SUNİ TOHUMLAMA BROŞÜR-SON

SUNİ TOHUMLAMA
Hayvansal üretimin art›r›lmas›n›n bafll›ca iki yolu
vard›r. Birincisi birim hayvan bafl› verimi art›rmak, di¤eri ise hayvanlar›n mevcut
verimlerini koruyup süreklili¤ini garanti alt›na almakt›r.
Birim hayvan bafl›na
verimin artt›r›lmas› ancak hayvan ›slah› ile
mümkündür. Hayvan- Hayvan ›slah›n›n en etkin
lar›n genotipik verim
ekonomik yolu suni
güçlerini yükseltmek
tohumlamad›r.
anlam›na da gelen
hayvan ›slah›n›n da
en etkin ve ekonomik yolu suni tohumlamad›r.
ve
Suni tohumlama, erkek hayvanlar›n do¤al afl›mla yapt›¤›
iflin, yani tohumun (sperman›n) diflinin dölerme yollar›n›n özel
aletlerle b›rak›lmas›d›r.
1
SUNİ TOHUMLAMANIN YARARLARI
Özellikle, ikinci Dünya savafl›ndan sonra suni tohumlama
konular›nda büyük geliflmeler elde edilmifltir. Suni tohumlamada kullan›lan bo¤alar›n kal›tsal verim gücü bak›m›ndan denenmesi (projeni test) metodunun gelifltirilmesi ve giderek
yayg›n flekilde kullan›lmas›; spermin dölleme gücünü kaybetmeden, uygun suland›r›c›larda saklanmas›, suland›r›lm›fl sper- Verim art›fl› sa¤laman›n etkili
maya, önceleri sülfa- ve ekonomik yolu, PROJEN‹
nilamid daha sonralaTESTTEN geçmifl bo¤a
r› antibiyotiklerin kat›lspermalar›yla genetik ›slah
mas›yla tohumlamalardan elde edilen dölyapmaktad›r.
verimi oran›ndaki yükseklik;
sperman›n
özel metodlarla eksi 79 oC ile eksi 196 oC de dondurulmas› ve
bu durumda y›llarca muhafaza edildikten sonra kullan›labilme
niteliklerini kaybetmemesi; dölverimini düflürmeksizin bir to-
2
humlama dozunda
bulunmas› gerekli
ortalama spermatozoit
say›s›n›n
tespitiyle sperman›n daha ekonomik
flekilde kullan›lmas›n›n sa¤lanmas›,
elde edilen önemli
geliflmelerden sadece birkaç›d›r.
Kalk›nmada öncelikli iller kapsam›nda suni tohumlama
yapt›ran yetifltiricilere ve soy kütü¤üne kay›tl› iflletmelere destekleme ödemeleri yap›lmaktad›r.
1- Suni tohumlama yöntemiyle bir erkek dam›zl›ktan, tabii tohumlamaya bakarak daha genifl ölçüde yararlan›l›r.(Tabii tohumlamada bir bo¤adan ortalama 60-100 inek tohumlanabilirken, sun’i tohumlama uygulamas›yla ayn› bo¤adan 610 bin inek tohumlanabilir.)
2- Sperman›n dondurularak y›llarca muhafaza edilebilmesi ve k›sa zamanda her tarafa gönderilebilmesi de¤erli erkek
dam›zl›k sorununu çözmüfltür.
3- Suni tohumlama, yetifltiricileri bo¤a bulundurmak zahmetinden kurtar›r.
4- Çeflitli fiziki ve biyolojik nedenlerle afl›m yapamayan
de¤erli dam›zl›klardan yararlanmak ve cüsse bak›m›ndan tabii tohumlama yapamayan hayvanlar›n tohumlanmas› suni
tohumlama ile mümkün olur.
5- Suni tohumlama brucella, s›¤›r vebas›, flarbon gibi bulafl›c› hastal›klar›n›n yay›lmas›n› önler.
6- Suni tohumlama metodu ile erkek dam›zl›klar›n gere¤inden fazla kullan›lmas›n›n önüne geçilir.
3
7- Tabi tohumlamaya
nazaran diflilerin tohumlama zaman› daha kolay
ayarlan›r.
Suni tohumlama bulafl›c›
hastal›klar›n›n yay›lmas›n›
önler.
8- Erkek dam›zl›klar›n
kal›tsal verim bak›m›ndan genç yaflta denenmesi suni tohumlama metodu sayesinde gerçekleflmifltir. Bu faktör ise, genetik ›slah bak›m›ndan erkek dam›zl›klar›n projeni test için kullan›lmas›n›n ilk ad›m›n› oluflturur.
9- Diflilerin ne zaman k›zg›nl›k gösterdi¤i ve tohumland›¤›, gebe kal›p kalmad›¤› sürekli kontrol alt›nda bulundu¤undan, dölverimi özellikleri kolayca izlenebilmekte, dölverimi düflük ya da k›s›r hayvanlar›n zaman geçirmeden sürüden ç›kar›lmas› sa¤lan›r.
10- Suni tohumlama hayvan ›slah› bak›m›ndan, yetifltirmede birörneklili¤i k›sa bir zamanda sa¤lar.
11- Verimleri düflük hayvanlar›n, verimli ›rklarla ›slah› ancak suni tohumlama ile mümkün olabilir.
12- Sperman›n
baflar›yla dondurulmas› suni tohumlama alan›nda büyük
ölçüde yararlan›labilecek olanaklar
do¤urmufltur. Her
fleyden önce özellikle s›¤›rlarda tohumlama için gerekli sperman›n sa¤lanmas›nda zaman ve
mesafe engeli ortadan kalkm›flt›r.
4
TÜRKİYE'DE SUNİ TOHUMLAMA
Suni tohumlaman›n
ülkemizdeki evcil hayvanlarda uygulanmas› oldukça eskidir. Koyunlarda
1935, k›sraklarda 1939 ve
ineklerde 1949 y›l›nda suni tohumlama uygulamalar›na bafllanm›flt›r.
Kalk›nmada öncelikli iller
kapsam›nda suni tohumlama
yapt›ran yetifltiricilere ve soy
kütü¤üne kay›tl› iflletmelere
destekleme ödemeleri
yap›lmaktad›r.
Damızlık hayvan ne demektir?
Yetifltirildi¤i ülkeye veya yöreye
has özelliklere sahip yüksek verimli,
hastal›klardan ari, dam›zl›k veya saf
›rk belgesi bulunan hayvan demektir.
Sperma almak ne
anlama gelir?
Suni tohumlaman›n en önemli
aflamalar›ndan biri sperma almakt›r. Sperma almakla yavrulara aktaracak genetik özellikleri sat›n alm›fl oluruz. Yani bo¤an›n ana ve babas›na ait vücut yap›s›, geliflme özellikleri, hastal›klara karfl› dayan›kl›l›¤›, meme yap›s›, süt verimi gibi özellikleri tafl›yan genleri
sat›n alm›fl oluruz. O
yüzden tohumlamada kullan›lacak bo¤an›n seçimi çok önemlidir. Çünkü bu özellikler
tohumcu¤un
(sperman›n) içinde
sakl›d›r ve yavrular›na aktar›l›r.
5
Doğumdan sonra ineklerimi ne zaman
tohumlatmalıyım?
Do¤umdan
sonra
inekleri en erken 45 gün Do¤umdan sonra inekleri
sonra tohumlatmak gere- en erken 45-60 gün içinde
kir. ‹ne¤in çaras›n›n muttohumlatmak gerekir.
laka temiz olmas› gerekir.
E¤er çara yumurta ak› gibi
veya cam gibi temiz de¤ilse ine¤in rahmi hastad›r ve tedavi
edilmesi gerekir. Tedavi sonras›nda ine¤imizi ilk k›zg›nl›¤›nda
eskiden oldu¤u gibi tohumlatabiliriz.
Tohumlama sonucunda ineğimin gebe
kalma şansı kaçtır?
‹neklerin her tohumlamada gebe kalma flans› % 60' d›r.
Ancak bu oran sa¤l›kl› inekler için geçerlidir.
*Birinci toh.100 inek
% 60 = 60
*‹kinci toh. 40 inek
% 60 = 24
*Üçüncü toh. 16 inek
% 60 = 10
Gebe kalan inek
% 94
Yani toplam 100 inek tohumland›¤›nda üç tohumlama sonucunda bunlardan 94 tanesi gebe kal›r, alt› tanesi gebe kalmaz ve dördüncü tohumlamay› gerektirir. Geriye kalan bu
ineklerden bir k›sm› hiç gebe kalmaz. Bu oran % 5 kadard›r.
Yani sürünün devaml›l›¤› için döl tutmama problemi nedeniyle sürüye en az 5 tane yeni düve kat›lmal›d›r. Di¤er hastal›klar (topall›k, mastitis, ölüm v.s) nede- Suni tohumlama çal›flmalar›nda
niyle bu oran % 20
devaml›l›k flartt›r, bunun için
kadard›r. Toplam
de baflar›l› bir organizasyon
100 ineklik bir sürü-
gerekir.
6
yü sabit tutabilmek için sürüye 20 tane yeni düve kat›lmal›d›r.
İnekler kızgınlıklarını günün hangi
saatlerinde daha çok belli eder?
100 ineklik bir sürüde ineklerin % olarak da¤›l›m›;
Saat 06.00- 12.00
% 22
Saat 12.00- 18.00
% 10
Saat 18.00- 24.00
% 25
Saat 24.00- 06.00
% 43
Yukar›daki tablodan anlafl›laca¤› gibi ineklerin yar›s›na
yak›n› k›zg›nl›klar›n› gece 24:00 ile sabah 06:00 aras›nda
göstermektedirler. Bu yüzden gece yatmadan önce inekler
k›zg›nl›k yönünden mutlaka kontrol edilmelidir.
İneklerin kızgınlıkları kaç günde görülür?
Tohumlamalardan yüksek
gebelik oran›n›n elde edilmesi
ineklerin k›zg›nlar›n›n
bilinmesine ba¤l›d›r.
7
‹neklerin k›zg›nl›klar› ortalama 21 günde bir görülür. Hasta ve gebe olmayan inekler bu aral›klarla k›zg›nl›k gösterir.
Görülen belirtiler mutlaka kay›t alt›na al›nmas› gerekmektedir.
Yetifltirici ineklerinin k›zg›nl›klar›n› tohumlama yapt›rmasa bile kay›t etmelidir.
Doğumdan sonra ineklerin üreme organlarında
ne gibi değişiklikler
olmaktadır?
Do¤um yapan inekte
Rahim (yavruluk) do¤umdan hemen sonra do¤um öncesi büyüklü¤ünün
yar›s›na ulafl›r. (6-12 saat
içinde 10 kg)
rahmin eski halini almas›
40. güne kadar sürer.
‹lk befl günde 5 kg ,
20-25 günde
1 kg,
50 gün sonra
0.7 kg
-Do¤umdan 10 gün sonra hayvan rahminin s›n›rlar› belirlenebilir, 14-15 gün sonra rahim
el alt›nda toplanabilir.
-Rahmin eski halini almas›
40.güne kadar sürer.
-Yavru zarlar› 6-12 saatte at›l›r.
(Lochial) akıntı;
2-3 günde miktar olarak azal›r.
9. günde çikolata rengine döner miktar› azal›r yo¤unlu¤u artar.
12-14. günlerde sar›mt›rak
8
renkte ve içinde parçac›klar bulunur.
Do¤umdan sonra 60 gün geçmeden yap›lan tohumlamalardan iyi sonuç al›namamaktad›r.
‹deal tohumlama sonuçlar› ''biyolojik dinlenme zaman›n›n'' sonunda 9-12 haftal›k sürede al›nmaktad›r.
İnekler kızgınlığın hangi döneminde
tohumlanırsa gebelik şansı ne olur?
TOHUMLAMA ZAMANI
GEBE KALMA ORANI (%)
K›zg›nl›¤›n bafllang›c›nda
% 44.0
K›zg›nl›¤›n ortas›nda
% 82.5
K›zg›nl›¤›n sonunda
% 75
K›zg›nl›k bitiminden 6 saat sonra
% 62.5
K›zg›nl›k bitiminden 12 saat sonra
% 32.0
K›zg›nl›k bitiminden 18 saat sonra
% 28
K›zg›nl›k bitiminden 24 saat sonra
% 12
İneklerde kızgınlık belirtileri nelerdir?
• K›zg›n inek baflka ineklere sokulur, onlar› koklar, baflkalar›n›n da kendisine sokulmas›na izin verir.
• A¤z› salyalan›r.
• K›zg›nl›¤›n bafllamas›yla birlikte geçici bir ifltahs›zl›k
bafllar.
• Süt veriminde azalma olur.
• Hayvan›n gözbebe¤i büyür.
• S›k s›k bö¤ürür, heyecanl› ve sinirlidir.
• Dölerme organ› fliflkin, nemli, k›rm›z›mt›rakt›r.
• K›zg›nl›¤›n hemen öncesinde bafllayan, k›zg›nl›kta da
9
devam eden halk aras›nda “Çara” denilen bir tür ak›nt› oluflur.
İneklerde yumurtlama ne zaman olur?
Üzerine atlamas›na izin veren bir hayvanda yaklafl›k 18
saat kadar devam eden k›zg›nl›k bafllam›fl demektir. Yumurtlama genellikle k›zg›nl›k belirtilerinin kaybolmaya bafllamas›ndan 6 ile 8 saat sonra kendili¤inden meydana gelmektedir.
Kızgınlık süreleri ortasında görülen
kızgınlık nedir?
‹ne¤ini tohumlatan yetifltiriciler, tohumlama tarihinden
yaklafl›k 8-10 gün sonra, veteriner hekimi aray›p tohumlatt›¤›
ine¤in tekrar k›zg›nl›k gösterdi¤ini bildirerek ayn› ine¤in tekrar
tohumlanmas›n› isteyebilir. Zira inek gerçekten k›zg›nl›k belirtileri göstermifltir ve bu durum muayene edilerek anlafl›labilir.
Böyle bir durumda ine¤in tohumlanmas›na gerek yoktur.
Kızgınlık sonrası görülen kanamalar nedir?
S›¤›rlar›n k›zg›nl›k gösterdiklerinin bir kan›t› da, k›zg›nl›k
sona erdikten yaklafl›k 48 saat sonra vulva dudaklar›ndan görülen kanamad›r. Bu olaya nadiren ineklerde, s›kl›kla düvelerde
(ineklerde % 60, düvelerde % 80) rastlan›l›r. Bu tamamen fizyolojik bir olayd›r. Baz› yetifltiriciler tohumlatt›klar› hayvanlarda
kanama halinde hayvanlar›n gebe kalmayacaklar›na inan›rlar
ama bu düflünce do¤ru de¤ildir. Kanama gösteren bir hayvan›n
tohumlanmas› hiçbir anlam ifade etmez. Çünkü
böyle bir inekte yaklafl›k
48 saat önce k›zg›nl›k sona ermifl demektir.
Suni tohumlamanın zararı var mıdır?
Usulüne uygun ola-
10
rak yap›lan tohumlaman›n hiçbir zarar› yoktur. Suni tohumlama her fleyden önce dikkat ve maharet isteyen bir ifltir. Bu nedenle yetkili veteriner hekim taraf›ndan veya veteriner sa¤l›k
teknisyenlerince yap›lmas› gerekir.
Bazen gebe inekler yalanc› k›zg›nl›k gösterebilirler. Bu
durumlarda inekler zorlanarak tohumlanmaya çal›fl›l›rsa zorlama sonucunda istenmeyen sonuçlar
olabilir. Onun için
bu ineklerin tohumlama belgeleri ile
veteriner hekimlere
gösterilmesi gerekir.
Dişi dölerme
organlarının çalışması nasıldır?
Yumurtal›klar
difli dölerme organlar›n›n en iç k›sm›nda, kar›n bofllu¤unda bulunur. F›nd›k büyüklü¤ünden ceviz büyüklü¤üne kadar olur.
Bunlar›n üzerlerinde her 18-21 günde ufak flifllikler (follikül) oluflur, aç›l›r ve içlerinden yumurta ç›kar.
Bu yumurtalar buradan ayr›larak ufak bir borucuk arac›l›¤› ile rahmin içine geçerler
Döllenme-gebelik-doğum
Tohumlama
veya afl›m olmufl ise, erkek
tohumcu¤u
(spermatozoon)
hayvan›n rahminin üst k›s›mlar›nda yumurta ile
Suni tohumlama herfleyden önce
dikkat ve uzmanl›k isteyen bir ifltir.
Veteriner hekim veya veteriner sa¤l›k
teknisyenlerince yap›lmal›d›r.
11
birleflir. Bu birleflmeye (ilkah) döllenme denir. Döllenmifl yumurta rahme inerek orada yerleflir, büyümeye bafllar ve her
hayvan cinsi için belirli bir süre bekleyerek olgunlafl›r. Döllenmifl yumurtan›n belirli bir süre rahimde büyümesi için beklemesine de gebelik denir.
E¤er yumurta, erkek tohumcu¤u ile karfl›laflmazsa döllenemez ve difli dölerme yollar›nda fonksiyonunu yitirerek yok
olur; hayvan da gebe kalamaz.
Kızgınlık nedir?
‹neklerde yumurtan›n olgunlafl›p, yumurtal›k yoluna düflmesi esnas›nda hayvan›n vücudunda ve mizac›nda birtak›m
de¤ifliklikler görülür. Bu de¤iflikliklerin belirmesine kızgınlık
(boğasak) denir.
K›zg›nl›k süresini; bak›m, iklim, ›rk gibi faktörler etkiler.
‹neklerde k›zg›nl›k süresi ortalama 21 gün, düvelerde ise bu
süre daha k›sad›r.
Tohumlaman›n gebelikle sonuçlanmas› isteniyorsa hayvanlar›n k›zg›nl›kta olduklar› zaman tohumlanmalar› gerekir.
O halde hayvan sahipleri k›zg›nl›ktaki hayvanlar›n› belirleyip,
bu hayvanlar› di¤erlerinden ay›rmal›d›r.
Suni tohumlama ile tabii aşımlar arasında
gebelik sonucu bakımından fark var mıdır?
Hayvanlar hasta olmad›klar›nda ve zaman›nda tohumland›¤›nda her ikisinde de ayn›
sonuç al›n›r. Hatta suni tohumlamadan daha iyi sonuç
al›nabilir. Özellikle dölerme
yollar›nda tohumun ilerlemesine bir engel varsa, bu engel
suni tohumlama ile kolayca
afl›labilece¤inden hayvan ge-
12
be kalabilir.
Tohum
(sperma) nedir?
Hayvan sahipleri k›zg›nl›ktaki
hayvanlar›n› belirleyip, bu
hayvanlar› di¤erlerinden
ay›rmal›d›r.
Tohum, erkek
dölerme organlar›n›n üretti¤i bir s›v›d›r. ‹çinde tohum cisimcikleri (spermatazoit) ile bunlar›n beslenmesine, yaflamas›na
yard›mc› olan tohum s›v›s›ndan ibarettir.
Bir erkek hayvan›n bir defada verdi¤i tohum (sperma)
miktar› hayvanlar›n cinsine göre de¤iflir. Bo¤alar ortalama 4
santimetreküp sperma verirler.
Sperman›n içinde milyarlarca tohum cisimci¤i vard›r. Bu
cisimcikler bafll›, kuyruklu olup ancak mikroskopla görülebilecek derecede küçük canl›lard›r. Kuyruklar›n›n hareketi ile tohum s›v›s› ve difli dölerme yollar› içinde ilerlerler. Yumurtal›ktan ç›km›fl yumurtaya tesadüf ederlerse içlerinden yaln›z birisi yumurtay› delerek içine girer ve onunla birleflerek döllenme
dolay›s›yla gebelik gerçekleflir.
İyi tohum nasıl olmalıdır?
13
Gebe b›rakma kabiliyeti olan tohumda, tohum cisimciklerinin say›s› fazla olmal›, cisimciklerin ileri do¤ru hareketleri
çok süratli olmal›, az hareketli veya hareketsiz olmamal›d›r.
Erkek hayvanlardan
tohum nasıl alınır?
Erkek hayvanlardan tohum de¤iflik yollarla al›nsa da en
iyisi suni vajen denilen aletlerin kullan›lmas›d›r. Bu alet, içine
ince bir lastik boru geçirilmifl ebonitten yap›lm›fl, iki ucu aç›k bir
boru ile bunun bir ucuna tak›lan
tohum kab›ndan ibarettir.
Tohum al›naca¤› zaman kal›n boru ile ince lastik boru aras›na s›cak su konulur. Borunun iç
k›sm› ya¤lan›r, içine hava verilerek fliflirilir ve ucuna tohum kab›
tak›l›r. Erkek hayvan tabii afl›m
yap›yormufl gibi kand›r›larak bu
aletin içine tohumu al›n›r.
Alınan tohum ne
yapılır?
Al›nan tohum mikroskopla muayene edilir. Bu muayenelerle tohumun miktar›, rengi, kokusu, içindeki tohum cisimciklerinin say›s›, hareket kabiliyetleri incelenir. E¤er tohum uygun görülürse ço¤alt›l›r. Bu ço¤altma sayesinde tabii afl›mlarla yaln›z bir difliye yetecek tohum, gebe b›rakma kabiliyetine
herhangi zarar gelmeden, yüzlerce, binlerce hayvana yetecek
hale getirilir. Ço¤alt›lan tohum so¤ukta saklanarak kullan›lacaklar› yerlere özel termoslar (s›v› azotlu servis tanklar›) ile
gönderilir.
14
Hazırlanmış tohum ne kadar zaman
kullanılabilir?
Tohum saklamak
için çeflitli usuller vard›r. Bugün gelinen
noktada haz›rlanm›fl
tohumu çok so¤uk derecelerde eksi 196 oC
so¤utucu s›v›lar (s›v›
azot) içinde dondurularak y›llarca kullanmak mümkündür. Böylece dondurulmufl
spermalar›n kullan›lmas› ile çok iyi bo¤alar öldükten sonra senelerce onlar›n dondurulmufl spermalar›ndan yavru almak
mümkündür. Tohumlar s›v› azot içerisinde tutulduklar› sürece
bozulmadan çok uzun süre saklanabilirler. Ancak iyi gebelik
sonuçlar›n›n al›nabilmesi için en fazla befl y›l süreyle saklanan donmufl sperma kullan›lmas› yararl›d›r. Donmufl spermalar iyi flartlarda on y›l saklanabilir.
Kızgın inekleri tespit edebilmek için ne
yapılmalıdır?
‹nekleri daima göz önünde bulundurmak, hareketlerindeki de¤ifliklikler tespit etmek gerekir. ‹neklerde k›zg›nl›¤› belirlemek için yar›m saatlik sürelerle günde dört kez inekler takip
edilmelidir. Bu say› ve süreye uyulmad›¤› zaman k›zg›nl›klar›n gözden kaç›r›lma riski vard›r.
Ayn› zamanda yetifltirme kayd› tutulmal›d›r. Bir deftere her
ine¤in do¤um yapt›¤›,
k›zg›nl›k gösterdi¤i,
tohumland›¤› tarihler
yaz›lmal›d›r.
Suni tohumlama sayesinde
ine¤in dölverimi kontrol
alt›ndad›r. Hayvan her
tohumlamada muayene olur
ve hayvan›n kayd› tutulur.
15
Her tohumlamadan
sonra veteriner hekimler ya da suni tohumlama teknisyenleri hayvan sahiplerine bir tohumlama belgesi verirler. Bu belgede tohumlama tarihi de yaz›l›d›r.
Bu tarihten 18-21 gün
sonras› hesaplanarak
ineklerin k›zg›nl›k gösterip göstermedi¤i takip
edilmelidir.
Bu belgeler suni tohumlama konusunda oldukça önemlidir. Belgeleri kaybetmeyiniz saklay›n›z. Bu belgeler ile yürürlükte olan kanunlara göre suni tohumlama priminden yararlanabilirsiniz.
HayvanKalk›nmada öncelikli
lar› yaflam bo- iller kapsam›nda suni
yu; dölverimi,
tohumlama yapt›ran
süt, et ve diyetifltiricilere ve soy
¤er verimleri
kütü¤üne kay›tl›
nedeniyle
besledi¤imize iflletmelere destekleme
göre, bir y›l
ödemeleri
gebe kalmayap›lmaktad›r.
yan, do¤urup
süt vermeyen
bir inek boflu bofluna beslenmifl ve masraflar›n›n karfl›l›¤›n›
vermemifl olur.
Suni tohumlama ile hayvan ›slah›nda genetik ilerleme;
al›nan verimi artt›rarak, ülkemiz s›¤›rc›l›¤›n›n geliflmesine büyük katk› sa¤layacakt›r.
16