Osman Gazi`nin lznik
Transkript
Osman Gazi`nin lznik
Osman Gazi'nin lznik (Nrcaea)
Kugltmasl ve Bafeus Savagr.
r
Halil Inalcth
1075-1086 d6neminde lznik (Nicaea), Anadolu Selguklu
Sultanh$'nln kurucusu, Selguklu hukumdarr I. S0leymangah'rn bagkenti olmugtu.l I097'de Batr'dan gelen Haqhlar
*
1
Orijinali: "Osman Ghazi's Siege of Nicaea and the Battle of Bapheus", Elizabeth Zachariadou (haz.), The Ottoman Emirate (1300-1389), Rethymnon:
Crete University Press, 1993, iqinde,77-I03. Qeviri: Suavi Aydrn.
O. Turan, "S0leyman-Sah I", IA (1967); Vryonis, Decline, s.96-142; Cahen,
Turquie Prt-ottomane, s. 13-15: Ali Sevim, AnadoluFatihi Kutalmrgollu Suleymangah, (Ankara TTK 1990); I. Suleymangah 1075'te lznik'i ele geqirdi ve
burayr Anadc lu Selquklu Sultanhgr'nrn bagkenti yaptl. lmparator Aleksios
Komnenos, I 08 I'deki Dragos Deresi (Maltepe) anlagmasryla Suleymangah'rn
lznik'teki toprak hakkrnr tanrdr. 1086 Haziranrnda Suleymangah'rn olumu
uzerine (Bkz. Sevim, d.g.e., s. 37-39) Selquklu Sultanr Melil$ah generali
kenti almak uzere once komutanlanndan Porsuk'u ve ardrndan Bozan'r gOnderdi. lznik'te Sileymangah'rn naibi Ebulkasrm, 1087'de Bozan tarafindan
oldurulene kadar Selguklu emirlerine direnebilmek amacryla imparatora yakrnlagtr. Burada Ebulkasrm'rn, 6lumunden 6nce Nikomedia'yi (lzmit'i) fethetmekle saygrnhk kazanmrg oldutu belirtilmelidir. Turan, e.g.ffi., s. 217218, Suleymangah devletinin Anadolu'nun bu bolumondeki Turkmenler
302
Slfiiit'ten Istanbul'a
tarafindan kugatrlmasrnln sonucunda Bizanshlara kaybedilen lznik, yeniden fethedilene kadar Selquklulann surekli
ilgisine maruz kaldr. Selquklu egemenligi 1105'de lznik'te
yeniden kuruldu, ancak kent yaklaqrk lL47'de tekrar Bizanshlann eline geqti.
Turkmenlerin geri puskurtuldUgU kurak Eskigehir
ovasl, arttk Bizansfularla SelEuklular arasrnda srnrr haline
gelmigti. Konar-goqer Turkmenler, slnllln dtesindeki iyi
yaylalarla kaph engebelr araziye ihtiyag duyuyor ve srk srk
sUiuleriyle birlikte Bizans topraklanna giriyorlardr- tmparator Manuel Komnenos'a (1143-1I80) kargr srnrrboyund,a, aralarrnda Eskigehir'den sadece ug kilometre uzakhktaki bir hOyUgun uzerinde yer alan Karaca Hisar'rn da
bulund.ufu kaleler inga ediyor, mevcut kaleleri tahkim ediyorlardr. Gerqi, I 176'daki Selquklulann Qarprcl Miryokefalon zaferi, Turkmenlerin batrya do$ru yayimasrnln cesaretlendirmesiyle bu stntrdaki koEullan umamryla degigtirmigti; Sultanrn bang iqin ilk kogulu, bOlgede son yrllarda
yaprlan kalelerin yrkrlmasrYdrSelquklulapn, ozellikle de onlann uqlardaki gazllerinin, lznik'i Islam adrna yeniden fethetme fikrini asla ter-
ketmedikleri aqrktrr. Muslumanlar igin bir ulke bir kez
Ddriilislam'LrtParqasl oldu mu, orast daima lslam Olkesi sayrlmaktad,rr ,r" b,rt^slnln kaybrnrn sadece geqici oldu$una
irranrlmrgttr. Her halde, SUleymangah'tan sonra Selquklulann, lznik'i daima topraklartntn tam slmnnda bulunan bir
arasrnda ,,gazi ug devleri" gelenelinin dolmasrnr sa$ladr$rm ileri surmektedir. tlk donem osmanh gelenefinde SuleymanSah'tn osman Gazi'nin atasr
oldufu iddiasr, yuzyrllar boyr.r." suren boyle bir gelene$in kanrtt olarak ele
(lstanbul 1928),
alrnabilir. Ne var ki Enveri, Disturndme,haz. M. H. Yinanq,
daha satlam
eden
kabul
olarak
s. 6-8, 78'de, Suleymangah'r Kutalmr5'rn oglu
iliSkin farkh
atalanna
ve
Osman'tn
kaynaklara dayanarak bir hatayr d1zeltir
ve lznik'te
fethinin
yeniden
lznik'in
olan
onemli
bir soya$acr verir. Burada
ya$ayan Turkyorede
bu
bulmastmn,
hayat
yeniden
devletinin
Turk-lslam
menler arastnda nihai fir arzu haline gelmiS olmakhgrdtr' lznik'te Selquklu
varlrgr icin bkz. vryonis, Decline, s.31-36, 52-58,112-116,L46-L55-
Osman Gazi'nin
lidrh
(Nrcaea) Ku$atmasr ve Bafeus
Savagr
303
kent olarak kabul errikleri anlagrhyor..Harra, II. Gryaseddin Mesud (1283- ykl. t30I ve 1303-1308) fraogol Ha_
nr'nln kendisine ihsan errigi Anadolu selguklu Sulti'nhgrna
intisap ettigi zaman, topraklannrn "lznik slnrnna kadar',
uzanan butun arazryr kapladr$r kabul edilmekteydi.2
Bunun yanr srra l26r c:annda sultan lzze-rtin Keyka_
vus'a ba$h Turkmen agiretleri sultania katrlmak uzere Bizanda goE ettikleri z mart, "sanki kendi t<rgTat<tanna gidiyormug gibi yaparak lznik'e kadar inmig ve krsa zaminda
birgok goEebe ailenin (Turkevi) Avrup a,ya gegtigi g6rul_
mu$tu".3
Apa$rda gOruleceli gibi, osman Gazi'nin stratejisi bizi
onun nihai amacrnrn lznik'i yeniden fethetmek olduguna
inanmaya sevk etmektedir. Bizans ve osmanh kaynaklannm kargrhkh olarak incelenmesi bizatihi Bafe,r, iurrrgrnrn
osman'rn lznik'i ele geqirme gabasrndan kaynaklanmrg bir
merhale oldu$unu gdsrermektedir.
Ddnemin bir gozlemcisi olan pahimeres, genel olarak,
osman'rn faaliyetleri konusunda ve ozellikle de Bafeus savagr igin bizim en guvenilir kayna$rmvdv.4 pahimeres, rarihinin giriginde, anlatrsrnrn brzzat kendi gozlemlerine ya
da olayrn gorgu tanrklannrn ifadeleri ne diyandrgrnr belir"ta gelub Gerede ve lznih hududuna iri5ince...,,, yazrcJzade Ali, rarih-i Al-i
selEuh. Topkapr sarayr Kutuphanesi, Revan Kogku K. no. 130, 5I7-5Ig;
bu
kaynak hakkrnda bkz. A. S. Erzi, IA, ,,lbn Bibi,, maddesi.
"hendulere fm:f-]taallih Ttirh obalann, el arnndan hr5lah bahanesine lznih'e
innb... ", Yazicizade, a. g.e., s. 462-464.
osman Gazi'nin faaliyetleri hakkrnda Georgios pahimeres'in yazdrklarr ge5itli uzmanlarca incelenmiqtir. Bunlar icin bkz. G. caro, "Zur chronologie
der drei letzten Bucher des pachim ere,, , 82,6 (1g97), s. I I6 vd.; Arnakis, s.
91 vd., ozellikle not 153; F. Tinnefeld, ,,pach)rmeres und philes als Zeugen
fur ein Unternehmen gegen die Osmanen,, BZ, 6+ (lg7I), s. 46-54: E. A.
zachariadou, "Pachymeres on the 'Amourioi' of Kastamonu", BMGSI, 3
(1977), 57-70. Prof. zachariadou, yunanca metindeki bazr noktalan, biryuk bir nezaket gOstererek, benim iqin aydrnlattr. Aynca, osman,la ilgili
butun bolumu benim iqin lngilizceye qeviren Timothy o. Baldwin'e de
minnettanm.
304
Sl!ilt'ten Istanbul'a
tir. Mamafih, verdigi bilgiler Osmanh kaynakl^rryl^ kargrlagtrnldrfrnda, Pahirneres ihtiyath kullanrlmahdrr. Ornegin, Pahimeres, kendisini izleyen bugunki yazarlarln yaptr$r gibi, Osman'rn 1300'lere do$ru agagr Sakarya boylannda hareketli oldugunu s6ylerken yanrlgrya dugmug olmahdrr. Bu kangnrma, Pahimeres'in kendi tarihindeki bir olgudan kaynaklanmaktadrr. Burada Pahimeres krsa bir sure
iqin Osman't brrakarak, Paflagonya'daki Qobano$ullan
emirlerinin bu sahada faaliyetlere girigmig olduklan daha
Onceki bir doneme geri gitmektedir.5 Osmanh kaynaklarrnda Orhan'rn zamanlna kadar Duz Bazart (bugunku Adapazarr) civanndaki agafr Sakarya sahasrnda faaliyet gosteren kigi Akqa Koca'dtr. AkEa Koca, Once Osman Bey'in
muttefiki, sonra da onun vassah olmugtur.
Ashnda Pahimeres daha dnceki donemlere giderek,
I301'de Bafeus'da yaganan buyuk qatrgmaya kadar Bitinya'nrn durumunu tasvir etmektedir. llkin, bOlge savunmastnrn, 1260'larda gaynme$ru imparator VIII. Mihael Paleo-
logos tarafindan uygunsuz bir biqime sokulmaslnln bir
sonucu olarak nastl zayriladrgrnr aErklamaya gahgrr; Pahimeres'in bize soyledi$ine gore, lznik yOresinde y^g^yan
Rumlar bu gaynmegm imparatora kargr ayaklanmrglar ve
imparatorun isyanctlara kargr merhametsiz muameleleri
bolgedeki nufusu butunuyle ondan so$utmu$tur. Imparator kalelerdeki yerli askerlerin vergi yukumluluklerini kaldrrdr$r zamart dahi, onlartn Turklere katrlmakta tereddut
Zachanadov, a.g.m., konudan yaprlan bu aynlmantn, Agalt Sakarya vadisindeki Turkmen gazilerinin Onderi olan Qobano$lu Ali'nin Bizans'la anlagma yaptrgr ve Bizans topraklanna yaptrfr aktnlardan vazgeqtili 1290-1293
yrllan olaylanna dayandrfrnr kabul etmektedir. Sonra gazilerin onderligini
Osman ele almrg ve lznik'in kugatrlmasryla sonuqlanacak akmlara durmaksrzrn devam ermigti. Bu b6lum, H. lnalcrk, Cambridge History oJ Islam, C.l,
s. 267 ile Y. Yucel, Qoban-olullan Beyli$i, Anadolu Beylihleri Hahhmda
Ara5hrmalar,1,2. Baskr 1991, s. 33-51'de tartrgrlmrgtrr. Bir Selquklu kayna!r olan Aksarayi, Misdmarati'l-Ahbar, ha2. o. Turan, (Ankara 1944) Pahimeres'in tespitlerine r5rk tutmaktadtr.
Osman
Gaitliin Intih (Nrcaea)
Ku$atmdsr ve Baleus
Savagr
305
etmediklerini Pahimeres eklemektedir. "onlardan bazrlart
Inrn] Turklere krlavuzluk etmekte" olduklan bilgisini osmanh kaynaklan da teyit ermekredir. Rum tarihqi, lznik
valisini, halka kargr "bir askerden ziyade bir haydut gibi"
davrandrgr igin aqrkqa suqlamaktadrr. Bolgedeki manasrlrlarda yal^y^n kegigler de, sapkrn olduklan gerekqesiyle surekli zulum gormuglerdi.6
ve ardrndan 1302'de imparatorlu$a &tak olan Mihaef in Batr Anadolu seferini anlatan pahimeres btze osman'rn Konstantinopolis'e yakrn vilayetler, dzellikle de Iznik uzerinde nasrl baskrcr bir tehdit haline geldigini
anlatmaya baglar. llkin osman'rn "Sangarius nehri uzerine" akrnlanndan onceki olaylara def,inerek ozetleyen pahimeres, sonra brze Osman'rn daBr (Osmanh kaynaklanndaki Avdan dagr) nasrl agtrf,rnr ve Nikomedta/lzmit korfezi
uzerindeki kryr ovasrnda bulunan "Halizones" arazisini nasrl qapul edip ya$maladr$rnr anlarrr.
Pahimeres, osmanhlann gevredeki bolgeleri istila et-
tikten sonra lznik'e boyun egdirmek uzere uyguladrklan
ablukanrn aynnulannr verir. lznik'in, Kios (cius, Turkqede Gemilih ya da Gemlih) rizerinden yaprlabileni hariq,T
Konstantinopolis'le butun ba$lanrrlannrn kesildigini soylemektedir. Yolcular Kios'ta konaklamakra, g6le ulagmak
iqin yolu gece geqmekte ve aqrk brrakrlan tek kaprdan kente girmektedirler. Pahimeres, diier kaprlann, dugman kuvvetlerinin dif,er butun yanlardan kenti sarmlg olmalan yuztinden kapah oldu$unu soyleyerek devam eder. osmanh
Laiou, And.ronicus II, s. 86-93; uq bolgesindeki Rumlann hayar kogullan ve
Osmanhlann onlara kargt tutumlan hakkrnda ilk ddnem Osmanh gelenekleri, Rum kaynaklannr teyid eden bilgileri igermektedir; osmanh uzla5ma siyaseti, istirndlet, hakkrnda bkz. H. Inalcrk, "otroman Methods of conquest",
Studialslamica,2 (1954), s. 103-129 [Turkqe gevirisi iqin bkz. elinizdeki kitapl.
Daha o zaman Ebulkasrm, 1086 civannda KiovGemlik're, yerli Rum ustalann igbirlitiyle olsa gerek, bir filo inga ettirmigti; bkz. Anna Comnena, Vryonis,Decline. s. 481.
306
OsmanGahi'nin lznih (Mcaea)
Sogiit'ten Istanbul'a
geleneginin otantiklifini tartlstlglmlzda bu aynntrlara geri
dOnece$iz.
Osmanh gelene$i gibi, Pahimeres de Bafeus sava$lnln
Osman'rn lznik ablukasrndan kaynaklandrgrnr sdyler.
Pahimeres'in Bafeus sava5lna yol aqan olaylara iligkin
tespitlerindeki esas noktalar gunlardrr:
L. 27 Temmuzda Atman (osman), aniden lzmit yakrnlannda bir yer olan Bafeus'ta binlerce adamryla birlikte be-
g0T
de ilerlemekte olan Aydrn ve Mentege Turkmenleri, bu srralarda Konstantinopolis tarafrndan daha iyi ranrnmakt^y-
dr. oysa Kara Hisar, L290-r304 doneminde Barr Anadolu'da Bizanshlar ozerine yOnelmig Turkmen fetihlerinin
cephe gerisinde kalmrg bir bolge haline gelmigti. Belki de
bu Pahimeres'in anlatrsrndaki kangrkhgrn bir bagka nedeni
olabilir.
a
1298-1301 Yrllanndaki Genel Durum
lirir.
2. Sonra Pahimeres bize Osman'rn athlarlnln
Bafeus
savagrndan once Telemaia'daki Mouzalon'a nastl saldrrdrklartnt anlattr. Bagan onu da$r agmak ve "Halizones"e baskrn vermek konusunda cesaretlendirmigtir.
Yorum: Bu ilk bagannrn alenen "birkaq yuz adam"hk
bir oncu kuvvetin ani bir saldrnsryla sa$landrgr g6ruluyor.
Arnakis, bu olayrn Bafeus savagtndan bir yrl once olduguna inanmaktadrr.s Bu akla yakrndrr
3. Meander [Menderes] rrmaf,t yakrnlalndaki 6teki
Turkmenler, Bizans ordusuyla qatrgmaya karar verdigr zaman Osman'a katrlmrglardrr. Pahimeres bu seferde birqok
Turkmen muttefigin ona kattldrlrnr soylemektedir.
Yorum: Bu muttefikler kimlerdir?
Menderes gibi uzak bir bolgeden Turkmenlerin gelip
Osman'a katrlmrg olmalan akla yakrn de$ildir. Gerqi Osmanlt gelene$i Osman'tn, Imparator'un kendisine kargr bir
ordu hazwladr$rnr ogrendigi zanran Konya Sultanr'ndan
yardrm istedi$ini ve Sultan'tn Karahisan Sahib (Afyon Karahisar) Turkmenlerine, Osman'a destek olmalan igin
emirndmeler yolladrgrnr belirtir. Gerqekten de Kara Hisar,
Selquklul"rrn, b., klsimdeki, dogrudan do$ruya Sultana
baBh olan ba$hca ug merkezi idi.e Menderes vadisi uzerin8
I
KusatmasryeBafcusSava5r
Arnakis, s. 129-131.
Kara Hisar't elinde tutarak Batr'daki uq topraklannda egemen bir konuma sahip olan guglu Selguklu emiri Sahib Fahreddin Ali ve o$ullan hakkrnda bkz.
Aksarayi, a.8.e., dizin Fahreddin, ozellikle s' 145-153'
Osmanh kroniklerilo, bu noktada Osman'ln henuz, halen
herbiri bagrmsrz olarak hareket eden bolge beyleri arasrnda Onder konuma gelmemig olduSunu yeterince aqrkhsa
kavugturmaktadrr. Bafeus savagrndan Once, Kastamonu'dan lznik'e uzanan ana yol uzerindeki GOynuk-Tarakh'
ya karEr girigilen akrnlar srrasrnda, Osman Sakary^ve G6yn0k nehirleri arasrndaki sahada yerli Turkmen ve Rum
beylerinin igbirliSine guvenmek zorundaydr. Bu beylerden
biri olan Kdsemihal, bu srralarda henuz Osman'rn vassah
degil, muttefiki olarak g6runmektedir. $imdi Osman'rn
bOlgedeki m0ttefiklerinin ona, hepsini birden tehdit eden
buyuk Bizans baskrsrna kargr koymak amacryla katrldrklan
anlagrhyor. Pahimeres, tam bu srrada Bizans'a yonelen bu
genel saldrnyr goren Qobano$lu emiri Yavlak Arslan'rn oSlu Emir Ali'nin, Adapazan bolgesinde, aga$r Sakarya vadisinde Bizanshlara kargr saldrrgan politikasrna geri dondu$unu ekler. Bu, Pahimeres'in sozu Kastamonu'daki Qobano$ullanna getirmesini aErklamaktadrr. GerEi burada Osman ile Ali arasrnda bir iligki ima edilmemektedir. Pahimeres, Ali'nin eyleminin Onemli bir sonucu olmadr$rnr belirtir. Osman [isel emperyal bir orduya kargr qarprgan bir
6nder olarak temay[rz etmigtir. Her halukarda Osman,
10 Bu kronikler iqin bkz. H. lnalcrk, "The Rise of Ottoman Historiography", s.
152-167; Osman konusundaki ilk geleneklerin aynntrh bir tahlili iqin bu
makalenin ikinci bOlumUne bakrnrz.
308
Osma*,Gazi'nin lznih (Nrcaea) Kugatmasr ve
Sdgtit'ten Istanbul'a
kuvvetleriyle birlikte Mouzalon'a kargr Yalak Ova'ya hareket erti$inde, aga$r Sakarya'dan, tznik'ten do$uya giden
yollan kontrol eden Geyve ve Lefke'deki trmak iskelelerine kadar, trmak boyunca bUtun Bizans slnln saldrnya maruz kalmrgtr.
Genel olarak, Turkmen uQ beyleri, gerilerindeki Mogol tehdidi karptstnda kendilerini grivencede hissettikleri
zaman, aktnlannt Bizans topraklanntn iqlerine doiru yogunlagtrrdrlar.
I29B-1301 yrllan, Turkmenler iqin butun batr uqlal
boyunca Bizans'a kargr dugmanca faaliyetlerini hayata ge'
qirmek iqin ozellikle uygun yrllar oldu.ll l298'de Anadolu'da, buradaki Mo$ol alaylanmn yeni bagkomutant Baytnc^r y^ da Bayancar III. Alaeddin Keykubad'r Konya'daki
Selquklu tahttna geqirrnekteyken, Mogol generali Sulemig
de Han'a kargr baEkaldrnyordu .12 L299 krqrnda Sulemig Bat1
LZ
Bu d6nemde Batr Anadolu'da cereyan eden tayin edici olaylar hakkrnda
bkz. Wittek, Mentesche, s. 15-24; Zachariado:u, a.8.m., s. 57-70;Laiou, Andronicus II, s. 85-126.
Bkz. ASrkpasazSd,e (Atsrz), s.97; Osmanh geleneklerine g6re Bayancar, Kara Hisar kugatmast strastnda gelmiStir, verilen tarih 6 $ubat 1288'de baglayan Hicri 687 tarihidir; bu olaytn aynnttlan SelCuklu ve llhanh kaynakla,rnd"r, gayer iyi bilinmektedir: bkz. z. v. Togan, I/mumt Tirh Tarihine
Girig, 2. baskr, (lstanbul 1970) s. 243,328-331, 468, 488; Bayancar'rn Anadolu,ya genel vali olarak geliSi esasen I298 ytltntn sonuna do$ru s6z kOnusu ol-u5tur. llhan[ yanhsr olmayan Turkmenlerce desteklenen Sulemig,
1299 yrhna gelindiginde Selquklu Sultanhfrna ait butun orta ve batr Anadolu topraklartnda denetimi ele geqirmiSti (Togan, L'g'e', s' 330)' Togan'a go,", o.g.r., s. 33I, Osman, bu mucadeleye l30l'de yakalanrp Tebriz'de idam
edilen Sirlemig'in yanrnda girmi5 olmalydr. K6acast, S0lemiS'in isyant' Os-
man'ln lznik'e kargr faaliyetlerinin tarihiyle |rtt5mektedir; bu
nedenle
1298-1301 yrllarrnda Mogol hanlan batr uq bOlgesindeki Tnrkmenler uze-
rindeki denetimlerini yitirmi5lerdir. Bizanshlar ise Turkmenlerin
esasen
Han'tn denetimi altrnda bulunduf,una ve onlann Bizans'a kargr y0ruttukleri
akrnlann ancak Han tarafrndan kontrol altrnda tutulabilecef,ine inanmqlardr; bu yrizden II. Andronikos'un krzkardeqi Prenses Maria ile Gazan Han
(olumu 1304) arasinda bir evlilik anlasmasr yaprldr; "Meryem"' Gazan
Han'rn halefi Olcaytu ile 1306'da evlendirildi; bkz. B. Spuler, DieMongolen
in lran (Berlin, 1968), s. 107.
yancarrr oldurdu. Bu onemli olay,
BaJeus
Savapr
309
ilk donem osmanh kay_
naklannda anrhr. rzgg-1300 yrilannda Emir Kutlugah ve
Emir Qoban komurasrndaki Mogol birlikleri, sulemig'in isyanlnl bastrrmakla megguldu. sulemig uq Turkmenleri ara_
srnda sevilmekteydi. safdrgr edildiginde, komurasr altrndaki Mogol kuwetleri batrya yOnelmi$ ve Eskigehir-Bitinya
ydresine sr$rnarak osman'a komgu olmugtu. Butun bu
olaylar unlu osmanh kroniklerine ka.grk dir biqimde yansrmutlr. Ancak sulemig'in faariyet sahasrnrn, onun esas
destekqilerinin Turkmenler oldugu uzak Amasya-Tokat
havalisinde oldugu igarer edilmelidir.
Iran'daki llhanhlar konusundaki baghca qagda$ kayna$rmrz olan Regiduddin "sulemislinl Daniqmend vilay.ri.r_
deki (Tokat-Amasya bolgesi) Mofiol birliklerinin destegini
kazanmr$ ve (Danigmend vilayetindeki) bireok beye *.,cak ve kOs gibi beglik sembolleri ihsan ederek uq bolgelerinde denetimi ele geqirmig" oldu$unu g6zlemler. z.v. toganI3,-Alaeddin'in osman'a beglik r.-bolleri ihsan erriginden soz eden osmanh gelene$inin ashnda sulemig'le ililkili olabilece$ini dugunmektedir. Her durumda da, Lzggl30t doneminde batr uglanndaki rurkmenlerin agagr Sakarya vadisinden Efes'e kadar Bizans topraklarrrru k"."gl genel bir saldrn durumuna geQrikleri bir vakradrr.ra
L299-r301 yrlla'nda Batr Anadolu'da orraya qrkan ve
Bitinya'da Bizanshla. osman'a kargr konumlarlnl korumaktan ahkoyan bu kutlesel Turkmen ilerlemesinden osmanrrn yararlandr$r aqrktrr. osman'ln lznik'e kargr hareketi, bu genel m^nzara cerqevesinde degerlendirilmelidir.
gimdi, Bafeus savagrnl Onceleyen olaylarla ilgili osmanh geleneksel anlatrmrna donelim. Orhan Gazi'nin imamr Ishak Fakih'in oglu yahgi Fakih tarafindan birar aya getirilmig ilk donem gelenegine iligkin orijinal memin'k"frp
@
14
Wittek, Mentesche, s. l5-23.
O sm
So!lut'ten Istanbul'a
310
olmast nedeniyle, bu metin kullamlarak meydana getirilmig qegitli Osmanh kaynaklannt kargrlagttrmak suretiyle
bu olaylan yeniden kurgulamak zorundayrz. Bu olaylara
iligkin en eksiksiz kaynak, burada ele alaca$rmrz anonim
I5
T n drih-i Al-i Osman' dtr.
Koyun Hisar (Bafeus) Savagr'na Dair
Osmanh Geleneksel Anlatrmlan
I.
llk
Anonim Tevdrih-i Al-i Osman'dahi Bafeus Savag ve
Iznih leuSatmasryla ilgili boltim
Anonim'in tespitleri, lznik kugatmasryla ilgili Osmanh geleneksel anlatrmlan iqinde en aynnttlt versiyondur. Burada
temelde F. Giese'nin eleEtirel metnini esas aldrk.16 Onun
kullanmadrf,r lzzet Koyuno$lu, Ayasofya ve Be5ir Qelebi
nushalart, yukandaki olaylarla ilgili onemli varyantlan
igermez. Giese'nin metninde ve Koyuno$lu nushasrnda
Tekfur krzr ve derviq hikdyeleri mevcutken, di$er n0shalard.a bu hiknyelerin biri, hatta bazen ikisi birden bulunmamaktadrr.
Aynr geleneksel anlatrmlann daha sonraki versiyonlan
arasrnda, bit Anonim Tevirih'i esas alarak Al-i Osman tarihini yazan Lutfi Paga, en aynnttlt versiyonu olugturmugtur.17 Lutfi Paga Tekflur krzr efsdnesini atlamrg olmakla birlikte, dervig hikdyesini kaydetmigtir.
"Ve dahi Osman'm blr o$h do{fu. Admt Ali Paga hodt,
l5
16
L7
Giese, Chronihen,c. L Agafrdaki elyazmalan da kullanrldr: lzzet KoyunoElu
yazmail, Milli Kuriiphane, Ankara Mikrofilm ArSivi no. A. 1465, 10-16:
Ayasofya yazmasl, no. A. 233, [o1.6-10; Turk Tarih Kurumu yazmasl, no. A
(lstanbul
1701, 8-17; BeSir Celebi, Tevdrih-i Al-i Osman haz. I. H. Ertaylan,
(Babinger)
kendi
oruq
Lg4o s' I I-18' Genellikle Anonim Tevirih'i izleyen
tarihinde lznik kugatmasrnt atlamaktadtr.
Giese, Chronihen, c. I, s. 7-9.
Lutfi Paga, Tarihi, haz. Ali, (lsunbul 134f ) s-23-25'
ap
Q
azi' nin I znih (N rcae a) Ku g atm
as
r ve
B
aJ eus Sava5
r
311
aru yantnda althodt. Ve Orhant gazilerle Klprii
Hisarlna
gdnderdL Ant feth idiib yagma idiler. Andan git iu lznih,i
hisar itdi. Iznih ol zamanda mamurca.hisar ve iuteber
bir Sehr
idi ve dort yaru sazlth ve batahttle idi. goyle lzim ddem yanma
varamqz idi ve hem iginde mubata$ahafir var idi. goyie riva_
yet iderler kim, dort hapusr var idi, her hapusmd.an bin alaca
atlu hafir qthardu. Girti halan renhlti atlart ana g6re hryas
eyle. OF vahilt gaziler az idi 6z idi,
56yle lim af,emboSrro
yilz hAfir gelse ltiz d\ndermezlerdi, itihadlart muhkem id.i.
Hah ta'ald. anlara itiltadlan berehatmd.a
ftrsat vird,i ve lznih
day-iresin yagm? itdiler. Kafirler nice here gthub ugragd,ilar.
Hah ta'aler. gazilere firsat virdi hafirleri styub y*a{tuu edip}
hisara hoyarlar idi. oft vahi]t hisar yanma. varamazlardt.
ceng ile almayub gehirden yana olan da{d.a bir havale hale
yapdiar, iqine ddem hoyub lznih,e havale hoyd.tlar.,,
"Andan sonra hdfirler zebun olub hisarila oturd,tlar ve
gaziler daim se$irdtib iEertiden a.dem gthartmaz oldtlar. Tasradan dahi himesne gelmezdi. Nice zamanbuhalle oturdilar.
Ahtbet ledfirler Istanbul tehfurma ddem gonderdiler hi, ,,(Jzerimize Ttirh geldi, bizi taSra Etharmaz, dciz hatdth. E$er bize
derman var ise it yohsa Ttirh'bizi oElumuzla htztmlzta esir
iderler veyahud aghhdan hrtluruz. Ve ol vahit lznih,e Islam_
bol tehJuru huhm iderdi. etin Islambol tehfun bu hale vahf
oldt, hayli gemi cem idilb igine goh teSkir koyub g\nderdi.
him, varalar gazileri lznih tizerinden ayvalar. Gemiter dahi
gelab Yalah Oyosr'na qthdtlar. Andan lznih tizerine varub ga_
Jilen basalar. Meier gazilerin bir casusu var imig, hafirleri
ctistleyub haraya Ethacahlartn haber alub, can atub uoid., gozilere haber itdi.
"Gaziler dahi yordamile geltib of hafirter q*zacalz henara
pu:uya girttb, pinhan olub durdilar. Bu yanadan dahi hafirler
Yalah ovaslnda gemiden ishele urub Ethmasabaglad,ilai. pu
hdfirler atlarm ve esbablarm qtlzarma{o qolrguyorhen gaziler
dahi pusulartn aqub Atlah ta,ald. hazretlerine t{tnub tehbir
372
OsmanlGazi'nin lznih (Nrcaea) Kugatmast ve Bafeus Savapr
Slff'|ten Istanbul'a
getirdtiler ve at salub hAfir arastna. hthE hoydilar. KdJirleri
birbirine hatub gdyle kvdtlar hi, vast'm Allahti td'alA biltir ve
baztst denize dOhtilub Qogu garh oldt, bagmda devlet olan hiSi
gemiye girebildi. Muhassal+ helam, Qogu helah olub qoh az
himse Islambol'a gelub, Tehvura olan hali haber virdiler.
Tehvur bu haberi iSidnb ceza ti feza itdi, ve illa elmden ne geliir, qar naQar sabr idiib harar itdi.
"Pes lznih hAfirteri bu hali biliceh qoh a{Ia5ub ye's itdiler. Ahtbet daru5ub aru tedbir itdiler'ltihal'ayt viriib muti olaIar ve hem eyle itdiler. Kal'ayt gazilere virdiler, dahi hal'ayt
alub iqinde olan esbabt alub doyum ve gani oldilar.
,,Qfinhi lznih almdt bu hez Yalah Oyasr'na dolaSdilar, zira hi ol vahit bu Yalah Ovast da{Ian sarp ve hisarlan Eo$idi
ve eli gnni ma'mur idi vehem gazilerden urhtib gelenhalh Eo-
lalub ziyade oldiar."
lznikmid'e (Nicomedia) do$ru uzanan tepelerde birqok hisar, mamur kOy ve kasabalardan bagka tek bir
^Eaq
yoktu. Bu tepelerin, sonradan, gazilerin saldrnlanndan
sonra, ormanlarla kaplandrgr s6ylenir. Bu o zamanlarda yagayanlarla ilgiliydi ve do$ruydu. Bolgedeki refahrn birqok
sebepleri olduflu ileri surulur. Bunlardan biri bOlgenin
sarp ve tepelik olugudur ki, bu iqeriye szmayr zorla$tlrmaktaydr. Bir digeri, gazilerin saldrnlanndan korkup kaqan birqok insanrn buraya gelip yerleqmesidir. Bir baqkasr
ise lstanbul tekfurunun guzel krzrydr...
Burada, bizim populer tarihlerimizde aqrkqa yeniden
hayat bulmug olan Rum ve Turk halk hikdyeleri tarihsel
anlattma girmigtir. Burada prensesin cizzama nastl yakalandrfr ve Yalak Ovast kaphca sulannda yeniden gifa buldugu anlatrlmaktadrr. Bu yuzden Tekfur beldede hamamlar yaptlrmaya girigmigtir. Aynca mucizeler yaratan tahta
bir krhct olan ve bu bolgedeki Rumlann Islama gegmesine
neden olan bir dervigle ilgili efsane eklenmigtir. Efsanele-
rin hemen ardtndan, birlegerek Dimboz'da Osman'ln
kargr-
313
slna qrkmrg olan Bursa, Adranos, Batanos, Kestel ve Kite
Tekfurlan koalisyonu yer ahr. sonra, kenti ablukada tutmak iqin inga edilmig iki havale kalesinin yaprmryla birlikte Bursa kugatmaslnln oykusu rz\er.
II. Ne5ri versiyonu
Muhtemelen 1486 ile L493 yrllan arasrndi ramamlanmrQ
olan Negri rarihi, hanedanhk iddialan lehindeki ozgun gelene$i geligtirerek vaz'eden ilk derlemedir.ls Negri'den yuprlan aga$rdaki aktanm, Franz Taeschner'in yayrmladrgr
Menzel nushasr ile kargrlagtrnlarak, Unat ve Koymen tarafindan yayrmlanmq elegtirel metindendir. I e
GilftAr ender zihr-i istihlal-i Osman Gdzi
" Qilnhi Osman Gazi Bilectigi ve yar-Hisar,r ve Ineg6l,i ve
Yini-5ehir'i tevabi'iyle ve levahihryle feth itdi, andan sonra ihdam idiib, varub lznih tizerine segirdim iditb lznih'tin yollarm hesib gehre tapradan nesne girmeT olfu. Ktzluh olub gehir
halfu bunalub gdlden, uirilaym Istanbul'a mededci g\ndertib
istimdad itdiler. Istanbul'dan yardtm glnderdiler. osman, gazilere eyitdi: " Istanbul' dan bt-hty as legher geley 6rtir. Eler ay rrlvsavuz, ilzerimtize hticum idnb effal Rumtnun hafirleri bize 5ir-gir olurlar. Bu gelan hafirlerun stnma.slna bir Qare
olsa" didi. Gaziler eyitdiler: "bizim ademimtiz azdur. Biz dahi Sultan ,\laeddin-i sdniden istimdat ideltim" diyilb fi'l-hat
Konya'ya ddem gdnderdtiler. Fetihlerin bildirnb olacah ihdast
i'lam itdiler. sultan Alaeddin-i sdni bu haberleri igidnb 5dd
olub ciSe geltib tabl,'alem, hfuq ve at ve hil'at viriib buyurdt
hi, "sahibln Kara Hisar'dan bir nice bin halh muavenete varalar". Sultana giden adem dahi gelmedin, Istanbul'dan hafir
1s N*.t T"rihi l*Lkttrda bkz. M€nage, Neshri, ve krg. lnalcrk, .The Rise..,,, s.
"
L52-t67.
19
Kinb-i Cihan-nimd (Taeschner), c. I, s. 32. Metindeki ahntr, Nesri,
Unat-Koymen negri, c. I, s. 104-107'den ahnmrgtrr.
d.g.e.,
S6!d't'ten Istanbul'a
374
gelrib Dil'd,en geQmege basladt. Kdfirler Ttirhi haqdt deyti gaf-
Osman Gazi Yalah Hisaru'ndan dit alub
lzafirlerrin gafletin biltib Dil'den geqenleriln tizerin urub dtin
baslemun iditb basub ba'ztn hthEdan geqtiriib ve ba'azm denize garh idfib ye geQmiyenleri donub Istanbul'a gidiib galiler
gaiaimle mugteiim olub lznih fethine muhayled olmayub he'
cemaatlerine beSaret haberin gdnderilb maLzarrt iZZete
^o,
OsiriSmege niyyet idtib gOEtib gitdi. Validesi ve miiteallihatt
man Cazi'y, bir ihi goc istihbal idtib geltib buluSdiar' Ittifah,
ol esnada ihindti vat t nd.a Sultan '\laeddin-i saniden tabl ve
alem v e bir at y e bir htltc v e hLl'att Sdhdne yitisdi."
Iet ile oturrien
,
III. Almedi' nin
v
ersiY onu
Iznik kugarmasr hakkrndaki en eski atrf gair Ahmedi'nin
l4l0'larda kaleme aldrfr lskenderndme'sinde Osmanhlarla
ilgili olarak yazdrgr bolumdedir'
Agagrdati t."it kugatmasrnr onceleyen olaylar konusundaki msralar 96Yledir:20
"Oldt Osman bir ulu gdzi kim ol,
Nereye kim vardrYise buldr Yol'
Her yan^ berbidi bir boluk qeri
Ki, el uralar, katl ideler kafiri'
Bilecu$i feth itdi' ol nimddr
InegOl ile dahi K6Prihisar'
Durmadt, her Yana legker saldr ol'
Az zamanda Eok vilaYet aldr o1'
KAfiri yrkub Yakub ol nAmdAr
Bursa ve lznugi eYledi hisir"
ffiboIumuneiti5kinele5tirmelibirmetinartrkelimizde-ural-Altay
dir: Kemal srlay,
Ahmedt's ottoman History, Yuksek Lisans Tezi,
altntt Atstz
Arastrrmalan Bolumu, lndiana universitesi, 1990. Buradaki
neqri, s. 9'dandrr'
Osm'cin
Gazi'nin lznih (Nrcaea) Kulatmcril ve BaJeus Savagr
315
Ahmedi'nin eseri, anonim kroniklerin, Agrkpaga z6d,e
ve Negri'nin kullandrgr kaynagrn yahgi Fakih'in ^yaklagrk
I405'lerde yazmrp oldugu kayrp Menakrbnimesi oid.rgrr'u
dair ikna edici bir tanrkhktrr.2f Ahmedi'de osman'ln lznik
ve Bursa ablukalannr onceleyen fetihlerin slrasl, daha
son_
raki derlemeleri kuwetli bir biqimde hatrrlatrr (yenigehir
ve Yar Hisar, gairimiz Ahmedi tarafindan atlanml$tlr ama
ablukalara takaddum eden K6pru Hisar fethl ihvedir). osman'rn kugattrgr
ele geqiremedigi lznik ve Bursa'ya yo1ma
nelik harekat, Ahmedi'de ve sonraki derlemelerde u.,riu.,
bu fetihleri izler. Aqrktrr ki, bu konuda krsa bir manzume
yazan Ahmedi aynntrdan kaqrnmlgrrr. ozu itibariyle temel
olaylar aynr srra ile anrlmrqtrr. Aynca Ahmedi, Anonim
Tevdrih'in lznik'in osmanhlarca bu tarihre fethedilciigine
iligkin tespitlerini ozgun kaynaklardan bir sapma oldrigunu gosrermektedir.
IV. Sultan II. Beyaztd dynemine ait derlemeler:
Idris-i Birlisi ye Kemalpa5azade Tarihleri
I502 ve 1506 arasrnda yazmrs olan ldris ile hemen hemen
aynr tarihlerd e yazmrg bulunan Kem arpagazdde, esas olarak, diier nushalardan ve Negri'den agrkqa farkh olan Anonim Tevdrih nushalannr kullandrklanndan, sultan II. Bayezid iqin yazrlmrg sonraki derlemeleri temsil ederler.
Idris'in uyarlamasrnda olaylar $u slrayr izler: "osman
buyuk oglu orhan'r Nilufer ile evlendirdi ve kendisine sultanonu olarak da bilinen Karahisar vilayetini verdi. Eskigehir'i kendi kardegi Gunduz Alp'e, ln6nu hisannr ve yundzffilltbnfune,sihakkrndabkz.V'L.M€nage,,,TheMenaqib
of Yakhshi Faqih", BsoAs, 26 (1963) s. 50-54; ashnda, Vefaiye tarikatrna
ba$h olan $eyh Edebalt'yt Osmanh hanedanrnrn ruhani danrgmanr olarak
gdstermeye qahgan bu hikaye, yahgr Fakih'in orijinal hikiyesine Agrkpagazide tarafindan eklenmigtir; trpkr aralan Agrk paga ve Elvan qelebi jibi
Agrkpagazdde de bu tarikata oyeydi, bkz. H. lnalcrk, "How to Read Ashik
Pasha-zdde's History"
.
Hisar't Aykud Alp'e, Yar-Hisar kalesi ve vilayetini Hasan
Alp'e, lnegol hisannt Turgut Alp'e ve nihayet, Bilecuk vilayetinin butun gelirlerini $eyh Edebah'ya verdi. Ardrndan
Osman Yenigehir'i kendine bagkent yaptr. Kuquk o$lu Alaeddin Paga Bilecuk'de, annesinin yanrnda kaldr. Kendisi
zamanlnrn qogunu Yenigehir'de geqirdi. Sonra, '701 yrhnda, yani tahta qrkrgrntn uquncu yrhnda' K6pru Hisar't fethe
qrktr.
"
Kopru Hisar'rn dUgurulmesinden sonra Kopru Hisar
yakrnrndaki Marmara kalesi ile Dimboz teslim ahndr. Osman merkezine geri dOndU ve lznik'in fethini planladr.
"osman Bey bu gehrin fethini en onemli iglerden biri
olarak goruyordu ve hiqbir uyanda bulunmadan, bu tarafa
yurudu. " Osman bUyuk bir direngle kargrlaqtt, ama adamian ustun gelerek kalenin etrafindaki topraklan ya$malayrp talan ettiler, onlerine geleni oldurerek ilerlediler. Araziyi terk etmeden lznik'in yaktnrna bir gozetleme kulesi
inga ettiler ve bu kalabahk gehre erzak girigini Onlemek
uzere oraya yiz adamhk bir garnizon yerlegtirdiler. "Osman'ln yaptrrdrgr kule, guvenilir ve cesur adamlanndan birine izafeten Targay Hisart olarak bilinir. Bu kulenin pkrntrlan hala gorulebilmektedtr."22
Id.ris, bu buyuk planrn gerekqesini osman'tn $.yh
Edebah'nrn tekkesinde uyurken gordu$u ola$andrqr ruyada ifadesini bulan misyonuna inanctnda bulur: "Allahrn
vaadi, lslam iqin yaprlan boylesi fetihler yoluyla sonunda
gerqek olacaktrr".
Kemalp agazAde23 Yalak Ovast savaglnl K6pru Hisar'tn
fethi ile lznik kugatmaslnln oncesine koyar ve sava$tan
22
23
Osman Gazi'ninlznih (Nrcaea) Ku$atmast
ve BafeusSava5r
Sdgit'ten Istanbul'a
316
ldris'in metni uzerinde yaprlan dikkatli bir tahlil onun Taz Ali'yi yanhq biqimde Targay olarak okuduSunu g6stermektedir. Dofru biqim ise "Diraz
Ali"dir;bulekayinAmelerde krsaltrlarak "Taz Ali" yaprlmrgtrr; agafrya bkz'
Tevdrih-i dl-i Osman, tI. Defter, haz. $. Turan, (Ankara, TTK, 1983) s- 130L46.
317
sonra "osman'rn selguklu sultanh$rnrn
yerini aldr$r,,nr ek_
ler. Kemalpagazade, savagr ve savagln klndisini
oicereyen
olayla'n tasvirinde Negri'yi izlemekle birlikte -irr..
ir.r";r"_
de de "Gol uzerinden gelen haberci,, figuru
vardrr), ,,os_
man'rn sultanh$r deruhte etmesi" konusinda
Negri,den ay_
Ruhi'yi
y^
da
Bodreian'rn
anonim
kroniklerini
:tltt r:
lzler.L-l
Savagrn hikayesi Agrkpaga zade'd,e yokrurlo
sadec e rz_
nik'e yonelik akrna, kugaima ya ve abiukaya
Eok krsa ola_
rak de$inir.25
I. Iznik Kugatmasr
Agagrda daha sonraki derlemelerde yer
aldrgr gekliyle yah_
gr Fakih'in orijin al yazma versiyorfu.,
kargilagtr.la.ak 'oe
tartlgllacaktrr.
1. Osman'mbir oilu oldu;
ona Alaeddin adtm verdi ve onu
yanmda tuttu
Anonim Tevdrih yazarrnrn ve Agrkpag az6d,e,ntn 6zgun
metne Eok sadrk olduklan gorulur.
Ashnda bu tespit, akrnlara kumanda eden kigi
olan
buyuk oglu orhan'r btze bildirmek iqin rasarlanmrgir..
orhan, osman
buyuk ofludur. Turk-Mosol bozkrr gelenelinde enl"E'i.tkuEuk ogul o.rktu tutulur u"
buyuk oirrl
akrnlar iqin en ileri uca gonderilirdi.26 Bu "i
geler,.t luiu.,
Turkmen emirliklerinde geqerli oldugu gibi uzu n zaman
24 Ruhi ve Boleian Elyazmalan hakkrnda bkz. Mcnage, Neshri, r2-L4,26.
25 Agrkpagazdde (Atsrz), s. 105: Iznil'in vildyetine ie$rtdiler. s.
sehrtin hapustnr
yapdurdilar. Bir nice gun ceng etdiler. D6rt- yant viliyet
d,apdilar. KaI,a uzerine er hodilar. Dapan vildyeti timar erlerine verdiler;
hendrier gene yenigehir,e
gthtiar.
26
Bkz' H' lnalcrk, "ottoman succession and its Relation
to the Turkish Concept o[ sovereignity", The Middle East and, the Balhans
under the ottoman
Empire, Bloomington, I993.
318
Sogut'ten Istanbul'a
Osmanhlar tarafindan da sUrdurulmugtur. Uq kuwetlerine
kumanda etmesi saflanarak en buyuk o$ula hukumdar
olan babasrnrn yerine geqmek konusunda daha buyuk bir
firsat verilmig olurdu.
Osman Gazi'nin lznih (Nrca ea) Ku5atman ve BaJeus Savagr
319
ya da kuzeyde Geyve'ye kadar uzanan Goynuk-Tarakh yo-
lu bugun dahi iq Anadolu
platosundan lznik ve lzmit'e
ulagan ana gizergdh olugunu surdurmektedir.
3. Iznih'e y\nelih ahm
2. Osman Bilecih, Yarhisar, Inegll ve Yenigehir ftituhatmt
tamamladt ve ardmdan lznih bolgesine ahmlar yapmaya
basladt
Anonim TevArih'de Orhan bu akrndan tek bagrna sorumludur. Yahgr Fakih'ten gelen ozgun gelenektt ise bu kiginin
Orhan'rn imamrmn o$lu oldugu unutulmamahdrr.
Negri burada bize Osman'tn daha 6nceki dOrt fethini velznik kugatmasr konusundaki buyuk kahramanh$rnr anlatarak kaynagr uzerind e oynar ve bunun Osman'In "bagrmsrz" be$ statusunun dogmasrna yol agtr$rnr ekler, oysa
6zgun gelenekte (yani anonim kroniklerde) aslen Orhan
Kopru Hisar'a saldrnp orayl ele geqirmektedir.
Aynr dort yerin, Bilecuk, Yarhisar, lnegol ve Yenigehir'in, aynl duzende, Negri'nin kayna$r olan Takvimler'de
bulunmasr ilgingtir. Takriben 1446 tarihli bir Takvim, Bilecik'in diger ug kaleyle birlikte fethedilmesini Osman'rn
kariyerinde bir donum noktasr olarak g6sterir.27
Ashnda Hicretin 699-702. yrllanna rastlayan bu fetihler Bitinya'daki en 6nemli iki gehri, Iznik ve Bursa'yt ele
gegirme planrnrn parqalan olarak gdzukmektedir. Ardrndan Osman karargAhrnr bu iki gehrin arastnda yer alan Yenigehir'e taglml$trr. Osman buraya gaztlerini yerleqtirdi ve
batrda Bursa ovaslna kuzeyde lznik ovaslna aErlan bu kenti
yeni bir uq yaptl. lznik, Yenigehir'e sade ce 25 km. uzakhkta idi. Geleneksel anlatrmln aktardr$lna gorg, Osman'rn bu
yeni uqtaki gazileri " gazayr her zaman surdiirmek istiyorlardr". lznik'e saldrrmadan once, Osman do$udan GOynuk-Tarakh-Lefke veya Mekece uzerinden lznik'e ulagan
ana yolu denetim altrna almak iEin G6ynuk qayr vadisine
ve Saka rya vadisine akrnlar duzenledi. Guneyde Lefke'ye
Anonim Tevdrih: Orhan zor kullanarak Kopru Hisar'r feth
ve ya$ma etti. Agrkpag azAde: Orhan ve Osman K6prU Hisar'r birlikte fethedip yagmaladr.
Burada Negri KOpru Hisar'rn fethini atlamaktadrr. Bir
Onceki bOlumde (Kitabt Cihan-niimd (Taeschner, s. 34;
Kitab-t Cihan-niml., s. 92) Osman'rn Kopru Hisar'rn fethinde Bilecuk tekfurundan yardrm aldr$rnr s6yler. Belki de
Negri Osman Bilecuk'u fethetti$inde, fethedilmig topraklar
arasrnda K6pru Hisar'rn da Osman'rn eline geqmig oldugunu dugunmugtur. Ancak 6zgun kaynak, Kopru Hisar'rn
sonra, Iznik'e yonelik akrnlar ba$lamrnda fethedildigini
ileri surmektedir.
Yenigehir ile lznik arasrnda Avdan da$ silsilesi yukselmekte ve onu agan gegitler Krzrl Hisar ve Kopru Hisar kalelerince ko ru nma k taydr. Osmanl t Htiddv en di gdr tahr ir def terlerizs bu kaleler hakkrnda ilginQ aynntrlar vermektedir.
I57L tarihli defterde KOpru Hisar hakkrndaki kayrt
goyledir: "K\prfi Hisar ndm haryeye lznih'den miirfir iden
tarih-i dm tizerinde vahi Diraz Ali nam derbend (...) mahfif
ve muhatara ve hatar-ndh (ve) genlihden ba'id" olduSundan
lstanbul'a gonderilen bir raporda buraya muhafiz g6nderil-
27
28 Barkan-Merigli, Hndavendigar Livasr,
TarihiTalwimler, haz. O. Turan, Ankara, 1954, s. 16, 52.
4. Kdprti Hisar'm Fethi
s. 219-220, no. 366
ves.224,no.378/2.
320
Sdlrit'ten Istanbul'a
mesi isteniyordu. Rapor, "ldhin derbend-i meZbfir lznih'den
harye-i Klprti Hisar'a varrnca bir menzil yer olub e$hls-t
mezbure cemi' dn zihrolan derbendin mabeyninde honduhlart
tahdirce tarafqni htfz etmeleri hemal mertebe asir olub h{zt
mtimhtin" de$ildir diye devam etmekt edir. Muh ahzlartn y a'
rlslnln, yani otuz kiginin tznik'ten gelen yolu gOzetlemek
uzere geqidin ortastnd yer alan Krzrl Hisar kalesine yerleg^
tirilmeleri ve geri kalan yarlslnrn da KOpru Hisar'dan gelen
yolu g6zetlemek Uzere Qamh ca'ya yerlegtirilmesi gerekti$i
raporda belirtilmigtir. Bolge ormanla kaphydr. L571'de alt-ig yrya redifi olafan ve gOreneksel vergilerden muaf tutularak burantn muhafa zasfi7a memur edilmigti'
Bu belgenin, Anonim Tevdrih'deki gibi anlatrsal geleneklerde verilen yer adlannrn ve topofrafyanln hayah ya
da uydurma efsanelere degil, aksine bilgi veren otantik
kaynakl ara dayandrirnr teyit etmesi bizim iqin qok Onemlidir. Hiqbir uydurma hikaye bOylesi kesin topo$rafik aynntrlar veremez.
Tahrirlerden elde edilen bilgi, Iznik ovaslna inebilmek
iqin Osman'ln kuwetlerinin oncelikl e Dtrlz Ali dai geEidindeki denetimi ele geqirmek zorunda oldugunu g6stermekted.ir. bunun yanrstra anlatrsal kaynaklarda Tiraz Ali
ya daTrAz Ali olarak bilinen kahramanln' stratejik Yenigehir-tznik yolu boyunca gegitli mevkilere adrnt vermig tarihsel bir kigilik oldugu aqrktrr. Aynr tahrir (s. 225, no'
378/4), Avdan dagr Ozerindeki Kara Dere koyundeki bir
krglagrn, buyuk ihiimall e Dy1z'rn (Farsqada uzun demektir) ogtuna attfl olsa gerek, Uzunoglu adryla anrldrgrnr belirtmektedir. Avdan adr da gogebe bir agiret adr olarak
Turkmenler arasrnda mevcuttur.
Sonralan, 15. yuzyrlda, lshak Paga'mn kethudasr K6pru Hisar'da yolculara bannak olmak uzere bir tekke yaptlldr ve kendisinin serbest mulku olan lnegol kazasrndaki lsa
Virdnr koyunu vakfetti. Aynr tahrir defterindeki bir kayda
Osman Gazi'nin
gOre
lznih (Nrcc ea) KuSatmast ye Bafeus Sava5r
(no. 378/r) Samanlu iskelesi ile yeniqehir
327
arasrnda
Katranlu Derbendi denilen, daha qok tuccarlann kullandr_
gr bir bagka dug geqidi vardr.
eardak, sartroglu, Makri,
Dimboz ve Menrege koyleri bu geqide muhafiz"rayin edil_
migti. Dtraz Ali Derbendi osman'rn rznik ovaslna inmesine
izin verirken, Dimboz-Koyun Hisar da$ geqidi de osman,r
Bursa ovaslna ula$tlnyordu. Bafeus t^uugr*r, ardrndan,
osman'la, Bursa ovaslnln tekfurlar koalisyonu, yani Bursa,
Adranos, Batanos, Kestel ve Kite tekflurlan araslnda, bu geqitte buyuk bir garpr$ma cereyan edecek ve zafer osman,a
Bursa ovasrnr tamamen agacaktr.
5
. Martnara
"
v
ilay eti,, nin teslimi
azade buna de$inirken, Anonim tevirihler ve
Negri'de bu husus yoktur. "Marmara vllayeti" Bursa ovaslna agrlan stratejik Dimboz gegidinin hemen dtesindeki, yenigehir ile Bursa araslndaki arazidir. Burada bugun Marmaracrk G6lti denilen bir hendek vardrr. Bu bolgedeki
Rumlar, gazilerin akrnlanndari korunmak iqin osman,a slgrndrlar. osmanh geleneginde denildigi gibi "geldiler ve
boyun e$diler ve osman Gazt her birini verltiierind,e by
raktr". Bu bilgi de, Anonim tevdrihler ile l.,legri'de atlanmrgtrr; bunun nedeni, belki de onlann bunun Onemli olmadrgrna inanmalandrr. Sonraki tarihqiler arasrnda Kemalpaqazdde (I, 143- I44) ve ldris (s. 66) Marmara halkrnr.,
i.r_
lim oluguna de$inmektedir. Idris, "Marmara kalesi,,ne ve
kale halkrnrn Kopru Hisar'rn akrbetini gordukten sonra
teslim olduguna iligkin daha oldukga aynntr vermekredir.
Her halukarda osman, Iznik kugatmasrna girigmeden 6nce
merkezi olan Yenigehir'in guvenli$ini almak iqin, Marmara
vilayetine akrnlar yapmayl zorunlu gdrmug olmahydr.
Aqrkpag
6. Iznih hugatmast, hentin dt5 dtiny ayla irtibatmt hesmeh iqin
hav ale hulelerinin inSasr . G aziler ahmlar y apn v e
Iznih halesinin Eatresindehi bolgeye hahim oldu
Hem Anonim Tevarih, hem Agrkpagazdde hem de Negri bu
bilgiyi vermektedir. Agrkpagazdde ve Negri lznik kugatmast
,re ouada onu izleyen akrn faaliyetleri hakkrnda ktsaca bilgi
verirken, Anonim Tevirih yazan eski lznik kenti ve bOlgedeki halkrn lslam'a geqmeleri hakkrnda Rum ve Turk kuynakh halk hikayeleriyle birlegmig aynnttlar vermektedir.
Ancak ozunde aynl kaynagr kullanmrq olan bu kaynaklaln
Ogu de birbiriyfe mutabakat halindedir- Anonim Tevdrih
ve Agrk pagazAde Osman'rn kuwetlerinin kenti kugatmaya
aldr$rnr ve savagrn uzun bir sure devam ettisini aqrkfiga
kal ugturur. Her uq kroni$imiz de abluka kurularak ve eevreye akrnlar yaprlarak gazilerin kent surlan drgrndaki bUtUn halka boyun egdirdiklerinde mutabrktr,rlar.
Anonim Tevaiih'deki aynntrlar ilginqtir- llk olarak lznik, bu donem iqin gerqegi yansltmayacak bir biqimde kalabahk ve kuvvetli bir garnizona sahip bir kent olarak tanrmlantr. Konstantinopolis'in Latin'lerden 126I'de geri
afunrgrnrn ve giderek artan surekli Turkmen
akrnla.ntn bir
sonucu ol^rai., lznik halkrnrn bir krsmr lzmit veya lstanbul'a gitmiglerdi ve VIII. Mihael Paleologos, rivayet edildietmekteydi- Ibn-i Baline i6r", kentin savunmasrnl ihmal
(1332?)
ruta,nrn gorgu tanrkhgna dayanan ifadesine gore
kentin denetiminin Osmanl tlara geqtigi d6nemde (Mart
burayr
f 331) kent harabe halindedir ve kentin sakinlerinin
terketmesine izin verilmektedir' Anonim Tevi rrh yazannln
abartma| tespiti, Laskaris yonetimi altrndaki durumun bir
bakiyesi olmahdrr.
Her dunrmda Osman'tn kugatmadaki bagansrzlt$tnrn,
Kentin
Osmanh kaynaklannda agrklanmaya ihtiyacr vardt'
ne
savunmaslnrn qepeqevre kenti saran su ve hendeklerle
Osman Gazi'nin lznih (Nrcaea) KuSatmae ve BafeusSavapr
323
olqtide kuwetlendirilmig oldu$u aynca vurgulanrnaktadrr.
Gelenegin ilk bolumunde Anonim Tevirih kentin
\uwet yoluyla ele gegirilemeyeceSini (Gorduter him ceng
ile altnmad kabul eder ve bu yuzden osman,rn
burayr ku$atma altrnda tutmak iqin Tdz Ali ya da Diriz Ali hisa.nr
yaptrrdr$rnr soyler. Ancak aynr y^zar lmparatorluk
kuvverlerinin Yalak Ovasr'nda (Ba[eus) yenilgiye qgratrlmasr son_
rasrndaki olaylarla ilgili paragrafta tznit<titerin kenti
os_
manhlara teslim etmig ordu$unu one surer. Anonim
Tevdrih yazarl zafertn mantrksal bir sonucu olarak kentin
dugmug olmasr gerekti$ini dugunmrig ve bu nedenle de
bu
konuda 6zgun metni degigtirmig olmahdrr. Her halukarda
6zgun metni satrrl sarl.na izleyen Agrkpag azad.e ve Negri,
osman'rn adamlannrn lznik kalesi onunde savagtan v'az_
gegtiklerini ve kalenin civanndaki agrk arazideyagayan insanlan ribi krlmakla ilgilendiklerini belirrmektedir.
Abluka amacryla havale,ntn ;rahut hisann yaprlmasr
hakkrndaki hikaye ise sadece Anonim Tevirih'de anlatrl-
maktadrr. Agrkp agazade bundan bahsetmez; Negri de hisardan bahsermeksizin ablukayr anlatrr. Daha sonraki yazarlar, ldris (s. 67) ve Kemalpagazdde (s. L45) bartzbir biqimde Anonim Tevdrih'i rzrer ve bu hikdyeyi naklederler. yine
6zgun kayna$r qok daha fazla aynnrrya girerek yeniden
uretmig oldu$u anlagrlan Anonim Tevirih'i izleyerek Taz
Ali kumandasrnda hisarda bulunan askerlerin sayrsrnrn yuze ulagtr$rnr gdruyoruz, ancak kronigin bazr nushalannda
bu rakam, kutsal bir sayr olan krrka inmektedir. Drgardan
kente gelen yardrmr bu gdzetleme kulesi kesti, boylelikle
kentte aEhk baggosterdi. Anonim Tevdrih bu durumun
"bir nice zaman" surdugunu belirtir. Bu nedenle kugatmanrn gerqek tarihinin, r2gg-130I tarihleri arasrnda olmasr,
Baleus savagrndan bir ya da iki yrl onceye kargrhk gelmesi
muhtemeldir. Ozgun gelenekte yalak ovasr savagrna yol
aqan esas neden, abluka altrndaki lznik'in krthktan bunal-
osman Gazi'nin lznih (Nrcaea) Ku$atmail ve Bafeus
Sofiit'ten Istanbul'a
324
masrna, nihayet Istanbul'daki lmparator'a gdnderilen bir
habercinin eger yardlm kuwetleri zamanrnda yetigmezse
teslim olmaktan bagka qarelerinin bulunmadr$rnr bildirmesine baflanrr.
Neiri buna, habercinin gdl tizerinden yollandrf,rm (Pahimeres'le kr$.) ekler. Anonim Tevdrih lznik halkrnrn neden Istanbul'dan yardrm istedigini aqrklamak igin "o strada
lstanbul tekfuru[nun] lznik'e de hukmeftiSi"ni belirtirler.
II.
Bafeus Muharebesi
Bu noktada Osman[ kaynagrndaki Yalak Ovasr savaEr ile
Pahimeres'teki Bafleus savagl anlatlslnln aynr olaydan bahsedip etmedigini belirlemek sorunu onumuzde durmaktadrr.
l. Savag a yol nQan hoSullar
ve nedenler
Pahimeres'e gore, Osman'ln "Halizones" topraklannt tehdit etmesi yuzunden lmparator, Heteriarkos lMuhafv generalil Mouzalon kumandasrnda bir orduyu sevketmeye
karar verir. Daha 6nce gordugumuz gibi Pahimeres bu
noktada durur ve Osman'la ilgili daha onceki olaylara geri
bir
d.6ner. Sonra btze " Osman'rn adamlanndan yuz kigilik
grub [unl Mouzalon'un uzerine [nasrl] silrpriz bir saldrn
yaptrflr"nl ve "neredeyse onu bile ele gegirecekleri"ni anlatrr. Pahimeres, bunun OsmarT'a "Sifones Da$la1"nt-agma
ve "Halizones ulkesi"ne inme cesaretini verdi$ini s6yler'
Bumuharebeyeiligkinosmanlrkayna$r'buoncuets6z ermernekle birlikte ilgisini kryrdaki Yalak
ki hem
Ovasr,nd.a cereyan eden savaqa y6neltmigtir. Ne var
cilznik
Pahimeres hem de Osmanh kronikleri Osman'rn
vanndaki daha onceki etkinliklerine de$inmekle birlikte'
Osmanfi kaynafr ay'ca gehrin kugatrlmasryla ve kugatma
altrndakilerin ufil yurdrm iqin lmparatora bagvurmalarryla
kinlikten
savagr
3zs
ilgili butun aynntrlan vermektedir. Imparator'un Mouzalon'u lznik'i ablukadan kurrarmak iqin yolladr$r aqrk hale
gelmektedir. "Halizones Ulkesi"nin yalova ile iara Mursel
arasrndaki duz kryr ovasr olan, Osmanhlann yalak ovasr
oldu$u aqrktrr.
Pahimeres, Osman'ln kryrya ulagan vadi (bu vadi aynr
zamanda karayoludur) uzerindeki gegiti ggmadan 6nce
oraya dnculerini g6nderdigini agrkqa belirtir. vadide, kryrdan birkaE kilomerre igeride, Dil Hersek-lznik karayolunu
denetleyen ve bugun eoban Kale (bkz. Foto I) denilen bir
hisar vardrr.
osman, lzmit korfezindeki bu ovaya ulagmak uzere
yolunu aqmak iqin saf drgr brrakrlmasr zorunlu olan ve kesinlikle Mouzalon'un adamlan rarafrndan rakviye edilmig
bulunan bu hisardaki garnizondan emin olmak iqin buraya
Onculer gonderir. onculerinin girigti$i ga$rrrlcl saldrn erra[r tepelerle kugarrlmrg olan hisann yakrnrnda gergeklegtirilmig olmahdrr. Ashnda Pahimeres, osman'rn adamlannrn
bulundugu tepelerden bahsederken, 6nce Mouzalon'un askerlerinin onlan puskurttu$unu, osman'rn adamlanlnrn
geri qekildigini ve baganh bir kargr saldrnya geqriklerini
soylemektedir. Bu bapan osman'rn kryrdaki yalak ovasr'na
ulagmak iEin vadiyi agma karan almasrn a yol aqmr$tlr.
Qoban Kale, Karadere koyu ile bir Rum hagiasmasr'nln bulundu pu Ayazma koyu arasrnda bulunmaktadrr.
Yerli halk hisann cenevizliler tarafindan yaprldr$rnr s6ylemektedir. Qoban Kale bugrin harabe halindedir; qobanlar
suruleriyle birlikte dinlenmek igin bur aya gelmektedirler,
bu yuzden buranrn adr Qoban Kale'dir. Bu baglanrr iqinde
osmanh gelene$inde Koyun Hisan olarak anrlan yer bizim
Qoban Kale olmahdrr.
Qarprgmanln Baleus savagrndan bir yrl 6nce meydana
gelmig olmasr gerektigi ileri surulmektedir.ze Eler bu dog-
29
Arnakis, s. 129-131.
326
ruysa Mouzalon, Osman'tn bir sonraki yrl gerqeklegen iggaline kargr koymak iqin oldukqa kuwetli bir orduyla geri
geliginden 6nce hisarda bulunmug olmahdrr. Ashnda, 6nculerin baganlannln ardrndan, Osman'tn muttefiklerine
qagn yaparak buyuk bir ordu toplamast, Pahimeres'in de
belirttigi gibi, belirli btr zaman almrg olmahdrr.
Her halukdrda bunlar, 130I'de Yalak Ovasr'nda meydana gelen buyuk eatr$maya yol aemasl muhtemel baghca
olaylar ve nedenlerdir. Bir butun olarak hem Osmanlt hem
de Bizans kaynaklan, Bafeus savagrntn arka planr konusunda birbirini desteklemekte ve tamamlamaktadrrlar.
2. Muharebe meydantnm yeri
Pahimeres bize Osman'tn "aktnlartna katrlan muttefikleri
ve yoldaglan" ile birlikte dafl geqitini agarak "Halizones ulkesi"ne girdigini s6yler. Pahimeres, Bafeus'un "harika lzmit qehrinin civartndaki bolge"de oldugunu ve Bizans birliklerinin puskurtuldUkleri zaman "lzmit gehri yakrnlartna
alqakqa ugugtuklerini" ekler. Osmanh gelenef,i, savaq alantnl deniz kryrsrndaki Yalak Ovasr olarak taril etmektedir.
Yani kaynaklanmtzln her ikisi de savagrn lznik'i kryr ovaslna baf,l
karayolunun bulundu$u bir yerde, lzmit kOr^y^n kryrsrndaki kryr ovasrnd^ cereyan etti$i kofezinin guney
nusunda mutabrktrrlar.
Bizans zamanrnda, lmparatorluk "Askeri Yolu" Daklbyza (Gebze) uzerinden geqerek Aigialoi'ye ulagmaktaydt, "askerler Astakos Korflezi'nin Kibotos'a agtlan dar aiztndan geqmig ve lznik'e dofru yolculuklanna karadan
devam etmiglerdir."30 Aigialoi'den Kibotos'a deniz ulagrmr,
Osmanl rlar zamanrnda mevcut oldugu gibi, Bizanshlar za-
30
Osman Gazi'nin lznih (Nrcaea) KuSatmdsr ve Bafeus Sava5r
Sdflf,t'ten Istanbul'a
Ramsay, Asia Minor, s. 200-20I; krS. Evliya Celebi, Sqahatname, c. II, s.
60-61; F. Taeschner, Das anatolische Wegenetz nach O smanischen Quellen,
Leipzig, 1924, c. l, s. 66-67,99-100.
327
manrnda da vardr. Aigialoi, muhtemelen osmanhlar'rn Dil
dedi$i yer, Kiboros ise Hersek kasabasr olsa gerektir (bkz.
Foto. 2). Osmanh ddneminde lsunbul ile Koquk Asya arasrndaki kervanlann ve ordulann geqrigi bu ana yol BaEdad
Caddesi adryla anrhyordu (bak. Foto. 3 ve 4). II. Bayezid
zamanlnda Hersek kasabasrnda Sadrazam Hersek Ahmed
Paqa, iqinde bir kervansara)rr, camii, qegmeleri bulunan ve
yolculann Yalakdere vadisi ile lznik uzerinden Kuquk Asya'ya geqecekleri uzun yolculuklanna baglamadan once
bagka ihtiyaqlannr kargrlayabilecekleri qok iglevli bir vakrf
kulliyesi yaptrrmrgtr. Hersek kasabasrnrn yaklagrk olarak
20 kilometre batrsrnda Helenopolis (halk aSzrndaki soylenigiyle Elenopolis) ya da Turkgedeki adryla Yalova yer alrr.
Osmanh gelene$inde anrlan Yalak Hisar Helenopolis olmahdrr. Turkgedeki Yalova adr da Yalak Ova(sr)'ndan ruremig
olmahdrr.
Daha batrda, Helenopolis ile daghk Poseidion (Bozburun) arasrnda, Bizans lmparatorlannrn Kuguk Asya'ya grderlerken iskele olarak da kullandrklan Pylai gehri bulunmaktadrr. Pylai gehri, onuquncri y0zyrlda da 6nemli bir
ticaret merkeziydi. I. Manuel Komnenos (1L43-1180), ;ehri korumak amacryla Pylai kalesini ve hisarlan yaptrrmr$tr.31 Kryr ovaslna ulagan vadi uzerinde yer alan bizim Qoban Kale'miz vey^ Koyun Hisan'mz bu yeni yaprlmrg ya
da onanlmrg hisarlardan biri olmahdrr.
Orhan, Iznik'in fethinin ( 1331) ardrndan babasrnrn
Yalak Ovasr kryrsrnda yaylma planlannl yeniden ele aldrgrnda bolgedeki Yalak Ova (Yalova) ve Koyun Hisar kaleleri lzmit teslim olana kadar (1337) direnigini s0rdurdu.
Osmanh gelenegine gdre, I337'de Yalak Ova ve Koyun Hisan kaleleri bir Bizans prensinin hassr idi. Bu kale-
3I
H. Glykatzi-Ahrweiller, "Les Forteresses construites en Asie Mineure face t
I'invasion seldjoucide", Ahten des Xl. Internationalen Byzantinisten Kongresses, haz. F. Ddlger-H. G. Beck, Munih, 1958, s. 186-189; Vryonis, Decline,
s. l2l.
Sllnften Istanbul'a
328
ler, aynen agagldaki gibi tarif edilmigtir: "Yalak Ova'da deredeki hisar Yalkrna (veya Balkrna) ismindeki bir kdfire
aitti ve tepede bugun Koyun Hisan denilen bir bagka kale
vardt". Yalak Ova, Yalova ile Hersek veya Kara Murse1 arasrndaki bolgeye verilen addr. Osmanlt gelene$i buna Koyun Hisan'nrn, Yalak Ova sahibi Yalkrna'nrn erkek kardeginin kumandast altrnda oldu$unu eklemektedir.
Joseph von Hammer Bafeus'u dofrudan dogruya Koyun Hisan ile 6zdeglegtirir.32 Ancak Hammer burayt, Osman'rn Bursa ovasl tekfurlanna kargr Qarp$tlgr Dimboz yakrnrndaki bagka bir Koyun Hisan ile kanqtrnr. Bafeus
savagrnd an az once, Osman Yalak Hisan'ndan bir adamr
tutsak almrg ve ondan Yalak Ovast'nda kurdugu pusudan
dugmantn haberdar olmadr$rnr oirenmigtir.
Kite kazastna bagh Koyun Hisan koyu onalttnct Wzyrlda harye (koy) stattsune sahipti. Ancak daha sonraki
tahrir defterlerinde brr mezra'aya da terk edilmis bir koy
olarak gozukmektedir. Anlagrlan burast, vergi geliri Koyun
emini taralrndan toplanan koyun surulerinin toplanma yeriydi. Bu donemde Yorukler, bilhassa da Akgakoyunlu Yorukleri bu bolgede kaydedilmektedir.
3. Ordular ve savas
Ilkin
Pahimeres'in sava$ hakkrndaki tespitlerini C6zumle-
meye gahgahm.
Bizans askerleri, Alan parah askerleri ve yerli milislerden olugan Mouzalon'un ordusu, toplam ikibin kigi civarrndaydr. Ancak Pahimeres'in brze s6yledigine g6re, bu orduda, sava$tan az 6nce milislere ait para ve atlann Alan
parah askerlerine verilmesi ve bunun krskanEhga ve igbirlifinde isteksizlige yol aQmasr yuzunden birlik kalmamrgtr.
32
c- I, s. 67,
J. von Hammer, Geschichte des osmanischen Reiches, Pe5te, 1835,
85.
Osman Gazi'nin lznih (Nrcaea) Ku$atmat ve Bafeus
Savagr
329
Pahimeres Osman'rn birliklerinin sayrca Rumlardan
Qok ustun oldu$unu, gunku Osman'rn yantna muttefik
qekti$ini, hatta ganimet hevesiyle Osman'a Paflagonya'dan
bile insanlann katrldr$rnr soyler. Pahimeres brze Osman'rn
ordusunda suvarilerin yanr src^ yaya askerlerin de bulundu gunu bildirmektedir.
Pahimeres, yerli milislerin igbirligi yapJnamalan ve
birliklerin ciddiyetsizlifi yuzunden Rum ordusunun saldrnsrnrn hezimetle sonuqlandr$rnr ve Rumlann kaqmaya
bagladrgrnr ileri surmektedir. Epeyce adam 6lmug, ama qo$unlugu kagmrgnr. Kaganlar tzmit gehri yakrnrna yr$rlmrglardrr. Bu 61um kahm anrnda Alanlann cesaretle kargr saldrrrya geqmeleri, eok sayrda yay^ askerine geri qekilme
firsatr vermigti. Osmanh birliklerinin etrafinr kugatan
Alanlar, yaya askerlere saldrrdrlar ve e pr^z ok salvolanna
tutarak suvarilerin atlarlnl yaraladrlar. Pahimeres, Rumlann guvenle qekilmesini sa$lamak iqin Alanlann kendilerini kurban ettifini ve birbiri ardrna OldUgunu ekler.
Krsaca Pahimeres, Rumlann bagansrzhf,rm agrklama
gabasryla, Osman'rn birliklerinin sayrsal ustunluf,unun,
yerli milislerin savag alanrnda iEbirligi yapmamasrnrn ve
Bizans askerleri arasrnda disiplinin bulunmayrgrnln altrnr
qizer. Emir Nogay'rn (olumu L299 ya da 1300) hizmetinde
bulunduklan kuzey Karadeniz bolgesinden gelen ve TurkMogol bozkrr taktikleriyle egitilmig olan Alan parah askerleri, Turkmen savaggrlannrn dengi olduklannr kanrtlamrglardrr. Bafeus zaf.eri, bundan sonraki onyrllar iginde Osmanhlann Bizans'a ya da Balkan devletlerine kargr kazanacaklan kesintisiz baganlann igaretini vermekteydi. Taktik bakrmdan ustunluklerinin yanrnda, bunun aqrklamast,
Bizans ve Balkan hukumdarlan tukenen hazinelerinden
buyuk miktarlar Odeyerek iqinde "Turkopol"lerin (Tourhopouloi) de bulundu$u parah askerleri ordulanna katmak
ve onlara bakmak zorunda kahrlarken, Osmanh hukum-
330
Sogut'ten Istanbul'a
darlannrn Anadolu'dan qok sayrda gaziyi ya da ganimet
beklentisiyle Osmanh sancaf,r altrnda savagmaya hevesle
kogan profesyonel Turkmen gazilerini kendilerine qekmig
olmalandrr. Turkmen be$lerinin elveriEli konumu ortadaydr ve Bizans daha bagtan bu umutsuz mucadelesini kaybetmeye mahkrimdu. II. Andronikos'un I2B4'de pahah ve etkisiz donanmaslnl tasfiye etmesi gayet akrlhca bir davranrgtt, qunkU o zam nlar son bir umutla ihtiyacr duyulan
gey Anadolu'daki Turk saldtnstnr durduracak bu parah
birliklerdi.
L354'de VI. Ioannes Kantakuzenos Turk askerlerinin
yenilmezligini itiraf etmekteydi. Turkmen birliklerini rakiplerine kargr yardtma gairrdr$rndan ve Konstantinopolis'teki dugmanlan bu belirleyici unsuru yanlanna gekmeyi
bagaramadrgrndan beri, sonraki butun yOnetimi boyunca,Turkmenlerin profesyonel askeri ustunltr$One duydugu
inanqla, 6nce Aydrn emiri Umur Gazi ile sonra da Orhan
ile yaptrgr ittifaka stkr srkr sanlmrgtr.33
Osmanh kroniklerinde Qarpl;ma slraslndaki olaylann
farklr bir versiyonu mevcuttur. Bu kayna$a gore Imparator
deniz yoluyla lznik'e bir yardrm ordusu gondermig, bu ordu Yalak Ovasr'na ulaqmrg ve Osman'rn birliklerine kargr
beklenmedik bir baskrn yapmak igin karaya qrkmaya baglamrglardr. Ancak dugman planrrun bir Rum casusu aracrhgryla haber ahnmastyla, Osman pusu kurmugtu. Negri'nin
anlatrmr, Bizans ordusunun geceleyin'Dil'34 iskelesinden
Yalak Ovast'na gtkmasr esnasrnd a yaQananlar hakkrnda ilginq bir aynntr vermektedir. Bizans birlikleri atlannt gemi33
34
H. lnalcrk, "The Rise o[ the Turcoman Maritime Principalities in Anatolia,
Byzantium and the Crusades", ByZantinische Forschungen,g (1985) s. I79217.
lznik-Hersek vadisinden gineye akan ve lzmit K0rfezi'nin kuzeyinden Dil
Ovasr vadisine akan dereler, korfezin her iki tarafinda da dile benzeyen deltalar yaparak bu iki uc arasrnda deniz gegigini daraltm$trr; her iki deltaya
da "Dil" denmektedir; guneydeki Dil'e ayrlc "Hersek Dili"de denir.
osman Gazi'nin lznih (Nrcaea) Kugatmasr ve
Bafeussava5r
331
lerden indirmeye ve qevreye yayrlmaya bagladrklannda osmanh kuwetleri ani bir baskln yapmrgtr; gafil avlanan Bizanshlann go$u katledildi ve gemilerine ulagmaya Eahgan
birqoiu da boguldu. Gemilere ulagmayr bagaranlar Konstantinopolis'e geri ddnduler.
Bu hiknyede kesin olan gey osman'|rn "lsranbul rekfurunun gdnderdigi" bir orduya kargr savagtl&drr; bu konuda aynl olaydan bahseden iki kaynagrn di uir kugkusu
yoktur. Ancak Bizans ve osmanh kaynaklannda savagla ilgili farkh anlatrmlar nasrl agrklanacak ve birbiriyle nasrl
iligkilendirilecektir?
Pahimeres, Mou zalon komutasrndaki ordunun Bafleus/
Yalak ovasr'na nasrl ulagtrgr, dogrudan do$ruya denizden
mi yoksa kara yoluyla Gebze-Dil-Bafeus yoluyla mr geldigi
konusunda hiqbir aynnrr vermemektedir. Botun hikaye
boyunca gemilere iligkin tek bir soz bile yoktur. Bununla
birlikte ona gore, Mouzalon qatrgmadan once birliklerine
duzen vermek iqin, orneSin yerli milislerin atlannr ahp onlarr AIan parah askerlerine verm eye yetecek kadar, uzun
bir zamanr bulmugtur.
Ani saldrrl amacryla Imparator esas birliklerini uzun
kara yolu yerine denizden gondermig olmahdrr. Ancak kara yolu kullanrlmrg olsaydr bile birlikler, Negri'nin anlarrmrnda teyid edildigi gibi, Aigialoi (Dil)'den Kibotos'a (Hersek) geqmek iEin dar bo$azt agmak zorundaydrlar. Her iki
halde de Kibotos yakrnlannda gergeklegen ani osmanh
baskrnr sdz konusudur. Bir bagka seQenek, Bizans birliklerinin bir krsmrnrn kara yoluyla bir krsmrnln da deniz yoluyla Konstantinopolis'den gelmig olmalandrr. Muharebe
srrasrndaki olaylara bakrlrrsa, iki farkh anlatrmr uzlagtrrma
olanaf,r tanryan tek bir kuram, her birinin gatrgmanrn farkh bir safhasrna e$ilmig olmasrdrr. Gorunen odur ki, Konstantinopolis'ten gemiyle gelerek karaya grkmrg olan Bizans
askerlerine ilk saldrran osmanhlar olmug ve Bizans yerli
332
milisleri panik halinde lzmit yolunu tuttuklannda, duzenli
Bizans birlikleri Alanlann olugturdugu koruma kalkanrnrn
gerisinde kryrda bekleyen gemilerine kogmuglardrr. Osmanlt gelene$i, muhtemelen, Bizans ordusunun ana g0vdesinin gemilere dogru bu acrkh kaqrgrntn uzerinde durmayr ve bu olayr muharebenin ana konusu yapmayt tercih
etmigtir.
4. Bafeus sava$mm tarihi
Muralt'rn 'Essai'inden bu yana, Bizantinistler bu muharebenin tarihi Ozerinde tartrgmaktadrrlar. Bizantinistlerin qo$unlu$u 27 Temmuz t30l tarihinde mutabakata varmlg
oldu$undan, Muralt'tn kabul ettigi 27 Haziran 1302 tarihini reddetmektedirler. 35
Pahimeres, lmparator IX. Mihael'in 1302 yrhnda M"gnesia'dan Kyzikos'a ve oradan da Pegai'ye (Marmara kryrsrndaki Kara Biga) qekilmesi baflamrnda Osman'a ve Ba[eus sava$rna definmektedir. Ote yandan 1303 ile 1304
yrllannda Batr Anadolu'da cereyan eden Katalan harekitt,
Pahimeres'in anlattmtnda Osman'rn saldtnsryla ilgili bahiste ele ahnmrgtrr.
F. Tinnefleld, Pahimeres ile Files gibi qa$dag kaynaklara dayanarak II. Andronikos'un L296-L299 donemindeki
askeri ve diplomatik faaliyetlerini tarttgrrken t298'de lmparator'un "Bitinya'daki barbarlara" (Files boyle diyor)
kargr askeri bir kuwet gonderdigini ileri surmektedir.36 Bu
srrasrnda Bizans'rn baganstzhga u$ramasr, Osmanhlann
bolgede baganh bir biqimde yayrlm^ya bagladritnt gostermektedir. Son olarak P. Schreiner, Pahimeres'le krsa Bizans kroniklerindeki ifadeleri kargrlagtrrarak 1301 ile 1302
35
36
osman Gazi'nin lznih (Nrcaea) KuSatmast ve BaJeus
S6!udten Istanbul'a
E de Muralt, Essai de chronographie byzantine, c. I-II, St. Petersburg, 18551871. Krs. Hasluck, "Bithynica", Annual oJ the Bntish School ot Athens, 13
(r906-1907) s. 285-308.
Tinnefeld , 4. dipnotta suprt, s. 51.
savagr
333
tarihlerini tartrgmrgtrr.3T Kaynaklanmurn soz konusu yrlda
Turklerin Batr Anadolu'da gergeklegtirdikleri genel bir saldrndan ve Rum nufusun kutle halinde Konstantinopolis
de iqinde olmak uzere mustahkem yerlere kagtrklann,can
bahsetmesine kargrhk, schreiner Bafeus savasr iqin 1304
tarihinin de kabul edilebilecegini ileri surer.
osmanh gelenefii Yalak ovasr savaQrnln tarihini, 26
Agustos l302'de baglayan hicri 702 yrhndab.,rru bolgesi
tekfurlar koalisyonuna kargr yaprlan Dimboz savagrndan
hemen onceye yerlegtirmektedir. Oyleyse Bafeus savagr, bir
onceki yrlda, 1301 yrhnrn yaztnda cereyan etmig olmahdrr.
Sonuq olarak Osman, lznik kuqatmasryla ve lmparator'un yardrm ordusu kargrsrndaki zaferryle birlikte, uqtaki
Turkmenler ve beyleri arasrnda, 6nderlik ve egemenlik
iqin kendisine ve qocuklanna sa$lam bir megruiyet saf,layan benzersrz bir un ve karizmakazanm$ oldu. 1500'lerde
ya$am4 Negri ve diger tarihqiler, Osman'rn beyligini ve
"ba$rmsrzh$rnr" bu olayla ozdeglegtirmekte hakhydrlar.
Qa$dag Bizansh tarihqi Pahimeres, zaferinden sonra Osman'I, Bizans'r tehdit eden en enerjik Turkmen emirlerinden
biri olarak tanrmlar.
Tahta qrkryrnrn ardrndan, II. Beyazid'in istegiyle ldris
ve Kemalpagazdde'nin kaleme aldrgr tarihler, Osman'rn
"Konya Selquklu Sultanr"nln ya da "Konstantinopolis Kayseri"nin halefi olarak sultanhga ya da imparatorlu$a ytikseligini, onun Bizans lmparatorluk ordusuna kargr kazandrSr zafere ba$larlar. Bu yuzden Fatih Sultan Mehmed'in
cihangumul imparatorluk iddiasr, Dogu ve Barr devletleri
arasrnda en 6nde gelen hanedan olma iddiasr haline geldiginde, Osmanhlar, hanedanrn emperyal egemenliginin
megruiyet temeli olarak hanedanrn kurucusu zamanrna kadar geri giderek Osman'rn Bafeus zaferini kullanmrglardrr.
37
Schreiner, Kleinchronihen, c.III, s. 217-219.
334
Sogit'ten Istanbul'a
Hanedanln mut evazrkurulug hikdyesine daha sonraki
tarihgilerin ekledigi bu ozenle hazrrlanmrg formul ve manivela, ilk halk geleneklerini ve daha sonraki segkin kurgulan gozardr etmeleri iqin tarihgilere bir mazeret olamaz. Emperyal kudretin bir ruya yoluyla ilahi vahyi turunden
sonradan yaprlan bazr eklemeler ve bu ruyantn gamana
benzeyen kutsal bir kigi tarafindan yorumlanmasl ya da
Selquklu sultanrnrn Al-i Osman'rn temayoz ediqini tarumasr, ashnda, tarihqi igin fevkalade ilginq ve anlamhdrr. Aynca, sonraki bu kurgular nedeniyle ilk Osmanh geleneklerioi, saf birer mitos ve efsane olarak toptan gormezden
gelmek, aynr olqude yanrlttcrdtr.
Bazt tarihqiler, lmparatorlu$a megruiyet sa$lamak
iein, Selquklu Sultanr'nrn Osman'r kendi halefi olarak tanrmasrnr bile yeterince kuwetli bulmazlar ve ilahi tasdihin
bir igareti sayrlan krhq (zafer) hakkrna bagvurarak onu mrieyyed min indillah (Allah indinde destegi olan hukumdar)
ilan etmiglerdir.
I 300- I
350
Amstnda
Bithl.l'la
L
Qoban Kale / Koyun Hisarr
2. izmit Kr;rfrzi'nin
Gilney sahilindeki Dit (Hersek Diti)
3. iznik Dili
Vadisi'nden Gegen Ana YoI
iznik Diti Yotundaki Osmanlt Kdpriisii
Oktay Ozel_Mehmet Oz
.
Si){iit' ten is t anbul, a
ISBN 97U533-250_2
@ Imge Kitabevi yayrnlarr,
2000
Ttim haklan sakhdrr.
Yayrncr izni olmadary krsmen de
olsa
fotokopi, film vb. elektronik
i"UJt
""
ydntemlerle Eo$alhlamaz.
Derleyenler
Oktay Ozel - Mehmer Oz
vf
_11
L. Baslq: Ekim 2000
Sorumlu yazr lgleri Mtidtirri
Mehmet Giilli)
Kapak Tasanm
Elaan Ozsezgin
Kapak Dfizeni
Nurafu Kars
Baskr ve Cilt
Pelin Ofset, (J12) 419 70 g3/g4
S6gtt'ten Istanbul'a
O
smanh D evleti' nin Kur uluSu
IJzerine Tarhgmalar
Colin Imber - Elizabeth A. Zachartadou
Friedrich Giese - Gumeg Karamuk
Gyula Krildy-N
- Halil lnalcrk
^gy
J. A. B. Palmer - Robert P. Blake
Ronald C. Jennings - Rudi Paul Lindner
Speros Vryonis Jr. - V. L. M€nage
William L. Langer
__
Imge Kitabevi
San. ve Tic. Ltd. Sti.
Yayncrltkpaz.
Konur Sok. No: 3Kzilay 0dG50 a"Ur"
Ter: (312) 479 457d_479 4677
. Faks: (3I2) 42529 87
Internet: www. imge. com.tr
E-Posta: [email protected]
IMGE
kitabevi