Makale - Eğitim Bilim Toplum
Transkript
Makale - Eğitim Bilim Toplum
Makale Ankara Üniversitesi, E¤itim Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Program›na Kay›t Olan Ö¤rencilerin Güdüsel Yönelimleri* Ahmet DUMAN(*) ÖZET Yetiflkinlerin her hangi bir ö¤renme etkinli¤ine kat›lma nedenleriyle ilgili yap›lan araflt›rmalar yetiflkin e¤itimi disiplini içerisinde oldukça yayg›nd›r. ‹lgili alanyaz›nda bu konuda yap›lm›fl pek çok araflt›rmaya rastlamak olanakl›d›r. Ancak, yetiflkinlerin her hangi bir ö¤renme etkinli¤ine kat›lma nedenleri ve güdüsel yönelimleri, ö¤renme etkinli¤inin türüne, yerine ve zaman›na göre anlaml› de¤iflmeler göstermektedir. Bunun için, yetiflkinlerin güdüsel yönelimlerini belirleyecek araçlar›n gelifltirilmesi ve bu araçlar›n uluslararas› verilerle karfl›laflt›r›lmas› gerekmektedir. 2000-2001 Güz döneminde 86 yüksek lisans ö¤rencisiyle gerçeklefltirilmifl olan bir araflt›rmaya dayal› olan bu bildirinin amac›, Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsüne Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itim-ö¤retim y›l›nda kay›tl› olan ö¤rencilerin, programa kat›lma nedenlerini ve güdüsel yönelimlerini saptamakt›r. Houle’un Yetiflkin Ö¤renenler tipolojisine dayal› olarak gelifltirilen ve 40 güdüsel ilgiden (kat›lma nedeni) oluflan anket, kapsam geçerli¤i yap›ld›ktan sonra kullan›lm›flt›r. Yap›lan faktör analizi sonuçlar›na göre anketin geçerli¤i de test edilmifltir(Cronbach Alpha iç tutarl›k katsay›s› ise µ =85 olarak hesaplanm›flt›r). Yüksek lisans ö¤rencilerinin 54’ü yani %62.8’i ö¤renme yönelimli, 30’u yani %34.9’u amaç yönelimli, 2’si yani %2.3’ü etkinlik yönelimli olduklar› saptanm›flt›r. Yüksek lisans ö¤rencilerinin güdüsel yönelimleri ile cinsiyet, yafl, medeni durum ve yap›lan ifl aras›nda iliflki olup olmad›¤› da test edilmifltir. Bu araflt›rmayla, yetiflkinlerin cinsiyeti ve yap›lan ifl ile güdüsel yönelim aras›nda anlaml› bir iliflki test edilirken, cinsiyet ile yafl ve medeni durum aras›nda anlaml› bir iliflki test edilememifltir. ABSTRACT Participation reasons of the adults to any learning programme or activity is a very popular and alluring theme to study for adult educationalists as well as educators. It is quite 34 (*) Mu¤la Üniversitesi, E¤itim Fakültesi, Doç. Dr. / [email protected] Makale easy to find many empirical research findings on this issue in the adult education literature. However, participation reasons and motivational orientations of the adults to enrol/attend/complete a course or any learning activity may vary in accordance with the types of courses or learning activities, time, place and many other variables. Thus, it is a necessity that inquiries on motivational orientations and interests of the adults should be conducted in different societies and cultures regarding the different types of learning activities designed for adults. This paper seeks to analyse motivational orientations and interests of adult learners for studying MA in the 2000-2001 academic year in Ankara University, Graduate School of Educational Studies in Turkey. A questionnaire is developed as based on the Houle”s typology of adult learners. According to Houle”s typology, adult learners can be classified as “the goal oriented, the activity oriented and the learning oriented”. Houle”s approach concentrates on participants rather than participation action. This paper is based on the empirical study which is carried out in the autumn term of 2000-2001 academic year with the 86 MA students of Educational Studies in Ankara University, Graduate School of Educational Studies in Turkey. By this study, it is concluded that (a) 62.8 % of the graduate students was learning oriented; 34.9 of the graduate students was goal oriented and 2.3 % of the graduate students was activity oriented, (b) there is a significant relation between the motivational orientations and sex and job, and (c) there is no significant relation between the motivational orientations and marital status and age. G‹R‹fi Yetiflkinlerin her hangi bir ö¤renme ya da e¤itim etkinli¤ine niçin kat›ld›¤›, kat›lmas›na neden olan güdüsel yönelimlerin neler oldu¤u pek çok araflt›rman›n konusu olmufltur ve olmaya da devam edecektir.Yetiflkinlerin her hangi bir ö¤renme etkinli¤ine kat›lma nedenleriyle ilgili yap›lan araflt›rmalar yetiflkin e¤itimi disiplini içerisinde oldukça yayg›nd›r. ‹lgili alanyaz›nda bu konuda yap›lm›fl pek çok araflt›rmaya rastlamak olanakl›d›r. Örne¤in: Columbia Üniversitesinden Roger Boshier, yetiflkinlerin ö¤renme etkinliklerine kat›lmas›yla ilgili yap›lm›fl 145 yüksek lisans ve doktora çal›flmas›na dayal› olarak bir ‘E¤itime Kat›lma Ölçe¤i (Education Participation Scale)’ gelifltirmifltir (Boshier 2003). Bu noktada, yetiflkinleri ö¤renme etkinli¤ine kat›lmaya iten güdüler ve güdüsel yönelimlerin nas›l saptanaca¤›ndan önce, güdü, güdüsel yönelim kavramlar› ve güdüsel yönelimin bilinmesinin yararlar› üzerinde k›saca durmakta yarar görülmüfltür. Güdü (motive) kavram› psikoloji alan›nda, üzerinde çok tart›fl›lan bir konudur. Hareket etme anlam›na gelen Latince movere sözcü¤ünden türetilen güdü kavram›, genel olarak her hangi bir davran›fl›n bafllat›lmas› ve yönlendirilmesinde rol oynayan güçleri ifade eder (D’Silva 1997). Baflka bir deyiflle, davran›fl›n bafllamas›, devam etmesi, yönlendirilmesi ve durdurulmas› meydana gelirken, organizmada var olan öznel tepki türlerine güdü denir. Galbraith’e göre(1991) güdüleme, do¤rudan ölçülemeyen, de¤iflen bir varsay›ma dayal› yap›d›r. Yetiflkin ö¤renenin güdülenmesini etkileyen bafll›ca alt› faktör vard›r: Tutum, gereksinme, uyar›m, etkileme, yeterlik ve pekifltirmedir. 35 Makale Güdü kavram›yla ilgili tart›flmalar›n çeflitlili¤ini göstermesi aç›s›ndan, güdüleme kuramlar›n›n çoklu¤u dikkat çekicidir. Bu kuramlar›n baz›lar›n›n adlar›n› sayacak olursak; Maslow’un Gereksinimler Hiyerarflisi Kuram›, Alderfer’in Varolufl, ‹lgililik ve Geliflme Kuram›, Herzberg’in iki faktör Kuram›, McClelland’›n Baflar› Gereksinimi Kuram› ve Biliflsel Kuramlar belli bafll› güdüleme kuramlar› olarak ele al›nabilir(D’Silva 1997). Güdüleme yetiflkinlerin ö¤renmesinde çok önemlidir. Çünkü yetiflkinler neyi, niçin ve nas›l ö¤renmesi gerekti¤i konusunda derinlemesine bilgiye gereksinim duyarlar. Yetiflkin bu bilgilere ulaflamaz ise ya da bu bilgiler yetiflkinin beklentileriyle örtüflmez ise yetiflkinin ö¤renme güdüsü h›zla düfler ve ö¤renmeye olan ilgisi azal›r. Çünkü yetiflkin kendi kararlar›ndan kendisinin sorumlu oldu¤unu düflünür, geçmifl ö¤renme yaflant›lar› ve deneyimlerine sahiptir. Yetiflkinler ayn› zamanda gerçekçi ve problem odakl› bir yönelime sahiptirler. Bunun için titizlikle haz›rlanacak bir güdüleme plan›na gereksinim duyulur. Sözü edilen güdüleme plan› ö¤retim plan›na muhakkak efllik etmelidir (Abell 2000). Güdüsel yönelim (motivational orientation), yetiflkinlerin her hangi bir ö¤renme etkinli¤ine kat›lma nedenleri ve güdülerini ifade eder. Baflka bir deyiflle güdüsel yönelim, ö¤renme etkinli¤ine kat›lma davran›fl› arkas›nda yadan güdülerdir. Houle’un 1961 y›l›nda yapt›¤› araflt›rma bu konuyla ilgili olarak yap›lm›fl ilk araflt›rmad›r. Bu araflt›rmada Houle’un ç›k›fl noktas›, ‘kat›lma eylemi de¤il, kat›land›r’. Çünkü tek tek insanlar›n eylemlerine bakarak insanlar hakk›nda karar vermek zordur ancak ayn› eylemleri gerçeklefltiren insanlara bakarak, eylemler hakk›nda karar verilebilir (Houle 1961, Ayhan 1990). Houle, yetiflkin ö¤rencilerle yapt›¤› derinlemesine görüflmeler sonucunda üç tür güdüsel yönelime sahip yetiflkin ö¤renen s›n›flamas› yapm›flt›r. Bunlar, amaç yönelimli (goal oriented), etkinlik yönelimli (acticvity oriented) ve ö¤renme yönelimli (learning oriented) yetiflkin ö¤renenlerdir. Bu güdüsel yönelime sahip yetiflkin ö¤renenlerin tipolojisi ise flöyle betimlenebilir: Amaç yönelimli yetiflkinler, e¤itim ve ö¤renme etkinliklerine net olarak belirlenmifl belirli amaçlar› gerçeklefltirmek için kat›l›rlar. Amaç yönelimli olan bireyler her dönemde bir gereksinmenin anlafl›lmas› ya da bir ilginin ortaya ç›kmas›yla e¤itim ve ö¤renmeye yönelirler. Ö¤renme, bu tür yetiflkinlerin yaflamlar›nda hep yinelemeli olarak dönülen bir anlama sahip olsa da bu tür yetiflkinler genellikle sürekli bir ö¤renme e¤ilimi tafl›mazlar. Gereksinme ya da bir ilgi ortaya ç›k›nca, amaç yönelimli yetiflkin bir kursa kat›larak, kitap okuyarak, geziye ç›karak ya da bir grubun üyesi olarak o gereksinimi karfl›lama yoluna gider. Amaç yönelimli yetiflkinler genellikle mesleki bir amaçla (mesleki ilerleme), yasal zorunluluklar› yerine getirme, bireysel, toplumsal ya da dinsel bir amaçla e¤itim ve ö¤renme etkinli¤ine kat›l›rlar. 36 Etkinlik yönelimli yetiflkinler, genellikle etkinli¤in içeri¤i ya da etkinli¤in önceden duyurulmufl amaçlar›yla pek bir iliflkisi olmayan bir anlam bulduklar› ya da o etkinli¤e öyle bir anlam yükledikleri için o e¤itim ve ö¤renme etkinli¤ine kat›l›rlar. Yani etkinlik yönelimli yetiflkinler etkinli¤in içeri¤ini de¤il de herhangi bir nedenle o etkinlik nedeniyle oluflacak ö¤renme ortam›n› kendileri için anlaml› bulurlar ve ö¤renme etkinli¤ini bunun için kat›l›rlar. Etkinlik yönelimli yetiflkinlerin peflinde olduklar› fley toplumsal iliflkidir. Onlar için önemli olan o etkinli¤e kat›ld›klar› zaman baflkalar› ile tan›flmak ve sahip olacaklar› yeni insan iliflkileri, kuracaklar› yeni dostluklard›r. Bu tür yetiflkinler günlük yaflam›n s›k›nt›lar›ndan uzaklaflmak, yeni arkadafllar edinerek mesleki ve bireysel olarak yeni toplumsallaflmalara olanak sa¤- Makale lamak için etkinliklere kat›l›rlar. Kendi bafllar›na çal›flma yeterlikleri gelifltirmek için de ö¤renme etkinliklerine kat›l›rlar. Ö¤renme yönelimli yetiflkinler, yaln›zca ö¤renme arzusu ve aflk›yla bilginin peflindedirler. Amaç ve etkinlik yönelimli bireylerden farkl› olarak ö¤renme yönelimli yetiflkinlerin büyük ço¤unlu¤u kendilerini bildi bileli sürekli bir ö¤renme ortam› içinde olmufllard›r. Ö¤renme art›k onlar için gerçek bir yaflam biçimi olmufltur. Bunun için gerçek bir yaflamboyu ö¤renen olarak kabul edilebilirler. Okumay› çok severler. Kat›ld›klar› gezilere, gruplara, s›n›flara, kurslara hep bir e¤itsel amaç için kat›l›rlar. ‹zledikleri ve dinledikleri TV ve radyo programlar›, genellikle e¤itsel amac› olan ciddi programlard›r. Ö¤renme yönelimli yetiflkinler için bir e¤itim ve ö¤renme etkinli¤ine kat›lma nedeni güçlü ö¤renme ve bilme iste¤i, e¤itimsel haz›rl›k, biliflsel ve zihinsel bir etkinlikte bulunma iste¤idir (Knowles 1996:44-45, Duman 2000:105-106). Houle’un bu araflt›rmas›ndan sonra, yetiflkinlerin ö¤renme etkinliklerine kat›lma nedenlerini s›n›fland›rmaya yönelik araflt›rmalar›n ivme kazanmas›n›n yan› s›ra, kat›lmama nedenlerine yönelik araflt›rmalar da art›fl göstermifltir. Sheffield (1964) taraf›ndan yap›lan araflt›rmada ‘Bireysel Amaç Yönelimi, Toplumsal Amaç Yönelimi, Etkinlik Gereksinimi Yönelimi, Etkinlik ‹ste¤i Yönelimi ve Ö¤renme Yönelimi’ fleklinde 5 güdüsel yönelim saptan›rken, Burgess (1971) taraf›ndan yap›lan araflt›rmada ise ‘Bilme ‹ste¤i, Bireysel Bir Amaca Ulaflma ‹ste¤i, Toplumsal Bir Amaca Ulaflma ‹ste¤i, Dinsel Bir Amaca Ulaflma ‹ste¤i, Toplumsal Bir Etkinlikte Yer Alma ‹ste¤i, Kaçma ‹ste¤i ve Resmi Gereklilikleri Yerine Getirme ‹ste¤i’ fleklinde 7 güdüsel yönelim saptanm›flt›r (Akt.Ayhan 1990:320:21). Türkiye’de de yetiflkin e¤itimi alan›n›n geliflmesine koflut olarak kat›lma ile ilgili araflt›rmalar yüksek lisans veya doktora tezi olarak ortaya ç›kmaya bafllam›flt›r. Bu tür araflt›rmalar için (Bknz. Carpenter 1970, Malkoç 1983, Tekin 1988, Ayhan 1988, Ural 1993). Ancak, yetiflkinlerin her hangi bir ö¤renme etkinli¤ine kat›lma nedenleri ve güdüsel yönelimleri, ö¤renme etkinli¤inin türüne, yerine ve zaman›na göre anlaml› de¤iflmeler göstermektedir. Yetiflkinlerin güdüsel yönelimlerinin bilinmesi, onlar›n nas›l ö¤rendi¤i, niçin ö¤rendi¤i ve ne zaman, neyi ö¤rendi¤i konular›nda program düzenleyicilere, ‘ö¤renenin tutumu, gereksinmesi, uyar›m›, etkilenmesi, yeterli¤i ve pekifltirme’ konular›nda çok önemli ipuçlar› sa¤lar. Bu ip uçlar›na dayal› olarak gelifltirilecek güdüleme plan›na göre ö¤retim plan›n›n gelifltirilmesi ö¤renmeyi daha etkili ve kal›c› hale getirecektir. Bunlara ek olarak, yetiflkinlerin güdüsel yönelimlerinin bilinmesiyle yukar›da sözü edilen 6 konuyu kapsayan bir güdüsel stratejiler seti gelifltirilebilecek böylece yetiflkinin baflar›l› ve etkin bir flekilde ö¤renmesi sa¤lanabilecektir (Galbraith 1991). Tüm bu nedenlerden dolay›, yetiflkinlerin güdüsel yönelimlerini belirleyecek araçlar›n gelifltirilmesi ve bu araçlar›n uluslararas› verilerlerle karfl›laflt›r›larak yayg›n bir flekilde kullan›lmaya bafllan›lmas›, yetiflkin e¤itimi displininin geliflimi ve meslekleflmesinde önemli rol oynayacakt›r. Amaç Bu araflt›rman›n amac›, Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itim-ö¤retim y›l›nda kay›tl› olan ö¤rencilerin, programa kat›lma nedenlerini ve güdüsel yönelimlerinin saptanmas› ve bunun Houle’un Yetiflkin Ö¤renenler tipolojisine dayal› olarak test edilmesi amaçlanmaktad›r. Bu amaçla afla¤›daki sorulara yan›t aranm›flt›r: 37 Makale • Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itim-ö¤retim y›l›nda kay›tl› olan ö¤rencilerin demografik özellikleri nelerdir? • Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itim-ö¤retim y›l›nda kay›tl› olan ö¤rencilerin üç temel güdüsel yönelime göre da¤›l›m› nas›ld›r? • Üç güdüsel yönelim aras›nda bir iliflki var m›d›r? • Birden fazla güdüsel yönelime sahip yetiflkin ö¤renen var m›d›r? Bunlar›n da¤›l›m› nedir? • Güdüsel yönelimlerle yafl, cinsiyet, yap›lan ifl ve medeni durum aras›nda anlaml› iliflkiler var m›d›r? • Houle’un Yetiflkin Ö¤renenler tipolojisine dayal› olarak gelifltirilen 40 güdüsel ilgiden (kat›lma nedeni) en fazla ve en az tercih edilen ilk befl güdüsel ilgi hangileridir? Yüksek lisans ö¤rencilerinin güdüsel yönelimleri saptand›ktan sonra, güdüsel yönelimlerle cinsiyet, yafl, medeni durum ve yap›lan ifl aras›nda iliflki olup olmad›¤› da test edilmifltir. Bu araflt›rmayla, Houle’un Yetiflkin Ö¤renenler Tipolojisine dayal› olarak gelifltirilerek 40 güdüsel ilgiden (kat›lma nedeni) oluflan ve kapsam geçerli¤i yap›ld›ktan sonra kullan›lan anketin faktör analizinin de yap›larak gelifltirilen anketin geçerli¤inin de test edilmesi amaçlanm›flt›r. Böylece, yetiflkin ö¤renenlerin güdüsel yönelimleri konusuyla ilgili yetiflkin e¤itimi alanyaz›n›na anlaml› bir katk› yap›lmas› umut edilmektedir. Yöntem Houle’un Yetiflkin Ö¤renenler tipolojisine dayal› olarak gelifltirilen ve önce 46 güdüsel ilgiden (kat›lma nedeni) oluflan anket, kapsam geçerli¤i yap›ld›ktan sonra bir ön deneme yap›lm›flt›r. Yap›lan ön denemeden sonra madde say›s› 40’a indirilmifltir. “Hiç Uygun De¤il, Az Uygun, Çok Uygun ve Tamamen Uygun” fleklinde dörtlü bir derecelendirme ölçe¤i fleklinde tasarlanan ve 86 yüksek lisans ö¤rencisine uygulanan anketin, faktör analizi yap›lmak suretiyle geçerli¤i de test edilmifltir. Faktör analizi sonuçlar›na göre 14 maddeden oluflan amaç yönelimli yük de¤eri µ =81, 13 maddeden oluflan etkinlik yönelimli yük de¤eri µ =86, 13 maddeden oluflan ö¤renme yönelimlilik yük de¤eri µ =89 olarak hesaplanm›flt›r. Bu testin Cronbach Alpha iç tutarl›k katsay›s› ise µ =85 olarak hesaplanm›flt›r. Bu bulgular, 3 grup halinde alt testte yer alan ve s›ras›yla 14, 13 ve 13 maddenin ayr› yap›lar› ölçen maddeler oldu¤u fleklinde yorumlanabilir. Buradan da, kullan›lan testin yap› geçerli¤inin oldu¤u sonucu ç›kar›labilir. Bu araflt›rman›n evreni, Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itim-ö¤retim y›l›nda kay›tl› olan ve programa devam eden ö¤rencilerin tamam›d›r. Evrenden örneklem alma yoluna gidilmemifl olup ö¤rencilerin tamam›na anket uygulanm›flt›r. Anketi, tüm uyar›lara karfl›n eksik dolduran üç ö¤rencinin anketi geçersiz kabul edilmifltir. Sonuç olarak 86 ö¤rencinin tam olarak doldurdu¤u anketler üzerinden ifllem yap›lm›flt›r. Anketler, SPSS paket program›yla yordamsal ve betimsel istatistik ifllemlerden t.test, faktör analizi (Cronbach Alpha), aritmetik ortalama, standart sapma, frekans ve yüzde kullan›lm›flt›r. 38 Anketin uygulanmas› sonucunda, Houle’un Yetiflkin Ö¤renenler Tipolojisinin yer ald›¤›, ve bu tipolojiden hangisinin dene¤in kendisine uygun oldu¤u sorular›n› içeren bir sayfa ek- Makale lenmesinin daha sonraki uygulamalar için yararl› olaca¤› sonucuna var›lm›flt›r. Bu ankete “Yetiflkin Ö¤renenlerin Güdüsel Yönelimleri Anketi” denilmesi uygun bulunmufltur. Bulgular ve Yorum Demografik Özellikler Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itimö¤retim y›l›nda kay›tl› olup derslere devam eden ve araflt›rmaya kat›lan yüksek lisans ö¤rencilerinin demografik özellikler aç›s›ndan incelenmesi sonucunda elde edilen bulgular flunlard›r: Ö¤rencilerin %54.7’si erkek, %45.3’ü kad›nd›r. Yafl grubu aç›s›ndan bak›ld›¤› zaman, ö¤rencilerin %36’s› 25 yafl ve alt›, %33.7’si 26-30 yafl aras›, %22.1’i 31-35 yafl aras›, %7’si 36-40 yafl aras› ve %1.2’si 41 yafl ve üzeri gruba girmektedir. Bu sonuca göre, yüksek lisans program›na devam eden ö¤rencilerin ço¤unlu¤u 30 yafl ve alt›d›r. Di¤er yandan, yafl yükseldikçe yüksek lisans programlar›na kat›l›m oran›n›n düfltü¤ü ileri sürülebilir. Medeni durum aç›s›ndan bak›ld›¤› zaman, araflt›rmaya kat›lan ö¤rencilerin %57’sinin evli, %43’ünün bekar oldu¤u saptanm›flt›r. Buradan hareketle, evlili¤in yüksek lisans yapmaya pek fazla engel oluflturmad›¤› söylenebilir. ‹fl durumu aç›s›ndan bak›ld›¤› zaman, araflt›rmaya kat›lan ö¤rencilerin %8.1’inin iflsiz, %71’unun devlet memuru geri kalan %20.9’unun ise di¤er seçene¤ini iflaretledi¤i saptanm›flt›r. Di¤er seçene¤ini iflaretleyenlerin ço¤unlukla özel okullarda ya da ö¤retim kurumlar›nda çal›flt›klar› saptanm›flt›r. Buna göre, E¤itim Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Programlar›na devam edene ö¤rencilerin a¤›rl›kl› olarak devlet memuru oldu¤u söylenebilir. Devlet memurlu¤u içinde ise s›ras›yla ö¤retmenlik, polislik, subayl›k gibi meslek gruplar›n›n a¤›rl›kl› oldu¤u yap›lan ayr›nt›l› incelemeden anlafl›lmaktad›r. Son olarak, araflt›rmaya kat›lan ö¤rencilerin devam ettikleri yüksek lisans alanlar›na göre da¤›l›m› ise flöyledir: E¤itim Programlar› ve Ö¤retimi %41.9, E¤itim Yönetimi, Teftifli, Planlamas› ve Ekonomisi %27.9, Halk E¤itimi %17.4, E¤itimde Psikolojik Hizmetler %8.2 ve di¤er %4.7. Ö¤rencilerin Güdüsel Yönelimlere Göre Da¤›l›m› Tablo 1, üç güdüsel yönelimin aritmetik ortalama, standart sapma ve toplam puanlar aç›s›ndan durumunu göstermektedir. Tablo 1’e göre ö¤renme yönelimine iliflkin aritmetik ortalama ve toplam puan de¤erleri ilk s›radad›r. ‹kinci s›rada Amaç yönelimlilik, en sonda ise etkinlik yönelimlilik yer almaktad›r. Tablo 1: Üç Güdüsel Yönelimin Aritmetik Ortalama, Standart Sapma Ve Toplam Puanlar Aç›s›ndan Ald›¤› De¤erler ‹statistik De¤erler Aritmetik Ort. Standart Sap. Toplam Puan Amaç 2.70 .50 231.93 Güdüsel Yönelimler Etkinlik Ö¤renme 2.18 2.86 .55 .57 187.62 246.08 39 Makale Yüzdelik norm de¤erlerine göre puanlar›n standartlaflt›r›lmas› ifllemi gerçeklefltirildi ve her güdüsel yönelim için derecelendirme ölçe¤inde yer alan “H‹Ç UYGUN DE⁄‹L”, “AZ UYGUN”, “ÇOK UYGUN” VE “TAMAMEN UYGUN” derecelerinin eflik de¤erleri aritmetik ortalamalara göre hesapland›. Tablo 2 bu de¤erleri göstermektedir. Tablo 2 : Güdüsel Yönelimlerin Derecelendirme Ölçe¤indeki Seçeneklere Karfl›l›k Gelen Puan Aral›klar›na Göre Durumu ‹statistik De¤erler Amaç 1.50-2.29 2.36 –2.71 2.79 –3.07 3.14 – 3.93 Hiç Uygun De¤il Az Uygun Çok Uygun Tamamen Uygun Güdüsel Yönelimler Etkinlik Ö¤renme 1.15 -1.77 1.46 – 2.38 1.85 – 2.08 2.46 –2.92 2.15 – 2.46 3.00 – 3.23 2.54- 3.62 3.31 – 4.00 Araflt›rmaya kat›lan toplam 86 dene¤in, ankette yer alan her bir güdüsel ilgiye (toplam 40) verdikleri yan›tlar›n puan de¤erleri aç›s›ndan incelenmesi sonucunda, yüksek lisans ö¤rencilerinin baflat yönelimleri saptanm›flt›r. Buna göre, ö¤renme yönelimlilerin say›s› 54, amaç yönelimlilerin say›s› 30 ve etkinlik yönelimlilerinin say›s› ise 2’dir. Baflka bir deyiflle, Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itim-ö¤retim y›l›nda kay›tl› olup derslere devam eden ve araflt›rmaya kat›lan yüksek lisans ö¤rencilerinin %62.8’i ö¤renme yönelimli, %34.9’u amaç yönelimli, %2.3’ü etkinlik yönelimlidir. Ö¤rencilerin Güdüsel Yönelimlerine Göre Da¤›l›m› 2,8 34,9 Amaç Ö¤renme 62,8 40 Etkinlik Yap›lan ayr›nt›l› inceleme sonucunda ise, ise etkinlik yönelimli olarak kabul edilen iki ö¤rencinin etkinlik yönelimlili¤ine iliflkin standart puanlar›yla ö¤renme yönelimlilik standart puanlar›n›n eflit oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Bunlara ek olarak, her üç güdüsel yönelim puan› da ortalaman›n üzerinde olan 23 denek saptanm›flt›r. Bu durum, üç güdüsel yönelime birden sahip olan denek say›s›n›n 23 oldu¤u fleklinde yorumlanabilir. Ancak bu 23 dene¤in hangi güdüsel yönelime öncelik verdi¤ine bakacak olursak, 23 dene¤in on beflinin ö¤- Makale renme yöneliminin, yedisinin amaç yöneliminin ve birisinin de etkinlik yöneliminin daha bask›n oldu¤u görülmektedir. Yap›lan korelasyon efllemesi sonucuna göre, amaç yönelimi yüksek olan deneklerin, ö¤renme yönelimlerinin de yüksek oldu¤u saptanm›flt›r. Her bir dene¤in aritmetik ortalamalar› incelendi¤i zaman, ö¤renme yönelimlerinin de ortalaman›n üzerinde oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Baflka bir deyiflle, toplam 30 Amaç Yönelimli yüksek lisans ö¤rencisinden yirmi ikisi ö¤renme yönelimi aç›s›ndan da yüksek puanlar alm›fllard›r. Sadece befl ö¤rencinin ise etkinlik yönelimi puanlar› ikinci e¤ilimleri olabilmifltir.Ayn› flekilde, ö¤renme yönelimli 54 ö¤rencinin sadece onunda etkinlik yönelimli olma e¤ilimi saptan›rken, 43 ö¤rencinin ikinci e¤iliminin amaç yönelimli oldu¤u da saptanm›flt›r. Güdüsel Yönelimlerle Cinsiyet, Yap›lan ‹fl, Yafl ve Medeni Durum Aras›ndaki ‹liflkiler Cinsiyet ile güdüsel yönelim aras›nda anlaml› bir iliflki test edilmifltir. Cinsiyete göre güdüsel yönelimin da¤›l›m› Tablo 3’te ele al›nmaktad›r. Tablo 3’e göre, kad›nlar›n %71.8’i ö¤renme yönelimli, %23.1’i amaç yönelimli, %5.1’i, de etkinlik yönelidir. Buna karfl›l›k, erkeklerin %55.3’ü ö¤renme yönelimli, %44.7’si ise amaç yönelimlidir. Erkeklerden hiç etkinlik yönelimli ç›kmamas› oldukça ilginçtir. Tablo 3’ün sundu¤u veriler, erkeklerde amaç yönelimlili¤in kad›nlara göre yaklafl›k iki kat daha yüksek oldu¤u, buna karfl›n kad›nlar›n ö¤renme yönelimlili¤inin erkeklere göre yaklafl›k %50 daha fazla oldu¤u fleklinde yorumlanabilir. Tablo 3 : Cinsiyete Göre Güdüsel Yönelimin Da¤›l›m› Cinsiyet Amaç f 9 21 30 KADIN ERKEK TOPLAM % 23.1 44.7 34.9 Güdüsel Yönelimler Etkinlik f % 2 5.1 0 0 2 2.3 Ö¤renme f % 28 71.8 26 55.3 54 62.8 Yafl ve medeni durum ile güdüsel yönelim aras›nda anlaml› bir iliflki bulunamazken, yap›lan ifl ile güdüsel yönelim aras›nda anlaml› bir iliflkinin varl›¤› test edilmifltir. Yap›lan ifle göre güdüsel yönelimlerin da¤›l›m› Tablo 4’te ele al›nmaktad›r. Tablo 4: ‹fl Duruma Göre Güdüsel Yönelimin Da¤›l›m› ‹fl Durumu Amaç ‹flsiz Devlet Memuru Di¤er TOPLAM f 3 21 6 30 % 42.9 34.4 33.4 34.9 Güdüsel Yönelimler Etkinlik Ö¤renme f % f % 0 0 4 57.1 1 1.7 39 63.9 1 5.5 11 61.1 2 2.3 54 62.8 TOPLAM f % 7 8.1 61 71 18 20.9 86 100 41 Makale Tablo 4’e göre, araflt›rmaya kat›lanlar›n %71’i devlet memuru, %8.1’i iflsiz ve %20.9’u di¤er seçene¤ini iflaretlemifltir. Devlet memurlar›n›n %63.9’u ö¤renme yönelimli, %34.4’ü amaç yönelimli, %1.7’si etkinlik yönelimlidir. Araflt›rmaya kat›lanlar›n %20.9’unu oluflturan di¤er seçene¤ini iflaretleyenlerin %61.1’i ö¤renme yönelimli, %33.4’ü amaç yönelimli, %5.5’i etkinlik yönelimlidir. Araflt›rmaya kat›lanlar›n %8.1’ini oluflturan iflsizlerin %57.1’i ö¤renme yönelimli, %42.9’u amaç yönelimlidir. Etkinlik yönelimli iflsiz saptanamam›flt›r. Tablo 4’ün sundu¤u veriler, devlet memurlar› aras›nda ö¤renme yönelimli olma e¤iliminin çok yüksek oldu¤u, amaç yönelimli olma e¤iliminin ise iflsizler aras›nda daha belirgin oldu¤u fleklinde yorumlanabilir. En Fazla Ve En Az Tercih Edilen ‹lk Befl Güdüsel ‹lgi En yüksek ve en düflük puan alan befl güdüsel ilgi, Tablo 5 ve Tablo 6’da ele al›nm›flt›r. Tablo 5, en yüksek puan alan befl güdüsel yönelimden üçünün ö¤renme yönelimli ilgilerden, ikisinin ise amaç yönelimli ilgilerden olufltu¤unu göstermektedir. Tablo 5: En Çok Tercih Edilen ‹lk Befl Güdüsel ‹lginin Da¤›l›m› No 1 2 3 4 5 Güdüsel Yönelim Amaç Yönelimli Amaç Yönelimli Ö¤renme Yönelimli Ö¤renme Yönelimli Ö¤renme Yönelimli Güdüsel ‹lgi Kiflisel ilerleme iste¤imi gerçeklefltirebilmek Bilgi ve becerilerimi gelifltirebilmek Yeni bir fleyler ö¤renebilme iste¤imi karfl›layabilme Kendimi yaflamboyu ö¤renen olarak kabul edebilme Sürekli ö¤renerek kültür düzeyimi yükseltebilmek X 3.65 3.60 3.37 3.36 3.13 Tablo 6, en düflük puan alan befl güdüsel yönelimin, s›ralamas›n›, güdüsel yönelimlere göre da¤›l›m›n› ve aritmertik ortalamalar›n›n göstermektedir. Tablo 6’ya göre en az tercih edilen befl güdüsel yönelimin dördünün etkinlik yönelimli ilgilerden, birinin ise amaç yönelimli ilgilerden olufltu¤unu göstermektedir. Tablo 6: En Az Tercih Edilen Befl Güdüsel ‹lginin Da¤›l›m› No 1 2 3 4 5 Güdüsel Yönelim Etkinlik Yönelimli Etkinlik Yönelimli Etkinlik Yönelimli AmaçYönelimli Etkinlik Yönelimli Güdüsel ‹lgi Kiflisel sorunlar›mdan uzaklaflabilmek Yaflam›n s›k›nt›l› ve hofl olmayan yanlar›ndan uzaklaflmak Bir yere ait oldu¤um duygusunu hissedebilmek Üstlerimin meslekle ilgili isteklerini dah iyi yerine getirmek Bir gruba ait oldu¤um duygusunu hissedebilmek X 1.51 1.73 1.80 1.86 1.88 Sonuç ve Öneriler 42 Bu araflt›rma ile ilk kez Türkiye’de yetiflkinlerin güdüsel yönelimlerini saptamaya yönelik bir anket gelifltirilmifl, geçerlik ve güvenirlik çal›flmas› yap›lm›flt›r. “Yetiflkin Ö¤renenlerin Makale Güdüsel Yönelimleri Anketi” olarak adland›r›lan ve 40 maddeden oluflan anketin faktör analizi ve Cronbach Alpha iç tutarl›k katsay›s› oldukça yüksektir (µ =85). Ankara Üniversitesi, E¤itim Bilimleri Enstitüsü Yüksek Lisans Programlar›na devam eden yetiflkinlerin, ço¤unlu¤u erkek, evli, 30 yafl ve alt›, ve devlet memurudur. Yafl yükseldikçe yüksek lisans program›na kat›lan ö¤rencilerin say›s› da azalmaktad›r. Araflt›rmaya kat›lan yüksek lisans ö¤rencilerinin sadece %1.2’si 41 yafl ve üzeri, %7’si de 36-40 yafl aras› gruba girmektedir. Evlilik yüksek lisans programlar›na kat›lmay› engelleyici bir durum de¤ildir. Araflt›rmaya kat›lan yüksek lisans ö¤rencilerinin %57’si evli %43’ü bekard›r. Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na 2000-2001 E¤itimö¤retim y›l›nda kay›tl› olup derslere devam eden ve araflt›rmaya kat›lan 86 yüksek lisans ö¤rencisinin 54’ü yani %62.8’i ö¤renme yönelimli, 30’u yani %34.9’u amaç yönelimli, 2’si yani %2.3’ü etkinlik yönelimlidir. Bunlara ek olarak, her üç güdüsel yönelim puan› da ortalaman›n üzerinde olan 23 denek saptanm›flt›r. Bu durum, üç güdüsel yönelime birden sahip olanlar›n oran›n›n %26 oldu¤u fleklinde yorumlanabilir. Ancak bu 23 dene¤in hangi güdüsel yönelime öncelik verdi¤ine bakacak olursak, 23 dene¤in on beflinin ö¤renme yöneliminin, yedisinin amaç yöneliminin ve birisinin de etkinlik yöneliminin daha bask›n oldu¤u görülmektedir. Yap›lan korelasyon efllemesi sonucuna göre, amaç yönelimi yüksek olan deneklerin, ö¤renme yönelimlerinin de yüksek oldu¤u saptanm›flt›r. Her bir dene¤in aritmetik ortalamalar› bire bir incelendi¤i zaman, amaç yönelimi yüksek olan deneklerin ö¤renme yönelimlerinin de ortalaman›n üzerinde oldu¤u anlafl›lmaktad›r. Baflka bir deyiflle, toplam 30 Amaç Yönelimli yüksek lisans ö¤rencisinden 22’si ö¤renme yönelimi aç›s›ndan da yüksek puanlar alm›fllard›r. Sadece befl ö¤rencinin ise etkinlik yönelimi puanlar› ikinci e¤ilimleri olabilmifltir.Ayn› flekilde, ö¤renme yönelimli 54 ö¤rencinin sadece onunda etkinlik yönelimli olma e¤ilimi saptan›rken, 43 ö¤rencinin ikinci e¤iliminin amaç yönelimli oldu¤u da saptanm›flt›r. Cinsiyet ile güdüsel yönelim aras›nda anlaml› bir iliflki test edilmifltir Kad›nlar›n %71.8’i ö¤renme yönelimli, %23.1’i amaç yönelimli, %5.1’i, de etkinlik yönelidir. Buna karfl›l›k, erkeklerin %55.3’ü ö¤renme yönelimli, %44.7’si ise amaç yönelimlidir. Erkeklerden hiç etkinlik yönelimli ç›kmamas› oldukça ilginçtir. Bu, erkeklerde amaç yönelimlili¤in kad›nlara göre yaklafl›k iki kat daha yüksek oldu¤u, buna karfl›n kad›nlar›n ö¤renme yönelimlili¤inin erkeklere göre yaklafl›k %50 daha fazla oldu¤u fleklinde yorumlanabilir. Yafl ve medeni durum ile güdüsel yönelim aras›nda anlaml› bir iliflki bulunamazken, yap›lan ifl ile güdüsel yönelim aras›nda anlaml› bir iliflkinin varl›¤› test edilmifltir. Araflt›rmaya kat›lanlar›n %71’ini oluflturan devlet memurlar›n›n %63.9’u ö¤renme yönelimli, %34.4’ü amaç yönelimli, %1.7’si etkinlik yönelimlidir. Araflt›rmaya kat›lanlar›n %20.9’unu oluflturan di¤er seçene¤ini iflaretleyenlerin %61.1’i ö¤renme yönelimli, %33.4’ü amaç yönelimli, %5.5’i etkinlik yönelimlidir. Araflt›rmaya kat›lanlar›n %8.1’ini oluflturan iflsizlerin %57.1’i ö¤renme yönelimli, %42.9’u amaç yönelimlidir. Etkinlik yönelimli iflsiz saptanamam›flt›r. Ankara Üniversitesi E¤itim Bilimleri Enstitüsü, Yüksek Lisans Programlar›na kay›tl› olup derslere devam eden ve araflt›rmaya kat›lan 86 yüksek lisans ö¤rencisinin 54’ü yani %62.8’i 43 Makale ö¤renme yönelimli olmas›, bize yüksek lisans ö¤rencilerinin nas›l ö¤rendi¤i, niçin ö¤rendi¤i ve ne zaman, neyi ö¤rendi¤i, ‘ö¤renenin tutumu, gereksinmesi, uyar›m›, etkilenmesi, yeterli¤i ve pekifltirme’ konular›nda çok önemli ipuçlar› sa¤lar. E¤er bu ip uçlar›na dayal› olarak gelifltirilecek güdüleme plan›na göre ö¤retim plan›n›n gelifltirilmesi sa¤lan›rsa, ö¤renme daha etkili ve kal›c› hale gelecektir. Bunlara ek olarak, yetiflkinlerin güdüsel yönelimlerinin bilinmesiyle yukar›da sözü edilen 6 konuyu kapsayan bir güdüsel stratejiler seti gelifltirilebilecek böylece yetiflkinin baflar›l› ve etkin bir flekilde ö¤renmesi sa¤lanabilecektir. 44 Makale D‹PNOT (*) Bu çal›flma 3-5 Aral›k 2003 tarihleri aras›nda ODTÜ'de düzenlenen 8. Ulusal Sosyal Bilimler Kongresi’nde sunulmufltur" KAYNAKLAR ----- Abell, M. (2000) Soldiers as Distance Learners: What Army http://www.tadlp.monroe.army.mil/abell%20paper.htm (a¤ustos 2003). Trainers Need to Know, ----- Ayhan, S.(1988) “Halk E¤itiminde Kat›lma ve Ankara’daki Halk E¤itimi Merkezlerinde Aç›lan Kurslara Kat›lanlar›n Demografik Özellikleri, Kat›lmalar›n› Güdüleyen Etmenler ve Programa ‹liflkin Görüflleri”, Yay›mlanmam›fl Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi (1990) “Halk E¤itiminde Kat›lma ‹le ‹lgili Araflt›rmalar”, E¤itim Bilimleri Fakültesi Dergisi, 23:1:307-332. ----- Boshier, R. (2003) Theses and Dissertations Involving Use of the Education www.edst.educ.ubc.ca/rboshier/Rbeplist.html (a¤ustos 2003). Participation Scale ----- Carpenter, H. F. (1970) “Adult Education and the Transformation of Rural Society in Turkey”, Yay›mlanmam›fl Doktora Tezi, Stanford University. ----- D’silva, M. L. P. (1997) “The Relat›onship Between Rewards And Teachers’ Motivational Orientations Towards Professional Development”, Unpublished MA Thesis, Malaysiya MalawakUniversity,http://www.webcastmy.com.my/unimasresearchgateway/thesis/thesis_0030/(A¤ustos2003). ----- Duman, A. (2000) Yetiflkinler E¤itimi, Ütopya Yay›nevi: Ankara. ----- Galbraith, M. W. (1991) Adult Learning Methods: A Guide for http://literacy.kent.edu/~nebraska/curric/ttim1/artsum2.html(a¤ustos 2003). Effective Instruction, ----- Houle, C. O. (1961) The Inquiring Mind, Madison WI: University of Wisconsin Press. ----- Knowles, M. (1996) Yetiflkin Ö¤renenler: Göz Ard› Edilen Bir Kesim, Çev. S. Ayhan, Ankara Üniversitesi Bas›mevi. ----- Malkoç, G. (1983) “Kad›köy Halk E¤itimi Merkezi Meslek Kurslar›n› ‹zleme Araflt›rmas›” Yay›mlanmam›fl Yüksek Lisans Tezi, Bo¤aziçi Üniversitesi. ----- Sheffield, S. B. (1964) ‘The Orientations of Adult Continuing Learner’, The Continuing Learner, Chicago : Center for the Study of Liberal Education for Adults. ----- Tekin, M. (1988) “Ankara ‹linde Yetiflkinleri Örgün Yetiflkin E¤itimi Programlar›na Kat›lmaya Güdüleyen Etmenler ve Yetiflkinlerin Kat›lmada Karfl›laflt›klar› Güçlükler ”, Yay›mlanmam›fl Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi. ----- Ural, G. (1993) “The Reasons for Participating in Adult Education Programs in Turkey”, Yay›mlanmam›fl Doktora Tezi, 45