlasihyor. de Kitapta yer alan 66 numarah belgede Avrupa'da ve Misir'da ya~ayan bazr Ermeni yazarlarm Paris'te bir araya gelerek bir komite kurduklan ve Ermenilerin yasadiklan yerlerde hizh ve ciddi islahat yapilmasi icin buyuk devletlerin mudahalesini davet etmek girisiminde bulunduklan bilgilerine yer verilmistir'", Fransa'da komite faaliyetleri icerisinde bulunan Ermeniler arasmda daha once Osmanh Imparatorlugu bunyesinde gorev alnus ancak gorevini kotuye kullandigi icin gorevden uzaklastmlan Ermeniler de bulunuyordu. Iste Nouridjan Efendi de bunlardan biriydi. Nouridjan Efendi Paris'te bir Ermeni Gonullu Komitesi kurarak seferberlik sebebiyle ulkelerine donmek uzere olan bazi Ermeni genclerini kandmp Fransa ordusuna gonullu kaydettirmeye ve hatta bazilanm da tehditle ve korkutmak suretiyle emellerini ger~ekle~tirmeye cahstigr" haberleri 1914'te Paris konsolosu Galip Sevki'nin gonderdigi telgrafta yer alrmstir, FRANSIZ MiLLET MECLisiNDE ERMENi MESELESi Belgelerde Fransa'daki Ermenilerin ger~ekle~tirdikleri faaliyetler neticesinde ~ogu zaman basarih sonuclar elde ettiklerine isaret etse de bazen tam tersi durumlann oldugu da anlasilmaktadir. Orne gin Ziya Pasa'nm Fransiz Millet Meclisi'nde George Buisson'un Anadolu'daki kargasalarla ilgili verdigi konferansi bu kategoride degerlendirmek mumkundur, Ziya Pasa, Said Pasa'ya gonderdigi raporda soz konusu konferansta, Buisson'un konferansta Ermeni katliammm ingiltere tarafmdan uydurulmus bir masal oldugunu, Ingilizlerin kendi amaclanna ulasmak icin zor ve kuvvet kullandiklan, bunu basaramadiklarmda iftiraya basvurduklan bilgilerine yer vermistir, George Buisson'un Ermeni karrsikhklarmm aslmda Avrupa'da ilk kez ortaya ciktigmi ve ingilizlerin bu durumdan yararlandiklarim aciklarms olmasi bir bakim soz konusu 30 31 Viyana Buyukelcisi Huseyin Hilmi'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazl icin bkz. BOA, HR.SYS., BeIge No:2817-l/44, 8 Subat 1913; Osmanlz Belgelerinde ... , s.192-193. Paris Konsolosu Galib Sevki Bey'den Disisleri Bakanhgma gonderilen yazl icin bkz. BOA, HR.SYS., BeIge No:2141/3, 19 Eylu11914; Osmanlz Belgelerinde ... , s.205-206. 341 -------~------------------'""l HO~GORODEN VOL AVRIMINA ERMENilER / ou 4 donemdeki ingiltere- Fransa iliskileri hakkmda acismdan onemlidir, Vlldlz DEVECi BOZKU~ da bir fikir vermesi Buisson aynca 1862 yilmda (in gazetelerinin de aym sekilde vehim ve hayalden ibaret, yani Fransiz ve ingiliz askerlerinin Cin'de bulunduklan sure icerisinde kadmlann namusuna tecaviiz ederek erkekleri diri diri yaktiklan, cocuklan parca parca keserek tuzlayip yedikleri ve bunun gibi bir takim mezalim ve dusmanhkta bulunduklan hakkmda bazi iftiralar attiklanru hatirlatrms, Ermeni komitelerinin bu gibi uydurmalar konusunda Cinlileri geride biraktiklanru da belirmistir". Buisson Anadolu'daki temel sorunlann aslmda bir takim hayvan surulerinin gasp. edilmesinden dolayi her zaman oldugu gibi Ermenilerle Dogu Anadolu halki arasmda meydana gelen bir miicadeleden ibaret oldugu ve bolge memurlannm askerlerin yardmum isterneye mecbur olduklanm ve az cok catisma oldugunu, butun kansiklik hareketlerinde oldugu gibi bu catismada da bazr olen ve yaralananlar oldugunu ifade ederek Ermeni sorunu konusunda Fransiz yonetimi ile ters dusmustur, Burada ozellikle iizerinde durulmasi gereken husus Buisson'un Anadolu'daki kargasanm temelinde ingilizlerin kiskirtmalanrnn oldugunu belirtmis olmasidrr. Ozellikle ingilizlerin bazr Ermenilere para yardirm yaparak bu yonde ayaklanmalann cikmasmi sagladrklarma belirten Buisson aynca giiniimiizde de bircok yazarm iizerinde durdugu hususlardan olan Ermenilerin neden devlet kuramadiklari konusuna ise soyle acikhk getirmistir: Ermeniler kendilerini bir hukiimet halinde sekillendirme konusunda yeteneksiz bir millet olduklarznz eski zamanlardan beri g6stermi~lerdir. Daha dogrusu Ermeniler tarih sayfalannda millet adznz tastyacak bir millet degildir. Tarih sayfalanna g6z gezdirilecek olursa bu milletin eskiden beri Iranlilara, Ispartalzlara, Romalzlara, Abbasilere, Mogollara, Kurtlere vergi vere gelmis olduklarz gorulur33• Buisson aynca bir Ermeni yonetimi kurma fikrinin ingilizlerin uydurmalanndan ibaret oldugunu, Ermeni nufusunun turn nufusun ancak ucte birini olusturabilecegini belirtmistir, 32 33 342 OsmanhImparatorlugu'nun Paris Buyukelciliginden GeIen 16 Mayis 1895 BeIge i~in bkz. BOA, HR.SYS., 2748/73, 2838/7, 16 Mayis 1895; Osmanli leriri.de ... , s.3a-40. Osmanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukeldliginden GeIen 16 Mayis 1895 BeIge icin hkz. BOA, HR.SYS., 2748/73, 2838/7, 16 Mayis 1895; Osmanli lerinde ..., s.40-41. Tarihli BelgeTarihli Belge- Fransiz Millet Meclisi'nde Osmanh Ermenilerinden bahseden bir diger kisi de Fransa Parlamentosu Millet Meclisi iiyelerinden Mosyo Chiseren olmustur. Chiseren tarafmdan Hariciye Nezareti'ne gonderilen bir mektup aslmda Osmanh diplomatlannm basan elde ettiklerini gostermesi acismdan onemlidir, Mosyo Chiseren'in Osmanh topluluklan hakkmdaki dusuncelerinin dile getirildigi mektupta $U hususlar iizerinde duruldugu goruluyor; Osmanlz memleketinde deger verilecek bir topluluk varsa 0 da Muslilmanlardzr. Diger topluluklar ise acznacak durumdadzrlar. En kiitii olanlarz da hie;~uphesiz ki Ermenilerdir. lnsanlik aleminin en igrenci olan bu millet Luzinyan kraliyetini yeniden kurma hulyasindadir. Ingiltere de Ermenileri alet olarak kullanmak uin kendilerine yardzm etmektedir": Bu donemde Fransa'nm Almanya, Rusya gibi devletleri de yanma alarak turn diinyaya Ingiltere'nin ne tur kargasalara sebep oldugunu ortaya koyma cabasi icinde oldugunu soylemek mumkundur, 55 numarah bir baska belge ise Ermenilerle ilgili konularm gorusulmesi icin Fransiz Millet Meclisi'nde yapilan bazi konusmalar hakkmda ilginc bilgiler vermektedir. Fransiz Millet Meclisi'nde yapilan gorusmelere Paris'te gorevli Osmanh diplomatlannm itiraz ederek bu donemde Osmanh diplomatlarmm bireysel iliskilerini kullanarak bazi Fanstz temsilciler ile gorustukleri ve onlan ikna cabalan icinde olduklanm gostermesi bakrmmdan onemlidir, Dolayisiyla bu donerndeki Osmanh diplomatlanmn bu cahsmalan giiniimiiz ifadeleriyle bir tur lobi faaliyeti olarak da degerlendirilebillr. Nitekim amlan girismelerin ardmdan Paris buyukelciliginin somut sonuc aldigma belgelerde soyle yer alrmstir: Diger taraftan kendileriyle dostluk iliskilerinde bulundugum Osmanh Imparatorlugu'nun iyiligini isteyen vekillerden nufuzlu ii~ kisiye de isin ayrmtih bir ozetini verdim. Bunun icin Saray'dan aldigim ayrmtih bir telgrafla nezaretin mukerrer yazilarmm iceriginden almtilar yaptrm, Soz konusu vekiller bu fezlekeyi durumun gercekligini ortaya koymak icin arkadaslarmdan bircoguna okuyacaklanm bana kesin olarak soz verdiklerinden Mosyo De Pressense ile dostlarmdan bazilannm girisimlerinin hicbir neticeye varmayacagim kuvvetle zannediyorum. Bundan baska bu vekiller yine bagh bulunduklan partilerce sahip olduklan nufuz sayesinde munakasanm gerceklestigi giin konusmalann uzamasma ve 34 Disisleri Bakanhgi'na Fransa Parlamentosu'ndan Genderilen Mosyo Chiseren Tarafmdan 18 Kasim 1895; Osmanli Mektup icin bkz. BOA, HR.SYS., 1922/106, Belgelerinde ... , s.51-52. 343 HO~G(iRODEN VOL AYRIMINA ERMENilER / Cill 4 diger bes konusmacmm olmayi basarrruslardir". Sason olaylan hakkmda konusmalarma Ylldlz DEVECi BOZKU~ engel Mosyo Hanotaux'un Fransa Parlamentosu'nda yaptigi bir baska konusmada Osmanh Imparatorlugundeki Ermenilerin bagimsizhk taleplerine karsm hicbir yerde cogunluk olmadiklarmi bildiklerini belirtmesi, Fransizlarm daha 0 donernde Ermenilerin taleplerini ne kadar gercek disi oldugunun kendi kendilerine itirafidir: Osrnanh Imparatorlugu'nun idaresinde bulunan ve simdi tek tartisma konusu olan bu vilayetlerdeki Ermeni halkmm, elimizdeki istatistiklerden anlasildigi gibi tum Osmanh ahalisine gore yuzde on ucten fazla olmadigi bir gercektir, Anadolu vilayetlerindeki Ermenilerin top lam miktan suphesiz iic;:milyon degildir, Zaten Ermeniler bahsedilen eyaletlere esit miktarda degil, bazi yerlerde sik ve bazi yerlerde dagimk bir sekilde bolunmuslerdir. Sozun kisasi hicbir vilayette bir nokta bulunamaz ki orada bu zavalh ahali hakikaten c;:ogunlukta olsun ve etrafmda bir sekilde muhtariyet idaresi usulunun uygulanabilecegi bir merkez olusturulabilsin". Mosyo Hanotaux'un Parlamentoda yaptigi konusma Ermeni olaylanmn ilk kez ne zaman ve hangi nedenlerle ortaya ciktigi, Ermenilerin hangi yontemlerle olaylan dunya kamuoyuna yaydlgl konulanna da dikkat cekmektedir. 1878-1881 yillannda Berlin Antlasmasi ve Kibns Mukavelenamesi'nde Avrupa ve ozellikle ingiltere Ermenilerin durumuyla ilgileniyordu. Fakat bir Ermeni fesat hareketi ilk olarak sadece 1885 yilmda duyuldu. Ermenilerden Fransa, Ingiltere ve Avusturya'ya dagilanlar intikam duygulanna kapildilar. Komiteler kurup, gazeteler cikararak hararetle bail telkinlerde bulunmaya basladilar, St. Dennis'de Luzinyan'm kabri iizerinde gosteriler yapildi. Fesat hareketi Fransa'da yayildiysa da ingiltere'de buyudu ve Incil cemiyetleri tahriklere basladilar. Bu hareket yava~ yava~ kursulerden toplanti yerlerine, sonra da sokaklara hatta parlamentoya yayildi, Hukumet dahi bu problemle ugrasmak zorunda kaldi, Gudulen amac Osmanh idaresinin yolsuzluk35 36 344 Osmanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukelciliginden Disisleri Bakanhgma 187 Numarah Yazi icin bzk. BOA,HR.SYS., BeIge No:2865/11, 19 Temmuz Osmanli Belgelerinde ... , s.149-153. Osmanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukelciliginden Disisleri Bakanhgi'na 597 Numarali Telgraf icin bkz. BOA, YA.HUS., BeIge No:362/8, 8 Kasun Osmanlz Belgelerinde ... , s.75-76. Gelen 1904; Gelen 1896; lanm kesintisiz olarak ilan edip Avrupa'nm dikkatini cekmek: mudahale fikrini veya baska bir deyisle Avrupa'yi, dogu meselelerinde zorla isteklerini desteklemeye bircok kez sevk eden Hachhk dusuncesini yava~ yava~ genisletmekti'". FRANSA'DAKi ERMENi KOMiTELERi Osmanh Imparatorlugu dahilinde bazi komite faaliyetlerinde bulunan Ermenilerin surgun edildigi daha once belirtilmisti, Surgunun yam sira misyonerlik vb. faaliyetlerin neticesinde yasal ya da yasa disi yollarla giden Ermeniler burada ozellikle Paris'te bir araya gelerek bazi komiteler kurrnus ve bu komitelerin Osmanh aleyhinde bir takim dusmanca kiskirtrna faaliyetlerde bulunduklarma dair 1890 tarihli telgrafta, komite uyelerinin cesitli Fransiz gazete ve burolarma ziyaretlerde bulunduklan bilgilerine de yer verilmistir, Fransa'daki Ermeni komitelerinin bir diger faaliyeti de Osmanh dahilinde bulunan Ermenilerin kiskirtilmasma yonelik cahsmalan olmustur. Ozellikle Londra ve Marsilya Ermeni Komitesi Ortak Sekreterligi tarafmdan 9 Agustos 1892 tarihinde Adana Ermeni Baspiskoposu'na gonderilen mektuplann Osmanh'daki diger belli bash Ermeni komitelerine Ermeni din adamlan vasitasiyla iletilmesi komiteler ile din adamlannm ortak cahsmalar yuruttugune isaret etmektedir. Giderek Istanbul'da bir takim Ermeni olaylan ya~anmaya baslanmas I nedeniyle bazi komite uyeleri Ermenilerin Marsilya, Amerika ve Avrupa'nm cesitli yerlerinde bazi talimatlar alarak Osmanh ulkesine geri dondukleri goriilmii~ ve bu konuda bazi tedbirlerin almmasi yoluna gidilmeye baslanrmstir. Ermeniler Fransa'da komitecilik faaliyetlerinin yam sira siyasi arenada da Fransizlar tarafmdan oy potansiyeli olarak degerlendirilmis ve bazi Fransiz sosyalist milletvekilleri ihtilalci fikirlerini Ermenilere bu yolla asilama cahsmalanrn da yurutmuslerdir: ...Konusmacilar sozde adi gec;:enbolgede Ermenilerin endise icinde bulunduklanm soyledikten soma ihtilal aracihgiyla hak ve hurriyetlerini elde etmek yolunda Leh, Finland ve Ermeni milletleri ile birlikte 37 Osrnanh Imparatorlugu'nun Paris Buyukelciligi'nden Disisleri Bakanhgi'na Gelen 597 Numarah Telgraf icin bkz. BOA, YA.HU5., BeIge No:362/8, 8 Kasrm 1896; Osmanlz Belgelerinde ... , s.76-77. 345 ------------------------------------------ HO~GOROOEN VOL AYRIMINA ERMENilER / CllT 4 Ylldlz OEVECi BOZKU~ cahstiklarmdan dolayi Ruslarm takdir edilmesine ve Berlin Antlasmasi kararlarmm tam olarak uygulanmasmm gerekli olduguna dair bir karar ahnmasirn teklif etmislerdir, Osmanh ulkesi ve Rusya isleri konusunda daha once gerceklesenler gibi bu toplantmm da herhangi bir etkisi olmamis Aurone, Le Matin, Vantransiran, gibi asm etkileriyle tanman bazi gazeteler ayn tutuldugu zaman hukumetle hatta Muhafazakar Partiyle baglantisi olan gazeteler bile bu yolda herhangi bir haber yaymlamarruslardir, Bu munasebetle on ayak olan Sosyalist milletvekillerin secim zamanmm yaklasmakta olmasi yuzunden ihtilalci fikirlerini ilandan baska amaclarmm olmadigi aciktir. belgelerden anlasilmaktadir, Orne gin Fransa konsoloslugunda tercuman olarak gorev yap an Kasabyan admda bir Ermeninin Diyarbakir'da olaylarm meydana gelecegi yonunde asilsiz haberler cikararak Fransa ve ingiltere'nin Osmanh uzerinde baski kurmasmi saglamaya cahstig; goruluyor, FRANSIZ BASININDA OSMANLI ALEYHiNDEKi ASILSIZ HABERLER Ermeniler Fransa'da yogun olarak bulunduklan Paris, Marsilya vb yerlerde Fransiz kamuoyunu etkilemeye yonelik basta din, basm, etnik koken vb olmak uzere cesitli yollan denemislerdir, Fransiz gazetesi Le Temps'te istanbul'dan dusmanca bahseden bir takim yazilar yaymlanmas I Ermenilerin cahsmalan sonucu gerceklesmistir, Esad Pasa'nm 11 Ekim 1890 tarihinde Said Pasa'ya gonderdigi telgraftaki bilgiler Ermenilerin Fransiz basmmi etkilemeye yonelik cahsmalan acismdan dikkat cekidir. Buna gore Fransa'da cikan Le Martin gazetesi istanbul kaynakh bir telgraftan hareketle Zeytun Ermenilerinin ayaklandiklan haberini ve vali ile birkac askeri oldurdukleri bilgilerine yer vererek FranSIZ kamuoyunu etkilemeye cahsmistir, Bu iddialann asilsiz oldugu Sadaret Yuksek Makarm tarafmdan aciklansa da Fransa'daki Ermenilerin Osmanh'daki gelismeleri bu kadar yakmdan takip ederek ve carpitarak Fransiz basmma yansitmis olmasi donemin kosullan goz onunde bulunduruldugunda ne kadar aktif bir orgutlenme icinde olduklanm gostermesi bakirrnndan dikkat cekicidir, Bu gelismeler 0 kadar ciddi boyutlara varrmstir ki Hariciye bakam Said Pasa ozellikle Avrupa gazetelerinde Osmanh aleyhinde cikan yazllardan duydugu rahatsizhgi sik sik dile getirmeye baslarrus ve bu tur yaymlann onune gecilmesi icin Osmanlmm dis temsilciliklerine bir genelge gondermistir. Paris'teki Ermeni faaliyetlerinin giderek yogunlastigr ve bu faaliyetlerin bir kisrmnm Osmanh diplomatlan tarafmdan yakmdan takip edildigi bir donernde Ermeni ogrendlenn Turkler ve Kurtler aleyhine propaganda faaliyetlerine de giristikleri anlasihyor. Bu baglamda soz konusu ogrencilerin Fransiz basmmdan Turklerin ve Kurtlerin kendilerine mezalim uyguladiklan haberlerini yaymlamalanm istedikleri goruluyor, Fransiz basmmda Osmanh aleyhinde cikan yaymlarm saYIsml artmasi uzerine Paris buyukelciligi Osmanh Imparatorlugu'yla ilgili gazetelerde yer alan makalelerin ozetlerini Hariciye Nezareti'ne gondermeye baslamistir. Bu makalelerle ilgili degerlendirmelerinde yer aldigi belgelerde Paris basmmm Osmanh Imparatorlugu'yla ilgili yazilan farkh ulkelerden gelen haberlerden yola cikarak olusturdugu anlasrhyor. Fransiz yonetiminin Ermeni faaliyetlerini dogrudan desteklediklerini gosteren onemli belgelerden biri de 1918 tarihli telgraftir. Almanca yazilrms Isvec gazetelerinden biri Ermeni isyam adiyla bir makale yaymlanarak, Osmanh hukumeti aleyhinde gorus bildirmistir, Adi ges:en makalede Turkiye karsiti bir akimm var oldugu ve bunun Itilaf Devletleri'nin kiskrrtmasi sonucu oldugu belirtilmekle beraber ihtilal merkezinin Isvicre'de oldugu da soylenmektedir. Hatta Bern'deki Fransa elcisi Bern'de bir konferans duzenlemek bahanesiyle hukumeti tarafmdan bu akirm idareye memur edilmistir. Clemenceau bu sene baslarmda Fransa Enstitusu azasmdarr Berar'i, Ermeni ihtilalcileri ile irtibat kurmak ve Ermeni Doktorlanndan Sericyan ile gorusmek uzere Cenevre'ye gondermistir, Burada bir toplanti yapilmistir. Berar, Ermeni Meselesi'nden bahsederek Fransa Hukumeti'nin Ermenilerin her turlu araca basvurarak Tiirkiye'ye karst miicadelede bulunacaklan umidini beslemekte oldugu noktasi uzerinde israr etmis ve adr gecen Basmda Fransa ve ingiltere konsoloslugunda gorev yapan bazr Ermeniler tarafmdan da zaman zaman asilsiz haberlerin ortaya anldig; 346 347 HO~GORODEN val AVRIMINA ERMENilER / du 4 hukumetin bu hususta gerekli olan meblagi karsilamaktan cegini soylernistir". Vlldlz DEVECi BOZKU~ cekinmeye- Vine 1918 tarihli bir diger telgrafta Charles Carroll adryla Isvicre gazetelerinde Turkiye aleyhine yaym yapan kisinin Carabet Carolian isminde istanbullu bir Ermeni oldugu 1. Dunya Savasi'nm baslamasiyla Fransa'ya giderek FranSIZ ordusunda gonullu asker olarak gorev yaptigt ve terhis olduktan sonra Turkiye aleyhine propaganda yapmak uzere Isvicre'ye gonderildigi biliglerine yer veriliyor. FranSIZ basmmda Osmanh Imparatorlugu'ndan gelen Ermenilerle ilgili zaman zaman bazi asilsiz haberlere de yeI; verildigi goriilmektedir. Marsilya'daki Osmanh diplomati Mavroyeni Bey soz konusu haberlerin asilsiz oldugu bilgilerini Tevfi.k Pasa'ya soyle sunmustur: .Mahalli basm on yedi anarsistin serbest birakildigim haber verrnektedir, ancak bu haber duzmecedir, Benim gizlice ogrendigime gore iclerinden ikisi, serbest kaldiktan sonra Fransa'da kalmak icin Emniyet'ten izin isternisler, fakat bu mahalli idare Fransiz Hukumeti'ne bunlann smir disi edilmelerini tavsiye etmistir'". ERMENi DiN ADAMLARININ FAALiYETLERi Arsiv belgelerinde Fransiz din adamlan gibi Ermeni din adamlarmm da statulerini kullanarak bazi siyasi olusumlar icerisinde yer aldrklan gorulmektedir. Konuyla ilgili olarak 4 Agustos 1904 tarihinde Paris diplomati Munir Bey Hariciye nazm Tevfi.k Pasaya bir grup Ermeni din adammm Ecmiadzin katogikosu adma bazi sikayetleri dile getirdiklerini belirterek Fransiz Cumhurbaskam ve Disisleri bakamm ziyaret ettiklerini rapor etmistir. Munir Bey adi ge~en din adamlannm ziyaretlerinden ve sikayetlerinden duydugu rahatsizligi FranSIZ Disisleri bakanma ilettiginde aldigi cevap ise oldukca dusundurucu olmustur, Nitekim FranSIZ Disisleri bakam soz konusu din adamlan ile gorii~mesinin Ermeni Meselesi'yle yakmdan ilgilenen bazi milletvekillerinin baskisi sonucu gerceklestigini belirtmistir, Aynca kendileriyle gorii~iilmemesi halinde soz konusu milletvekillerinin basmda bir kargasa cikarma olasihklanm 38 39 348 Disisleri Bakam Nesimi Bey'den Bern Buyukelcisi Fuad Selim Bey'e gonderilen yazz icin bkz. BOA, HR.SYS., Beige No:2885/41, 19 Nisan 1918; Csmanli Belgelerinde ..., s.219-220. Mavroyeni Bey'den Tevfik Pasa'ya gonderilen yazz icin bkz. BOA, HR.SYS., Belge No:2802-4, 2749/25, 12 Ey111I1896; Osmanli Belgelerinde ..., s.106. goz onunde bulundurduklanm aciklamis olmalandrr. Bu durum aslmda Ermenilerin lobicilik faaliyetlerine daha 0 yillarda etkin bir sekilde surdurdugunu gostermesi acismdan onemlidir. FRANSIZ YONETiMiNiN ERMENi TUTUKLULARA YONELiK TUTUMLARI 1897 yilma gelindiginde Fransa'da Ermeni faaliyetlerinde bir hareketlilik oldugu gorulmektedir. Fransa'daki Osmanh diplomatlannm gonderdigi telgraflarda Osmanh Imparatorlugu'nda kansikhk cikardiklan gerekcesiyle Marsilya'ya surulen bazi Ermenilerin Fransiz vapurlanyla Kibris'a donerek, Kibns'tan gemici kiyafetleriyle Fransiz vapurlanm kullanarak iskenderun' a gectikleri burada bir takim kansikhklar cikarma girisimlerinde bulunacaklan bilgilerine yer verilmistir: Bolgede karisrkhk cikanp gecen sene Marsilya'ya surulen dart nefer Ermeni bozguncusundan ikisinin FranSIZ posta vapuruyla Kibris'a geldigi, diger ikisinin de bu sekilde Kibris'a gelerek diger arkadaslanyla birlestigi, dordunun gemici kryafetinde olarak soz konusu Fransiz vapuruyla Iskenderun'a ciktiklari, burada bulunan ingiliz zirhhsma girip ingiliz gemici tayfasi kiyafetine burunerek karaya ciktiklan, oradan da Payas kazasma tabi Camhk koyune gittikleri ve Mart'm sonuna dogru bir fesat cikaracaklarr Mersin Mutasarnfhk ve Kumandanhgi'ndan haber verilmistir, Bunun uzerine Payas mevkiindeki askerin redif olmasi dolayisiyla Adana'da bulunan nizamiye taburundan bir zabit tayin edilerek bir kansrkliga meydan verilmemesi icin gonderilecegi Adana Kumandanhgi'ndan bildirilmistir. Bununla beraber bahsedilen dart bozguncuyu tamyrp hemen yakalamalan icin bende bulunan fotograflar ozel suvari ile Adana Kumandanhgi'na gonderilmis ve adi gecen koyun aranmasi icin kesin emir verilmistir'". Marsilya'daki Osmanh diplomati Mavroyeni Bey'in Tevfi.k Pasa'ya gonderdigi bir baska telgrafta ise buradaki Ermenilerin bazr yardim komiteleri aracihgiyla Isvicre ve Ingiltere'ye gonderildikleri ve bu nedenle Marsilya'da Ermeni gocmen nufusunun neredeyse kalmadigi, aynca yetkililerin Marsilya'ya gelen turn Ermenilerden yasal belgeler konusunda hassas davrandiklari belirtilmistir, 40 BOA, Y.PRK.ASK., s.93. Belge No:119/45, 13 Mart 1897; Osrnanli Belgelerinde ... , 349 HO~GORODEN VOLAYRIMINA ERMENilER / (ill 4 Y,ld,z DEVE(i BOZKU~ Mavroyeni Bey Marsilya'daki Ermenilerden yasal belgelere sahip olmayanlannm Fransiz hukumetinin tedbirlerine uygun olarak tutuklandiklanrn da rapor etmistir, Mavroyeni Bey'in telgraflar gonderdigi bir diger kisi ise Munir Bey'dir. Munir Bey'e Marsilya'ya gelen Ermenilerin kimlik, ulasim ve hangi amaclarla buraya geldiklerine dair bilgi veren detayh bir rapor hazrrlarmstir. Bunun yam srra Marsilya'ya Ermeni go~unun neredeyse durma asamasma geldigini, bu konularla ilgili arastirmalanna devam etmesini istiyorlarsa kendileri icin cahsacak bir gorevliye aynlan odenegin arttmlmasi hususuna yer vermistir. gelen Ermeni siyasi suclularm tabiiyet degistlrmelermde kolayhk sagladiklan ve bazen de Ennenileri:n Fransiz basmmda Osmanh aleyhinde bir takim yaymlar yapmalarina izin verdilderi goruluyor. SONU~ Osmanh Belgelerinde Ermeni-Fransiz Iliskileri 1879-1918 adh kitaptaki belgelerden hareketle ortaya koymaya cahstigirmz donemin Osmanh-Fransiz-Errneni iliskilerine dair belgelerin daha cok Fransa'daki Ermenilerin faaliyetleri ile Fransiz misyonerlerinin Osmanh Imparatorlugu'ndaki faaliyetleriyle ilgili oldugunu soylemek mumkunduro Boylece 1879'dan 1918'e dek ge~en otuz dokuz yilhk sure boyunca Fransa'daki Ermenilerin, basta Fransiz basim olmak uzere kamuoyunu yanhs bilgilendirmek, isyanci komiteler kurmak, Fransiz ve Ermeni din adamlanm siyasi islere alet etmek ve bircok olayda Fransiz yonetiminin Osmanlmm i~ islerine mudahale etmesini saglamak gibi etkin faaliyetler surdurdukleri anlasilmaktadir. Belgelerden hareketle bu donerndeki Errneni-Fransiz iliskilerinin goreceli olarak daha gayri resmi ve dolayh oldugunu soylemek mumkunduro Dolayisiyla bu donem iliskileri daha cok Fransiz hukumet go revlilerinin Fransa'daki Ermeni komitelerini desteklemeleri ve Osmanh Imparatorlugu'ndaki Ermeni vatandaslanrn koruma bahanesine dayandlgl gorulmektedir. Ancak I. Dunya Savasmm baslamasiyla, Osmanh Imparatorlugu Itilaf Devletleri'ne karst savas ilan edince Fransiz- Ermeni iliskilerinin daha resmi ve dogrudan bir hal aldigi aldigi anlasilmaktadir, Aynca bu iliskilerin daha sonra Ermeni militanlarm Dogu Lejyonu catisi altmda Fransiz ordusuna dahil edilmesi sonucunda ise tam bir isbirligine donusmustur'". Ornegin ilk donemlerdeki belgelerde Fransiz yonetimi siyasi suclu bir takim Ermenileri ulkesinde banndirmamn yam sira bazi yasa dl~l faaliyetlerine ~ogu zaman goz yumarken, daha sonra Fransa'ya 41 350 PalablYlk, "Franslz Aq;iv Belgeleri...", s.84. Bunlarm yam srra bazi Fransiz misyonerlerinin Osmanh Irnparatorlugu dahilinde de Ermeni siyasi suclulanrn maddi ve manevtycnden korumalan altma aldiklan ve Ermeni olaylannm ortaya c;lianasma adeta zemin hazirladiklari soylenebilir. Bu gelismelerin yasanmasmda ilk zamanlarda Fransa'da gorev yapan Osmanh diplomatlannm Fransa'daki Ermeni komitelerinin faaliyetlerini takip etmekte yetersiz kalmalanmn da onemli bir etkisi olmustur, Nitekim Osmanh diplomatlanmn buradaki Ermeni komitelerinin faaliyetlerinin farkma vardiklarmda da gelismeler karsismda sessiz kalmalan da sorunun ileri boyutlara varmasma katkida bulunmustur, 17. yuzyilm ikinci yansmdan itibaren gelismeye baslayan Fransiz Ermeni iliskileri 19. yuzyilda son derece aktifbir hal alrmstir, Soz konusu iliskilerin inceledigimiz 1879-1918 yillan arasmdaki donemde ise adeta iki tarafh bir cikara donustugunu soylemek mumkundur, Incelenen 75 belgedeld Franslz-Ermeniili$kileri genel olarak birkac alt bashga aynlabilir: Osmanli isyan faaliyetlerinde bulunmus Errnenilerin Fransa'ya illegal yellardan gar,: etmesi, Fransiz vatandasligma .gecmek idn Fransa devletine basvuran Ermeniler, Osmanh aleyhine Fransa'da faaliyet gosteren Errneniler vb konulardir. Pransa'daki Ermeni faaliyetlerinin yam sira Fransiz yonetiminin Osmanh topraklarmdaki faaliyetleri hakkmda cia cesitli belgeler bulun ~ maktadrr, Burada ise PranSIZ diplomat ve misyonerlerinin bolgede Muslurnanlar dismda basta Ermeniler olmak uzere Nesturi ve diger etnik gruplan Osmanli aleyhine bazi faaliyetlerde bulunmalan it;in ne tur desteklerde bulunciuklanna clair belgeler yer almaktadir. Ozellikle Fransiz diplomatlannm isyan faaliyetlerinde bulunan Ermenilere para yardimmda bulunmalan soz konusu desteklerinin en somut orneklerinden birini olusturrnaktadir. Sonuc olarak Osmanli arsiv belgelerinden hareketle gerek Ermeni rrrilliyet91iginin dogu§u ve gerekse de Osmanh imparatorlugu'ndaki Ermenilerin siyasi faaliyetle.finin ottaya pkmasmda FranslZ yonetimirun aktif bir rol oynachgtru soylemek mQmkiindur. Bu etkileri bazen 351 HO~GORODEN VOL AYRIMINA ERMENilER / ou 4 dogrudan Fransiz yonetiminin bir diplomatryla ilgili g6nderdigi notalarla, reform talepleriyle ve millet meclisinde Osmanh aleyhinde yaptiklan konusmalardan anlasilmaktadir. Bazen de Fransiz yonetiminin Anadolu'da g6rev yapan Fransiz misyonerleri aracihgiyla, Fransa'da Ermeni komitelerinin yaptiklari toplantilan desteldeyerek ya da siyasi tutuklularm yargl surecine miidahale ederek dolayh bicimde g6rmek mumkundur. Ylldlz DEVECi BOZKU~ KAYNAKC;A 1.BA~BAKANLIK OSMANLI AR~ivi Y.A.HUS. :362/8. HR.SYS. :78-6/60,469/59,469/65, 2141/3, 2747/57, 2749/25, 2781-1/12, 2802-4, 2817-1/44, 2817-1/110, 28171/118,2865/11,2866/32. HARiCiYE stctt DOSYASI :224-260/228. A.MKT.MHM. :617/9, 642/2, 673/25, 698/16. Y.PRK.AZJ. :52/60. Y.PRK.ASK. :119/45. 2.TETKiK ESERLER AR~iv BELGELERiNE GORE KAFKASLAR'DAVE ANADOLU'DA ERMENi MEZALiMi 1906-1918, Basbakanlik Devlet Arsivleri Genel Mudurlugu Osrnanh Arsivi Daire Baskanhgi Yaymlan, Cilt I, Ankara 1995. MUNiR SUREYVABEY,Ermeni Meselesi'nin Siyasi Tarihcesi (1877-1914), Basbakanlik Devlet Arsivleri Genel Mudurlugu Osmanh Arsivi Daire Baskanhgi Yaymlan, Ankara 2001. OSMANLI BELGELERiNDE ERMENi-FRANSIZ iLi~KiLERi (1879-1918), Cilt I-III, Basbakanhk Devlet Arsivleri Genel Mudurlugu Osrnanh Arsivi Daire Baskanhgi Yaymlan, Ankara 2002. PALABIYIK, M. Serdar, "Fransiz Arsiv Belgeleri I~lgmda Dogu Lejyonu'nun Kurulusu ve Faaliyetleri", Ermeni Arastirmulan, SaY126, Ankara 2007, s.73-92. SHAW, Stanford J.-Ezel Kural Shaw, Osmanli Imparatoriugu Cilt, E Yaymlan, istanbul 1994. ve Modern Tiirkiye, Ikinci YAVUZ,Bige Sukan, "Turk Kurtulus Savasi Srrasmda Fransa'nmAnadolu'daki ve Errneniler", Ermeni Arastirmalan, Say! 9, Ankara 2003, s.144-164. ____ : Kurtulus Savas: Donemi'nde Tiirk-Fransiz Yaymlan, Ankara 1994. -::Universitesi Cikarlan jzi~kileri, Turk Tarih Kurumu ' "Fransiz Arsiv Belgelerinin Isigmda Chester Demiryolu Projesi", Ankara Tarihi Enstitusu Ataturk Yolu Dergisi, Sayt: 24, 1999-2003, Turk lnkilap s.527-561. ____ Arastirmalor 352 -' "1922 Yilmda Orta Dogu'da Uluslar arasi Petrol Rekabeti", Stratejik Dergisi, Sayi.Z, 2003, s.111-138. 353