PDF Version

SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
Suçluya saygi: Talat Paşa (Mehmet Talat)
(17 A?ustos 1874, Edirne – 15 Mart 1921, Berlin)
Mehmet Talat Pa?a, ?ttihat ve Terakki Cemiyetinin belirleyici
isimlerindendir. Osmanl? tebal? Ermenilere uygulanan soyk?r?m?
Dahiliye Naz?r? (?çi?leri Bakan?) oldu?u dönemde (1911, 1913-1918)
bizzat planlam??, ba?latm??, ve uygulamay? organize etmi?tir. Kendi el
yaz?s?yla düzenli bir ?ekilde tuttu?u notlar, jenozidin boyutlar?
hakk?nda fikir vermektedir.
Osmanl?n?n 1. Dünya sava??nda yenik dü?mesinin ard?ndan bir
Alman sava? gemisiyle ülkesinden kaçan Talat Pa?a, Aral?k 1918’de
Berlin’e ula?t?ktan sonra, Divan-? Harb-i Örfi Mahkemesince 5 Temmuz
1919 günü ?smail Enver, Cemal Pa?a ve Dr. Naz?m ile birlikte,
Trabzon, Yozgat ve Bo?azl?yan’da uygulanan katliamlar?n planlay?c?
ve uygulay?c?s? olma suçundan g?yab?nda idama mahkum edildi.
Osmanl? Hükümetinin Alman D??i?leri Bakanl???na iki kez sundu?u
iade talebi, ülkelerinde ‘Mehmed Sai Bey’ ad?na ç?kar?lan sahte
kimlikle ya?ad??? bilindi?i halde her defas?nda geri çevrildi.
Talat Pa?a, 15 Mart 1921'de Ermeni as?ll? Soromon Tehleryan
taraf?ndan Berlin-Charlottenburg’da intikam amaçl? olarak öldürüldü ve
naa?? Protestan Mattäi Kilisesinin mahzenine konuldu. Bunun sebebi, o
s?rada Berlin Müslüman Mezarl???n?n 1920 y?l?nda Talat Pa?a
taraf?ndan kurulan panislamist ‘Orientclub’ taraf?ndan tadilat görüyor
olmas?yd?. Bu ba?lamda yap?lan bir ek binan?n mahzenine 1922
y?l?nda yerle?tirilen tabudu, 24 Nisan 1922’de 'gelen' arkada?lar?
Cemal Azmi ve Dr. Bahaddin ?akir’in tabutlar?yla birlikte 9 May?s 1930
tarihine dek burada kald?. Kemalist Türkiye’nin Jöntürkleri geri getirme
gibi bir isteklerinin olmad??? anla??ld???ndan, bir ?eker bayram?na
denk dü?en 9 May?s 1930’da Türk bayra??na sar?l? tabutlar, dini ya da
ba?ka bir tören yap?lmadan Müslüman Mezarl???nda topra?a verildi.
Alman D??i?leri Bakan? Konstantin von Neurath (1873-1956), 20
Kas?m 1933 tarihli notunda Türkiye Cumhuriyeti Büyükelçisinin
kendisinden bir ricas? oldu?unu belirtmi?tir. Bu nota göre, Talat Pa?a’n?n bak?ms?z durumda olan mezar?n?n temizlenmesi ve
ba??na konumuna uygun bir ta??n konulmas? istenmektedir. O güne dek unutulan mezar?n yenilendi?i anla??lmaktad?r. 1941
y?l?ndaki bir belgeye göre, ‘Vezir-i Azam koyu mermer bir an?t?n alt?nda’ yatmaktad?r. Di?er iki yol arkada??n?n
mezarlar?n?n da o dönemde yap?l?p yap?lmad??? bilinmemektedir. Bu iki mezar halen ayn? yerde bulunmaktad?r. Ancak
Talat Pa?a’n?n naa?? 20 ?ubat 1943 günü mezar?ndan ç?kar?larak trenle ?stanbul’a getirilmi? ve be? gün sonra devlet
töreniyle ?stanbul’un Ermeni ve Rumlar ba?ta olmak üzere, Hristiyan ve Yahudilerin ya?ad??? ?i?li semtindeki Hürriyet-i
Ebediyye tepesinde bulunan Abide-i Hürriyet an?t mezarl???na gömülmü?tür. (1) Ölümünden sonra Türkiye’ye dönen e?i
Hayriye Han?m’a 1926 y?l?nda ç?kar?lan bir yasaya dayanarak ya?am boyu maa? ba?lanm?? ve kendisine tehcir esnas?nda
devletin el koydu?u ta??nmazlardan, daha önce Aram F?nd?kl?yan’a ait olan binada bir daire tahsis edilmi?tir.
Sayfa 1 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
Talat Pa?a'n?n naa??n?n Berlin Matthäi Kilisesi Mezarl???na getirilmesi (19 Mart 1921)
Kaynakça: Gerhard Höpp: Bestattung von Muslimen in Berlin (1996, S. 36)
?i?li Kaymakaml??? Internet Sitesinden:
Sadrazam Talat Pa?a
Tarih, 15 Mart 1921. Yer, Berlin. Birinci Dünya Sava?? sonras?nda Almanya'ya gitmek zorunda kalan ?ttihatç? lider Talat
Pa?a, tütün almak için sabah saatlerinde evinden ç?kt?. Hardenberg Caddesi'nde 100 metre yürümü?tü ki, ?ran'dan gelen
24 ya??ndaki Ermeni terörist Sogomon Tayleryan taraf?ndan vurularak öldürüldü. Üzerinden "Mehmed Sai" ad?na
düzenlenmi? sahte kimlik ç?kt?. Talat Pa?a'n?n cenazesi uzun y?llar Türkiye'ye getirilemedi. Y?llarca bir kilise
mezarl???nda sahipsiz kald?. Adolf Hitler, Türk-Alman ili?kilerini kuvvetlendirmek için özel bir jest yap?p Talat Pa?a'n?n
naa??n? 25 ?ubat 1943 tarihinde Türkiye'ye gönderdi. Talat Pa?a'n?n cenazesi askeri törenle, Abide-i Hürriyet An?t?'n?n
sa? yan?ndaki 50 metre uzakl??a defnedildi.” Soner Yalcin, “Hürriyet”, 29.04.2007,
http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=6426091&yazarid=218
Sayfa 2 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
Talat Pa?a’n?n ?stanbul’da, An?t Mezarl?ktaki kabri – 1943 ve bugünkü haliyle
Talat Pa?a, ku?aklar boyu sürdürülen inkar ve sapt?rma politikalar?n?n sonucu olarak, günümüzde sayg?n bir devlet
adam? olarak tan?t?lmakta ve zaman?n?n politikac?s? olarak temize ç?kart?lmaya çal???lmaktad?r. Ölüm gününde
mezar? ba??nda an?lmas?, 2005 y?l?nda Ermeni Soyk?r?m?n?n inkar?n? sistematik olarak yayg?nla?t?rma
amac?yla kurulan Talat Pa?a Komitesi isimli ulusalc? örgüt taraf?ndan gelenek haline getirilmi?tir. Bu örgüt, mezar?
Berlin’de olmamakla birlikte, geçti?imiz y?llarda bu kentte de co?kulu anma törenleri düzenlemi?tir.
„Medya Trabzon“, 23.04.2009 [web sitesi]
Sayfa 3 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
„Berlin Talat Pa?a Harekat?“ („Büyük proje“, 2006): Çe?itli Türk gazetelerinin Avrupa eklerinde bas?lm
ça?r?ya uyarak gelen kat?l?mc?lar, Ermeni Soyk?r?m?n?n inkar? do?rultusunda slogan ve pankartla
amaçlar?n? belli etm??lerdir. http://hurarsiv.hurriyet.com.tr/goster/haber.aspx?id=4064963&tarih=2006-
Zaferin Ko?ullar?n? yaratan bir Soyk?r?mc? Pa?a’ya sayg?…
Talat Pa?a Konulu Baz? Kitaplar:
Sayfa 4 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
Talat Pa?a’n?n Ad?n? Ta??yan Yerler
I. Talat Pa?a’n?n Ad?n? Ta??yan Mahalleler:
“Talat Pa?a Mahallesi / Talatpa?a Mahallesi”
1. Edirne-Merkez, Bal?kpazar?
Sayfa 5 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
2. ?stanbul-Esenyurt, Saadetdere
3. ?stanbul-Ka??thane, Gültepe
4. ?stanbul-Okmeydan?
5. ?zmir-Bergama
6. Kayseri-Kocasinan, Arg?nc?k
7. Tekirda?-Çorlu, ?eyh Sinan
II. Talat Pa?a’n?n Ad?n? Ta??yan Cadde, Sokak ve Bulvarlar:
“Talat Pa?a Caddesi” / “Talatpa?a Caddesi”
1. Ankara-Polatl?, Merkez, Fatih Mahallesi
2. Bal?kesir-Ayval?k
3. Bursa-Orhangazi, Merkez, Hürriyet Mahallesi
4. Edirne-Merkez, ?stasyon Mahallesi
5. ?stanbul-Arnavutköy
6. ?stanbul-Avc?lar, Ambarl? Semti / Cihangir Mahallesi
7. Istanbul-Bahçelievler
8. ?stanbul-Be?ikta?, Levent Mahallesi
9. ?stanbul-Büyükçekmece
10. ?stanbul-Esenyurt, Esenkent, Bahçe?ehir Semti
11. ?stanbul-Güngören
12. ?stanbul-Ka??thane, Harmantepe Mahallesi
13. ?stanbul-Maltepe, Cevizli Mahallesi
14. ?stanbul-Sar?yer, Yeniköy Mahallesi
15. ?stanbul-?i?li, Zincirliklikuyu, Esentepe Semti
16. ?stanbul-Ümraniye, Esenevler Mahallesi
17. ?zmir-Alsancak / Konak
18. Konya-Sarayönü
19. Sakarya-Pamukova, Cumhuriyet Mahallesi
20. Tekirda?-Çorlu, ?eyh Sinan Mahallesi
21. Yozgat-Yerköy, Merkez
„Talat Pa?a Soka??” / “Talatpa?a Soka??” / “Talat Pa?a Sokak” / “Talatpa?a Sokak”
Sayfa 6 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
1. ?stanbul-Güngören, Merkez Mahallesi
2. ?stanbul-Maltepe, Cevizli / Küçükyal?
3. ?stanbul-Üsküdar, Burhaniye
4. Eski?ehir-Tepeba??, Eskiba?lar Mahallesi
5. Mu?la-Marmaris
6. Tekirda?-Merkez, Aydo?du mahallesi
7. Yalova-Merkez, Bahçelievler Mahallesi
“Talat Pa?a Bulvar?”
1. Ankara-Çankaya / S?hhiye / Ulus / Alt?nda? / Gündo?du /Cebeci-Mamak
2. Edirne-Merkez (aus Europa kommend, der allererste Boulevard!)
3. ?zmir- Konak / Alsancak
“Talatpa?a Ç?kmaz?”
1. ?stanbul-Fatih
2. ?stanbul-Maltepe, Küçükyal?
3. ?stanbul-Ümraniye, Hekimba??
III. Talat Pa?a’n?n Ad?n? Ta??yan Camiler:
“Talatpa?a Camii”
1. Ankara-Dikmen, Gökku?a?? Mahallesi, 8. Sokak, No. 9
2. ?stanbul-Ka??thane, Talatpa?a Mahallesi, Aslangazi Caddesi, No. 22
3. ?stanbul-Maltepe, Cevizli Mahallesi, Talatpa?a Caddesi, No. 22
Sayfa 7 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
Talat Pa?a Camii, Istanbul-Maltepe
IV. Talat Pa?a’n?n Ad?n? Ta??yan Okullar:
“Talatpa?a ?lkö?retim Okulu”
1. Ankara-Çankaya
2. ?stanbul-?i?li
3. ?zmir-Kar??yaka, Bayrakl?
4. Konya-Ere?i
5. Tekirda?-Muratl?
Sayfa 8 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
?stanbul ?i?li’de pek çok Ermeni aile ya?amaktad?r.
Birgün Gazetesi, 14 ?ubat 2012:
„... Sayat Tekir’le röportaj?m?z?n ikinci bölümünde, özgürlükçü Ermenilerin bir araya geldi?i Nor Zartonk’u, dokuz dilde
yay?n yapan Nor Radyo’yu, Ermenistan’dan Türkiye’nin nas?l göründü?ünü ve Türkiye’de Ermeni olman?n anlam?n?
konu?tuk. Sayat Tekir durumu çok çarp?c? bir anekdotla özetledi: Bir Ermeni arkada??m var oy kullanacak. Adres ?öyle;
Ergenekon Caddesi, Bozkurt Mahallesi, Türkbeyi Sokak… Oy kullanmaya da Talat Pa?a ?lkö?retim Okulu’na
ça?r?l?yor…” AHMET MER?Ç ?ENYÜZ/B?RGÜN
Birgün Gazetesi, 14 ?ubat 2012
Lise:
“Talatpa?a Lisesi”
1. Konya-Ere?li
V. Talat Pa?a’n?n ismini ta??yan binalar:
1. Talat Pa?a Apartman?, ?stanbul-Bahçelievler (Privathaus)
2. Talat Pa?a Cafe, ?stanbul-Maltepe, Cevizli Mahallesi (Café)
3. Talat Pa?a Sa?l?k Oca??, ?stanbul-Ka??thane (Ambulatorium)
VI. Talat Pa?a’n?n ?smini Ta??yan Organizasyon ve Projeler:
1. Talat Pa?a Komitesi: ?stanbul-Taksim, ?stiklal Caddesi, Deva Ç?kmaz? No: 7/2 (Komitee, s.o.)
2. Talatpa?a Cami Yapt?rma ve Ya?atma Derne?i: Ankara-Dikmen (Verein für den Bau und Erhalt der Moschee)
Sayfa 9 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
3. ?stanbul-Esenyurt Belediyesi Talatpa?a Camii Projesi (Moschee-Projekt)
VII. Talat Pa?a Kabirleri:
1. 1922-1943 Islamischer Friedhof in Berlin, Columbiadamm
2. ab 25.02.1943: ?stanbul-Ça?layan, Abide-i Hürriyet Tepesi
Günümüzdeki ad?yla Berlin Türk ?ehitli?inde bulunan hilalli sütun, 1837 y?l?nda Osmanl? Diplomatlar? için yerle?tirilmi?tir.
Bu sütunun ayn? zamanda Talat Pa?a'n?n eski mezar?n?n yerini gösterdi?i söylenmektedir.
An?t nedeniyle günümüzde Abide-i Hürriyet Tepesi olarak da an?lan Hürriyet-i Ebediyye Tepesi, ?stanbul’un ?i?li
ilçesine ba?l? olan Ça?layan semtinde bulunmaktad?r. 31 Mart olaylar?nda (31 Mart 1325 =13.04.1909) ölen devlet
adamlar? ve askerler için kurulmu? ve daha sonra ?ttihat ve Terakki liderlerine tahsis edilmi?tir. Midhat, Talat ve
Enver Pa?alar?n kabirleri, en çok bilinen ve ziyaret edilenlerdir.
Sayfa 10 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
An?t?n eski ve günümüzdeki görünü?ü ?i?li Belediyesinin Sembolü
Talat Pa?a Kona??
Talat Pa?a Kona??, ?stanbul-Sultanahmet’de bulunmaktad?r. Uzun ve kapsaml? b?r restorasyon sonucunda bina
May?s 2011’de istanbul Belediye Ba?kan? Kadir Topba? taraf?ndan 'Birle?mi? Kentler ve Yerel Yönetimler Ortado?u
ve Bat? Asya Bölge Te?kilat? (UCLG – MEWA)' Genel Sekreterli?inin kullan?m?na sunulmu?tur.
Sayfa 11 / 12
SOYKIRIM TANIMA ÇALI?MA GURUBU
Soyk?r?ma Kar?? Uluslararas? Anlay?? Derne?i (STÇG)
Talat Pa?a Kona??
?stanbul-Sultanahmet, Yerebatan Caddesi 2
(1) Höpp, Gerhard: Bestattung von Muslimen in Berlin. In: Höpp, Gerhard; Jonker, Gerdien (Hg.): In fremder Erde: Zur Geschichte und Gegenwart der
islamischen Bestattung in Deutschland. (Berlin: Das Arabische Buch, 1996), S. 25
Sayfa 12 / 12