View/Open
Transkript
View/Open
ERMENi ARA~TIRMALARI Uc;:Ayhk Tarih, Politika ve Uluslararasi Iliskiler Dergisi 2006, Say123-24, Nisan SAHiBi Avrasya-Bir Vakfi adma ~aban GULBAHAR EDiTOR E. Biiyukelcl Orner E. LUTEM (Errneni Arastrrmalarr Enstitiisii Baskam) SORUMLUYAZI i~LERi MUDURU YI1dIz DEVECi BOZKU~ ABONE SORUMLUSU ASAM Kitap Dagium VAZI KURULU Alfabetik Sua ile Prof. Dr. Dursun Ali AKBULUT (Ondokuz MaYIs Universitesi, Samsun) Giindiiz AKTAN (E. Biiyiikelci) Prof. Dr. Enver KONUK<;:U (Ataturk Universitesi, Erzurum) Prof. Dr. Hasan KONi (Yeditepe Universitesi) Prof. Dr. Salim COHCE Prof. Dr. Nuri KOSTUKLU (Inonii Universitesi, Malatya) (Selcuk Universitesi, Kenya) Prof. Dr. Kemal <;:i<;:EK Yrd. DOf. Dr. Erol KURK<;:UOGLU (Turk Tarih Kurumu, Karadeniz Teknik Universitesi) Dr. -5iikrii ELEKDAG (Milletvekili, E. Buyiikelci) Prof. Dr. Yusuf HALA<;:OGLU (Turk Tarih Kurumu Baskaru) Dr. Erdal iLTER (Tarihci- Yazar) Dr. Ya§ar KALAFAT (Tarihc,:i, Yazar) Yrd. DOf. Dr. Davut KILI<;: (Firat Universitesi, Elazlg) Prof. Dr. Bayram KODAMAN (Siileyman Demirel Universitesi, Isparta) (Turk- Ermeni Iliskileri Arasnrrna ve Atanirk Universitesi, Merkezi Mudurii Erzurum) Prof. Dr. Hikmet OZDEMiR Turk Tarih Kurumu Orner E. LUTEM (E. Buyukelci) Prof. Dr. Nursen MAZICI (Marmara Universitesi) Prof. Dr. Mehmet SARAY Prof. Dr. Azmi SUSLU (Ankara Universitesi) Dr. Bilal N. -5iM-5iR (E. Biiyiikelci, T;trihc,:i) DANI~MA KURULU Alfabetik Sira lle Yrd. DOf. Dr. Kalerya BELOVA (Uluslararasl Iliskiler Enstitusu, Moskova) Prof. Dr. Justin MCCARTHY (Louisville Universitesi) Andrew MANGO (Gazeteci, Yazar) 3 Ermeni Arasurrnalan yilda dort kez, Ilkbahar, Yaz, Sonbahar ve Kis olarak yaymlarur. Yerel Siireli Yayrn Ermeni Arastsrmalart hakemli bir dergidir. Conderilen yazilar ilk olarak yazi kurulunca billmsel anlaum ve yazim kurallan yonunden incelenir. Daha sonra uygun bulunan yazilar, alarunda bilimsel cahsmalan ile tarunnus iic ayn hakeme gonderilir. Hakemlerin kararlan dogrultusunda yazi yayinlarur ya da yaymlanmaz. Hakemlerin gizli tutulan raporlan derginin arsivlerinde bes yil siire ile tutulur, AVRASYA BiR Vakh ASAM (Avrasya Stratejik Arasurrnalar Merkezi) Konrad Adenauer Cad., No.61, Tel:0.312. 06550, Yildiz-Cankaya, 4916070 Ankara Fax: 0.312. 4916099 www.asam.org.tr Ermeni Arasnrrnalan Enstitiisii Yayin idare Merkezi Konrad Adenauer 06550, Yildiz-Cankaya, Ankara Cad., No.61, Tel:0.312.491 6070 Fax: 0.312. 491 70 13 Baski Tarihi: 30 Nisan 2007 www.eraren.org Elektronik Posta: [email protected] ISSN: 1303-068X Sayfa Diizeni: GRAFT Reklam ve [letisim Hizrnetleri, www.graft.com.tr Tel:0.312 468 2795, Fax: 0.3124685874, bilgi@graft·com.tr Baski: Umut TaD! Saghk Matbaa Turizm Insaat San. ve Tic. A.~. Saner Basim Sanayii, Ostim Org. San. Bol, Turan (:igdem Cad. No:15 Yenimahalle IANKARA Tel: 0.312 3859103 (pbx) Yurtifri Abone Ucreti: 25 YTL A§agidaki banka hesap numarasina YTL-304400-2001540, doviz TH-4001541, oderne yapabilirsiniz: Vakrflar Bankasi, Yildrz Subesi, Ankara Aksi belirtilmedigi siirece Ermeni Arasnrmalan' nda yayinlanan yazrlarda belirtilen ve fikirler sadece yazanna aittir. Dergi rruidiirunii, sahibini veya editorunu Tiim haldan saklidn. Onceden yazili izin alinmaksizm hicbir iletisirn, kopyalama kullarularak yeniden baskisi yaprlamaz. Akademik ve haber amacli kisa almnlar bu kuralin disindadrr. Ermeni Arasnrmalan Dergisi, Ermeni Arasnrmalan Enstitiisii yaynudir, olay baglamaz, sistemi iCiNDEKiLER Sayfa Editoriin Notu . 5 MAKALELER 7 Olaylar ve Yorumlar.... . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . Orner E. LUTEM 1915 Yilmda Osmanli Ermenilerine Soykzrzmz SU[U jflendigi Savlarzna Kars: Basuurulabilecek Hukuk Yollarz.......................... 67 PulatTACAR Ermeni Katliamlari: Edward Yeni Bulgular Eski Suclamalart C;uruttu........................ 89 J. ERICKSON Ermeni Ytzsa Tasansi'nin j[erigi ve Iddialara Verden Cevaplar................... Prof. Dr. Kernal ... 103 creme Ermeni Meselesi'nin Siyasallasmastnda Emperyalist Deoletlerin Rolu.............. 119 Yrd. Do~. Dr. Davut KILle; 141 Ermenilerin Amerika'ya GO[ Etme Nedenleri................................................. Dr. Ahrnet AKTER 1980 'lerde Turkiye-ABD Iliskilerinde Bir Sorun: Ermeni Karar Tasanlan.:.: 157 Dr. Sibel KAVUNCU 193 Karptizgz Derinlestirmek.. Dr. O. Firat B~ Fransiz Arfiv Be/gelerinin Ifzgznda Dogu Lejyonu'nun Kurulusu ve Faaliyetleri II (Kasim 1916-Temmuz 1917). 205 M. Serdar PALABIYIK Ermenistanin Demografik Ytzpzszve Ermenistanda Azmltklar : 227 YllruzDEVECiBOZKU~ Kuresellesme Surecinin Ermenistan Uzerindeki Etkileri: Siyasal, Ekonomik ve Sosyal Donufum...................................................................... 247 OyaEREN Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23·24 3 KiTAP TAHLiLi Doc, Dr. Birsen KARACA: Sozde Ermeni Soykzrzmz Projesi: Toplumsal Bellek ve Sinema.. (Yzldzz DEVECj BOZKU$J Prof. Dr. Aysel EK~i: Belgeler ve Tanzklarla Turk-Ermeni jli{kilerinde Tarihi Gercekler. (OyaERENJ 269 273 EN SON ylKAN KiTAPLAR 275 VEFAT EDEN BiLiM ADAMLARI... 277 GUNCEL BELGELER I. Amerika Birlesik Devlederi'nde Temsilciler Meclisi ve Senato'ya Ermeni Soykmnu ve Hrant Dink Suikastma ili~kin Sunulan Karar Tasartlarl.......................................................................................... 281 BeIge 1. Temsilciler Meclisi'ne 29 Ocak 2007 Tarihinde HRES.1 02 Sayzyla Sunulan Karar Tasarzsz................................................................. 283 BeIge 2. Temsilciler Meclisi'ne 30 Ocak 2007 Tarihinde HRES.1 06 Sayzyla Sunulan Karar Tasarzsz................................................................. 286 BeIge 3. Birlesik Deuletleri Senatosu'na 1 $ubat 2007 Tarihinde S.RES.65 Sayzyla Sunulan Karar Tasarzsz 298 Beige 4. Temsilciler Meclisi'ne 12 Suba: 2007 Tarihinde HRES.155 Sayzyla Sunulan Karar Tasarzsz.................................................................. 304 2. Drsisleri Bakam Abdullah Giil'iin ~ehit Edilen Dt~i~leriBakanhgi Mensuplarr ile Diger Kamu Gorevlilerini ve Aile Fertlerini Anmak there Diizenlenen Torende Yapnklarr Konu~ma................................ 309 YAZIM KURALLARI......... 41 Ermeni Ara~tlrmalarl 2006, SaYI 23-24 311 . · ERMENISTAN'IN DEMOGRAFIK YAPISI ve ERMENISTAN'DA AZINLlKLAR ASAM, Erme~il~~!:tl~~~~E~!ti~~~~m~~ [email protected] Oz: Bu makalede Ermenistan'm tarihteki demograjik yaptstndan I hareketle, gefmiJten gunumuze Ermenistan cografyasmda hangi topluluklarm yaJadtgt, gunumuzde Ermenistan'daki etnik azinlielann genel durumu ve sdz konusu aztnlilelarin egitim, kidiurel, sosyal ve siyasal alanlarda karszlastiklar: sorunlar incelenecektir. Ayrica idkedeki azinliklartn hangi donemlerde bu cografyaya geldikleri, bolgeye geliJ nedenleri ve bugunku durumlari uzerinde durulacakttr: Anahtar Kelimeler: Ermenistan'da Azinliklar, Yezidi Kurtler; Ermeniler; Turkler, Azeri Turleleri, Ruslar Abstract: This article aims to examine the communities of the Armenian region throughout the history with respect to the historical demographic structure of Armenia. Ethnic minorities in the Armenia will be generally discussed and the educational, cultural, social and political problems they face will be examined. Additionally historical settlement of minorities in the region, their reasonsfor coming and their current situation will be analyzed. Key Words: Ethnic Minorities in Armenia, Turks, The Azerbaijanis, The Kurdish Yezidis, Armenian, The The Russians Giri~ akalenin birinci bolurniinde Errnenistan'm demografik yaplSl genel olarak ele alinarak, geymi~te burada hangi topluluklann ya~adlgl, Ruslann bolgeyi i§galinin ardmdan buradaki niifus degi§imleri ve M Ermenilerin burada yapyan diger topluluklan bOlgeden siirmeye yonelik faaliyetleri ele almacaknr, Daha soma bugiinkii Ermenistan cograryasma geymi§te hangi topluluklann durulacaknr, geldigi ve soz konusu topluluklann bolgeye geli§ nedenleri iizerinde Aynca geymi§ten giiniimiize azinhklann Ermenistan'da ne tiir ay- nmciliklara maruz kaldrklan, egitim, kulturel ve sosyal alanlardaki temel hak ve ozgiirliikler konusunda karsilastiklan kisitlarnalar iizerinde de durulacaknr. Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 Sonuc boliimiinde ise resmi kaynaklarda ve bazi Ermeni yazarlann eserlerinde iilkedeki azinlrklarrn konumu ve ya~am standartlan hakkmda edinilen bilgilere dayamlarak Ermenistan yorietiminin azinlrk politikalan degerlendirilmeye calisi- lacaknr, I.Ermenistan'm Demografik Yapisr Giiniimiizde Ermenistan'da on iki etnik azmlik toplulugu yasamaktadir, Bunlardan besi diger etnik gruplara orania daha yogundur. Niifusun neredeyse %97'sinin Ermenilerden olustugu iilkede azmliklar niifusun %3'liik bir bolumiinii temsil etmektedirler, Soz konusu azrnhk gruplan icerisinde Yezidiler, Ruslar, Asuriler, Yunanlilar, Yahudiler, Beyaz RusIar, Polonyalilar, Molokanlar (Malakanlar), Almaniar ve Ukraynalilar bulunmaktadir, Goriildiigii gibi bu etnik gruplar icerisinde Tiirkler yer almamaktadir, Ancak Ermenistan Cumhuriyeti kurulrnadan once Erivan eyaletinin tarihteki yerine bakngmuzda gecmiste burada Turklerin y~adlgl ve hatta niifusun yansmdan <;:ogunun Tiirk oldugu goriiImektedir. Ermenistan'daki azinhklara deginmeden once Erivan (Revan) eyaletinin tarihteki demografik yaplSlna deginmekte yarar vardir, Erivan Ruslar tarafmdan i~gal edilmeden once burada 143.000 kisi yasamakta ve toplam niifusun %82,4'ini Musliiman ahali olusturrnaktaydi.' Ancak Bournoutian Turk-Rus savast oncesi Erivan vilayetindeki Miisliiman ve Ermeni niitusunu ikiye aylrml~ ve Miisluman gruplar icerisinde Tiirkler, Iranlilar, Tatarlar ve Kiirtleri bu gruba dahil etmistir, Yazar Miisliiman niifusun toplarnda 117.849'a tekabul ettigini, bu donemdeki Ermeni niitusunun ise 25.151 oldugunu belirtmektedir. 2 1829-1831 yilr istatistiklerine gore ise i§gal sonrasi Ermenilerin bolgeye go<;:etmesiyle birlikte buradaki Ermeni niifusunda onernli bir arns gozlenmisrir." Bournoutian bolgede 1832 Yllmdaki Ermeni niifusunun 82.377 oldugunu, Miisluman niifusunun ise 82.073 oldugunu belirtmektedir. 1850'li ve 1870'li ytllarda da yine Osmanli topraklanndan bolgeye Ermeni go<;:iiniin yasanmasryla buradaki Ermeni niifusu Musliiman niifusa orania cogunluk konumuna gelmi§tir. George A. Bournoutian, "The Ethnic Composition and the Socia-Economic Condition of Eastern Armenia in the First Half of the Nineteenth Century", Ronald Grigor Suny, Der., Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia, The University of Michigan Press, 1996, s.77. 2 George A. Bournoutian, "The Ethnic Composition ... ", s. 77. 3 Hatem Cabbarli, "Cecmisten Cunumiizc Ermenistan'da Azerbaycan Turklcri", Ermeni Arasurmalan, Sayl 4, Aralik 200], Ocak-Subar 2002, s.129. Ermeni Aral'tlrmalan 2006, SaYI 23-24 ............. 1905 ylll icindeki Ermeni komiteeilerinin, biitiin Giiney Kafkasya'da oldugu gibi, burada da yapnklan kadiam ve baskilar yiiziinden, Tiirk ahalinin azalmasi sonueu, 1914 yilma kadar sehrin niifusunun artmadrgr gozlenmi§tir.4 1917 Bolsevik devrimi sonrasinda, 1918 yilmda giiney Kafkasya' run Ruslardan aynlrnasi sonueu, Azerbayean, Ermenistan ve Giireistan'dan olusan cumhuriyeder kurulmus, Erivan'da Ermenistan dahilinde kalrrusnr, 1920 ytlinda Turk birliklerinin Kars ve Giimrii'yii aldrktan soma imzalanan antlasmalara gore5, Erivan Tiirklerinin, miibadele yolu ile Tiirkiye'ye gitmelerine izin verilmistir." BoyIeee 1920'li yillardan itibaren Ermenistan'daki Tiirk niifusunun biiyuk bir kisrni bash ve zorlamalar nedeniyle Tiirkiye'ye gelmeye baslarrusnr, 19. yiizytlm sonlanna kadar Osmanh ve iran topraklanndan Kafkasya'ya Ermeni goC;iidevam etmis ve Erivan eyaletindeki Ermeni niiiusu artarken buradaki Tiirk niilusu ise hizla azalmaya baslarrustir, Sonuc olarak 19. yiizytldan itibaren Erivan eyaletine gelmeye baslayan Ermenilerin, 1918 yilmda Ermenistan Cumhuriyetini kurduktan soma buradaki niihisun Ermenile§tirilmesi icin ilk olarak bolgede ya§ayan yerli halkr topraklarindan zorla goC;ettirdigi anlasrlmaktadir, Giiniimiizde bir cok uluslar arasi hukuk kurulusu ve insan haklan normlannm ihlal edilerek Ermenistan'm Errnenilestirilmesi politikasuun basta Azeri Turkleri olmak iizere iilkedeki diger etnik gruplara yonelik olarak halen devam etmekte oldugu da goriilmektedir. Azeri Ttirkleri Meveut Ermenistan iilkesinin, Rus i§gali oncesinde mudak c;ogunlugu olusturan Turk ve Miisliiman niifusun anndmlmasr esas olarak dort asamada gerceklesrnistir, Bunlar: 1905-1907; 1918-1920; 1948-1953; 1988-1990 donernleridir. 1801'de Giireii Kralligr' run Rusya tarafmdan ilhak edilmesiyle birlikte 4 Sebahartin ~irn1ir, "1905 Revan Olaylan 111g111daErrnenilerin Tiirklere Kar11 Katliamlan", 2. Turkiye Kongresi Bildirileri, Ankara: ASAM Errneni Arasnrmalan 2 Arahk 1920 tarihinde irnzalanan Tiirkiye-Ermenistan geregince Cumhuriyetinin onlann "Errnenistan dinsel ve kiilriirel ozellikleri topraklan Baris Anrlasmasi'nm toplumunca saglamak rnuftulerin dogrudan rnernurluk gorevinin Tiirkiye Biiyiik Millet Meclisi ~er'iye Vekaletince ibaresi yer alrnaktadir. dogruya Miisluman (Giirnrii Antlasmasi) iizerinde ya1ayan Miisluman icinde geli§melerini Ermeni Arasttrmalart Enstitiisii Yayinlan, 2007, s. 224. halkin haklaruu icin, toplurnsal secilmesini ve yerel rnulriilerin onaylanmasiru bicimde 11. Maddesi korumak ve orgiitlenmelerini, sececekleri Ba1 miifriinun kabul ederek yiikiimlenir" isrnail Soysal, 'Iarihileri ve Aaklamalari ile Birlikte Tiirkiye'nin SiyasalAndlaimalarz l.Cilt, Ankara: Turk Tarih Kurumu Yaymlan, 2000, s.21. 6 Sebahattin ~irn1ir, "1905 Revan Olaylan ... ", s. 224. Ermeni Arasbrmalan 2006, SaYI 23-24 229 Y.I!9!?.Q.~Y~Gi ..~Q?~!.l~ Kafkasya'daki Azerbaycan Tiirk hanliklannm Carlik Rusya tarahndan isgali baslanus sirasryla Gence, Karabag, Seki, Bakii, Kuba hanlrklan Rusya'run egemenligi altma girmistir, Osmanli-Rus Savasi sonunda imzalanan Bukres Anlasmasi ile Ruslar Kafkasya'da giiylenmeye baslarrus ve Ruslarla Kacarlar arasinda imzalanan Giilistan ve Tiirkmencay Antlasrnalan ile Ruslar Revan (Erivan) ve Nahcivan hanliklanrn ele geyirmi§tir. Osmanli-Rus savasi sonucunda imzalanan Edirne antlasmasiyla birlikte Osrnanlinm da Tiirkmencay antlasmasiru kabul etmesi Ruslann Giiney Kafkasya'ya hakim olmasrru saglayan son savas olrnustur,? Ruslar basta Giilistan ve Turkrnencay olmak iizere bu iki antlasma sonucu elde ettigi bolgelerde kisa siirede bir 'Ermeni vilayeti" olusturrnustur, George A. Bournoutian soz konusu donernde Ermeni Vilayeti'nde i§gal oncesi 117 bin Miisliiman (yiizde 82,4), 25 bin Ermeni (yiizde 17,6) olmak iizere toplam 143 bin kisinin yasadigrm ileri surrnektedir. 8 Rusya'mn iran ve Anadolu'da ya§ayan Ermenileri Kafkasya'da bir araya getirmesi sonucu bolgenin etnik niifusu kisa siirede degi§mi§ ve 1832'ye gelindiginde Ermeni Vilayeti'nin niifusunun 164 bine Ula§tIgl ve bunun da yansllllll Ermeniler'den ibaret oldugu gorulmektedir, G. Bournourian, Rus i§gali sonucunda bolgeden goc ettirilen Miisliiman nufusunu da goz onimde bulundurarak, yalmz 35 bin Miisliiman bolgeden goc ettikten ve 56 bin Ermeni bolgeye getirildikten sonra Ermenilerin Ermeni Vilayetinde bir yogunluk olusturabildiklerini belirtrnektedir.? Rusya'mn Giiney Kafkasya'ya hakim olmasiyla baslayan siirecre burada ya§ayan Miisliiman nufusun cesitli baskrlarla Osrnanli ve iran' a gOy etmek zorunda blrakrldlgl buna karsrlik Osmanlr ve iran'da ya§ayan Ermenilerin ise Kafkasya'ya gOy ettirildigi anlasilmaktadrr, Soz konusu donernde gerceklestirilen Giilistan, Tiirkrnencay ve Edirne Antlasrnalan'nda da Ermenilerin ilhak edilen yeni topraklara gOy ettirilmesi hususuna deginildigi goriilmektedir. Edirne Antlasmasi'run 13. maddesine gore Ruslar tarafindan Tiirkiye'nin isgal edilen arazilerinde yaFyan Ermenilere 18 ay zarhnda, tasryabilecekleri emlakIan ile Rusya vatandasligma geyme hakki, Rusya' run istegi iizerine verilmistir, 7 Kamil Agacan, "Bir Euiik Temizlik Ornegi', Uluslararast Suclar ve Tarih, Sayi: 2, Mart 2007, s.189-224. 8 George A. Bournoutian, "The Ethnic Composition and the Socio-Economic Condition of Eastern Armenia in the First Half of the Nineteenth Century", Ronald Grigor Suny, Der., Transcaucasia, Nationalism, and Social Change, Essays in the History of Armenia, Azerbaijan, and Georgia, The University of Michigan Press, 1996,55.6986. 9 GeorgeA. Bournoutian, "The Ethnic Composition ...", s.79. Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 . ........................................ Edirne Antlasmasr geregince, Ruslann Kars, Ardahan, Beyazid, Erzurum ve diger bolgelerden geri cekilmesi, Turklere ihanet eden Ermenileri son derece sikmnlr bir duruma sokmustu, Ermeniler yapnklan ihanetlerden dolayi Osrnanh Devleti tarafmdan cezalandmlacaklanni dtisuniiyorlardi. Rus-Katkas Ordusu Kornutaru General Paskyevic Ermenileri bu durumdan kurtarmak icin, onlan yeni isgal edilmis bolgelere goc;:ettirmeyi ve boylece Osmanli Devleti ile sirur olan bolgelerde Hiristiyanlann sayi ustunliigunu saglamaya karar vermis ve 18 aylik siirenin sonunda toplam 14.044 hane Ermeninin Kafkasya'nm cesitli bolgelerine Ruslar tarafmdan goc;:erririldigi kaydedilmistir.:" Mevcut Ermenistan bolgesine bir diger Ermeni goc;:iide 1877-1878 Osmanh-Rus Savasi srrasinda ya§anml§tlf. 1890'11 yillarda meydana gelen Ermeni isyanlan esnasmda 400 bin Ermeninin Kafkasya' run cesitli bolgelerine yerlestigi!' ve resrni olarak Rus yetkililer tarafmdan goc;:ettirilen Ermenilerin yam sira binlerle Ermeni ailesinin kendi basina Giiney Kafkasya'ya yerlestigini de bildirmektedir. 1905 yihnda ise Rus devrimiyle birlikte 'Iasnaksiiryun partisi iiyeleri terorizrn faaliyetlerinde bulunmaya baslamis ve Kafkasya'da ya§ayan Musliimanlara yonelik cesitli saldinlarda bulunmaya baslarrnslardrr, Ermenistan ordusunda subay olarak go rev yapml§ olan Ohannes Apresyan bu durumu §oyle ozetlernistir: "1905 TiirkErmeni savasinda biz Ermeniler cok daha iyi dovustiik. Bizimkilerin c;:ogu Rus ordusunda askerlik yapml§ ve talim gormii§ insanlardi. Keza bizler zengindik ve daha iyi silahlanmisttk. Turkler Rusya'da askere almmazlar ve askeri egitim gormezlerdi. Fakir insanlardi ve bicaklanndan baska bir silahlan da pek yoktu". 12 Soz konusu saldinlar sirasmda kac kisinin Oldiigii bilinmemekle beraber 3100 ile 10.000 kisinin oldiigii tahmin edilmektedir. Rus i§gali oncesinde, 1827'de niifusunun yiizde 82'sini Turk ve Miisliimanlann olusturdugu bugiinkii Ermenistan ulkesi, uygulanan etnik temizlik politikasi sonucunda tamamen Turk ve Musliiman niifustan armdmlmtsnr, Bu sure icinde iist iiste 520-550 bin arasmda Turk ve Muslurnan ya oldiiriilmiis ya da goc;:etmek zorunda brrakilmisnr." 10 Yavuz Asian, "Rus Isrilasmdan Sovyer Ermenistaru'na Erivan (Revan) Vilayeri'nin Demografik Yaprs: (18271922)", Yeni Tiirkiye (Ermeni Sorunu-Il), Yil ", Say138, Mart-Nisan 2001, ss.1017-1028, s.1019. 11 YavuzAslan, "Rus Isrilasrndan Sovyet ... ", s.1023. 12 leonard Ramsden Hartill, Bir Ermeninin Anilartnda Azerbaycan Olaylarz, (1918-1922), Cev, Sipahi Cataltepe, istanbul: Kastas Yaymlan, 1990, s. 22'den Kamil Agacan "Bir Emik Temizlik Ornegi', Uluslar arasi Su(lar ve Tarih, Sayr: 2, 2007, s.189-224. 13 KarnilAgacan, "Bir EtnikTemizlik...", s.189-224. Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 231 Y!!c!I?Q.~Y~Gi..I?R?~~~ Yillar . Oldiiriilen ve Goe,: Etmek Zorunda ve Miisliirnan Niifus 1828 35 bin 1905-1906 Bilinmiyor 1918-1920 220-249 1948-1953 53 bin 1988-1989 208-217 Toplam 516-554 bin Brrakilan Tiirk bin bin Sonne olarak Rusya'nm Osmanli ve iran topraklannda ya§ayan Ermenileri Kafkasya cografyasinda bir araya getirmesinin aS11ned en in in bir Ermeni cogratyasi yaratmaktan cok 0 donernde Osrnanlr ve iran' a karst bolgede giivenlik koridoru olusturrnak oldugunu soylernek miimkundur, Ruslann bugiinkii Ermenistan bolgesini isgal etmeden once burada Ermeni niifusundan cok Tiirklerin ya§adlgl, Ruslann bolgeyi i§galiyle birlikte Rus politikalanna uygun olarak buraya Ermeni niifusun yerlestirildigi gortilmektedir, Bu niifus bugiinkii Ermenistan dedigimiz cografyada ya§ayan Musliimanlann bir kisrruru oldiirerek bir kisrruru da cesitli baskilarla bu topraklardan siirmustiir. Bu tiir politikalar sonucu giinumuzde Ermenistan'da neredeyse hie Tiirk niifusu kalmamis olup, Ermenistan bilincli bir sekilde homojenlestirilmistir. niifusu Yezidiler Kafkasya'da ya§ayan Yezidi toplulugunun fmdan fethedildigi tarihe kadar gitmektedir. kokenleri Kafkasya'mn Carlar taraErmenistan'daki Yezidi nufusunun 18. yiizyildan itibaren kaydedildigi gorulmekle birlikte bu donernde bolgedeki Yezidilerle ilgili onernli bilgileri 1830'larda 0 donemde Erivan'daki bir okulun miidiiru olan Ermeni Edebiyanrun onciilerinden Hacatur Abovyan tarafmdan yapilan arasurmalar olusturrnaktadir, Abovyan, Yezidi ve Ermeni topluluklann arasmda bulunan tarihsel dostluklannm yal1l sira her iki toplulugun ortak pek cok geleneginden harekede Yezidi dininin onuncu yuzyilda Ermeni Kilisesi icinde meydana gelen bir sapkmliktan tiiremis olduguna inanmistrr." 1860'lara gelindiginde ise Car'rn serfligi ortadan kaldiran ve Kafkaslar'da asiret reislerinin daha once elinde bulundurduklan yetkiyi kisrtlayan bir dizi kararnamenin yiiriirliige girmesiyle birlikte burokratik yonetimin yararlan ve zararlannm 14 John S. Guest, Yezdilerin Tarihi, Cev ibrahim Bingol, istanblu: Avesta Yayinlan, 200 I, s.326. 232 Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 Yezidilere kadar Ula~tlgl goriilmektedir. 1874'te Yezidiler hakkmda, bir Ermeni hukukcu olan Solomon Adamovitch Yegiazarov tarafmdan gerc;ekle~tirilen etnografik-adli bir ara~t1rmaya gore, bu donemde Yezidi' nin ya§adlgl hesaplanrrusur, Erivan eyaletinde yaklasik 8 bin 1897 yilmda yaprlan irnparatorluga ait bir niifus sayirrunda ise, Cann uyrugu olan toplam 14.726 Yezidinin bolgede ya§adlgl tespit edilmistir, Rusya ile Mart 1918 yilmda imzalanan Brest-Litovsk antlasmasuun ardmdan da bir kisim Yezidinin Ermenistan' a goC;etmeye basladiguu belirten Guest, bu donernde Osmanlirun Alexandropol'ii ele gec;irdigi sirada aralannda 700 Yezidi siivarinin de oldugu 4 bin kisiden olusan bir Ermeni kuvvetinin Sardarabad'da giiney kolu kontrol alnnda tuttugundan bahsetmektedir. Bu donernde Yezidilerin Ermenilere biiyuk oranda yardimda bulunduklanna deginen yazar, 1918-1920 yillari arasmda kuruIan ilk Ermeni Cumhuriyeti'nin parlamentosunda'? Yezidilerin bir milletvekili ile temsil edildigini ve bu milletvekilinin belirtrnektedir." Siirmeli'den Timurlu Yusuf Beg oldugunu 1920'li yillarda ise ilk kez Ermenistan'da Yezidi cocuklan icin bir ilkokul acildlgl ve ders kitaplanrun basrldigr da bilinmektedir.'? Sovyeder Birligi donerninde 1926 yilmda yapilan bir niifus saylmma gore Sovyetler'de toplam 14.523 Yezidi Kurt nufusu oldugu kaydedilmistir." Sovyeder Birliginin giderek zaytliamasi ve yikilmasiyla birlikte Ermenistan'daki Yezidi toplumunun asiret yaplsl da git gide seyh, pir ve muritlerden olusan ve birbirine sikrca kenetlenrnis bir yapl dogrultusunda evrimlesmistir, 1989 yihna kadar yapilan turn niifus sayunlannda kendilerini Kiirt kategorisine koymaya deyam eden Yezidiler, Errnenistan'm Azerbaycan topraklanru i§galiyle birlikte bir cok Musliirnan lardu, Kurt grubuyla birlikte Ermenistan'i terk etmek zorunda kalrrus- 2001 yilmda yapilan saylma gore Ermenistan'daki Yezidi nufusunun 55 bin oldugu bu nufusun yaklasik olarak 5 bininin Erivan'da ya§adlgl, geriye kalan niifusun ise daha cok Aragats, Armavir, Ascarak, Talin, Artasat, Abovyan, Ecmi15 Garnik Asatryan ve Victoria Arakelova, "The Ethnic Minorities of Armenia", http://www.osce.org/documems/oy/2002/01l148_en.pdf, s. II. 16 John S. Guest, Yezdilerin Tarihi ... , s. 331. 17 Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, "The Ethnic Minorities ... ", s.lO. 18 John S. Guest, Yezdilerin Tarihi ... , s. 333. Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 Y.I!dlz.DWEGl.BQZ.K!J~ . yazin ve Masis bolgeleriyle Erivan cevresindeki bazr koylerde yasadiklan kaydedilmistir.'? Aynca Sen ve Redvan arasmda kalan ve bu bolgeye yakm koylerde de yine Yezidi nufusuna rasdamak miimkiindur." 1990'da Ermenistan parlamentosu Yezidilerin devlet anayasasmda farkli bir ulus olarak tarumlanmasi karan alrmsnr, Bu tarihten itibaren Yezidilerin Kurt olmadigi tezi hukumet tarafmdan israrh bir sekilde islenerek sik sik giindeme getirilmi§tirY Ermenistan'da Miisliiman Kiirtlerle Yezidi Kiirtlerin bu sekilde aynstmlmasimn zaten cok kiiciik bir nufusa sahip olan azinhklann hukiimet yoluyla kendi aralannda boliinrnelerinin saglandlgl goriilmektedir.22 Sonuc olarak Kafkasya'daki bu kiiciik Yezidi toplulugunun gecmiste basta Ruslar olmak iizere Osmanlilannda yanmda yer almis olduklan ancak degisen dengeler dogrultusunda kendilerinin de taraf degistirrnek zorunda kaldrklan donemlerin oldugu goriilmektedir. Aynca savas sirasmda Ermeni ordulannda da gorev alan Yezidilerin ge'tmi§te bugiinkii konumlanna oranla daha aktif olduklan da anlasilmaktadrr. Bir cok Kafkas ulkesinde ya§ayan Yezidilerin Ermenistan' a go't ediyor olmasma ragmen23 iilkedeki Yezidi nufusunun giderek azalma egilimi gostermesi Ermenistan yonetiminin azrnhk politikalanyla dogrudan baglannlidrr, Ozellikle Ermenistan' a oranla ekonomik yonden daha iyi durumda olan Giircistan'da ya§ayan Yezidilerin Ermenistan' a gelme egilimi icinde olmasr ise kendi icinde celiski arz etmektedir." Buna ragmen son yillarda zor ya§am kosullan ve Ermenistan Hukiimetinin baskilan nedeniyle bircok Yezidinin baska iilkelere ozellikle de Rusya'ya go't ettigi de bilinmektedir. SSCB'nin dagIlmaslyla birlikte ortaya cikan ekonomik problemler ve Ermenistan'daki diger toplumlan dislarnaya yonelik milliyetci harekederin kuvvedenmesi nedeniyle Avrupa'ya gocun arttlgl da goriilmektedir. Ozellikle Yezidilerin rahatsizlrklanru dile getirebilecekleri herhangi bir resmi kurum ya da kurulusun olmamasi ve giiniimiizde Ermenistan parlamentosunda herhangi bir Yezidi temsilcisinin bulunrnamasi Yezidilerin ya§am kosullanru zorlastiran bir baska etkendir. Nitekim giiniimiizde Ermenistan'da sadece Ermenistan Cumhuriyeti Bakanlar Konseyinin Dini Iliski19 Faik Bulut, Ortadogu'nun Solan Renkleri, istanbul: Berlin Yaymlan, 2006, s. 273. 20 J. W Crowfoot, "Asia Minor: Religion", The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland" Cilt. 1, 1901, s. 145. 21 Garnik Asatryan ve Victoria Arakelova tarafmdan hazirlanan "The Ethnic Minorities of Armenia" adh raporda da Ermenistan'daki Yezidiler i1eMusliiman Kiirtler farkli birer etnik grup olarak ele almrmsur. 22 Nicolas Landru, "The Yezidi Kurds from Tblisi", 20 Aralik 2006, http://www.callcaz.com/home_eng/breve_contenll.php?id=286, s. l. 2341 23 Nicolas Landru, "The Yezidi Kurds ", s. 2. 24 Nicolas Landru, "The Yezidi Kurds ", s.2. Ermeni Ara~tlrmalart 2006, SayI 23-24 ........................................... ~rTTle.ni.sta n.'.I~ ..~e.m.og.r~fik.Y~.~ISI.v~.~.r.~.~n.is.ta~: d.~.~.~I.~I.lk.I~.~ ler Komitesinin alunda Yezidi Dini Ternsilciligi siratryla Yezidilerin temsil edildigi bir resmi kurum bulunrnaktadrr, Gerek Ermenistan hiikiimetinin azrnlik politikalan nedeniyle ve gerekse de Yezidilerin kendi iclerine kapanik bir topluluk olmalan nedeniyle, cok az bir grup Yezidi devlet daire!erinde onernli gorevlerde yer alrruslardrr, Ozellikle son don emlerde Ermenistan'daki Sivil Toplum Orgiitlerinin de katkrsryla Yezidilerin daha da toplumla is: ice yasamalan ve siyasi yapi icerisinde yer almalanrun saglandigi goriilmektedir. Ermenistan'da Yezidilerle ilgili bilimse! arasnrrnalar Erivan Devlet Universitesi biinyesinde faaliyet gosteren iran Calismalan Bolumiinde ve Kafkasya iran Cahsmalan Merkezinde yurutiilrnektedir, Bu merkezlerde daha cok Yezidilik, Yezidi Dini, Yezidi Tarihi ve Kiiltiirii konulan ince!enmektedir. Asuriler Ermenistan'daki ikinci etnik grup olan Asuriler ise cogunlukla Ortodoksluk dinine mensupturlar. Ermenistan'daki Asuri niifusunun varhgi 1826-1828'li yillarda yaprlan Rus-iran savaslan donernine kadar gitmektedir. Asuriler Rus-iran savaslan srrasinda Rus otoritelerinin izniyle krsa siirede iran'daki Urumiye bolgesinden Ermenistan' a gOy etmeye baslamislardir, Ermenistan'daki Asuri niifusu 1980 yilinda yapilan bir saYlma gore 9.000 olarak kaydedilmistir, Ekonomik nedenlerle baslayan gOyiin ardindan Ermenistan'da Asuri niihisu azalmis yaklasik olarak 8.000 kisi kalrrusnr, Bu niifusun ise 500'iiniin Erivan'da ya§adigi bilinmektedir, 25 Ermenistan'daki Asurilerin gene! olarak tanm, bahce isleri ve sarapcilrk mesleklerinde calisuklan goriilmekle beraber, biiyiik bir grup Asurinin ise daha cok entelektuel tabakayi olusturdugu ve devletin cesitli birimlerinde gorev aldrklan saptanrrustrr, Ermenistan'da devlet islerinde de gorev alan Asurilerin bu yoniinun diger azrnliklardan farkli olarak topluma entegre olduklanru gostermesi bakinundan dikkat cekici oldugunu soylernek miimkiindiir. Asurilerin yakm donernde karsilastrklan temel sorun iilkedeki diger etnik azinhklar gibi basta issizlik ve egitim problemidir. Aynca saghk, sosyal ve kiiltiirel alanlardaki kisitlamalarla da karst karsiya kalan Asurilerin siyasi alanda da resmi bir temsilcileri bulunmamaktadir, 25 Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, "The Ethnic Minorities of Armenia", http://www.osce.org/ docu- ments/oy/2002/011 148_en.pdf, s. 5. Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 Y.1!c!!z.Q.~YEGi..BQ~.Kq~ . Asuri cocuklan Ermenistan'daki resmi okullarda secrneli ders olarak Asur dilini ogrenebilmektedir ancak bu derslerin belirli saatlerle sirurlandmlrrus olrnasi soz konusu dilin ogrenilmesini oldukca zorlasurrnaktadir, Buna karsm neredeyse iilkedeki tum Asuri toplulugunun Ermenice ve Ruscayr akicr bir sekilde kullanabildigini soylernek mumkundiir, Asuriler iilkede resmi tek sosyal ve kiilturel faaliyet olarak ancak Ermenistan Cumhuriyeti Milli Egitim Bakaru'run izniyle, Erivan Devlet Universitesi'nin Dogu Bilimleri Bdliimii adi alnnda bir araya getirdikleri toplannlarda ger<;:ekle§tirebilmektedirler. Ermenistan'da diger etnik azmliklardan farkli olarak Asuriler ile Ermeniler arasinda evliliklerin gerceklestigi ve her iki toplumda da bu tiir evliliklere kar§l herhangi bir negatif tutumun olmadigr da gorulmektedir. Bu tiir evliliklerin olusumunda, Diasporadaki Ermeni-Asuri yakinlasmasmm onernli bir etkisinin oldugu dusunulmektedir. Bir diger neden ise, Ermenilerin diger etnik gruplara oranla Asurileri daima kendilerine daha yakin goriiyor olmalanndan kaynaklanmaktadir, Bu yakinlrgin onemli nedenleri arasmda ise tarihte ortaya cikan <;:ogu Ermeni ayaklanmalannda Asurilerin Ermenilerin yaninda yer almis olmalan gelmektedir. 26 Yunanhlar Transkafkasya'dalU Yunanlrlann ge<;:mi§i M. O. 1. ve 2. yiizyillarda baslayan ve 13. yiizyila kadar devam eden go<;:dalgasina dayanrnakradir, Ancak Ermenistan'daki Yunanli niifusunun cekirdegini ise Ermenistan'a 18. yiizyilda gelen maden iscileri olusturrnustur, Bu donernde aralannda Turkiye'nin de bulundugu ulkelerden Ermenistan' a gelen Yunanh maden iscilerinin ilk goclerinin ekonomik nedenlerle oldugu anlasilrnaktadir, Errnenistan'daki Yunanlilar Eski Yunan dilinin uzanusi olan Pontus dilinin bir dialektigini kullanrnaktadirlar, Errnenistan'daki tum Yunanlilar, hem Ermenice hem de Rusca dillerini akici bir sekilde kullanmaktadir, Bugiin Ermenistan'daki Yunanlr niifusu yaklasrk olarak 6000 civanndadir ve <;:ogunlukla Erivan, Alaverdi, Lori, Noyemberian ve Gumru'de yasamaktadirlar, Yunanlilann Ermenistan'da calisuklan temel alanlar arasinda tanm, bahcecilik ve el sanatlan gelmektedir. ~ehirdeki Yunanh nufus ise <;:ogunlukla bakir endiistrisinde faaliyet gostermektedir. Aynca diger azinhklardan farkli olarak yonetimde 26 Garnik Asatryan ve Victoria Arakelova, "The Ethnic Minorities".", s. 6, 236 1 Ermeni Ara~tlrmalan 2006, SaYI 23-24 .......................................... ~~~~.ni.~ta~,,!n. ~e.m.og.rafi.k .Yapl~l.v~.E.rm.en.ist.an~ d.~.A.~I.~I.I~.I~.~ de yer alan Yunanhlann, daha cok Pontus adr alunda cesitli sivil toplum orgutleri kurduklari ve yonetim tarafindan desteklendikleri goriilmektcdir. Ermenistan'daki Yunan aZlllhgllllll da Asuriler gibi yonetimle iyi ilisikler icinde oldugu gorulmektedir. Bunun nedeni ise Asurilere oranla daha buyuk bir Turk du~manhgl tasiyan Yunanhlann Ermeni yonetimi tarafindan daha cok desteklenmesinden kaynaklanmaktadir. Nitekirn aym destegin karsihkli olarak Yunanistan'daki Ermeni azmligma gosterildigi de bilinmektedir, Giircruer Gurculer tarihi ge<;:mi~lerinedeniyle Ermenilerle daima yakin bir iliski icerisinde olmuslardir, Ermenilerle Gurculerin ortak tarihlerindeki karmastkliktan farkli olarak, Guney Kafkasya'daki bu iki yerli millet kulturel ve bolgesel ozellikler bakirrundan benzerlik gosterirler. Gunumuzde Ermenistan'da Gurciilerin sadece Erivan ve civannda yasadiklan ve nufuslarmin mektedir, 100 civannda oldugu tahmin edil- Aynca genellikle iilkedeki bu kuciik Gurcu grubunun entelektiiellerden olustugu yonetim tarafmdan pek de desteklenmedikleri bilinrnektedir, Olkede Gurcii azrnlrklarla Ermeniler arasmda evliliklerinin de oldugu ve bu grubun herhangi bir go<;:dalgasi yasamadrgi ve buradaki edilmektedir, niifusun daha cok ticaretle ge<;:indigi tahmin Yahudiler Transkafkasya'ya Yahudilerin gelis tarihleri M.O. 3. ve 4. yiizyillara dayanrnaktadir, Ozellilde Rus-han savaslanrnn ardindan 19. yiizyildan itibaren Rusya'nm da Ermenilere destek vermesiyle birlikte han'm Urumiye ve Salmast bolgelerinden Ermenistan' a Yahudi go<;:uolmustur, iran'dan go<;:eden Yahudiler daha cok Kurt Yahudilerinin alt etnik gruplanm olusturrnakta ve Asurca dilini kullanmaktaydilar, 1897 yilmda yapilan bir niifus saylmma gore Erivan'daki Kurt Yahudi niifusu 924 olarak hesaplanmisur." Soz konusu donernde Yahudilerin kendilerine ait bir sinagoglannm varligmdan da bahsedilmektedir. Gunumuzde Ermenistan'daki 27 Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, "The Ethnic Minorities of Armenia", http://www.osce.org/documenrsloy/2002/01/148_en.pdf, s. 9. Ermeni Arasnrrnalan 2006, SaYI 23-24 Y,il9!Z,D,E\lEGi, ,~q?,~!J~,,,,, , "" "" ,., ,,, "",.' """. " Yahudi niifusu koleen itibariyle net olmamakla niifus sayimmda 676 olarak kaydedilmistir, birlikte, ,", ,., ,.., , ,., 1989 yrlinda yapilan bir Sayisal olarak onernli bir niifusa sahip olmayan Yahudilerin yaklasik olarak bilimsel alanlarda <;:all§tlglsaptanrrusnr. Daha cok baskent Erivan ve cevresinde ya§ayan Yahudilerle Ermeniler arasmda evliliklerinde gerceklestigi gorulmektedir. 100' e yakrrurun Ermenistan'da Kiirtler Kafkasya'da Kiirtler 10. yuzyildan itibaren goriilmeye baslanmis ve bu donemde Kiirtlerin Kafkasya'ya verimli topraklan kestetmek amaciyla go<;:ettikleri kaydedilmistir." Giiniimiizde Ermenistan'da daha cok Azerbaycan'la sirur olan bolgelerde Kiirtler yasamakta ve Karabag savasiyla birlikte ulkedeki Azeri Tiirk nufusu gibi Kiirtlerin de niifusu hrzla azalma gostermektedir. Her ne kadar Errneni kaynaklan soz konusu azalmayi, Kiirtlerle Azeriler arasmda yapilan evlilikler ve kiilnirel benzerlikler nedeniyle yapilan go<;:lerebaglasa da, aslmda bu azalmanm Karabag savasiyla dogrudan bagiantrli oldugu bilinmektedir. Giiniimiizde Ermenistan'da ozellikle Kiirt entelektiiellerinin daha cok sehirlerde ya§adigi diger Kiirt nufusunun ise koylerde yasamlanru siirdiirdiigii bilinmektedir, Koylerde ya§ayan Kiirt niifus Ermenistan'daki diger bir cok etnik grup gibi tanm ve hayvancrlikla ugrasmakra, sehirdeki entelektueller ise daha cok rniihendis, avukat, doktor ve cesitli bilim alanlannda gorev almaktadirlar. Sovyet done minden itibaren yaymlamaya basladiklan "Ria Taza" -"Yeni Yol" isimli bir gazetelerinin yam sira, Kiirtce yaym yap an bir radyolan da bulunan Ermenistan'daki Kiirtlerin temel sorunlan arasmda egitim ilk srrada yer alrnaktadir. Diger etnik gruplann egitimi icin herhangi bir girisimde bulunmayan Errnenistan yonetiminin son donernde UNICEF'in de destegiyle iilkedeki Kurt azmlik icin okul kitaplarmin hazirlanmasi icin bazi calismalar ba§lattlgi gorulmektedir. Ermenistan Birlesik Yazarlar Birligi departrnanmda da Kurt Yazarlar birligi adr altmda bir birimin olusumunu destekleyen Ermenistan yonetiminin, son donernlerde Kiirt dilinin problemlerinin coziimuyle yakmdan ilgilendig], Erivan Devlet Universitesinde Kurt dili, tarihi, edebiyan vb. konular iizerine bir cok arasnrmalann yapilmasiru destekledigi bilinmektedir. 28 Lokman L Meho, "The Kurds and Kurdistan: A General Background", Kurdish Culture and Society http:// www.slis.indiana.edu/faculty/meho/ meho-bibliography-200 I.pdf 2381 Ermeni Ara~tlrmalan 2006, SaYI23·24 .......................................... ~rl1l~.ni.stan.'ln. ~e.m.owa~i.~.Yapls~ .~~.E.rm.en.is.t~n:d.~ .~.~I~I.lk.la.r Ermenistan'daki bazi otoritelerin buradaki Kiirt azinligm Tiirkiye'yi destekledigi iddiasiyla zaman zaman Kiirt azinliga kotii muamelelerde bulundugu ve burada zaten zor kosullar altmda ya§amaya calisan Kiirt niitusunun hayadannm daha da zorlasnnldrgi bilinrnektedir." Oyleki ekonomik durumu iyi olan bir cok Kiirt azmhgm soz konusu baskilar nedeniyle Ermenistan'i terk ettigi, kalan niifusun ise ekonomik nedenlerle herhangi bir yere gidemedikleri ve koylerde ya§adiklan goriilmektedir. Ermenistan'da diger bir cok azinhk toplulugu gibi kendilerine ait okullan 01mayan Kiirt azinlrgm Ermeniceyi zorunlu ders olarak aldlgl ve sadece bazi okullarda secrneli ders olarak Kiirtcenin Kirmanci lehcesini ogrenebildigi anlasilmakradir." Ermenistan'm Karabag'r i§galiyle baslayan siirecte 1990'h yillarda bazr Errneni milliyetcileri iilkedeki Yezidi Kiirt ve Musliiman Kurt niifusunun birbirinden farkh oldugu iddiasiru ortaya atrrus ve bu yolla iki topluluk arasmda problem ya§anmasma neden olmustur." Bilincli olarak yapilan bu ayn§tIrmaya diger etnik gruplarda da rastlamak miimkiindiir, Soz konusu iddiayla birlikte Ermenistan'da ya§ayan Miisliirnan Kiirtlerle Yezidi Kiirtler arasinda cekisrneler yapnml§ ve bu sorun daha ileri boyutlara gotiiriilmii§tiir. Oyleki arnk "Ermenistan'da ya§ayan turn Miisluman Kiirtlerin 1915-1918 yillan arasmda Tiirklerle i§birligi yaptIgl ve Ermenilere soykmm uyguladig;" konulan giindeme getirilmi§ ve bu nedenle Yezidi Kiirtlerin Miisluman Kurtlerden aynsnnlmasi geregi iizerinde durulmaya baslanmisnr, Bu iddialarla birlikte toplumda giderek Miisliiman Kiirtlere yonelik nefret artrrus ve Yezidi Kiirtlerin Miisliiman Kiirtlerden net bir sekilde aynstmlmasi saglanml~ ve burada ya~ayan Miisliiman Kiirtler siirgiin edilmeye baslanmisnr, Ulkede Miisliiman Kurt niifusunun yok edilmesinin ardmdan simdi de hedef tahtasmda Yezidi Kiirtler goriilmektedir. 29 The Situation of the Yezidis in Armenia, http://www.findarticles.com/p/articleslmi~mOSBM/is~ ai~111381 0090 441 30 Gamik Asatryan and Victoria Arakelova, "The Ethnic Minorities of Armenia", http://www.osce.org/documentsl oy/2002/0 1I148_en.pdf, s. 13, 31 The Office of Research and Analysis of the Armenian Assembly of America, "Kurds in Armenia", Kurdish Life, jlk Bahar 1995, http://www.xs4all.nll-tanklkurdish/htdocs/lib/armen.html Ermeni Ara~tlrmalan 2006, SaYI 23-24 Y.I!~lz.Q.~Y~Gi..~QZ.K!J~ . Almanlar Transkafkasya'daki Almanlann gecrnisi 1817-1819 yrllanna dayanmaktadrr, Bu donernde Wurthenberg tarafmdan esinlenilen diinyamn sonunun Agn Dagmm eteklerinin oldugunu diisunen bir grup Alman bu donernde ilk kez bu topraklara adim atrrusnr, Daha soma cesitli milletlerden topluluklann bolgeye geldigi siralarda soz konusu uluslarla birlikte Almanlar da buraya gelmisierdir, Giiniimiizde Ermenistan'da sadece Almanlann ya§adlgl bir bolge olmamakla beraber, bir cok Almamn Erivan'da, diger kisrrunm ise Vanadzor, Giimrii, Armavir, Abovyan, Garni gibi sehirlerde yasadiklarr saptanrrustrr, Yine Almanlannda sehirlerde ya§ayan krsrru diger etnik gruplar gibi entelektuel srrufta yer alrnakta, koyde ya§ayan grup ise ciftcilikle ugra§maktadlf. Ermenistan'daki bir cok Alman daha cok Rusca konusmakradir, Devlet okullannda yabanci dil olarak Almanca ders alma hakkma sahip olan Alman azinhgm, dilleriyle ilgili problemlerinin daha cok ekonomik nedenlere bagh oldugu gorulmektedir. Polonyalilar Ermenistan'daki Polonyahlann tarihi gec;:mi§i 19. yiizyila dayanmaktadir, Bu donernde Rus ordulannda gorev almak icin Transkafkasya'ya gelen Polonyahlann, bir krsrrurun buralarda aile kurrnasryla birlikte burada ya§amaya baslarruslardir.F Birinci Diinya Savasi yrllannda savas nedeniyle de bir cok Polonyalinm bolgeye geldigi bilinmektedir. Aynca eski sosyalist sistem icerisinde de bazr Polonyalilar Erivan' a gelmek zorunda birakilrms ve burada Ermenilerle yapilan evlilikler sonucu buraya yerlesrnislerdir, Son donernlerde ise, Ermenistan'dan Polonya'ya giden Ermenilerin evlilik yoluyla Polonyalilan iddialarda bulunmaktadir, Ermenistan' a getirdikleri yoniinde Sovyet donerninde Ermenistan' a daha cok calisma amacli gelen Polonyalilann, giiniimiizde Ermenistan her halkin ana dilini, ktiltiirunu, sananru koruyup gelistirmesi gerekliligi iizerinde durrnaktadrr. Bu amacla baskent Erivan'da bu tiir sosyal faaliyetlerini yiiriitmek icin bir ofis acrruslardrr, 32 Garnik Asatryan and Victoria Arakelova, "The Ethnic Minorities of Armenia", http://www.osce.org/documentsl oy/2002/0 1I148_en.pdf, s. 15 240 I Ermeni Ara~tlrmalan 2006, SaYI 23-24 Polonyahlann Ermenistan'daki temel sorunlan daglmk hal de ya§lyor olmalandir, Ermenistan'daki Kiirtler gibi tek bir bolgede yogunla§maml§ olmalan, bir araya gelmelerini zorlasurarak orgiidenmelerini engellemektedir. Ermenistan'daki Polonyalr niifusu onemsiz olmakla beraber net bir rakamdan bahsetmek miirnkiin degildir, Daha cok sehirlerde ya§ayan Polonyalilar, Erivan, Giirnrii, Spitak, Vanadzor ve Ecmiadzin gibi sehirlerde yasamaktadirlar, Buradaki Polonyahlar genellikle Rusca konusrnakla beraber bircogu akici bir Ermenice de konusabilmektedir, Ermenistan'da Polonyalilann herhangi bir hakki yoktur ve son birkac yiizyilda Polonyalilarm kulnirlerine ilginin arttlgl soylenmektedir. Ulkedeki Polonyalilann <;ogu entelektiiel sinrhru olusturmakta ve egitim, hukuk, miizik ve miihendislik alanlannda gorev almaktadirlar. Ermenilerle evlilikler yapan Polonyalrlann go<; oranlan ise oldukca diisiiknir, Ermenistan'daki diger etnik gruplar icerisinde ozellikle Kiirtlerle iyi iliskiler icinde olan Polonyalilar, burada ya§ayan diger gruplarla iliskilerin geli§tirilmesine onern vermekte ve bu yolla tiim azinhklann sorunlanrun ortak yolla cozulebileceg; inancim tasunaktadtrlar, Erivan'da kurduklan bir ofiste Polon dili kurslan ve Polon kiiltiiriine yonelik cesitli etkinlikler yapan Polonyalilann bir de "Poki Miserni" adiyla cikarrnrs 01duklan iic ayhk bir dergileri bulunrnaktadrr, Ruslar Ermenistan'da yogun olarak bulunan bir diger etnik grup da Ruslar'dir, Ermenistan'daki toplum yaplSll1a diger etnik gruplara oranla daha uyumlu olan Ruslar, Ermenistan'a 19. yiizyrldan itibaren gelmi§lerdir. Soz konusu donernde Rus niifusunun buraya gelmesinin temel nedenleri arasinda, buradaki nufusun Ruslasunlmasi politikalan ilk sirada yer almaktadir. Ozellikle Soguk Savas doneminde artan Rus niifusu, 1970 yilmda yapilan bir saylma gore 70.000'e ulasrrusnr, Sovyetler Birliginin dagtlma siireciyle birlikte Ermenistan'daki Rus aZll1hgll1 da, basta ekonomik nedenler olmak iizere buradan, Rusya'ya go<;etmeye ba§ladlgl ve niifusun 51.000' e dii§tiigii saptanml§tlr. Ciiniimiizde soz konusu go<;lerin halen devam ettigi bilinmekle beraber, iilkede yaklasik olarak 8.000 kisilik bir Rus azinliginm varligmdan soz etrnek miimkundiir, Ermeni Arastlrmalan 2006, Say I 23-24 Y.I!cj!?Q.~Y~Gi ..Bq~.~!J~ Ermenistan'daki iyi oldugu . Rus azrnlrgmm statiilerinin goriilmektedir. Bilindigi diger etnik gruplara oranla daha gibi giiniimiizde hal en Ermenistan'da Dili ve Rusca egitim oldukca yaygm bir sekilde faaliyet gostermektedir. basm alaninda da <;:ogunlukla eski resmi dil olan Ruscanin, donernlerde,- Ermenistan'da ve Rus Dili ve Edebiyan Aynca son kurulan ve Rusca egitim veren Slav Universitesi'nin bolurnlerinin Briusov Dil Universitesi'nin Aynca radyo ve televizyon da halen yogun bir sekilde kullamldigr bilinmektedir. programlannda Rus kuruldugu de bu konularda Erivan Devlet Universitesi ile oldukca yogun bir caba icinde 01- duklan da saptanml§tlr. Sonne olarak, Ermenistan'daki hangi bir sorunla Rus azmhgin diger etnik gruplara oranla her- karsilasmadrklanru soylemek rniimkiindiir, Kendi dillerinde egitim hakkma sahip olan Rus azmhgl kendi dillerini ve kendi kulturlerini ma ve devam ettirme konulannda da yonetimle koru- onernli bir sorun yasamamakta- dirlar. Ukraynahlar Bir diger etnik grup olan Ukraynalilar Ruslar anlamma muhendisler, van, Cumru miimkiindiir, Bugiin Eri- ya§ayan Ukraynalilar milliyetci bir tutum sergilemektedirler. diasporasi olusturrnayr sini amaclayan kurslann ve Ukraynaca amaclayan azm- Bu aziniigrn yaklasik yansl bir onceki nesil gibi doktor, iktisatcr ve hukukcu Ermenistan'da Kiiciik (bilim adamlan, egitimciler, vb.) siirulmesi ile gerceklesrnistir. ve Vanadzor gibi kentlerde yaklasik 8300 kisilik bir Ukraynali hgmdan bahsetmek miihendis, "Malorossy" Ermenistan' a ilk Ukraynalr Ukraynali entelektuellerin go<;:leriSovyetler Birligi donerninde doktorlar, icin Ermeniler gelen bir kelime kullanmaktadirlar, olarak calrsmaktadirlar, diger etnik azmliklara oranla son derece Bu yolla Ermenistan'da aktif bir Ukrayna grup bu nedenle, Ukrayna dilinin ogretilme- acilmasr icin buyiik caba sarf etmistir, Aynca Ermenice olarak <;:iftdilli hazirlanan "Dnipro" adli bir gazetede cikarmakta- dirlar, Molokanlar (Malakanlar) Rus kokenli bir azmlik grubu olan Molokanlar li bir konuma 2421 Ermeni Ara~tlrmalan 2006, SaYI 23-24 ve sosyal yaplya sahiptirler. diger etnik gruplardan 17. yuzyildan fark- itibaren Rus-Ortodoks ........................................... ~~~~.ni.sta~.'!~. ~~.'!1.?W~fi.k .Y~.plsl.v~.~r.'!1.~n.is.ta~:d.a :~.~I.~hk.I~.r Kilisesi'nden aynlarr" ve Kirrm, Orta Asya, Sibirya ve Transkafkasya gibi cevre bolgelerine siiriilen Molokanlar, giiniimiizde Ermenistan'in Erivan ve Sevan Kentlerinde yasamaktadirlar, Yaklasik olarak 5000 kisilik bir niifusa sahip olan bu grup, daha cok koylerde ve disanya kapali bir ya§am tam surdiirmektedir. Ermenistan'm baglmslzhgml ilan ettigi yillarda 12.000 niifusa Molokanlar'm giiniimiizdeki niifusunun UNICEF tarafmdan yapilan da 5.000 oldugu saptanrrusur.t" Her ne kadar Ermenistan yonetimi su nufusun azalma nedenini goce baglasa da, aslmda bunu dogrudan azinhk politikalan ile baglanulandll'mak miimkundur, sahip olan bir sapmsoz konuyonetimin Kendi kiiltiirel ozelliklerini giiniimiizde halen devam ettirmekte olan Molokanlar, daha cok tanm ve el sanadan gibi islerde cahsrnaktaydilar, Ancak Sovyetler Birligi doneminde topraklan da ellerinden alman Molokanlar, sehirlere goc,: etmek zorunda kalmislardir, Son derece ilginc geleneklere sahip olan Molokanlann Ermenistan'da karsilasnklan en buyuk sorun iilkedeki sosyal yaplya entegre olarnamalandrr, Zorunlu egitim dismda cocuklanrun Ermeni okullannda egitim gormesine karst olan Molokanlar toplumdan izole bir ya§am surdiirmektedirler, Aynca ulkede herhangi onernli bir gorevde yer almayan bu grubun resmi diizeyde bir temsilcileri de bulunmamaktadir, Giiniimiizde Ermenistan'da, Molokanlar Ermenice yerine sadece Rusca ile iletisimlerini saglamaktadlrlar. Diger Etnik Gruplar Yukanda deginilen etnik gruplar dismda Ermenistan'daki ya§ayan diger azrnhk gruplannm bagh olduklan herhangi bir organizasyon bulunmamaktadir, Aym zamanda herhangi bir resmi temsilcileri de olmayan soz konusu azmliklann karsrlasuklan en biiyiik so run kendilerine diger biiyuk azmlik gruplan icerisinde yer aramak zorunda kalmalandir, Bu gruplardan biri olan Beyaz Ruslann Ermenistan'daki nufuslan 160 olarak kaydedilmis ve bu grub un iilkedeki Rus azinhk ile biitiinle§tigi goriilmektedir. Etnik koken olarak Ruslara yakm olmalan nedeniyle, cok iyi derecede Rusca konusabilen Beyaz Ruslann yam sira daha bir cok grub un bu sekilde kendi kirnliklerinin yerine diger etnik gruplar icerisinde eridigini soylernek mumkundiir, 33 Onnik Krikorian, "Educating Minority Children", http://www.unicef.org/armenialreallives_2345.html, s. 2. 34 Onnik Krikorian, "Educating Minority Children ... ", s. 2. Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23·24 Y.I!c;l!?Q.EY~Gi..~Q~.~!J~ Ermenistan'da diger etnik gruplar icerisinde sayabilecegirniz azrnliklar arasinda Lirvanyalilar, Orta Asyalrlar, Tatarlar, Iranlilar, Hintliler, Mganlar ve Araplan saym~ miimkiindur, Sonne Goriildiigii gibi giiniimiizde, Ermenistan'da bir cok etnik azmligm ya§adlgllll ve soz konusu azrnliklann iilkenin sosyal yaplSlna zenginlik katugrru soylernek miimkiindiir, Ancak burada ya§ayan azmliklann gerek siyasi ve ekonomik, gerekse sosyal alandaki yasarnlan incelendiginde yonetimin bu gruplann geli§imi icin herhangi bir caba sarf etmedigi goriilmektedir. Ulkedeki Rus azllllrglll disinda neredeyse diger turn etnik aZllllrglll egitim, saglik, kiiltiirel ve daha bir cok konuda sorunlarla kar§lla§tlgl saptanml§tlr. Agustos 2001 'de, Uluslararasr Azinhklann Korunmasi ve Avrupa Konvansiyonu'nun uygulanmasrna iliskin bir konferans icin Ermenistan'da toplanan Avrupa Giivenlik ve i§birligi Teskilan (AGiK), iclerinde anayasanlll Avrupa Konvansiyonu ve azinliklann devlet islerine kaulmalanna iliskin uluslararasi diger normlara gore degistirilmesini ongoren bir teklifde bulunarak bir dizi oneriler yaymlarruslardir, Konferansin etkilerinin minimal diizeyde kalrnis olmasiyla beraber, Ermenistan Cumhuriyeti 2002 yilmda Birlesrnis Milletler Irksal Aynmciligm Onlenmesi Komisyonu'na verdigi raporda kendisini tek irkin ya§adigi bir iilke olarak gostererek ulkedeki %3'liik aZllllrglll varligrru ve katkilanru da gormezden gelmi§tir. Ermenilerin iilkelerini homojen olarak gormeleri bir dilekten cok bir kehanete benzemektedir. Ulusal azinliklann temsilcilerinin korkusu ise bu kehanetin kendi kendine ger<;:ekle§mesidir.35 Avrupa Irkcilik ve Ho§goriisiizliigii Onleme Komisyonunun (The European Commission against Racism and Intolerance (ECRI) ), 13 Subat 2007 tarihli raporuna gore36 Ermenistan'da en fazla Irkcilikla karst karsrya kalan etnik grubun Yezidiler oldugu acrklanrmsur, Yine aym raporda Ermenistan yonerimine yonelik bazi elestirilere de yer verilmis ve buna gore mevcut yonetimin hukuki bakimdan turn etnik gruplann Ermeni vatandaslan ile esit haklara sahip olmalan icin bazr diizenlemelerin yapilmasr geregi vurgulanrrusnr, 35 Ian S. McIntosh, "A Conditional Coexistence: Yezidiin Armenia", Cultural Survival Quarterly, Issue 27.1, March, 2003, s.l. 36 The European Commission against Racism and Intolerance Report (ECRI), "Draft Law on National Minorities" , http://www.coe.int/t/ e/human_rightsl ecril l-ecri/z-country-by-country _approach/armenia/armenia_cbc_ 3.asp#P 119_11004 Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 . Yine ECRI raporunda deginilen bir diger husus da, iilkedeki azinliklara politik alanlarda bazi haklann verilmesi ve parlamemoda onlann sorunlannm da dile getirilebilmesi icin azmlik temsilcilerinin olusturulmasi olrnustur, Ermenistan yonetimine bir diger elesriri de, 2006 yilmda gelrnistir. UNICEF temsilcisi Sheldon Yett, Ermenistan'daki de Kurt ve Yezidi cocuklannin egitimi icin Ermenistan Milli yapugl goriismede, yonetimin azmhklann kendi dillerinde caba goscermesi gereginin alum cizrnistir." UNICEF tarafmdan azinliklann ozellikle Egitim Bakanhgl ile egitim almalan icin Siyasi alanda da soz hakki tanmmayan azinliklarm 2005 yihnda Demokrasi, Insan Haklan ve 1~c;:iOfisi tarafmdan yayrmlanan raporuna gore, Ermenistan yonetiminin ne kabinesinde ne de Parlamentosunda herhangi bir temsilcilerinin bulunmamasi elestirilmis ve bu konuda yonetimin aktif bir rol almasi geregi vur- gulannusnr. 38 Ermenistan cografyasinda yaFml~ Azeri Tiirkleri gibi toplumlann bugiin Ermenistan'da ya~amadlgl ve ulkenin hizla mevcut diger etnik gruplan da asimiIe etme cabasi nedeniyle, iilkenin azmlik niifusunun hizla kiiculmekre oldugu gorulmektedir; Ancak Ermenistan yonetiminin ne uluslar arasi kuruluslarin uyanlanru dikkate aldlgl ne de kendi ulkesinin kiiltiirel zenginligi olan azmhklann nufusunun hda azalmasiru onernsedigi anlasilmaktadir. Egitim alanmda karstlasilan temel sorun, soz konusu topluluklann kendi dillerinde egitim alamamalan ve kendi dillerinde yaym yapamamalan ilk sirada yer almaktadrr, Kulturel alanda da siirekli alt etnik gruplara aynsunlan azmliklann bu yolla kendi aralannda bolunmelerlnin saglandlgl goriilmektedir. Aynca dikkat cekici bir diger husus da, Ermenistan yonetiminin iyi iliskiler icinde oldugu Rusya vb. kokenli azinliklann digerlerine oranla daha iyi ya~am kosullanna sahip olduklandu. Ermenistan yonetiminin azrnlik politikalannm ise genel olarak, ulkedeki azinhklan toplumdan izole etmeye yonelik oldugunu soylernek mumkiinduro Ermenistan niifusunun homojen bir yaplYa sahip olmarnasr da bunun bir diger kanrtidir, Bu nedenle Ermenistan'daki azmliklann c;:ogunun egitim, kiiltiir ve ekonomik problemlerle karst karsiya oldugu goriilmektedir. 37 UNICEF, Goverment of Armenia Promote Education for Minority Children, php'breve44 http://www.fravahr.org/spip. 38 Country Reports on Human Rights Practices Released by the Bureau of Democracy, Human Rights and Labor, http://www.state.gov/g/drllrls/hrrpt/2004/41668.htm Ermeni Arastlrmalan 2006, SaYI 23-24 245 Y!!<!!?Q.~Y~Gi..Bq?KLJ~ Ozellikle Tiirkiye ile olan iliskiler soz konusu oldugunda, Tiirkiye' nin azinliklara yonelik uygulamalanna elestirilerde bulunan Ermenistan hiikiirnetinin, kendi politikalannda azinhklan yok saymasi ve azinliklann kendi dillerinde egitim hakkmin srrurli olmasr oldukca dusundurucudur, Aynca gectigimiz giinlerde, dort Yezidinin kendilerini yakmalan ile sonuclanan olaydan da anla§lldlgl gibi, mevcut Ermenistan hukiimetinin tiim azrnlrklara yonelik tutumunun aynmct bir temele dayandlgl goriilmektedir. Nitekim Ermenistan'da faaliyet gosteren Ermeni Ariler Birligi tarafindan sik sik iilkede ya§ayan Yezidiler aleyhine aciklamalann yapilmasi ve bu azinliklann iilkeyi terk etmesi gerektigini belirtrneleri de bunun bir baska kanrndrr, Sonuc olarak, Ermenistan yonetiminin rakip olabilecek guclii etnik gruplann siiriilmesini ve yok edilmesini sagladlgllll, iilkede yalmz folklorik diizeyde azinlrk gruplanmn kalmasina ragmen burada kalanlan da kabullenmeyerek hayan onlar icin cekilmez kildigrru ve onlan goc etmeye zorladigiru soylernek rnumkundiir, 246/ r • Ermeni Ara~tlrmalan 2006, SaYI 23-24 .
Benzer belgeler
BIRINflLIGI `:1 - Katharina Mommsen
Goethe'nin haneden soy'urtdan olan ailesinin mrinferit qahsiyetleri arasmda bilhassa Biiyiik Carl enteresandrr; giinkti Awupa'run Hrristiyan Kayseri
TKÇS ve Uygulama İçin Kılavuz İlkeler (Madde 5.3, 8, 11, 13)
düzeyde tütün kontrolü için, mevcut ve tasarlanan tütün kontrolü faaliyetlerine bağlı olarak
yeterli mali ve teknik kaynağa ihtiyaç duyduklarını kabul ederek,
Recognizing the need to develop approp...