docseher duası`nın
download 
Şikayet Transkript
seher duası`nın
SEHER DUASI'NIN ŞERHİ İMAM HUMEYNİ (r.a) MÜTERCİM: NURİ DÖNMEZ 1 Yayınevi: İmam Humeyni’nin (r.a) Eserlerini Düzenleme ve Yayımlama Kurumu Orijinal adı: Şerh-i Dua-i Sehar Mütercim: Nuri DÖNMEZ Yazar: Üstat İmam Humeyni (r.a) Dizgi, İç düzen: Ümit Usta Baskı tarihi: Eylül, 2007 Tiraj: 2000 Adet Değeri: 20000 Riyal Ebat: Roman boyu Tel: (0098-21) 22290191-5 Fax: 22290478 E-mail: [email protected] Website: http://www.imam-khomeini.org MÜTERCİMİN ÖNSÖZÜ.......................................................................................................... 6 İMAM HUMEYNİ’NİN (r.a) HAYATI...................................................................................... 9 Yazarın Önsözü ........................................................................................................................ 12 Bu Kitabın Telif Sebebi ............................................................................................................ 13 İnsanın Tüm Âlemleri Kapsayıcılığı ......................................................................................... 14 Duaların Genelinin ‘Allahumme’ İle Başlamasının Sırrı Hakkında ........................................... 16 Dualarda Ben Demek İnsanın Zat Olarak Muhtaç Olmasıyla Çelişkisi Yoktur .......................... 16 Dua Etmenin Desturu ............................................................................................................... 17 İhlâsın Hakikati Hakkında ........................................................................................................ 17 Peygamberlerin Şeyhi Hazreti İbrahim’in (a.s) Yöntemi ........................................................... 19 Salikin Duası Müşahedelerine Bağlıdır ..................................................................................... 21 Salikin Hazreti Hakkı En Güzel Şekilde Müşahede Etmesinin Niteliği ..................................... 22 Mutlak Meşiyyet Makamına Kadar Salikin Tedrici İlerlemesi .................................................. 23 Salikin Tecellilerin Eşit Olduğu Makama Ulaşması .................................................................. 24 Varlığın Güzelliği ve Nuru Kuvvetiyle Orantılıdır .................................................................... 24 2 Varlık Ne Kadar Halis Olursa O Kadar Güzel Olur ................................................................... 25 Cemal ve Kemal Olan Her Şey Yüce Allah’a Aittir .................................................................. 26 AYDINLATMA ....................................................................................................................... 27 Güzellik ve Cemalin Farkı Hakkında ........................................................................................ 27 Harflerin İrfani Manası ............................................................................................................. 27 Celal ve Cemal Sıfatlarının Aralarındaki Fark .......................................................................... 28 Aklın Meşiyyet İle Bir Olması .................................................................................................. 28 Varlık Her Ne Kadar Besit Olursa İhatası Daha Fazla Olur ....................................................... 29 Ahiret Âleminde Çoklukların Birbirlerini Engellemeleri Yoktur ............................................... 29 İlahi Makam Karşılıklı Sıfatları Kendisinde Toplar................................................................... 30 AYDINLATMA ....................................................................................................................... 31 Velilerin Kalplerinin Farklılığı Tecellilerine Göredir ................................................................ 31 İlahi Azamet ve Saltanatın Yüce Allah’a Ait Olması ................................................................ 33 Acaba Azim İsmi Zat Mı Sıfat Mı Yoksa Fiillerin Mi İsimlerindendir?..................................... 35 İlahi Fiilin Azameti Hakkında ................................................................................................... 35 Nurun Hissi Nurlarla Sınırlı Olmaması Hakkında ..................................................................... 37 Nurların Kaynağı ve Vacip Nur ................................................................................................ 38 NUR ......................................................................................................................................... 39 Şeyh Muhyiddin Arabi’ye Mensub Olan Sözün Nakli ............................................................... 39 Rahmani Rahmet ve Rahimi Rahmet Arasındaki Fark .............................................................. 41 Zati ve Fiili Olan Rahmani ve Rahimi Olma ............................................................................. 42 Rahman, Rahim ve Hamdın Besmele ve Fatiha’daki Çeşitli Manaları ....................................... 42 Uyarma ve İtiraz ....................................................................................................................... 44 Rahman ve Rahim İsminin Mertebesi Hakkında ....................................................................... 44 Büyük Arif Mirza Cevad Meliki’nin (k.s) Nazarında Hak Teala’nın Rahman ve Rahim Oluşu . 45 Yazarın Nazarında Hak Teala’nın Rahman ve Rahim Oluşu ve Zikredilen Arifin Sözünün Tashihi ..................................................................................................................................... 45 Rahmetin Geniş ve Daha Geniş Oluşu ...................................................................................... 46 Tekvini Kitap ve Onun Kelimeleri Hakkında ............................................................................ 48 AYDINLATMA VE AÇIKLAMA ........................................................................................... 50 Kamil ve Mükemmel Olan Kelimenin Manası Hakkında .......................................................... 50 Kamil İnsan Allah’ın En Mükemmel Kelimelerindendir ........................................................... 50 İnsan, İniş ve Çıkış Yayında ..................................................................................................... 51 Örnek Verme ............................................................................................................................ 52 İlahi Kitabın Manası ................................................................................................................. 52 Müjde ......................................................................................... Error! Bookmark not defined. Molla Sadra’nın Görüşünde İlahi Kitabın İnişi .......................................................................... 53 Yazarın Tekvini Kitabın İnişi Hakkındaki Görüşü .................................................................... 54 Nur Hakkında Bir Söz .............................................................................................................. 55 Tekvini Kitabın Yazılmış İlahi Kitap Gibi Batınları Vardır ....................................................... 55 Sözü Tamamlama ve Açıklama ................................................................................................ 56 Zahir İlimlerinin ve Kitap ve Sünnet İlminin Önemi ................................................................. 56 Zahir ve Batın İlminin Korunmasının Gerekliliği ...................................................................... 57 Akait ve Amellerde Vilayet, Heyula İçin Suret Gibidir ............................................................. 58 Kemal, Celal Sıfatı Mıdır Yoksa Cemal Sıfatı Mıdır? ............................................................... 59 İlahi İsimler ve Sıfatlar Allah’ın Mukaddes Zatının Hicaplarıdır ............................................... 60 İsimlerin ve Sıfatların Varlığının Tek Olan Zatla Bir Çelişkisi Yoktur ...................................... 61 İlahi İsmin Manası .................................................................................................................... 62 3 Meleklerin Âdem’e Secde Etmelerinin Sırrı.............................................................................. 63 NUR ......................................................................................................................................... 63 Bütün Varlıklar Allah’ın İsimleridirler...................................................................................... 63 HİDAYET ................................................................................................................................ 64 İsmi Azam ve Onun Kısımları .................................................................................................. 64 Ulûhiyet Makamında İsmi Azam ve Onun Tecellisi .................................................................. 65 Hakiki Var Olan İsmi Azam ..................................................................................................... 66 İsmi Azam’ın Beyanında Bir Rivayet ....................................................................................... 67 İsmi Azam ve Rivayetin Manası Hakkında Hadis Âlimi Kaşani’nin Sözü ................................. 68 İsmi Azam Hakkında Araştırma ve Rivayetin Beyanı ............................................................... 69 İsmi Azam’ın Rükünleri ........................................................................................................... 70 Allah’ın Melekleri, Allah’ın Fiillerini Vasıtasız Yaparlar Konusu Hakkında Molla Sadra’nın Sözü ......................................................................................................................................... 72 Lafız Makamında İsmi Azam ................................................................................................... 73 İsmi Azam’ı Kapsayan Ayetler ................................................................................................. 74 SÖZÜN DEVAMI ve YENİ BİR KONU.................................................................................. 75 Besmelenin Hakikati ve Mertebeleri ......................................................................................... 75 NAKİL VE TAMAMLAMA .................................................................................................... 76 Besmele Hakkında Kamil Arif Hacı Mirza Cevad Meliki’nin Sözü........................................... 76 Kamil Arif Merhum Meliki’nin Sözü Hakkında Yazarın Görüşü .............................................. 77 DÖNÜŞ.................................................................................................................................... 78 Allah’ın İsimlerinin Sonsuz Oluşuna Göre ‘Senin Tüm İsimlerin’ Nasıl Tefsir Edilir? .............. 78 Azizin Manaları ........................................................................................................................ 80 Yüce Allah Hakkındaki Duymak ve Görmek O’nun İlminin Şanlarındandır ............................. 81 İki İşin Arası Manasının Hakikati ............................................................................................. 81 SÖZÜN DEVAMI .................................................................................................................... 82 Aziz ve Daha Azizin Manası .................................................................................................... 82 Bütün Varlıklar Allah’ın Meşiyyetinin Mazharları ve Var Oluşlarıdır ....................................... 84 Meşiyyetin Manasında Daha Derin Bir Araştırma ..................................................................... 85 HİDAYET ................................................................................................................................ 86 Varlık Âleminde İlahi Meşiyyetin Nüfuz Etmesinin Hakikati ................................................... 86 Meşiyyetin Hakikatiyle Muhammedi Hakikatin Bir Oluşu ........................................................ 86 AYDIN NUR ........................................................................................................................... 88 Varlığın Hakikatini İdrak Etmeye Nispetle Evliyanın Seyir Mertebeleri ................................... 88 NURUN PARLAYIŞINDAN ELDE EDİLEN ......................................................................... 89 İki İşin Arası Konusunun Hakikati ............................................................................................ 89 TAMAMLAMA VE AYDINLATMA ...................................................................................... 91 Allah’ın Kadim ve Hadis Olan İki İradesi ................................................................................. 91 Felsefe ve Kelam İlminde Kudret Teriminin Anlamı................................................................. 94 Kudretin Manasında Mütekellimin Hatası ................................................................................. 95 BASİRET İSTEYENLER UYARI ........................................................................................... 96 UYKULU OLANLARI UYANDIRMA ................................................................................... 96 Bazı İsimlerin Zahir Olmamasının Sırrı .................................................................................... 96 Kudretin Mümkün Olmayan Şeyleri Kapsamaması ................................................................... 96 Kudretin İmkânsız Olan Şeyleri Kapsamamasının Sırrı Hakkındaki Muhakkik Damad’ın Beyanı ................................................................................................................................................. 97 ARŞTAN BİR PARLAYIŞ ...................................................................................................... 98 Âlemin Varlıklarının Tamamı Kudretin Kemal ve Zuhur Yönüdürler ....................................... 98 4 Yüce Allah’ın Varlığının Hakikati .......................................................................................... 100 Varlık Âlemi Zatın Kemallerinin Zuhurudur ........................................................................... 101 Ona Olan İlim, Zata Ait Olan İlimdir ...................................................................................... 101 İRFAN EHLİNE BİR UYARI ................................................................................................ 104 Yüce Allah’ın İlminin Nüfuzu Hakkında ................................................................................ 104 Varlıkların Yüce Allah İle Olan İrtibatları Kayıtlının Mutlak İle Olan İrtibatı Gibidir ............. 105 Evliyanın İstekleri Onların Kalplerine Olan Tecellilere Tabidir .............................................. 106 Vahdetin Tecellisinin Hoşnut Edici ve En Hoşnut Edici Sözle Çelişkisi Yoktur ...................... 107 Allah’ın Sözünün Hoşnut Edici Olmasının Manası ................................................................. 108 Zat Diliyle İstemek Bütün Âlemlerde Makbul Olur ................................................................ 109 UYARI ................................................................................................................................... 111 İnsanın Her Makamına Münasip Bir Dili Vardır ..................................................................... 111 Ve O Dile Münasip Bir Kabul Oluş Vardır ............................................................................. 111 En Mahbup İstek Hakkında Bir Araştırma .............................................................................. 112 SÖZÜN DEVAMI .................................................................................................................. 112 Her Âlemde Yüce Allah’ın İstekleri Sevmesi, O Âlemle Münasip Bir Zuhurdur ..................... 112 Varlık Saf Hayırdır, Ne Demek? ............................................................................................. 113 Şerlerin Mümkün Olma Yönüne Dönüşü Hakkındaki Molla Sadra’nın Sözü .......................... 115 Tüm Âlemlerde Yüce Allah’ın Saltanatının Keyfiyeti............................................................. 116 Yüce Allah’ın Mülkünün Manası ............................................................................................ 117 Ali, Zat İsimlerindendir ve Hakiki Yücelik O’nun Zatına Mahsustur ...................................... 119 Minnetin Kadim Olmasının, Feyzin Kadim Olmasını Gerektirmesi ........................................ 121 Duygusal Hareketle Salik Öyle bir Makama Ulaşır Ki Bütün Varlıkları Allah’ın Ayetleri Olarak Görür ...................................................................................................................................... 123 Kamil İnsan Kapsayıcılık Hükmü İle Allah’ın Büyük Ayetidir ............................................... 125 Kapsayıcı İsimle ve Bütün Şanlarla Tecelli, Ancak Kamil İnsan İçin Mümkündür .................. 127 Salikin Duasının Kabul Olması Seyrinin Başlangıcında ve Sonunda İsmi Azam Vesilesi İledir ............................................................................................................................................... 129 5 MÜTERCİMİN ÖNSÖZÜ "Seher Duasının Şerhi" kitabı İmam Bakır‟dan nakledilmiş olan Seher Duası‟na, İmam Humeyni Hazretleri (r.a) tarafından yazılmış olan irfani bir şerhtir. İmam Humeyni‟nin ilk ilmi eseri olup, 27 yaşındayken kaleme alınmıştır. Evet, bu şerh, ömrünü gece ibadetiyle geçirmiş, seher vakitlerinde rabbiyle münacat eden ve susuz yüreğinin susuzluğunu marifet zemzemiyle gideren bir arifin kaleminden siz okuyuculara sunulmaktadır. O, bir put kırandı. Dışarıdaki tağut putlarını kırmadan önce nefsiyle cihat ederek kendi içi âlemindeki nefis putlarını birer birer kırmıştı. Yoksa dış âlemdeki mücadelesi bu kadar muazzam olamazdı. O, tarihte çok az insanın yapabildiği iki zıt görünen kutbu kendisinde toplamıştı. O iki kutup, gecenin ruhbanı ve gündüzün aslanı olabilmek idi. O, bu her iki meydanın eri idi ve her iki alanda da düşmanına galip gelmişti. 6 Bir insanı tanımanın yollarından birisi de kendisinden geriye bıraktığı ilmi eserlerdir. İmam Humeyni Hazretleri‟nin (r.a) mücadele dolu bir hayatı olmasına rağmen kendisinden sonra birçok konuda eser bırakmıştır. Biz bunları kısaca konularına göre zikredeceğiz. İrfan 1- Seher Duasının Şerhi (Arapça) 2- Misbah‟ul Hidayet (Farsça) 3- Likaullah (Farsça) 4- Sirr-us Salât (Farsça) 5- Fusus-ul Hikem kitabının şerhine dipnotlar (Arapça) 6- Mibah-ul Uns kitabına dipnotlar (Arapça) 7- Re‟s-ul Calut hadisinin şerhine dipnotlar (Arapça) 8- Re‟s-ul Calut hadisinin şerhi (Arapça) 9- Re‟s-ul Calut hadisinin diğer bir şerh (Arapça) 10- Hamd Suresinin Tefsiri (Farsça) 11- Esfar kitabına haşiye (Arapça) 12- Adab‟us Salât (Farsça) 13- Cihadı Ekber (Farsça) 14- Akıl ve Cehl hadisine şerh (Farsça) 15- Kırk Hadis Şerhi (Farsça) İçtihadi Fıkıh Kitapları 16- Taharet Kitabı 1. Cilt (Arapça) 17- Taharet Kitabı 2. Cilt (Arapça) 18- Taharet Kitabı 3. Cilt (Arapça) 19-Taharet Kitabı 4. Cilt (Arapça) 20- Mekasibi Muharreme 1. Cilt (Arapça) 21- Mekasibi Muharrame 2. Cilt (Arapça) 22- Kitabi Bey‟ 1. Cilt (Arapça) 23- Kitabi Bey‟ 2. Cilt (Arapça) 24- Kitabi Bey‟ 3. Cilt (Arapça) 25-Kitabi Bey‟ 4. Cilt (Arapça) 26- Kitabi Bey‟ 5. Cilt (Arapça) 7 27- Kitabi Halel (Arapça) 28- Takiyye Hakkında Risale (Arapça) 29- Mülk Hakkında Risale (Arapça) 30- Fecrin Tayini Hakkında Risale (Arapça) Usul-ul Fıkıh Hakkındaki Kitapları 31- La Zarar Risalesi (Arapça) 32- İstishab Risalesi (Arapça) 33- Teadul ve Teracih Hakkındaki Risalesi (Arapça) 34- İçtihad ve Taklid Hakkındaki Risalesi (Arapça) 35- Talep ve İrade Hakkındaki Risalesi (Arapça) 36- Kifayet-ul Usul kitabına dipnotlar (Arapça) 37- Usul İlmi Hakkındaki Risalesi (Arapça) 38- Ayetullah Burucerdi‟nin ders notları (Farsça) İlmihaller 39- Urvet-ul Vuska kitabına dipnotlar (Arapça) 40- Vesilet-ul Necat kitabına dipnotlar (Arapça) 41- Tevzih-ul Mesail kitabına haşiye (Farsça) 42- Necat-ul İbad Risalesi (Farsça) 43- Miras Risalesine haşiye (Farsça) 44- Desturi Hac (Farsça) 45- Tehrir-ul Vesile 1. Cilt (Arapça) 46- Tehrir-ul Vesile 2. Cilt (Arapça) 47- Zubdet-ul Ahkam (Arapça) 48- Tevzih-ul Mesail (Farsça) 49- Tevzih-ul Mesail kitabının ekleri (Farsça) 50- İstiftaat 1. Cilt (Farsça) 51- İstiftaat 2. Cilt (Farsça) 52- Vilayeti Fakih (Farsça) 53- Keşf‟ul Esrar (Farsça) 54- Müşkül Meselelerin Risalesi (Farsça) Rical İlmi Hakkında 55- Rical Hakkındaki Risalesi (Arapça) 8 Şiir ve Edebiyat Hakkında 56- Şiir Divanı (Farsça) Usul‟ul Fıkıh Kitapları 57- Tehzib-ul Usul 1. Cilt (Arapça) 58- Tehzib-ul Usul 2. Cilt (Arapça) 59-La Zarar Kaidesi Hakkında Risalesi (Arapça) 60- İçtihad ve Taklid Hakkındaki Risalesi (Arapça) 61- Lubb-ul Eser (Arapça) 62- Kitab-ul Bey‟ (Arapça) Hükümet ve Siyaset 63–82- Nur Sahifesi (Farsça) 83- Siyasi Vasiyetname (Farsça) İrfani Mektuplar 84- Rehi Aşk (Farsça) 85- Badei Aşk (Farsça) Görüldüğü gibi İmam Humeyni Hazretleri (r.a) ilim ve amel meydanının kahramanıdır. Allah, hepimize, ondan alınacak derslerle hayatımızı süslemeyi nasip etsin. O büyük insanın hayatından daha fazla istifade etmek için kısaca hayatını değerli okuyuculara sunmak istiyoruz. İMAM HUMEYNİ‟NİN (r.a) HAYATI İmam Ruhullah Humeyni 24 Eylül 1902‟de, Humeyn kasabasında İslami geleneğe sıkı sıkıya bağlı ve içinden âlimlerin çıktığı bir ailede dünyaya geldi. Humeyn kasabası Tahran‟ın birkaç yüz kilometre güney batısına düşen küçük bir kasabadır. Hem büyükbabası ve hem de babası âlimdi. Babası Ayetullah Mustafa, Ruhullah‟ın doğumundan beş ay önce şehit edilmişti. Bu nedenle Ruhullah‟ın bakım ve terbiyesini annesi ve teyzesi üstlenmişti.16 yaşına geldiğinde hem annesini ve hem de teyzesini kaybetti. Eğitimini daha sonraki yıllarda Ayetullah Pesendide adıyla tanınacak olan büyük ağabeyi Seyyid Murtaza üstlendi. Ayetullah Pesendide daha sonraları bu yılları anlatırken Ayetullah Humeyni‟nin ciddiyet ve zekâsının herkes tarafından takdirle karşılandığını da büyük bir övgüyle anlatacaktı. İmam Humeyni 19 yaşına gelince dini bilimler alanında eğitim görmek üzere Şeyh Abdülkerim Hairi‟nin yanına Erak kentine gitti. Hem Erak şehri ve hem de Şeyh Hairi, Şii mezhebinin en önemli eğitim merkezi ve 9 en önemli Şii âlimi idi. Özellikle de burada tedrisatta bulunan Mirza Hasan Şirazi daha sonraki dönemlerinde İmam‟ı etkileyecek olan en önemli şahsiyetlerin başında geliyordu. Şeyh Hairi genç Humeyni üzerinde geleneksel bilgi donanımı yönünden etki ettiği gibi siyasal aktivite açısından da oldukça etki gösterdi. İmam bu yüksek değerdeki hocalarından aldığı bilgileri akıl süzgecinden geçirerek pratiğine yansıtıyordu. Ayetullah Hairi daha sonraki yıllarda eğitim merkezini İran‟daki Kum kentine taşıdı. Kum kenti tarihi boyunca dini bilimler merkezi olmuştu. Ama Hairi, Kum‟a ulaştığında buradaki eğitim düzeninde bir dizi değişiklik gerçekleştirerek burada alınan din eğitimini en üst seviyeye çıkardı. Onun yaptığı değişiklikler sonucunda Kum kenti İslami İran‟ın ruhu haline geldi. Tüm bu çabaların meyvesi, İmam‟ın, Şah‟ın monarşisine karşı 1962 yılında başlattığı kıyam ile alındı. İmam‟ın daha sonraki yıllarda elde ettiği başarının özünde kuşkusuz burada aldığı eğitimin büyük payı vardı. Hairi‟nin öğrencileri içinde akli zekâsı ve kavrayış gücüyle hemen ön sıralara çıkan Humeyni özellikle irfan konusunda yaptığı araştırma ve bu alanda ileri sürdüğü görüşleriyle tanındı. 27 yaşına geldiğinde ise ilk telif eserini kaleme aldı. Ayetullah Humeyni bu döneminde daha sonra devrim yıllarında ve sonrasında yakınında olacak birçok insanı da çevresine toplamış, onlarla sık sık felsefi sohbetler etmeğe başlamıştı. Bu sohbetlere yüzlerce insan katılarak İmam‟ın mütefekkirlerden ileri sürdüğü görüşlerden yararlanmıştı. O hem iyi bir öğretmen hem iyi bir âlim olurken aynı zamanda siyasi aktivitesi ile bir lider olarak kendini yetiştirmeğe çalışıyordu. İmam‟ın politik içerikli ilk kitabı 1941 yılında kaleme aldığı ‛‛Keşf‟ul Esrar” adlı kitabı idi. Bu kitapta dine karşı olan akımların bir eleştirisini yapıyor ve aynı zamanda verdiği mesajlarda Pehlevi hanedanını eleştirip yerden yere vuruyordu. 1937 yılında Ayetullah Hairi vefat etti. Kum kentindeki dini eğitimi yürütmek üzere Ayetullah Sadr, Ayetullah Hüccet ve Ayetullah Hansari‟den oluşan bir üçlü âlimler kurulu oluşturuldu. Daha sonra Ayetullah Hairi‟nin görevini üstlenebilecek yetenekte bir âlim olan Ayetullah Burucerdi, dini eğitimin önderliğini üstlendi. Ayetullah Burucerdi döneminde İmam Humeyni kendi hareketine devem etmekle birlikte Ayetullah Burucerdi‟yi de destekledi. 1962 yılında Ayetullah Burucerdi vefat edince onun tüm görevlerini üstlendi. 10 Bu tarihte Ayetullah Humeyni dışında en üst dini makama gelecek başka bir kimse yoktu ve dolayısıyla bu makama o seçildi. İlk adım, Şah‟ın ülkeye getirmek istediği İslam dışı bazı düzenlemeler nedeniyle atıldı. İmam, her tarafa gönderdiği mesajlarıyla yeni hazırlanan ve İslam‟ın özüne karşı olan hukuksal düzenlemenin toptan reddedilmesini istiyor ve bu konuda halkı direnmeğe çağırıyordu. Bir anda ülkenin her bir yanında öyle bir muhalefet rüzgârı esmeye başladı ki Şah bile halktan böyle bir tepki beklemediği için tasarıyı geri çekti. Ama ilerisi için karşısında duracak kişiyi de tanımıştı artık. İkinci adım, çok geçmeden geldi. 1963 yılında Şah, adına ‛‛Beyaz Devrim” dediği bir dizi değişiklikleri gerçekleştirmek üzere ülkenin sosyal, ekonomik, siyasal ve dini kanunlarını değiştirmek istedi. 26 Ocak 1963 yılında bu değişikliğe ilişkin bir referandum yapılacağını açıkladı. Bu, aslında İran‟ın ABD güdümünde bir devlet olması için uygulamaya konulmak istenen bir değişiklikti. Başbakan Musaddık bir CIA darbesi ile devrilince ülkede, halk, İmam‟ın o dönemde Kum kentinde yaptığı bir konuşmayla ayağa kalkmıştı. Şah rejimi 22 Mart 1963 yılında askeri güçlerine Feyziye medresesine saldırma emri verdi. Bu saldırı sırasında birçok talebe şehit edildi. 1963 sonbaharında İmam, Şah‟a karşı yayınladığı bir bildiriyle, ABD ve İsrail ile Müslüman İran‟ın hiçbir şart altında bir araya gelemeyeceğini belirtti. Aynı yılın 10 Muharrem günü Şah‟a gönderdiği mektupta bunları anlattı. İki gün sonra da evinde tutuklanıp Tahran‟a götürüldü. Muhalefet rüzgârı bütün şehirlere yayıldı. Ordu birliklerinin Şah‟ın emriyle halkın üzerine açtığı ateş sonucunda en az 15.000 kişi hayatını kaybetti. İmam, 4 Kasım 1964 yılında Türkiye‟ye sürgüne gönderildi. Ekim 1965 yılında İmam, Irak‟ın Necef kentine gitmeğe karar verdi. 13 yıl Necef kentinde sürgün hayatı yaşadı. Buradan, halkı zalim Şah rejimine karşı kıyama davet etmeğe devam etti. Irak‟taki BAAS rejimi Şah‟ın da baskısıyla İmam‟ın Irak‟tan ayrılmasını istedi. Bunun üzerine İmam Fransa‟ya gitmek zorunda kaldı. İmam, Fransa‟dan yolladığı mesajlarla İslam Devrimi‟nin önderliğini yerine getiriyordu. 11 Şubat 1979 yılında İslam inkılâbı zafer ulaştı ve İmam İran‟a geri döndü. İran İslam Cumhuriyeti‟nin rehberliğini üstlenen İmam nihayet 4 Haziran 1989 yılında rabbinin çağrısına lebbeyk diyerek fena âleminden beka âlemine göçtü. Cennet mekânı olsun nur içinde yatsın. 11 NURİ DÖNMEZ Yazarın Önsözü Bismillahirrahmanirrahim Hamd, cemalinin cilvesi mülk ve melekût âleminin ehline yayılmış olan ve güzelliğinin ışıklarının ceberut ve lâhut âlemlerinin ehline parıldayan Allah‟a mahsustur. Hüviyetini gizleyerek cemalinin en güzel şekliyle cilve etti. Celali dışında bir hicabı yoktu. En fazla bir şekilde zahir olmakla gaybet perdesinde gizlendi. Her şeyin zahir olması ancak O‟nun cemalinin bir göstergesidir. Sıfatının tecelli ettiği yerlerde aynı cemden zatı cilve etti; ayetlerinin elbisesiyle, gizli hazine makamından 1 sıfatlarıyla zuhur etti. Gayıp âleminin ruhlarının ve şuhud âleminin eşbahlarının kapalı kapılarının anahtarları O‟nun yanındadır. Öyleyse, yüce göklere yükselen ve aşağı yere inen Allah münezzehtir. Bu ayetten „Ve O öyledir ki gökte de mabuttur O, yerde de mabut‟2 ve bu rivayetten „Eğer en aşağı yere inseniz, şüphesiz Allah‟a inmişsinizdir‟ bu konu anlaşılmaktadır. 1 2 Meşhur olan şu kudsi hadise işarettir: „Ben gizli bir hazine idim; tanınmak istedim; tanınmak için yaratıkları yarattım.‟ Zuhruf, 84 12 Salât ve selam varlık kilidi, şahit ve meşhut âleminin rabıta kuranı, hüviyet gaybına kapıların kapısı olan imaiyet3 cüppesi omzunda olan, beş ilahi alemlerin koruyucusu olan yakınlıkta zati fakirlik makamına ulaşan, emredildiği gibi dosdoğru olan, varlık dairesini açan ve kapatan, kemal silsilesinde son ve baş halka olan Muhammed‟e –Allah‟ın salâvatı ona ve Allah tarafından seçilmiş hanedanına olsun- ki Allah onlar vasıtasıyla hayır kapılarını açmıştır; onları tanımakla Allah tanındı; onlar ilahi semanın ve yaratılmış yerlerin arasını bağlayan sebeplerdir; onların zahirleri vilayetle süslenmiş ve batınları nübüvvet ve risalet nuruyla aydınlanmıştır; gizlide tekvini hidayete ve açıkta ise teşrii hidayete sahip hidayetçileridir; onlar hakkın kamil ayetleri ve parlayan nurlarıdırlar. Lanet onların düşmanlarına olsun. Onlar şeytanın yardımcıları ve insan şeklindeki hayvanlardır. Özellikle de o pis ağacın köküne Allah‟ın laneti olsun. Lanet, kıyamete kadar maymunlardan daha çirkin bir şekilde mahşur olacaklara olsun ta ki yapmış oldukları amellerin cezasına uğramış olsunlar. Bu Kitabın Telif Sebebi Yüce rabbe fakir olan ve Allah Resulü‟ne mensup olmakla iftihar eden Seyyid Mustafa Musevi Humeyni‟nin oğlu Ruhullah şöyle diyor: Allah‟ın kullarına olan en büyük nimetlerinden ve tüm şehirler içinde geniş rahmetinden birisi, vahiy ve şeriat hazinelerinden ve ilmi ve hikmeti taşıyanlardan nakledilen dualardır. Çünkü dualar yaratıcıyla yaratılan arasındaki manevi irtibattır; âşıkla maşuk arasındaki sağlam iptir; O‟nun sağlam kalesine girme vesilesidir ve sağlam kulpa ve güçlü ipe sımsıkı sarılmaktır. Açıktır ki bu nihai hedefe ve yüce maksada ulaşmak, mümkün olduğu kadar duaların manasına teveccüh etmek ve insanın gücü yettiği kadar duaların sırrına ve hakikatine vakıf olmakla mümkündür. Ben ‛‛Mübahele Duası” diye meşhur olan, temiz imamlardan (a.s) seher vakitlerinde nurların nuruna tevessül etmek için nakledilen bu duanın, değeri yüce ve makamı yüksek dualardan olduğunu gördüm. Çünkü bu dua ilahi güzel sıfatları ve rububi yüce misalleri içermektedir. İsmi Azam ve en eski ve kâmil tecelli ondadır. Neticede gücümün yettiği kadar kudretim ve bilgim az olduğu halde bu duayı bazı yönlerden açıklamak istedim. Ama güneşe tapan böceğin güneşi anlatması 3 İmaiyyet makamı, hakikatlerin hakikati makamıdır. Ondan hiçbir ad ve nişane bulunamaz ve hiç kimse o makamı idrak edemez. 13 ne kadar olabilir ki! Hasta göz, nasıl parlayan ışığa bakabilir ki! Lakin gerçekten ve içten söylüyorum ki: Küçük bir kuş bir gün Süleyman‟ın yanına vardı, Ağzında hediye olarak bir çekirge vardı. Hizmetindeki kusurundan dolayı özür diledi; Zira hediye herkesin makamı kadardı. Şimdi seven ve sevilmeği de isteyen rabden tevfik dileyerek ve yüce Peygamberlerin (a.s) ve değerli evliyaların (a.s) temizlenmiş ruhlarından ve tertemiz nefeslerinden yardım isteyerek maksadıma başlıyorum. Allah’ım! Senin en güzel olan güzelliğin hakkı için senden diliyorum. Senin her güzelliğin güzeldir. Allah’ım! Senin tüm güzelliklerinin hakkı için senden diliyorum! İnsanın Tüm Âlemleri İçermesi „Allahumme!‟ Dua edenin söylediği ‛‛Allahumme!” kelimesinin aslı ‛‛Ya Allah” tır. (Yani Allahumme, Ya Allah demektedir.) Bil ki insan, mücerret (soyut), misal ve madde âlemlerinin tüm merhalelerini ve gayıp ve zahir âlemlerini ve onlarda olanları kendisinde toplayan tek varlıktır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: „Ve Âdem‟e tüm isimleri öğretti‟.4 Ve yine mevlamız ve muvahhitlerin mevlası olan Hazreti Ali (a.s) nakledildiğine göre bir şiirinde şöyle buyuruyor: 4 Bakara, 31 14 Sen küçük bir cisim olduğunu mu zannediyorsun? Hâlbuki sende en büyük âlem gizlenmiştir. Buna göre insan mülk âlemiyle birlikte olduğundan, mülk âleminin ehlidir; melekût âlemiyle birlikte olduğundan, melekût âleminin ehlindendir ve ceberut âlemiyle birlikte olduğundan dolayı da ceberut âleminin ehlindendir. Hem Hazreti Ali (a.s) ve hem de Hazreti İmam Sadık‟tan (a.s) şöyle buyurdukları nakledilmiştir: “Bil ki insanın yaratılış şekli, Allah‟ın mahlûkatına en büyük hüccetlerindendir; o Allah‟ın eliyle yazdığı kitaptır; o Allah‟ın hikmetiyle kurduğu bir şekildir; o âlemlerin suretinin toplamıdır; o levhi mahfuzdan bir özettir; o her gaip olana şahittir; o her hayra götüren dosdoğru yoldur ve o cennetle cehennem arasına uzatılmış yoldur.”5 Neticede insan, Allah‟ın yaratıklarına halifesidir; ilahi surette yaratılmış varlıktır;6 beldelerinde tasarruf edendir; Allah‟ın isimleri ve sıfatlarıyla süslenmiştir; Allah‟ın mülk ve melekût âleminin hazinelerinde tasarruf hakkı vardır; ruhu ilahi âlemlerden üflenmiştir; zahiri mülk ve melekûtun nüshasıdır, batını ise hiç ölmeyen diri Allah‟ın hazinesidir. İlahi varlıkların tamamının suretlerini kendisinde topladığından dolayı, bütün isimleri ve sıfatları kuşatan ve bütün misal ve madde âlemindeki varlıklara hükümeti olan İsmi Azam‟ın terbiyesi altına girdi. Neticede her şeyi kendisinde toplayan kâmil insanı terbiye eden ilahi âlemlerdir. Öyleyse Allah‟ı makamına uygun olan ve onu sevilmeyen şeylerden koruyacak olan isimle çağırması uygundur. İşte bu yüzdendir ki kovulmuş şeytandan Allah‟a sığınma makamında, Allah‟ın diğer adlarına değil de ‛‛Allah” adına sığınmalıdır. Allah‟ın bu ayetine göre ‛‛De ki insanların rabbine sığınırım”7 insanın makamıyla ve kemalleriyle uyum içinde olmayan, insanın içinde vesvese icat eden ve insanın marifet yolunu kapatan şeytanın şerrinden insanların rabbine sığınması emir olunmuştur. Kamil bir arif olan Kemaluddin Abdurrazzak Kaşani Te‟vilat adlı kitabında şöyle diyor: İnsan, varlık âleminin tüm mertebelerini kendisinde toplamış ve kendisini sınırlı kılmıştır. Öyleyse onu yaratan, insani kemalleri ona lütufta bulunan, ilk yaratılış hesabıyla ve bütün isimlerin itibarıyla tabir edilen Allah‟tır. İşte bu yüzden yüce Allah 5 6 7 İmam Ali’ye Mensup Divan, s269 Bir rivayette şöyle yer almıştır: „Allah Âdem‟i kendi suretinde yarattı.‟ (çev.). Nas, 1 15 şeytana şöyle buyurdu: „Benim iki elimle yarattığıma neden secde etmedin?‟.8 İki elden maksat, karşılıklı olan, lütuf ve kahır eli ve celal ve camal eli gibi bütün isimleri kapsayan iki eldir. Duaların Genelde ‛‛Allahumme” İle Başlamasının Sırrı Öyleyse insanı en düşük merhaleden geriye döndürmeyi üzerine alan, onu karanlık ateşten, yücelik ve güven merhalesine döndüren, onu karanlıklardan nura çıkaran ve onu yol kesicilerden koruyan Allah‟tır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyurmuştur: ‛‛Allah iman edenlerin velisidir. Onları karanlıklarda nura çıkarır.”9 Marifet adımıyla yol alan salik, korkunç ve karanlık bir yolda sevgilisine doğru yol alan bir yolcu gibidir. Şeytan da bu yolda yol kesicidir. Allah da bütün kemalleri kendisinde toplayan kapsayıcı ismiyle insanın koruyucusudur. Dua edenin ve Allah‟a doğru yolculuk eden salikin, koruyucusu ve rabbine karşı tevessül edip ‛‛Ya Allah” ya da ‛‛Allahumme” diyerek ağlayıp sızlaması kaçınılmazdır. Duaların genelinin bu şekilde başlamasının sırrı da budur. Gerçi diğer bir görüşe göre diğer ilahi isimlere sarılmak da güzeldir. Ve o görüş şudur ki varlıklarda cilve eden tüm ilahi isimler ve sıfatlar bütün kemali sıfatları kendisinde toplayan kapsamlı isim olan ‛‛Allah” isminde zaten toplanmıştır. Nasıl ki bu konuyu bu duanın cümlelerinde, üstünlüğü ispatladıktan sonra tekrardan şu şekilde söylenmesi ‛‛Senin her güzelliğin güzeldir” ve duanın diğer kısımlarında bu şekilde tekrarlanmasının sırrı hakkındaki açıklamada söyleyeceğiz. Dualarda Ben Demek ‛‛İnni” Duada, ‛‛Şüphesiz ben” söylenirken söylenen ‛‛ben” kelimesi bencilliği ispatlamak için değildir. Çünkü bencillik bir şey istemekle çelişir. Hâlbuki dua eden şöyle diyor: ‛‛Şüphesiz ben senden diliyorum…”. Bu, yüce Allah‟ın şu sözündeki ‛‛siz” buyurması gibidir: ‛‛Siz Allah‟a muhtaçsınız”.10 Hâlbuki eğer ‛‛siz”, Allah‟ın dışında tasavvur edilirse ihtiyaçsızlığın ölçüsüdür, ihtiyacı olmanın değil. Neticede, Allah‟a doğru ilerleyen salikin makamıyla çelişkisi olan ve yüce Allah‟ın şu buyruğunda geçip de Allah‟tan müstakil olmayı ve ihtiyaçsızlığı ifade eden ‛‛siz” kelimesidir: ‛‛Bu, ancak sizin kendi 8 Sad, 75 Bakara, 257 10 Fatır,15 9 16 tarafınızdan ad koyduğunuz adlardır”.11 Ama muhtaç olduğunu ve zelil olduğunu gösterme makamında insanın bencilliğini ifade etmesi kınanmış değildir. Hatta bu bencilliği ispatlamak değildir. Aynı yüce Allah‟ın şu sözündeki ‛‛siz” kelimesi gibi: „Ey insanlar! Siz Allah‟a muhtaçsınız‟.12 Hatta kulluk makamını koruyarak, muhtaç ve fakir olduğuna teveccüh etmek, eğer ikinci sahıv makamında 13 olursa bunun kendisi insaniyet makamlarının en kâmil merhalelerinden birisidir. Bu konuya Allah Resul‟ünden (s.a.a) nakledilen şu rivayet işaret etmektedir: ‛‛Kardeşim Musa‟nın sağ gözü görmüyordu; kardeşim İsa‟nın ise sol gözü görmüyordu; benim ise her iki gözüm görmüyor.” Neticede bu rivayete göre, teklikte çokluk ve çoklukta teklik makamını korumak, gönderilmiş peygamberlerden hiç birisine mümkün olmamıştır. Sadece onların sonuncusu olan Hazreti Muhammed‟e (s.a.a) asıl olarak ve onun vasilerine (a.s) ise ona tabi olduklarından dolayı bu makam mümkün olmuştur. Dua Etmenin Desturu ‛‛Es‟eluke” ‛‛Senden diliyorum”. Dilek eğer insanın yetenek diliyle olursa, reddedilmez ve duası kabul olur. Çünkü isteği yerine getiren fail, kâmil ve kemal üzeridir ve Allah‟ın feyzi de kâmil ve kemal üzeredir. Eğer feyiz zahir olmuyorsa ve verilmiyorsa, bu feyzi alma yeteneğinin eksikliğindendir. Feyzi kabul edecek olan, feyzi kabul etmek için hazır olduğunda, feyiz hiç bitmeyen ve sonu olmayan ilahi hazinelerden ve nihayeti ve eksikliği olmayan feyiz madenlerinden akar gelir. İhlâsın Hakikati Öyleyse dua edenin elinden geldiğince batınını temizlemesi ve kalbini kirlerden ve habis huylardan arındırması uygundur. Ta ki duası dil makamından hal makamına ve hal makamından yetenek makamına ulaşsın. Ve yine zahirden batına sirayet etsin. Neticede de duası kabul olsun ve maksadına ulaşsın. 11 Necm, 23 Fatır,15 13 Allah‟a doğru yolculuk eden salik Allah‟ın inayetiyle fiillerde, sıfatlarda ve isimlerde ve hatta zati ilahi tecellileri elde ettikten sonra mutlak fenanın fenası makamına doğru yol alır ve mahıvdan sonra sahıv haletine bürünür. Sonra eğer ezeli inayeti daha çok elde ederse yeniden hidayet ve insanların elinden tutmak için sahıv haletine geri döner. Buna ikinci sahıv makamı derler. Bu makam nübüvvet makamıyla aynı rütbeye sahiptir. Nasıl ki İmam Humeyni Hazretleri bu makamın insaniyet makamlarının en kâmil merhalelerinden birisi olduğunu buyurdular. (Yazar‟ın dipnotu). 12 17 Öyleyse kalbine melekût âleminin kapılarının açılması, ceberut âleminin sırları senin batınına yol bulması, akıl gemisinin hayır ve bereket deryasında yüzmesi ve neticede de kurtuluş sahiline ulaşması, helak olma girdaplarından kurtulması ve bu helak olma evinden ve karanlık yurttan iki kanadınla (ilim ve amel) nurlar âlemine uçması için, kalbinin dua eden ve batının dileyen olmasına çaba göster. Sakın yerlerin ve göklerin onlarla ayakta durduğu ve âlemlerin onların nurlarıyla nurlandığı bu güzel isimler ve yüce misalleri, yok olup çürüyüp giden alçak şehvetlere, hayvani hedeflere ve dört ayaklı ve yırtıcı hayvanların kemallerine ulaşmak için vesile karar kılma. Tam tersine sen ilahi kerametleri, akli nurları ve insanın insan olduğundan dolayı sahip olması gereken makamı ve genişliğinin gökler ve yer kadar olduğu cenneti talep etmelisin. Bu, Allah‟a giden yolda yürümenin başlangıcıdır. Meğer böyle değil midir ki ‛‛İyilerin iyilikleri, yakınlaştırılmış kulların14 kötülüklerinden sayılır”. Kamil olan arif, kalbini mahbubu tarafından gelecek olan her sureti kabul edecek şekilde hazır edendir. Ve kendi tarafından hiçbir sureti kabul etmeyendir. Her iki âlemi eliyle itmeli ve geriye atmalıdır. Nasıl ki arif Şirazi şöyle diyor: Bizim içimize dosttan başkası yerleşmez, Her iki âlemi düşmana ver ki bize dost yeter. Ve yine diğer bir yerde şöyle diyor: Kalbimin levhasında dostun boyunu gösteren elif dışında bir harf yoktur, Ne yapayım üstadım artık bu harften başka bir harf öğretmedi. İşte bu rivayet de ona işaret edilen ihlâsın hakikatidir: ‛‛ Kırk gün Allah‟a karşı ihlâsla davrananın, hikmet çeşmeleri kalbinden diline akar”.15 Ve yine Kâfi kitabında İmam Rıza‟dan (a.s) şöyle naklolmuştur: „Müminlerin Emiri İmam Ali (a.s) şöyle buyururlardı: İbadetini ve duasını Allah için ihlâsla yapana ne mutlu! Onun gözlerinin gördüğü, kalbini meşgul etmez. Kulaklarının işittiği, ona Allah‟ı zikretmeyi unutturmaz. Başkalarına verilenler onun kalbini hüzünlendirmez.‟16 14 15 Yakınlaştırılmış kul, mukarrabin Bihar, c67 s242 Kafi, c2 s15 İhya-ul Ulum, c2 s256 dipnotunda Avarif-il Mearir, Suhreverdi, kitabından. 16 Kafi, c2 s15 18 Öyleyse sadece kulluk iddiasında bulunup da daha sonradan efendisini ve sahibini ruhların göklerinin ve yerlerin eşbahlarının onlarla ayakta durduğu isimler ve sıfatlarla çağıran, ama isteği nefsanî şehvetler, hayvani rezillikler, üst üste gelen karanlıklar, batıl riyasetler, şehirleri ele geçirmek ve Allah‟ın kullarına musallat olmak olan kul kahrolsun! Seni Arş‟ın toplantısına çağırıyorlar, Yazık ki bu tuzağa düşmüşsün. Rabbine sadece O‟nun için ibadet eden ve halis olan kula ne mutlu! O, sadece O‟na nazar eder. Ne dünya şehvetlerine ve ne de ahiret makamlarına müşteridir. Mavi gök kubbenin altında onun kuluyum ki, İnsanı bağlayıcı rengi olan her şeyden azattır. ‛‛Min behaike” gramer yönünden ‛‛ebhahu”ya mutallaktır. O da ‛‛eseluke”ye mutaallaktır. Yani manası şu şekilde olur: ‛‛Senin en güzel olan güzelliğin hakkı için senden diliyorum”. Ve yine duanın diğer cümleleri de aynıdır.17 Peygamberlerin Şeyhi Hazreti İbrahim‟in (a.s) Yöntemi Bil ki eğer birisi, marifet adımıyla Allah‟a doğru yolculuk ederse, son hedefine erişemeyecek, çoğun tekte kaybolduğu makama ulaşamayacak ve rabbini mutlak sıfatıyla müşahede edemeyecektir. Ancak, eğer menziller, dereceler, merhaleler ve miraçları kat ederek yaratılmıştan kayıtlı olan hakkı geride bırakarak yavaş yavaş kaydı yok eder; bir âlemden diğer bir âleme geçer; bir makamdan diğer bir makama ulaşırsa 17 Şunun bilinmesi gerekiyor ki bu gibi rububi isimler ve sıfatlar vesilesiyle Allah‟tan bir şey dilemek ancak Allah‟ın tecellisini elde edip dua eden kul için mümkündür. Sonuçta kul Allah tarafından gelen tecelliler ile Allah‟a dua eder. Allah‟tan onun eksikliklerini telafi etmesini ve o tecelliye ulaşmasını ister. İşte bu mana ancak peygamberler ve masum imamlar için elde edilir. Biz Allah‟tan uzak düşmüş eksiklerin vazifesi ise dilini Allah‟ın kâmil velisinin dilinin merhalesinde karar kılıp o kâmil velinin diliyle dua etmektir. Ve eğer böyle olmazsa duanın manasının bir kısmını bile hakikatten habersiz bizler dilimize almaya bile layık değiliz. Yoksa dua etmek saygısızlık ve yalan dışında bir şey olmaz. Örneğin bu duanın ve Kumeyl duasının bazı bölümleri bu şekildedir. Bu duaları okuyan Müminlerin Emiri Ali‟nin (a.s) diliyle bu duaları okumalıdır. Allah Musa‟ya şöyle buyurdu Dua dilek dilemek vaktidir. Ey Kelimullah! Bana sığınmayı dile, Günah etmediğin ağızla. Musa dedi: Benim öyle bir ağzım yok. Dedi: Bana başkasının ağzıyla dua et. Başkasının ağzıyla ne zaman günah ettin, Başkasının ağzıyla ‛‛Ey mabudum!” diye dua et. (Yazarın dipnotu). 19 sonunda mutlak olan hakka ulaşır. Nasıl ki ilahi kitapta peygamberlerin şeyhi Hazreti İbrahim‟in (a.s) yöntemi anlatılırken yüce Allah‟ın şu sözüyle buna işaret edilmiştir: ‛‛Gece karanlık basınca bir yıldız gördü ve "Rabbim budur" dedi… Ben yüzümü, dosdoğru bir şekilde, gökleri ve yeri yoktan var edene yönelttim, ben O'na ortak koşanlardan değilim.”18 Hazreti İbrahim (a.s) bu şekilde yavaş yavaş tabiat âleminden rububi âleme doğru yükseldi. Başlangıçta nefsin rab oluşu çoban yıldızı olarak tecelli etti. Daha sonra Hazreti İbrahim (a.s) bu merhaleyi geçti ve onun battığını gördü. Sonra bu menzilden kalp menziline geçti. O menzilde kalbin ayı, varlılığının ufkundan doğmuştu. Sonra da onun rab oluşunu gördü. Bu makamdan da geçti ve ay da battı. Bu makamdan daha yüksek makam olan ruhun güneşinin doğuşunun makamına ulaştı. O da hakikat nurunun ve hakikat güneşinin parlamasıyla batınca ruhun rab oluşunu da nefyetti ve ruhun yaratıcısına teveccüh etti. Her isimden, şekilden, varlıktan ve işaretten kurtuldu ve yükünü mutlak rabbin dergâhına indirdi. Hislerin, hayallerin ve akletmelerin menzillerini geride bırakarak, aldatıcı yurt olan dünyadan son hedef olan yurda geçerek ve sıfatların, şekillerin ve yönlerin hem dış âlemde ve hem de ilmi olarak nefyedilmesi gerçekleştikten sonra sadece şunun gerçekleşmesi mümkündür: Alçak ve yüksek berzahlardan oluşan orta berzah âleminden geçerek ahiret âlemine ulaşır ve oradan da isimler ve sıfatlar âlemine adım atar. Oradan da ihatası az olan isimler ve sıfatlar âleminden ihatası daha çok olan âleme ulaşır. Oradan mutlak ulûhiyet âlemine ve oradan da aynı cem ehadiyyet âlemine ulaşır. Bu âleme ulaşmakla bütün yaratılmışların, isimlerin ve sıfatların tecellileri o âlemde yok olur ve hem dış âlem ve ilmi olarak tüm varlıklar fani olur. Merhale merhale olan bu seyre Mevlana şu şekilde işaret etmektedir: Cansız varlıklardan öldüm bitki oldum, Ve bitkiden öldüm hayvan oldum. Bir hayvandan öldüm insan oldum, Neden korkayım, ölmekle azaldım mı ki, 18 Enam, 76–79 20 Yine insandan ve beşerden ölürüm, Sonra melekler gibi kanat çıkarırım. Diğer defa melekleri de geçerim, Akıllara sığmayan bir şey olurum. Sonra yok olurum fena gibi yok oluş, Söylerim inna lillah ve inna ileyhi raciun. Bu, insanın şu ayeti şerifede zikredilen zalim oluşuna işarettir: ‛‛Şüphesiz insan çok zalim ve cahildir.”19 Bu makam insanın ulaşabileceği son makamı olan ‛‛ya da daha yakın”20 ayetinde zikredilen makamıdır. Hatta burada artık ne makam vardır ve ne de makamın sahibi. Bu makam, ‛‛Nun. Kaleme ve onunla yazdıranlara and olsun”21 ayetinin tefsirinde zikredilen ihtimallerden birisine göre işaret edilen heyeman makamıdır.22 Salikin Duası Müşahedelerine Bağlıdır Allah‟a doğru hareket eden salik, ilahi âleme ulaştığında, basiret gözüyle vahidiyet âlemini müşahede ettiğinde, rabbi ona isimlerin ve sıfatların tecellileriyle tecelli ettiğinde ve bazı isim ve sıfatların ihata eden ve bazılarının ihata edilen, bazılarının üstün ve bazılarının daha üstün olduğuna teveccüh ettiğinde, münasip bir dille kendi âlemi için bir şeyler ister. En iyi ve en güzel sıfatlarla ve en üstün ve en kâmil ayetler vasıtasıyla o âleme layık olan bir duayla dua eder. Sonra bu dua hal dilinden söylem diline, batınından sözlerine sirayet eder ve şöyle der: ‛‛Senin en güzel olan güzelliğin hakkı için senden diliyorum.” Duanın diğer bölümleri de aynıdır. 19 Ahzab, 72 Necm,9 21 Kalem,1 22 Nun, yüce Allah‟ın zatında fani olan bir muheymin (hayran) meleğine işarettir. Allah‟ın cemalini ve zatının tecellilerini müşahede ettiğinden dolayı hayranlık halindedir. Nun harfinin yazılışı tam bir daireye yakındır. Yukarıya doğru olan iki tarafı gökyüzüne doğru oluşuna işarettir. Sanki bir noktanın etrafındaki bir hayrandır. 20 21 İlahi âlemden bir şey dilemek, şartlı olan gayıp âleminde bir şey dilemekten farklıdır. Ve o da müşahede âleminde bir şey dilemekten farklıdır. İstenilen şeyler de kendi âlemine göre farklıdır. Nasıl ki bu konu bu duanın ‛‛Allah‟ım! Senden istenilmesini en çok sevdiğin şeylerden diliyorum.” bölümünde bu konunun açıklamasına değineceğiz. Salikin Hazreti Hakkı En Güzel Şekilde Müşahede Etmesinin Niteliği Salik, ilahi âlemi geçip ehadiyyet cem âlemine ulaştığında o âlemde bütün âlemler yok olmuş ve bütün dış varlıklar ve çokluklar onda fani olmuşlardır. Mutlak malikiyet, o makamda tecelli etmiştir. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Bugün saltanat kime aittir?”23 Öyle bir günde ne madde âleminin yaratılışı ve ne madde ötesi âlemin yaratılışı vardır. Ne isim vardır ve ne şekil vardır. Ondan dolayı hadiste yer aldığına göre Hazreti Hak‟tan başka cevap verecek olan olmadığı için kendisi şöyle cevap vermektedir: ‛‛Gücü her şeye yeten tek Allah'ındır.”24 Böyle olduğu için bu makamda ne istek vardır, ne istenilen şey vardır ve ne de isteyen vardır. Bu durum, mahbubun cemalinin ani müşahedesinden kaynaklanan hayranlığın, dehşetin ve ıstırabın neticesinde elde edilen sarhoşluk ve kendinden geçiş haletidir. Mahbubunun lütfüyle bu hayranlık ve dehşetten kurtulunca ‛‛mahıvdan sonra sahıv” makamına ulaşınca ayırt etme ve fark koyma gücünü elde eder. Şuhud haleti onda oluştuğundan, istikamet ve istikrar bulduğundan ve beş hazretler âlemini koruduğundan, birinci sahıv makamında gördüğü sıfatların bazılarını güzel, bazılarını daha güzel, bazılarını kâmil ve bazılarını da mükemmel olan ve halis olan tek zatın tecellilerini mücerret ve halis hakiki nur olan cemalin nurlarını müşahede eder. Ama bu makamda daha üstün olma ve daha şerif olma görmez. Hatta her şeyi şerif, güzel, cemal ve nur olarak görür. Neticede şöyle der: ‛‛Senin her güzelliğin güzeldir.” ‛‛Senin her üstünlüğün üstündür.” Ortada üstünlük yoktur. Her şey senin varlık deryanın dalgalarıdır; senin zatının nurunun parıldayışlarıdır ve her şey hep birlikte zat ile birlik içindedir. Neticede üstünlüğü ispatlamak birinci mahıv makamındadır ve 23 24 Gafir, 16 Gafir, 16 22 üstünlüğü nefyetmek ise mahıvdan sonra sahıv makamındadır. Bu makamda bütün çoklukları O‟na döndürür. Mutlak Meşiyet Makamına Kadar Salikin Tedrici İlerlemesi Bu dediğimiz, sıfatsal ve isimsel tecellilere bakıldığındadır. Ama eğer bakılan yaratılış tecellileri ve Hazreti Hakk‟ın fiili güzel mazharları olursa, bütün fiili varlıkların onda yok olduğu mutlak meşiyet makamına kadar ilerlemek, ancak dış varlıkları peş peşe tedrici olarak geri bırakarak ilerlemekle mümkündür. Neticede tabiat âleminden misal ve melekût âlemine ve yine melekût âleminin mertebelerinden tedrici olarak geçer. Daha sonra da misal ve melekût âleminden mukaddes ruhlar âlemine yükselir. Ve yine o âlemin merhalelerini de geçer. Oradan da bütün has varlıkların ve fiili dış varlıkların onda yok olduğu meşiyet makamına yükselir. Bu makam, yüce Allah‟ın şu ayette buyurduğu ‛‛daha yakın olma” makamdır: ‛‛Sonra yaklaştı, derken daha da yaklaştı.”25 Öyleyse birisi bu makama ulaştığında ve zatının hakikati yaklaşma olduğunda artık onun için yaklaşma dışında hiçbir yön kalmaz. Daha da yakınlaşma elde etmesi için artık onun için zat bile kalmaz. İşte bu mutlak meşiyet olan, mutlak fakirlik makamıdır. İşte bu makam, ‛‛mukaddes feyiz”, ‛‛geniş rahmet”, ‛‛ismi azam”, ‛‛mutlak Muhammedi vilayet” ve ‛‛alevi makam” diye tabir edilen mutlak meşiyet makamıdır. O Âdem‟in ve onun dışında herkesin altında toplandığı bayraktır. Şu rivayette bu makama işaret edilmiştir: ‛‛Ben peygamber iken Âdem çamurla su arasındaydı.26 Ya da Âdem ruhla ceset arasındaydı.” Yani ne ruhu vardı ve ne cesedi. İşte bu sağlam kulptur ve ulûhiyet göğü ile yaratılmış yerler arasında uzatılmış iptir. Nudbe duasında şöyle yer almaktadır: ‛‛Ondan içeri girilen Allah‟ın kapısı nerededir? Evliyaların ona teveccüh ettiği Allah‟ın veçhi nerededir? Yerle göğü birbirine bağlayan sebep nerededir?” Kafi kitabında Mufazzal‟dan nakledilen rivayette şöyle yer almıştır: Mufazzal şöyle diyor: İmam Sadık‟a (a.s) şöyle arz ettim: Siz Allah‟ın rahmet gölgesinde olduğunuzda nasıldınız? İmam Sadık (a.s) şöyle buyurdu: ‛‛Ey Mufazzal! Biz Rabbimizin yanında idik ve bizim dışımızda hiç kimse Allah‟ın yanında yoktu. 25 Necm, 8 26 Esrar-uş Şeriat ve Etvar-t Tarikat ve Envar-ul Hakikat, s46 ve 92 Yenabi-ul Meveddet, c1 s9 23 O‟nu tespih ediyorduk; O‟nu takdis ediyorduk; O‟nun ilahımız olduğunu itiraf ediyorduk ve O‟nu methediyorduk. Bizim dışımızda ne bir yaklaştırılmış melek vardı ve ne de bir ruhu olan varlık vardı. Ta ki Allah varlıkların yaratılışına başlamak istedi. Sonra, melekler ve diğer varlıklardan istediği her şeyi, istediği şekilde yarattı. Daha sonra bunların ilmini de bize bıraktı.”27 Ehli Beyt‟den (a.s) bu konu hakkında birçok rivayet nakledilmiştir. Salikin Tecellilerin Eşit Olduğu Makama Ulaşması Bu makamı görmek ya da elde etmek ancak dış varlıkların merdiveninden yukarı çıkmakla mümkün olur. Salik, bu makama ulaşmadan önce soyut olan akıllar ve muheymin melekleri gibi bazı ilahi isimlerin bazısından daha güzel olduğunu müşahede eder. Neticede daha parlak, daha güzel ve daha kâmil olanı ister. Ama mutlak yakınlık makamına ulaştığında ve geniş rahmeti, mutlak varlığı, yayılmış gölgeyi ve bütün varlıkların onda fani olduğu ve karanlık madde âlemlerinin ve nurlu ruh âlemlerinin onda yok olduğu baki olan veçhi müşahede ettiğinde Allah‟ın meşiyetinin bunlara nispet eşit olduğunu görür. Allah‟ın meşiyetinin her şeyle birlikte olduğunu görür. Bu konuda yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Nereye dönerseniz Allah‟ın veçhi oradadır.”28 ‛‛Ve O sizinle birliktedir.”29 ‛‛Ve biz ona sizden daha yakınız.”30 ‛‛Ve biz ona şah damarından daha yakınız.”31 Neticede bu anda birbirinden üstünlüğü nefyeder ve şöyle söyler: ‛‛Senin her güzelliğin güzeldir.” ‛‛Senin her cemalin cemildir.” Bu söylediğimiz iki açıklama duanın diğer cümlelerinde de geçerlidir. Gerçi bazı cümlelerine ilk açıklama daha münasiptir ve bazı cümlelerine ise ikinci açıklama daha layıktır. Varlığın Güzelliği ve Nuru Kuvvetiyle Orantılıdır Duanın bu cümlesine ait açıklama ise şudur ki duada geçen ‛‛beha” kelimesi güzellik manasındadır. Güzellik ise varlık demektir. Öyleyse hayır, güzellik, güzel ve övgü olan her şey varlığın bereketlerinden ve onun gölgelerindendir. Hatta şöyle demişlerdir: ‛‛Varlığın hayır ve güzellikten ibaret olması” açık bir şeydir. Öyleyse varlık, güzellik, cemal, nur ve aydınlıktır. Varlık her ne kadar güçlü olursa güzelliği daha kâmil ve daha güzel olacaktır. Öyleyse varlık merhalesinin en alt kısmında yer alan ve fiili 27 Kafi, c1 s441 Bakara, 115 29 Vakıa, 85 30 Hadid, 4 31 Gaf, 16 28 24 oluşu eksik olan heyula, vahşet ve karanlık evidir. Kötülüklerin merkezi ve alçaklıkların kaynağıdır.32 Yergi ve yüzkaralığı onun etrafında dönüp durur. Heyula, varlığının eksikliği ve nurani oluşunun zayıflığından dolayı çirkinliğinin diğer insanlar için görünmesini istemeyen çirkin yüzlü bir kadın gibidir. Nasıl ki Şeyh (İbni Sina) şöyle buyurmuştur: Dünyaya, varlık âleminin ayak takımının sırasında yer aldığı için ve iniş merhalesinin en alt seviyesinde olduğu için esfelussafilin (alçakların en alçağı) denmektedir. Her ne kadar dünya, dünya ehlinin yanında çok güzel ve çok tatlı olsa bile. Çünkü ‛‛Her gurup kendilerinde bulunan (fikir ve davranış) ile sevinip böbürlenmektedirler.”33 Ama ahiretin sultanı zuhur ettiğinde, kalp gözünden hicaplar kenara itildiğinde, hakikat ortaya çıktığında, gözler gaflet uykusundan uyandığında ve canlar cehalet mezarlığından kalkıp dirildiklerinde işte o zaman dünyanın hali, dönüş yeri ve hedefi tanınacaktır. Allah Resulü‟nün (s.a.a) şöyle buyurdukları rivayet edilmiştir: ‛‛İnsanlardan bazıları, maymunların ve domuzların yüzlerinin onlardan daha güzel oldukları bir halde haşır edileceklerdir.” İşte bu hayvani kemal ve dört ayaklı olma hayrıdır. Ve yine yırtıcılık da onun varlığının bereketlerinden ve onun hayırlarından ve onun nuru ve güzelliğidir. Varlık Ne Kadar Halis Olursa O Kadar Güzel Olur Varlık her ne kadar hiçlikler ve yoklukların şüphelerinde, cehalet ve karanlıkların karışmasından halis olursa, halis olduğu miktarca güzel ve beğenilir olur. İşte bu yüzdendir ki misal âlemi karanlık tabiat âleminden daha güzeldir; soyut varlıklardan oluşan yakınlaştırılmışların ve ruhanilerin âlemi misal ve tabiat âlemlerinden daha güzeldir; rububi âlem ise eksikliklerin karışmasından halis, yoklukların karışmasından temiz, mahiyet ve mahiyetin özelliklerinden münezzeh olduğu için bütün âlemlerden daha güzeldir. Hatta denilebilir ki güzellik anca O‟ndandır; güzellik ve parlaklık ancak O‟nun yanındadır; bütün güzellik O‟dur ve O‟nun tamamı güzelliktir. Seyyid Muhakkik Damad (k.s) nakledildiğine göre Kabasat kitabında şöyle diyor: Yüce Allah, varlığın tümüdür ve O‟nun tamamı varlıktır; O güzelliğin ve kemalin 32 Bununla birlikte heyula, insan için insan ağacının gelişmesi, varlık hakikatlerinin ortaya çıkması ve temiz nurların yeri için ortam hazırlar. Ve eğer o olmasaydı insan için ne bir kemal, ne fena ve de ne beka olurdu. 33 Muminun, 53 25 tamamıdır ve O‟nun tamamı güzellik ve kemaldir. O‟nun dışındaki varlıklar mutlak olarak O‟nun nurunun parıldayışları, varlığının tecellileri ve zatının gölgeleridirler. Cemal ve Kemal Olan Her Şey Yüce Allah‟a Aittir Öyleyse yüce Allah, içine zulmetin karışmadığı güzelliğin hakikatidir; eksiklik tozunun yüzüne konmadığı kemaldir ve karanlığın karışmadığı aydınlıktır. Çünkü O yokluk olmayan varlıktır; mahiyeti olmayan vücuttur. Varlık âlemi O‟na bağlı ve mensup olarak zulmani şekillere düşmüş ondan bir gölge; heyula olan yere geniş bir rahmet olduğu için; güzellik, nur, parıldayış ve zuhurdur. Bu konuda yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛De ki: Herkes, kendi mizaç ve meşrebine göre iş yapar.”34 Nurun gölgesi de nurdur. Bu konuda yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmüyor musun?”35 Ama âlem kendisine nispetle (O‟na mensup olmadan) yok oluş, karanlık, vahşet ve nefrettir. Bu konuda yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛O'nun veçhinden başka her şey yokluktadır.”36 Varlıkların yok oluşundan ve mahiyetlerin fani oluşundan sonra baki kalacak olan vecih, O‟nda olan varlığının vacip olma yönüdür. Ama ayakta duruş ve sabit oluşta müstakil değildir ve müstakil olarak hiçbir hükmü yoktur. Öyleyse eşya bu yönüyle O‟ndan ibarettir ki peygamber efendimizden (s.a.a) şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: ‛‛Eğer yerin aşağısına inseydiniz, şüphesiz Allah‟a inmiş olurdunuz.” Öyleyse O‟dur mutlak olan ve O‟dur kâmil güzel olan. O‟nun dışındakiler için ne bir hüviyet vardır ve ne de bir güzellik. Âlem O‟nun dışında bir varlık olması yönüyle ne güzelliği vardır, ne hüviyeti vardır, ne varlığı vardır ve ne de hakikati vardır. Âlem hayaldeki hayaldir. Tabii olan genel bir varlığın da dış âlemde varlığı yoktur. Eğer dış âlemde varlığı olmazsa nasıl güzelliği, nuru, şerefi ve zuhuru olabilir? Ancak o eksiklik, kusur, yok oluş, adsızlık ve nişansızlıktır. 34 İsra, 84 Furkan, 45 36 Kasas,88 35 26 AYDINLATMA Güzellik ve Cemalin Farkı Hakkında Bazı ilahi sıfatların bazılarına kâmil ihatası vardır. Yedi İmam 37 sıfatında olduğu gibi. Ama onlardan bazıları böyle değildir. Gerçi hem ihata edendir ve de ihata edilen. Bu noktaya dikkat edilerek, güzel ve cemal sıfatının farkı elde edilebilir. Güzel sıfatı, zuhur ve ortaya çıkıştan alınan parıldama sıfatıdır. Ama cemal böyle değildir. Subuti sıfatların tamamı cemaldir. Ama sadece bazıları güzeldir. Güzel sıfatı, bir itibara göre zatın isimlerindendir ve bir itibara göre ise sıfatların isimlerindendir. Ve üçüncü bir itibara göre ise fiillerin isimlerindendir. Gerçi zatın ismi olmaktan çok sıfatın ve fiilin sıfatı olmaya daha çok benziyor ve daha çok münasiptir. ‛‛Allah‟ım senden en çok razı olduğun sözünün hakkı için istiyorum” cümlesinin şerhinde burası için de faydalı olan bir açıklamada bulunacağız inşallah. Harflerin İrfani Manası Seyir ve marifet ehlinin şeyhlerinin büyüklerinden birisi olan merhum Mirza Cevad Meliki (r.a) Esrar‟us Salât kitabında ‛‛Bismillahirrahmanirrahim” cümlesinin tefsirinde, harflerin sırlarına göre yapmış olduğu tefsirde bazı rivayetleri Kafi, Tevhid ve Ayyaşi‟nin Meani kitabından naklediyor. O rivayetlerden birisi şudur: İmam Sadık (a.s) şöyle buyuruyor: „Ba harfi, yani Allah‟ın behası (güzelliği), sin harfi, yani Allah‟ın senası ve mim harfi, yani Allah‟ın mecdi (yüceliği) demektir.‟ Merhum Kumi, İmam Bakır (a.s), İmam Sadık (a.s) ve İmam Rıza‟dan (a.s) bu rivayetin aynısını nakletmiştir. Ancak bu rivayetlerde «Allah‟ın mecdi» ibaretinin yerine «Allah‟ın mülkü» geçmektedir. Merhum Mirza Cevad Meliki (r.a) daha sonra şöyle buyuruyor: Şöyle diyorum: Bu rivayetlerden ve başka bölümlerde nakledilen çeşitli rivayetlerden anlaşılan şudur ki: Harfler âlemi, diğer tüm âlemlerin karşısında yer almaktadır. O âlemin tertibi ve düzeni, harflerin tertibi ve düzeni ile uyum içindedir. Elif harfi, sanki vacibul vucud olan Allah‟a delalet etmektedir. Ba harfi, ilk yaratılmışa delalet etmektedir. O da ilk akıl ve ilk nurdur. O da Peygamber Efendimizin (s.a.a) nurunun kendisidir. Onu için ona Allah‟ın behası (güzelliği) tabiri kullanıldı. Çünkü beha, güzel ve cemal manasınadır. İlk yaratılmış, Hakk‟ın cemalinin zuhur etmesidir. Hatta eğer beha 37 İmam Humeyni Hazretleri, „Allah‟ın senin kudretinden diliyorum‟ cümlesinin şerhinde yedi imam sıfatlarının şunlar olduğunu buyurmuştur: Hayat, irade, ilim, kudret, işitme, görme ve konuşma. (çev.) 27 kelimesinin manasına daha dikkatli bakarsak, behanın manasının heybet ve vakarla birlikte olan nur olduğu ortaya çıkar. Bu mana cemal ve celali kendisinde toplayan manayla eşit anlamdadır. Merhum Mirza Cevad Meliki‟nin (r.a) sözlerinden nakletmek istediklerimiz buraya kadardı. Allah onun makamını yüce eylesin. Celal ve Cemal Sıfatlarının Aralarındaki Fark Şöyle diyorum: Karşılıklı olan sıfatlar yayılmış bir şekilde ve çokluktan uzak oldukları bir halde aynı varlıkta bir araya toplandıkları için sıfatların tamamı, tamamıyla iç içe girmişlerdir. Her cemal sıfatında celal vardır ve her celal sıratında cemal vardır. Ancak şu fark vardır ki sıfatlardan bazılarında cemal sıfatı zuhuru vardır. Ama batını celal sıfatıdır. Bazıları ise bunun tersidir. Yani celal zuhuru vardır. Ama batını cemal sıfatıdır. (Celal ya da cemal sıfatı olmada ölçü o sıfatın zuhur mertebesidir.) Öyleyse cemalin zahir olduğu sıfat, cemal sıfatıdır ve celalin zahir olduğu sıfat ise celal sıfatıdır. Beha sıfatı, gerçi heybet ve vakarla olan nur demektir ve celal ve cemal sıfatlarını kendisinde toplamaktadır. Ama heybet onda batın mertebesinde ve nur onda zahir mertebesinde yer aldığı için batını celal olan cemal sıfatlarından bir sıfattır. Çünkü cemal, zuhur ya da zuhurun olmaması onda dikkate alınmadan lütfün gereklerinden olan sıfattır. Onun için beha onun sınırları içinde yer almıştır. Lütuf ise onu ihata edendir. Söylenenler dış varlıklardaki fiil ve tecelli mertebesinde adım adım geçerlidir. Neticede beha, Hakk‟ın cemalinin zuhurudur ve celal onda gizlidir. Akıl, Hakk‟ın cemalinin zuhurudur. Şeytan, O‟nun celalinin zuhurudur. Cennet ve cennetin makamları cemalin zuhurudur ve batınları ise celalin zuhurudur. Cehennem ve onun derekeleri ise tam tersi. Yani celalin zuhurudur ve onun batınları ise cemaldir. Aklın Meşiyet İle Bir Olması Soru: Acaba Ehli Beyt (a.s) kanalıyla bize şu şekilde rivayet gelmemiş midir? Varlık ba harfinin vesilesiyle zuhur etti; ba harfinin altındaki nokta vesilesi ile abid mabuddan ayrıldı ve varlığın zuhur etmesi meşiyet iledir. Zira meşiyet onun vesilesiyle yaratılanın hakkıdır. Başka bir rivayette ise şöyle yer almıştır: Allah tüm şeyleri meşiyeti ile yarattı. Meşiyeti ise meşiyetin kendisiyle yarattı. Buna göre güzellik olan ba harfini, akıl âlemi olarak bilmenin delili nedir? Cevap: Bu da bir delile göre doğrudur. Zira akıl, bir açıklamaya göre meşiyet makamıdır. Çünkü akıl, meşiyetin zuhurudur ve cümle âlemlerin makamıdır. Nasıl ki 28 kendi yerinde ispatlanmıştır ki bir şeyin şey olması onun suretinin tamamlanması ve kâmil olmasıyladır. Allah’ım! Senin en güzel olan cemalinin hakkı için senden diliyorum. Senin her cemalin güzeldir. Allah’ım! Senin tüm cemalinin hakkı için senden diliyorum! Allah’ım! Senin en yüce olan celalinin hakkı için senden diliyorum. Senin her celalin yücedir. Allah’ım! Senin tüm celalinin hakkı için senden diliyorum! Varlık Her Ne Kadar Besit Olursa İhatası Daha Fazla Olur Bil ki varlık her ne kadar besit38 olursa ve her ne kadar vahdete yakın olursa, çokluğu daha çok kapsamakta ve tezat olan şeylere ihatası daha fazla olmaktadır. Zaman âleminde birbirlerinden ayrı olan şeyler dehr âleminde yan yana ve birliktedirler. Dış âlemde birbirlerine zıt olan şeyler zihin âleminde birbirleriyle uyum içindedirler. İlk âlem olan dünyada birbirleriyle ihtilaf içinde olan şeyler ahiret âleminde uyum içindedirler. Bunların hepsi bu sebeptendir ki kap (kapasite) her ne kadar vahdet ve besit âlemine yakın olursa o kadarda genişler. Ahiret Âleminde Çoklukların Birbirlerini Engellemeleri Yoktur Marifet üstatlarının şeyhlerinden birisinin (r.a) şöyle buyurduğunu işittim: Cennette içilen bir yudum suda bütün lezzetler vardır; kulakla işitilen lezzetli seslerde 38 Besit: Eczası, parçaları olmayan ve bir bütün olan varlığa denir. 29 çeşitli müzikler ve kalpleri dinlendiren ahenkler vardır ve gözle idrak edilen lezzetlerin içinde güzel yüzler ve diğer güzel şekiller ve renkler vardır. Diğer duyu organları da yine aynı şekilde lezzet almaktadırlar. Hatta cinsel ilişkiden alınan lezzet ve diğer isteklerden alına lezzetler de içilen bir yudum suyun lezzetinin içinde vardır. Bu lezzetlerin her birisi birbirlerinden ayrı bir şekilde hissedilmektedirler. Görüş ehli olanlardan birisinin (r.a) şöyle buyurduklarını işittim: Meleke haline gelen huyların cisim halini alması ve onların ahiret âleminde ortaya çıkmalarının gereği, insanlarda bazılarının çeşitli suretlerde haşir olmalarıdır. Mahşerde bazıları domuz suretinde, bazıları fare suretinde ve bazıları da köpek ve bunun gibi suretlerdedirler. Açıktır ki bunların hepsi, kabın (kapasitenin) genişlemesi, vahdet ve soyut âlemine yakınlaşma ve tabiat ve heyula âlemlerinin engellemelerinden uzak oluşundan dolayıdır. İlahi Makam Karşılıklı Sıfatları Kendisinde Toplar Buna göre soyut akletmelerin tamamında olan, vahdetin kendisi ve sırf nur olan varlığın hakikati, hakiki besit, vahdetin kendisi ve saf nur olduğundan öyle ki yokluk karanlığının karışımı ve eksiklik kiri onda olmadığından bütün şeylerdir ve onlardan hiç birisi de değildir. Bir varlıkla var olan karşılıklı sıfatlar, dış âlem varlıklarının ve ilmi varlıklarının çokluklarından temizdir. Onlar Kibriya hazretlerinin yanında vardırlar. Dış âlem ve zihni varlıkların kimliklerinden uzaktırlar. Öyleyse yüce Allah, zahir olduğu halde batındır da. Rahmetinde gazap gizlidir ve gazabında rahmet gizlidir. Öyleyse O hem lütfedendir ve hem kahreden, hem zarar verendir ve hem fayda verendir. Müminlerin Emiri İmam Ali‟den (a.s) şöyle buyurduğu naklolmuştur: ‛‛Gazabı şiddetli olduğu halde rahmeti dostlarını kuşatan ve rahmeti geniş olduğu halde gazabı düşmanlarına şiddetli olan Allah münezzehtir.” Öyleyse yüce Allah ilahi makam gereği karşılıklı sıfatları, rahmet ve gazap, zahir ve batın, ilk ve son ve de gazap ve rıza gibi sıfatları kendisinde toplamıştır. O‟nun halifesi olan insan, O‟na yakın olduğu ve de besit ve vahdet âlemine yakın olduğu için iki lütuf ve kahır eliyle yaratılmıştır. İşte bu yüzden halife olan insan, halifesi olduğu Hazreti Hak gibi karşılıklı sıfatları kendinde toplamıştır. İşte bu yüce Allah şu sözüyle 30 İblis‟e itiraz etti: ‛‛İki elimle yarattığıma secde etmekten seni alıkoyan nedir?”39 Yani bir elle yaratılmış olan sen, iki elle yaratılmış olan Âdem‟e secde etmelisin. Öyleyse lütfe bağlı olan her sıfat, cemal sıfatıdır ve kahra bağlı olan her sıfat da celal sıfatıdır. Bu nedenden âlemin zuhuru, nurlu olması ve güzelliği cemalin cilvesidir. Kahır gücünün altında olması, nurunun ışıklarının altında yer almasından ve Hakk‟ın yüce saltanatının altında yer alması celalin cilvesidir. Celal, cemal vesilesiyle zahir oldu ve cemal, celal vesilesiyle gizlendi. Senin cemalin tüm hakikatlere yayılmıştır, Celalin dışında hiçbir şey onun hicabı değildir. Her kaynaşma, halvet ve sohbet cemalin cilvesindendir ve her dehşet, heybet ve vahşet ise celalin cilvesindendir. Öyleyse Allah‟a doğru yolculuk eden salikin kalbine lütuf ve kaynaşmayla tecelli olunursa cemali hatırlar ve şöyle söyler: ‛‛Senin en güzel olan cemalinin hakkı için senden diliyorum…” Ama eğer tecelli kahır, azamet, yücelik ve saltanatla olursa celali hatırlar ve şöyle arz eder: ‛‛Senin en yüce olan celalinin hakkı için senden diliyorum…” Öyleyse Allah‟a doğru yolculuk eden salik veliler, O‟na doğru hicret etmişler ve O‟nun yücelik hareminin etrafında tavaf halinde olanlar için haller, vakitler, ilhamlar, müşahedeler, kalpten geçen ilahi lütuflar ve özel manevi bağlantılar vardır. Ve yine onlar için mahbuplarından ve sevgililerinden tecelliler, zuhurlar, lütuflar, kerametler, işaretler, cezbeler ve ilahi aşk tatmaları vardır. Her vakitte ve halde, hallerine uygun olarak mahbupları onlar için tecelli eder. Bazen tecelli, düzenin ve tertibin tersine olur. Örneğin önce lütuf, sonra kahır ve üçüncü defada ise lütuf tecelli eder. İşte bu yüzden duanın cümleleri tertibin ve düzenin tersine gerçekleşmiştir. Zira velilerin söylem dilleri hal dillerine uyar ve duaları onların kalbi haletlerinin tercümanıdır. Zahir batının unvanıdır ve dünya ahirete bağlıdır. AYDINLATMA Velilerin Kalplerinin Farklılığı Tecellilerine Göredir Seher vakti Leyla‟nın evinden bir nur parıldadı, Eyvah ki perişan yürekli Mecnun‟un harmanına ne yaptı? 39 Sad, 75 31 Velilerin ve Allah‟a doğru yolculuk eden saliklerin yürekleri Hakk‟ın tecellilerinin aynası ve O‟nun zuhurunun yeridir. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Ey Musa! Ben yerime ve göğüme sığmadım. Ama mümin kulumun kalbine sığdım.” Bil ki Hakk‟ın tecellilerinin ortaya çıktığı kalpler farklıdır. Bazı kalpler, aşki ve tadıcıdır. Bu tür kalplere rableri cemal, güzellik ve beha ile tecelli eder. Bazı kalpler ise korkan kalplerdir. Yüce Allah bu kalplere ise celal, azamet, yücelik ve heybetiyle tecelli eder. Bazı kalplerin ise her iki yönü vardır. Allah o kalplere celal, cemal ve karşılıklı sıfatlarla tecelli eder ya da bütün sıfatları kendisinde toplayan İsmi Azam ile tecelli eder. Bu makam Hatem‟ul Enbiya‟ya (s.a.a) ve onun vasilerine (a.s) mahsustur. İşte bu yüzden Muhyiddin Arabî peygamberin adıyla olan hikmeti ‛‛ferdi hikmet” olarak adlandırmıştır. Zira ilahi cem makamında o tektir. Ama diğer veliler böyle değildir. Zira onlardan her birisine rableri kendi hallerine münasip bir adla tecelli etmiştir. Ya celal sıfatıyla tecelli eder. Peygamberlerin ve elçilerin şeyhi olan Hazreti İbrahim‟de (Allah‟ın salâtı hepsine olsun) olduğu gibi. O, yüce Allah‟ın aşk deryasına daldığı için ve cemalinin nurunda hayran olduğu için rabbi ona celalle değil de cemalle tecelli etmiştir. İşte bu yüzden dostluğa mahsus kılındı ve hikmeti, hayranlık hikmeti oldu. Ve yine Hazreti Yahya‟da (a.s) olduğu gibi, kalbi huzulu, huşulu ve tutkun olduğu için rabbi ona celal, azamet yücelik, kahır ve saltanat sıfatıyla tecelli etti. Onun için hikmeti celal hikmetine mahsus kılındı. Ya da rabbi onlara cemal sıfatıyla tecelli eder. Hazreti İsa‟da (a.s) olduğu gibi. İşte bundan dolayı Hazreti Yahya (a.s) onu gülerken gördüğünde kınayarak ona şöyle buyurdu: ‛‛Allah‟ın azabından güvendeymişsin gibi gülüyor musun?” Hazreti İsa (a.s) ona cevabında şöyle buyurdu: ‛‛Sanki sen de Allah‟ın fazlından ve rahmetinde ümitsiz olmuşsun?” Daha sonra Allah o ikisine şöyle vahiy etti: ‛‛Sizden hanginizin zannı bana daha güzelse o bana daha sevgilidir.” Buna göre Hazreti Yahya (a.s) kalbine ve kendi bulunduğu iç âlemine münasip olarak rabbi ona kahır ve saltanat sıfatıyla tecelli etti. Ve bu tecellinin neticesinde o itirazda bulundu. Ve yine Hazreti İsa (a.s) kendi bulunduğu iç âlemine ve makamına münasip olarak rabbi ona lütuf ve rahmet sıfatıyla tecelli etti. Ve onun neticesinde o cevabı verdi. Allah‟ın buyurduğu ‛‛Sizden hanginizin zannı bana daha güzelse o bana daha sevgilidir” vahiy, Allah‟ın rahmetinin gazabını geçmesi ve cemal 32 mazharlarında ilahi muhabbetin ilahi gazaptan önce zuhur etmesine münasip olarak gelen bir vahiydir. Nasıl ki hadiste şöyle yer almıştır: ‛‛Ey rahmeti gazabını geçen!” Allah’ım! Senin en yüce olan azametinin hakkı için senden diliyorum. Senin her azametin yücedir. Allah’ım! Senin tüm azametinin hakkı için senden diliyorum! İlahi Azamet ve Saltanatın Yüce Allah‟a Ait Olması Acaba henüz senin kalbin ve akıl gözün için açıklığa kavuşmadı mı ki akıllar ve ruhların âlemlerinden oluşan göklerdeki varlıklardan tut, cisimlerin ve ruhların yerleştiği mekân olan yerlerin varlıklarından oluşan tüm varlıklar, her şeyi kapsayan ilahi rahmetin yanındandır. O, rahmetinin sayesinde mahiyetlerin âleminin karanlıklarını aydınlattı ve rahmetinin nurunun genişliği ile kabul etmeye hazır olan şeklerin karanlık gecelerini nurani kıldı. Ne soyut olan akıllar âleminden, ne isfehbudiye40 nurlar âleminden, ne nurani misaller âleminden ve ne de alçak tabiat âleminde hiç kimsenin azamet ve celalin nurunu müşahede etmeye takati yoktur ve yüce ve ulu olan Allah‟a bakamaz. Eğer çok bağışlayan Allah azamet ve heybetinin nuruyla onlara tecellide bulunursa her şeyin benliği yüce ve ulu olan Allah‟ın kahır ve azametinin nurunda paramparça olur; göklerin 40 Aslı Farsça olup Arapçaya sonradan geçmiştir. „Sipeh‟ (ordu) ve „bud‟ (baş) kelimelerinde oluşmuştur. Yani ordunun başı, komutan anlamındır. İnsanın sahip olduğu göçleri kontrol ve idare eden nefse denir. 33 yüksek sütunları yerinden oynar ve bütün varlıklar O‟nun azametinin karşısında yok olurlar. Hakk‟ın azametinin nuru tecelli ettiği gün, bütün varlıklar O‟nun azametinin nurunun vurmasıyla yok olurlar ve o gün tam dönüş günüdür ve mutlak tek oluş ve malikiyetin ortaya çıktığı gündür. O gün Allah şöyle buyurur: ‛‛Bu gün saltanat kime aittir?”41 Sonra celalinin nurunun vurması ile ve mutlak saltanatının zuhur etmesi ile cevap verecek kimse olmaz. Sonra Hak Hazretlerinin kendisi cevap verir ve şöyle buyurur: ‛‛Saltanat sadece tek olan kahredici Allah‟a aittir.”42 Söylenmesi gereken nokta şudur ki Allah‟ın rahmaniyet ve rahimiyet sıfatlarıyla değil de tek ve kahredici sıfatlarıyla sıfatlanması, kıyamet gününün o iki sıfatın hükümet günü olduğundan dolayıdır. Rahmet günü ise varlığın yayıldığı ve Allah tarafından lütfedildiği gündür. Onun için Allah kapıyı açarken ve kitaba başlarken kendisini rahman ve rahim sıfatıyla vasıf etmiştir. Ama varlığı toplama ve geri döndürme günü ise yüce ve kahredici gündür. Bu yüzden o günde kendisini kahredici ve tek olarak vasıf etmiştir. Defterin sonunda ise kendisini malik olmakla vasıflandırmış ve şöyle buyurmuştur: ‛‛Din gününün sahibidir (malikidir).”43 Muhakkak, rabbin azamet ve malikiyet sıfatıyla tecelli edeceği gün gelmelidir ve bu iki ismin devletinin ve hükümetinin günü gelip çatmalıdır. Zira her ismin bir devlet ve hükümet günü vardır ve mutlak o zuhur etmelidir. Muid (geri döndüren), malik ve bunun gibi isimlerin devletinin zuhur ettiği gün, tam dönüş ve mutlak koparış günüdür. Bu zuhur etme aşağı âlemlere mahsus değildir. Hatta mukaddes akıllardan oluşan soyutların âlemleri ve yakınlaştırılmış melekleri de kapsamaktadır. İşte bu yüzden rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛Azrail bütün varlıkların canlarını aldıktan sonra kendi canı da yüce Allah‟ın eliyle alınacaktır.” Yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛O gün göğü, yazılı sayfaların dürüldüğü gibi düreriz.”44 Ve yine şöyle buyuruyor: ‛‛Ey huzura eren nefis! Sen O‟ndan hoşnut, O‟da senden hoşnut olarak Rabbine dön.”45 Ve yine şöyle buyuruyor: ‛‛Sizi ilkin yarattığı gibi yine O'na döneceksiniz.”46 Bu konuda başka ayetler de bulunmaktadır. 41 Gafir, 16 Gafir, 16 43 Hamd, 4 44 Enbiya, 104 45 Fecir, 27 ve 28 46 Araf, 29 42 34 Acaba Azim İsmi Zat Mı Sıfat Mı Yoksa Fiillerin mi İsimlerindendir? Azamet celal sıfatlarındandır. Biz her celal sıfatının bir cemal yönünün olduğunu söyledik. Eğer bu yön olmasaydı ve azamet ve kahır sıfatlarında lütuf ve rahmet gizli olmasaydı Hazreti Musa (a.s) baygınlığından asla uyanamazdı. Ve yine Allah‟a doğru yolculuk eden hiçbir salikin kalbi azamet ve kahır sıfatlarını müşahede etmeye takati ve hiçbir arifin gözünün ona bakacak gücü olmazdı. Ama onun rahmeti her şeyi kapsamıştır. Kumeyl duasında şöyle yer almıştır: ‛‛Allah‟ım! Senin her şeyi dolduran azametinin hakkı için senden diliyorum.” Azim, zat isimlerindendir. Şu itibarla ki mukaddes olan zat, yüceliğe ve ululuğa sahiptir. Açıktır ki varlıkların azameti yüce Allah‟ın azametiyle mukayese edilemez. Hatta yüce Allah‟ın azametinin benzeri dahi bulunamaz. Bütün azim olan varlıklar Allah‟ın azameti karşısında mütevazı olmuşlardır. Her azim olan varlığın azameti de O‟nun azametindendir. Azim, sıfat isimlerindendir. Şu itibarla ki kahrı ve saltanatı her şeyin melekûtuna hâkimdir ve gayıp ve şahadet âleminin anahtarları O‟nun elindedir. Öyleyse yüce Allah zatı itibarıyla azimdir; sıfatı itibariyle azimdir ve fiili itibarıyla azimdir. Allah‟ın fiilinin azametinden isminin azameti belli olmaktadır. Öyle bir isim ki böyle bir azametli bir fiilin sahibi ve mürebbisidir. İsminin azametinden de zatının azameti anlaşılmaktadır. Öyle bir zat ki o isim kendi kudretince O‟nun zatının tecellilerindendir. İlahi Fiilin Azameti Hakkında İlahi fiilin azameti hakkında ispatlanan şu konu yeterlidir: Eşbah ve cisimler âlemleri içindekilerle birlikte, melekût âlemine nispetle zamana kıyasla bir lahza gibidir. Melekût âleminin de ceberut âlemi karşısında aynı nispeti vardır. Hatta öyle ki aralarında bir nispet yoktur. Güneş sisteminde şimdiye kadar bulunan galaksilerin sayısı on dört milyona ulaşmıştır. Onlardan her birisi bizim güneş sistemimiz gibidir. Yani güneş sistemi bütün gezegenleri, uyduları ve yörüngeleriyle birlikte düşünüldüğünde böyledir. Hatta diğer sistemler güneş sisteminden katlarca daha büyüktür. Öyle ki bizim güneş sistemimiz diğer sistemlerin etrafında dönen uydulardan birisinin büyüklüğündedir. Bununla birlikte güneş sisteminin en uzak yıldızı olan Neptün 35 yıldızının yeni buluşlara göre güneşle arası 27465 milyon mildir. Belki de şimdiye kadar henüz keşfedilmeyen sistemler keşfedilenlerden daha fazladır. Büyük Seyyid, Hebtuddin Şehristani (Allah ömrünü uzun ve başarısını çok etsin) Heybet ve İslam kitabında on dördüncü bölümde ‛‛Âlemler ve Sistemlerin Sayıları” başlığı altında şöyle diyor: Günümüz astronomi bilginlerinin görüşüne göre güneş sisteminde bulunan gezegenler ve uydular ışıklarını güneşten almaktadırlar. Güneş sisteminin genişliği Neptün yıldızının yörüngesine göre bin beş yüz fersahtır. Eğer birisi Neptün‟den güneşe bakarsa, güneşi küçük bir yıldız gibi görür. Bunun gereği şudur ki Neptün yıldızının yörüngesinden sonra güneş asla görülemez hale gelir. Buna göre diğer sabit yıldızların ışıklarını güneşten almaları imkânsızdır. Zira onlar Neptün‟den daha çok güneşe uzaktırlar. Acaba görmüyor musun ki bazı kuyruklu yıldızların güneşe olan uzaklıkları Neptün‟ün güneşe olan uzaklığının on katıdır. Buna rağmen başka yıldızların çekim gücünde değil de güneşin çekim gücünün etkisinde karar kılmışlardır. Zira diğer yıldızlarla olan arası güneşten daha fazladır. Bu konu için şu yeterlidir ki Zühal yıldızını gösteren teleskoplar onu olduğu yerden bin kat büyük gösteriyor. Ama birçok sabit yıldızlar o kadar çok uzaktadırlar ki onları büyüterek göstermek bile imkânsızdır. Sadece onları biraz açık göstermek ve çok uzak olduğu için gizli kalan yerlerini biraz açığa çıkarmak mümkündür. Fandik, İrva‟uz Zima kitabında şöyle diyor: Güneş sistemine en yakın olan sabit yıldızın güneşe olan uzaklığı, bizim güneşe olan uzaklığımızdan dokuz yüz bin kat daha fazladır. 1909 yılında Mısır‟da yayınlanan el-Hilal dergisinin 478. sayfasında şöyle yazıyor: Bizim yeryüzüne en yakın olan sabit yıldız Dulfa‟dır. Dakik hesaplamalardan sonra yıllık bakış açısı farkı bir saniye miktarındadır. Bundan şu açığa çıkıyor ki bu yıldızın bizden olan uzaklığı 20.000.000.000.000 mildir. Yani yirmi trilyon mildir. Onun ışığı her saniyede yüz doksan bin mil yol kat ettiği halde ışığının bize ulaşma süresi üç yıldır. (Derginin naklinin sonu). Nerede kaldı ki bazı yıldızların ışığı yüz yılda ya da daha fazla bir sürede bize ulaşıyor. İrva‟uz Zima kitabında şöyle yer almıştır: On altıncı sırada yer alan yıldızın bize olan uzaklığı, Şa‟ra yıldızının bize olan uzaklığının üç yüz altmış üç katından daha az değildir. O yıldızın ışığının bize ulaşma süresi beş bin yıldır. (İrva‟uz Zima kitabının sonu). 36 Şöyle diyorum: Bu sadece on altıncı sırada olan yıldızın durumudur. Nerde kaldı yirmi sekizinci sırada olan yıldızın durumu. (Seyyid, Hebtuddin Şehristani‟nin sözünün sonu). Uzun olmasına rağmen Seyyid‟in sözünü nakletmekten maksadımız, dua edenin dikkatlerini Allah‟ın mülkünün azametine ve kelimelerine çekmektir. ‛‛De ki; "Rabbimin sözlerini yazmak için, denizler mürekkep olsa da onlara bir o kadarını daha katsak, Rabbimin sözleri bitmeden önce denizler biterdi.”47 Öyleyse âlemlerin en alçağı ve en darı böyle olursa geniş olan yüce âlemlerin durumu nasıl olur. Öyle âlemler ki cisimlerin âlemleri ve onlarda olan her şey o âlemlere nispetle geniş olan bir deryada bir damla gibi kalır. Hatta aralarında bir nispet de yoktur. Bu âlemle o âlemlerin yanında zikredilmeye bile değer değildir. Allah’ım! Senin en nurlu olan nurunun hakkı için senden diliyorum. Senin her nurun nurludur. Allah’ım! Senin tüm nurlarının hakkı için senden diliyorum! Nurun Hissi Nurlarla Sınırlı Olmaması Bil ki marifet adımıyla Allah‟a doğru yolculuk eden salike verilen en yüce şeyler, oturanlarının zalim olduğu nefis ve tabiat memleketinden hicret edenlere, ceberut âleminden lütfedilen en büyük lütuf, nasut âleminin bağımlılıkları çıkartıldıktan sonra mukaddes vadiden ve mübarek bölgeden insana giydirilen en nefis hediye ve tabiat âleminden kaynaklanan melun ağaç, kökünden söküldükten sonra Firdevs cennetinde olan mübarek ağaçtan olan en şirin şeylerden tattırılan şey, manaların ruhlarını ve batınlarını, hakikatlerin sırrını ve onda gizli olanı öğrenmek için onun sinesinin genişletilmesidir. Ve yine onun kalbinin kapıları açılır ve onlar dış varlıkların kabuklarından soyutlanır; karanlık olan mahiyetlerin mezarlarından kalkar; tabiat âleminin tozu toprağı onun başından ve yüzünden alınır ve onları dünya âleminden geri döndürür; onu dış varlıksal karanlığından kurtarır ve dış varlıksızlığın nuraniyetine ulaştırır; onu eksiklikler çukurlarından kemal derecelerine ulaştırır. Bu mübarek ağaçtan ve zülal çeşmeden kaynaklanan tevil kapıları Allah‟a doğru yolculuk eden saliklerin kalplerine açılır ve ilimde derinleşmiş âlimlerin şehrine girerler. His yolunu geride bırakarak ilahi kitabın menzillerine doğru yolculuk ederler. Zira Kuran‟ın menzilleri, 47 Kehf, 109 37 merhaleleri, zahirleri ve batınları vardır. Onun en düşüğü, sınırlı olan lafızların kabuğunda ve dış varlıklar kabristanında defnedilmiştir. Nasıl ki rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛Şüphesiz Kuran‟ın zahiri, batını, haddi ve elde edinilmesi gereken bilgisi vardır.” Bu düşük makam, karanlık tabiat âleminin zindanlarına hapsedilmiş insanlara nasip olur. Diğer mertebelere ancak tabiat âleminin pisliklerinden ve kirlerinden temizlenmiş olanlar, saf çeşmelerden gelen hayat suyuyla abdest alanlar, masum ve temiz olan Ehli Beyt‟e (a.s) tevessül edenler, bereketli olan mübarek ağaca tutunanlar ve kopmayan sağlam kulpa ve kırılmayan sağlam ipe tutunanlar ulaşabilirler. Ta ki onun tefsiri ve tevili kendi görüşüne göre olmasın ve nefsinden kaynaklanmasın. Zira Kuran‟ın tevilini ancak Allah ve ilimde derinleşenler dışında kimse bilemez. Öyleyse kalbi İslam‟la genişletildiğinde ve Rabbinden bir hidayet ve nur üzere olduğunda nurun sadece örfi anlamdaki örneklerle sınırlı olmadığını anlar. Örfi anlamda kastedilen manalar, sadece karanlık olan cisimlerin yüzeysel kısımlarında görünür ve göz, onları sadece bazı şarlar altında idrak edebilir. Diğer bir duyu organı onu idrak edemez ve diğer duyu organlarının onu idrak etmekten bir nasibi yoktur. Kendisini iki an ve lahzada tutmaya gücü yoktur. Sonunda ona açık olur ki ilim, Allah‟ın kullarından istediğinin kalbine verdiği bir nurdur. Nurun hakikati, kendisinin açık olması ve kendisi dışındakileri de aydınlatmasıdır. İlimdeki bu hakikat, kâmil bir yöntem ve açık ve güçlü bir yolla tecelli eder. Öyleyse ilim nuru, bütün duyu organları ve idrak etme vesileleri için tecelli eder. Hatta duyu organlarının üstünde olan aynalarına tecelli eder. Genel ilahi nefisler, kudsi soyut akıllar ve günahtan uzak temiz melekler gibi. İlim vesilesi ile varlıkların batınları zahirleri gibi açık olur. İlim öyle bir nurdur ki yerin derinliklerine ve uzak göklere nüfuz eder ve kendisi de gecelerin ve gündüzlerin geçmesiyle yine de baki kalır. Hatta ilmin bazı mertebeleri, zamanı ve zamanla ilgili olan varlıkları kapsar. Ve yine mekânı ve mekânla ilgili olan varlıkları kendi içine alır. Nurların Kaynağı ve Vacip Nur Hatta ilmin bazı mertebeleri nurun zaruri oluşuyla zaruri olur ve göklere ve yerlere yayılır. İlmiyle her şeyi kapsayan O‟dur. 38 İşte o zaman nur, Allah‟ın lütfüyle ve inayetiyle Allah‟a doğru yolculuk eden salikin kalbine açılır. Nur, varlıktan ibarettir ve her varlıkta O‟nun dışında hiçbir nur ve zuhur yoktur. Var olan her nur ve zuhur O‟na döner. Nasıl ki rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛Ey nuru nurani eden Allah! Ey karanlıkları ve nuru karar kılan!” Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Allah, göklerin ve yerin nurudur.” Örfi nurların ve ilmin nuraniyeti bütün mertebeleriyle o nurdan alınmıştır. Eğer böyle olmasaydı onların hepsinin mahiyeti karanlık olurdu. Üst üste yığılmış karanlıklar ve bir araya toplanmış kirler şeklindedirler. Öyleyse mülk ve melekût âlemlerinin nuraniyeti ve mukaddes olan âlemin ve ceberut âleminin perdelerinin açılıp zuhura kavuşması O‟nun nuruyladır. O‟dur mutlak nur ve sırf zuhur. İçine hiçbir karanlık ve kir karışmamış bir şekilde. Nurların diğer mertebeleri hepsi O‟nun nurundandır. Kumeyl duasında şöyle yer almıştır: ‛‛Ey Allah‟ım! Her şeyi aydınlatan veçhinin nuru hakkı için senden diliyorum.” Kafi kitabında Kumi, Hüseyin İbni Abdullah Sağir‟den, o da Muhammed İbni İbrahim Caferi‟den, o da Ahmed İbni Ali İbni Muhammed İbni Abdullah İbni Ömer İbni Ali İbni Ebi Talib‟den, o da İmam Sadık‟tan (a.s) şöyle buyurduğunu nakletmektedir: ‛‛Hiçbir varlık yokken Allah vardı. Sonra varlığı ve mekânı yarattı. Nurları yarattı. Bütün nurların ondan nurunu aldığı nurların nurunu yarattı. Bütün nurların ondan nurani olduğu kendi nurunu onda cari kıldı. O nur Muhammed ve Ali‟nin ondan yaratıldığı nurdur. Neticede o ikisi her zaman ilk iki nur idiler. Çünkü o ikisinden önce hiçbir şey var olmamıştı. Sonra pak ve temiz olan o iki nur her zaman temiz sülblerden hareket ettiler. Sonunda en temiz sülblerden olan Abdullah ve Ebu Talib‟in sülbüne geldiklerinde birbirlerinden ayrıldılar.‟ 48 NUR Şeyh Muhyiddin Arabî‟ye Mensup Olan Sözün Nakli Fusus-ul Hikem‟i şerh eden Mahmud Kayseri ve Muhakkik Arif olan Muhammed İbni İshak Konavi‟nin Miftah-ul Gayb ve-l Vucud kitabını şerh eden Muhammed İbni Hamza Fenari, büyük Şeyh Muhyiddin Arabî Endulisi‟ye şu sözü nispet vermişlerdir: ‛‛Nur, zat isimlerindendir. Muhyiddin, zahiri zata delalet eden her ismi zat ismi, zahiri sıfata delalet eden her ismi sıfat ismi ve zahiri fiile delalet eden her ismi de fiil ismi karar vermiştir.” 48 Kafi, c1 s442 39 İbni Fenari şöyle der: Şöyle diyorum: Büyük Şeyh bu şemayı düzenledikten sonra (daha sonra şemayı çizmiş ve nur ismini zat isimleri kısmına koymuştur) şöyle demiştir: Bu güzel isimlerden bir kısmı aziz ve celil olan Allah‟ın zatına delalet etmektedir. Allah‟ın Zatına delalet etmesiyle beraber Allah‟ın sıfatına da ya da Allah‟ın fiiline de ya da aynı zamanda her ikisine de delalet etmektedir. Öyleyse zata delalet etmesi daha zahir olan ismi, zat ismi olarak karar verdik. Aynı işi sıfat ve fiil isimlerinde de yaptık. Yani sıfata ya da fiile delalet etmesi daha zahir olan ismi o kısımdan karar verdik. Bunun manası zat isimleri kısmında karar verilen isimlerin diğer kısımlarla hiçbir ilişkisi olmadığı anlamına gelmez. Örneğin Rab ismi eğer sabit bir manası olursa zat ismindendir; eğer ıslah eden manasındaysa fiil ismindendir ve eğer malik manasına olursa sıfat ismindendir. Ve yine aynı yerde Şeyh şöyle demiştir: Bil ki bizim bu isimleri zikretmekten maksadımız (yani şemada zikredilen isimlerden maksadımız) Allah‟ın isimlerini bu isimlerle sınırlandırmak değildir ya da şöyle demiş olalım ki bu şemada zikredilen isimlerden başka bir isim Allah için bulunmaz. Sadece bu sıralama, bizim zihnimize gelendir. Öyleyse eğer sen güzel isimlerden bir isim gördüysen bu şemaya ekle. O güzel isim zatta mı, fiilde mi, ya da sıfatta mı hangisin de daha zahirse ona ekle. (Şeyh‟e nispet verilen sözün sonu). Şöyle diyorum: Nur isminin, sıfat isimlerinden olması ve hatta fiil isimlerinden olması daha zahirdir. Zira nurun manasında kendisinden başkasını açığa çıkarma ve aydınlatma vardır. Öyleyse o başkası ilahi âlemde isimler ve sıfatlar olarak itibar edilirse nur, sıfat isimlerinden olacaktır ve eğer o başkası Allah‟ın dış varlık âlemindeki zuhurunun mertebelerinden birisi olarak itibar edilirse o zaman da nur, fiil isimlerinden olacaktır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Allah göklerin ve yerin nurudur.”49 Ve yüne yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Allah dilediği kimseleri bu nura iletir.”50 Ve yine Muvahhitlerin Efendisi, Müminlerin Emiri Ali (a.s) Kumeyl duasında şöyle diyor: ‛‛Her şeyin onunla parladığı veçhinin nuru hakkı için senden diliyorum!” Semat duasında ise şöyle yer almıştır: ‛‛Veçhinin nuru hakkı için senden diliyorum! Öyle nur ki onunla dağa tecelli ettin. Sonra da dağı darmadağın ettin ve Musa bayılıp yere yığıldı.” Neticede ‛‛nur” ismi ‛‛zahir” isminin altındadır. O mutlak görülen âlemin ya da kayıtlı görülen âlemin rabbidir. Ve aynı şekilde Şeyh‟in zat isminden olarak belirlediği 49 50 Nur, 35 Nur,35 40 ‛‛rab” ismi fiil isimlerine daha çok benzemektedir. Bu konuların daha çok açıklamaya ihtiyacı var. Ama bu sayfalar vakit ve mecalin dar oluşundan, belaların ve sıkıntıların hücumundan dolayı ona münasip değildir. Allah‟ım! Akıbetimizi ıslah et! Karanlık ağacın kökünü kalbimizden sök at! Allah’ım! Senin en geniş olan rahmetinin hakkı için senden diliyorum. Senin her rahmetin geniştir. Allah’ım! Senin tüm rahmetinin hakkı için senden diliyorum! Rahmani Rahmet ve Rahimi Rahmet Arasındaki Fark Rahmani rahmet, varlığın yayılma makamıdır. Rahimi rahmet ise varlığın kemalinin yayılma makamıdır. Neticede rahmani rahmetle, varlık zuhur buldu ve Rahimi rahmet vasıtasıyla herkes manevi kemaline ve Batıni hidayetine ulaşır. Onun için duada şöyle yer almıştır: ‛‛Ey dünyanın Rahman‟ı ve ahiretin Rahim‟i! Ey tüm yaratıklarına Rahman olan ve yalnızca müminlere Rahim olan!” Öyleyse yüce Allah, rahmani hakikatiyle yok olan mahiyetlere ve helak olan şekillere varlığı lütfetti. Rahimi hakikatiyle de onlara kemali lütfetti. Rahimi devletin sabahının doğuşu, ahiret yurdunda daha fazladır. Bazı rivayetlerde şöyle yer almıştır: ‛‛Ey dünya ve ahiretin Rahman‟ı ve ey dünya ve ahiretin Rahim‟i!” Bu, her varlıkta kemaline doğru ilerlemesi ve tedrici olarak kendi makamına ulaşması için tabii bir aşk icat etmesi itibarıyladır. Ahiret yurdunda, 41 herkesin kendi ektiğini biçtiği ve herkesin kendi fiili durumuna ve kendisine layık olan kemaline ulaştığı günde, temiz ve tezkiye olmuş nefislerin yakınlık makamlarına, kerametlere ve yerinin gökler gibi olduğu cennetlere ulaştıkları günde, tersine dönmüş yırtıcı, hayvani ve şeytani olan nefislerin kendi ateşlerine, cehennemdeki kuyularına, akreplerine ve yılanlarına ulaştıkları günde herkes ektiğini biçer. Bu mertebelere ulaşmak, tersine dönmüş şeytani nefislere nispetle bir kemaldir. Gerçi bu, dosdoğru olan temizlenmiş insani nefislere nispetle eksikliktir. Buna göre Şeyh Muhyiddin Arabî‟nin Hazreti Hakk‟ın her iki cihandaki Rahim olma meselesindeki söylediği yöntemi açıktır. Onun yöntemine göre ‛‛merhamet edenlerin en merhametlisi” olan Allah, ‛‛Muntakim” (intikam alan) adının yanında şefaat eder ve devletin yönetimini kendi eline alır. ‛‛Muntakim” adı ise onun hükümetinin altında yer alır. Zati ve Fiili Olan Rahmani ve Rahimi Olma Rahman ve Rahim olma ya fiilidir ya da zatidir. Öyleyse yüce Allah hem Rahmani olan rahmete sahiptir ve hem de Rahim olan rahmete sahiptir. Zati olan Rahmani rahmet ve zati olan Rahimi rahmet, zatın zata tecellisidir. Bu tecellinin neticesinde ilahi sıfatlar ve isimler ve onların gerektirdikleri sabit dış varlıklardan ilmi zuhurla zahir olurlar. İcmali (özet) ilimle birlikte Hazreti Vahit‟te (varlıklara karşı) geniş keşif ilmi meydana gelmektedir. Nasıl ki yüce Allah fiili olan Rahmani rahmete ve Rahimi rahmete sahiptir. Fiili olan Rahmani rahmet ve Rahimi rahmet, zatın fiiller şeklinde feyzin yayılmasıyla tecelli etmesidir. Şu şekilde ki dış varlıklara kendi feyzi ve kemalinden vermiş ve geniş feyziyle dış varlıkları ulaşabilecekleri en mükemmel ve düzen olarak da en eksiksiz bir duruma ulaştırarak varlık âleminde zuhura ulaştırmıştır. İki mübarek isim olan Rahman ve Rahim isimlerinin Fatiha suresinde yer almasının sırlarından birisi şudur ki Rahmani rahmet ve Rahimi rahmet her iki makamda yani zat ve fiil makamında dile getirilsin. Ta ki tekvini (yaratılış) kitapla tedvini (yazılmış) kitap arasında uyum sağlanmış olsun. Zira zahir, batının unvanıdır. Lafız, mananın ve hakikatin sesler ve şekillerle ve kabukları ve duruşları giyinerek tecelli edişidir. Rahman, Rahim ve Hamdın Besmele ve Fatiha‟daki Çeşitli Manaları Eğer besmeledeki Rahman ve Rahim‟i lafzı celale olan ‛‛Allah” için sıfat olarak alırsak, o zaman zati olan Rahman olma ve Rahim olmaya işaret olacaktır. Fatiha 42 suresinde bulunan Rahman ve Rahim ise fiili olan Rahman ve Rahim olmaya işaret olacaktır. ‛‛Hamd, Allah‟a aittir” tabirindeki Allah, fiili ulûhiyete ve ayrıntılı fiili Rahman ve ayrıntılı fiili Rahim‟i bir araya toplayan makama işaret etmektedir. Hamd, soyut âlemler ve isfehbudiye nefislerinden ibarettir. Onların nimet veren Allah‟a hamd etmek ve O‟nun kemalini izhar etmekten başka bir yönleri yoktur. Bütün varlık âlemleri silsilesinde tamamıyla hamd olan ve nimete karşı nankörlük yönünün olmadığı bu nur âlemleri dışında hiçbir âlem yoktur. Zira onlar, zevk ve irfan ehlinin yanında sırf varlıklardır ve mahiyetleri yoktur. Diğer bütün âlemler ve bu âlemlerde olanlar bu âlemlerden daha düşük mertebede yer almaktadırlar. Buna göre mana şu şekilde olmaktadır: Zati Rahmani rahmet ve zati Rahimi rahmet sahibi olan Allah‟ın adıyla. Baştan aşağı hamd olan âlemler açıldı. Öyle âlemler ki mutlak ilahi varlılar, fiil makamındadırlar. Onlar diğer mertebelerde bulunan mukaddes makamdan inmiş varlıklar için rububi ve terbiye edici zatlardır. O mukaddes makamda olanlar ruhani meleklerdir. Şu ayette onlara işaret edilmiştir: ‛‛And olsun saf saf dizilenlere. O haykırıp sürenlere.”51 Bu rububi zatlar, fiili Rahmani rahmete ve fiili Rahimi rahmete sahiptirler. Yani onlar içindir Şuhud âleminde varlığı yayma ve varlığın kemalini yayma makamı. Tüm varlıkların bu zatlara döndüğü günde bunlar malik olma ve toplama gücüne sahiptirler. Bu varlıklara dönüş Allah‟a dönüştür. Zira bir şeyin zuhur etmesi kendisinden farklı bir şey değildir. Hatta kendisidir. (İsimler ve sıfatlar zatın zuhurudur. Öyleyse isimlere dönüş, zata dönüş olacaktır.) Eğer Rahman ve Rahim‟i ‛‛Bismillah” ibaretindeki isim için sıfat olarak alırsak durum tersine dönecektir. (Yani besmeledeki Rahman ve Rahim fiili Rahman ve Rahim olmaya delalet edecektir. Fatiha suresindeki Rahman Ve Rahim ise zati Rahman ve Rahim olmaya delalet edecektir.) Zira bu durumda isim meşiyet anlamında olacaktır. Yani ilahi meşiyet anlamında olacaktır. Öyle ki fiili Rahman ve Rahim olma, onunla gerçekleşmektedir. ‛‛Hamd, Allah‟a aittir” ibaretindeki Allah, zati ulûhiyete delalet eder. Fatiha suresindeki Rahman ve Rahim, zatın sıfatlarından olan Rahman ve Rahim olmaya delalet edecektir. Fiil sıfatlarından değil. Ve yine malik olma ve rab olma da yine zatın sıfatlarından olacaktır. Biz ‛‛Allah‟ım! Senin isimlerinin hakkı için senden diliyorum!” cümlesini şerh ederken masum ve temiz olan ve ilahi vahyin ve meleklerin 51 Saffat, 1-2 43 indiği evden olan Ehli Beyt (a.s) yoluyla bize ulaşan isim hakkındaki tefsire işaret edeceğiz. Uyarma ve İtiraz Rahman ve Rahim İsminin Mertebesi Kayseri, Fusus-ul Hikem‟in şerhinin mukaddimelerinden birisinde şöyle demiştir: Eğer varlığın hakikatini, sadece şeylerin geneli şartı olarak kabul edersek, o zaman o, Rahman isminin mertebesi olur. O da Levh-ul Kaza (kazanın yazıldığı levha-cem makamı) ya da Umm-ul Kitap (kitabın esası) ya da Kalem-ul A‟la (yüce kalem) olarak adlandırılan birinci aklın terbiye edicisidir. Eğer varlığın hakikatini, şeylerin genel şartı olarak kabul edersek, öyle ki ayrıntılar onda geniş ve sabit bir şekilde genellerinden örtülü olmadan olursa, o zaman o Rahim isminin mertebesi olur. O da genel nefsin terbiye edicisidir. O, Levh-ul Kader (kaderin yazıldığı levha-tedric makamı) olarak adlandırılan Levh-ul Mahfuz (kaderin yazılıp korunduğu levha) ya da Kitab-ul Mubin‟dir (kaderin yazıldığı kitaptır). Kayseri‟nin ibareti burada sona erdi. Şöyle diyorum: Kayseri‟nin söylediği, bir açıklamaya göre bir yönden doğru olsa da daha münasibi şu idi: Rahman isminin mertebesini varlığın bütün âlemlere, o âlemlerin genelleri olsun, ayrıntıları olsun, yayılma makamı olarak karar vermeli idi. Rahim isminin mertebesini de varlığın kemalinin âlemlerin genellerine ve ayrıntılarına yayılma mertebesi olarak karar vermeli idi. Zira Rahmani ve Rahimi olan rahmet bütün her şeyi kendi içine almış ve bütün âlemleri kapsamıştır. Öyleyse o ikisi Allah‟ın meşiyetinin dış âlemde var oluşundan ibarettir. Öyleyse o ikisi meşiyetin var oluşundan ibarettir. Akıl ve nefis makamı ise var oluşta var oluş makamıdır. Öyleyse şöyle söylenmesi daha iyidir: Eğer varlığın hakikati varlığın yayılması şartıyla kabul edilirse, o zaman o, Rahman isminin mertebesinden ibaret olur. Ve eğer varlığın kemalinin yayılması olarak kabul edilirse, o zaman da Rahim isminin mertebesinden ibaret olur. Onun için dualarda şu şekilde yer almıştır: ‛‛Allah‟ım! Ben senden her şeyi kapsayan rahmetinin hakkı için diliyorum.” Ve yine Peygamber‟den (s.a.a) şöyle nakledilmiştir: ‛‛Allah‟ın yüz tane rahmeti vardır. Ondan bir tanesini yeryüzüne indirmiş ve onu mahlûkatı arasında bölüştürmüştür. Mahlûkatın içinde olan duygu ve merhamet o bir rahmetin vasıtasıyladır. Allah doksan dokuz rahmetini kıyamet gününde kullarına merhamet etmesi için saklamıştır.” 44 Büyük Arif Mirza Cevat Meliki‟nin (k.s) Nazarında Hak Teala‟nın Rahman ve Rahim Oluşu Seyri suluk ve marifet ehlinin şeyhlerinden birisi olan Mirza Cevat Meliki (r.a) Esrar-us Salât kitabında Fatiha suresinin tefsirini yaparken Peygamberimizden (s.a.a) naklettiğimiz rivayeti naklettikten sonra şöyle buyurmuştur: Rahman ve Rahim isminin, Rahmani rahmeti ve Rahimi rahmeti yaratması itibariyle yüce Allah için kullanılması, bu rahmetlerin O‟ndan meydana gelişinden dolayıdır ve O‟ndan kaynaklanan bir ayakta duruşla var oluşlarından dolayıdır. Yoksa Allah o rahmetlerin içinde yer aldığından dolayı onlar ayakta değillerdir. Öyleyse Rahmani rahmet, O‟nun bütün varlıklarda yayılmış olan var olmayı onlara lütufta bulunmasından ibarettir. Buna göre varlıkları icat etmesi O‟nun Rahman oluşudur ve varlıkların kendisi de O‟nun rahmetidir. Rahmani rahmete gelince, o dünyada mümin kullarına hidayeti ve kemali lütufta bulunmasında ve ahirette ise onlara mükâfat ve sevap vermesinden ibarettir. Öyleyse Allah‟ın icat etmesi, hem iyi insanları ve hem de kötü insanları kapsamaktadır. Merhum Meliki daha sonra şöyle buyuruyor: Neticede her kim âleme Hak Teala‟nın onu icat ederek ayakta tutması açısından bakarsa sanki Allah‟ın Rahman oluşuna bakmıştır. Ve sanki dış âlemde Rahman‟ı ve O‟nun rahmeti dışında bir şey görmüyor. Her kim de âleme Allah‟ın onu icat etmesi itibariyle bakarsa, sanki sadece Rahman‟a bakmıştır. (Sözü burada sona erdi. Allah onun makamını ebedi cennette yüce eylesin.) Yazarın Nazarında Hak Teala‟nın Rahman ve Rahim Oluşu ve Zikredilen Arifin Sözünün Tashihi Şöyle diyorum: Eğer onun geniş varlıktan kastı irfan ehlinin görüşünde olan ve görüşler ve makamlara göre söylenen meşiyet, mutlak ulûhiyet, Muhammedi mutlak vilayet makamı ve benzeri tabirlerle dile getirilen makam manasına olursa, bu mana “Bismillahirrahmanirrahim”deki besmeledeki Rahman ve Rahmaniyet Rahim “Allah” makamına ismine münasip tabidirler ve değildir. Zira o var ismin oluşlarındandırlar. Geniş gölge Allah‟ın gölgesidir, Rahman‟ın gölgesi değil. Zira geniş gölgenin hakikati, kâmil insanın ve kâmil insanın rabbinin hakikatinden ibarettir. Toplayıcı varlık, Allah‟ın İsmi Azam‟ıdır (yani “Allah” ismidir). Öyle ki “Allah” ismi 45 Rahman ve Rahim ismini kuşatıcıdır. Onun için Fatiha suresinde de o isme tabi olarak karar verilmişlerdir. Ve eğer onun geniş varlıktan kastı varlığın yayılma makamı ise bu makama münasip, yazılmış ve yaratılış âlemiyle uyum içerisindedir. Ama sözünün zahiri ile uyum içerisinde değildir. Onun söylediği mazhar, zahirde fanidir itibarıyla doğrudur. Öyleyse Rahmaniyet makamı bu görüşe göre ulûhiyet makamıdır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “De ki: İster Allah deyin, ister Rahman deyin. Hangisini deseniz olur. Çünkü en güzel isimler O'na hastır.”52 Ve yine şöyle buyuruyor: “Rahmân, Kuran'ı öğretti. İnsanı yarattı.”53 Ve yine şöyle buyuruyor: “O, öyle Allah'tır ki, O'ndan başka tanrı yoktur. Görülmeyeni ve görüleni bilendir. O, esirgeyendir, bağışlayandır.” 54 HATIRLATMA Duanın Bu Cümlesindeki Rahmetten Masat Fiili Rahmet Mi Yoksa Zati Rahmet Midir? Bil ki yüce Allah‟ın isimler ve sıfatlar âlemindeki zati Rahmani tecellisi daha güzel ve daha parlak bir tecelli ve rahmeti o makamda daha geniştir. Zira rububi âlem cidden çok geniş bir âlemdir. Ama duanın bu kısmında anlaşılan şudur ki: Rahmetten maksat, fiili rahmettir; merhamet edilen varlıklara zati Rahman olma makamından feyiz olarak verilen bir lütuftur ve ulûhiyet gökyüzünden kuru yerlere inen yağmurdur. Rahmetin Geniş ve Daha Geniş Oluşu Bilinmesi gerekir ki dışarıda var olan her varlığın ve mevcut olan varlıklardan her birisinin gayıp âlemine ve nura olan bir yönleri ve karanlık ve kusurlu olan diğer bir yönleri vardır. Bu karanlık ve kusurlu olan yönleri varlıkların zati olan kendi kirli nefislerinden ve karanlık mahiyetlerinden kaynaklanmaktadır. Neticede rahmet ve mağfiret âlemine dönük olan nurani yönü itibariyle ilahi rahmetin mertebelerinden bir mertebe olacaktır ve kendisine yönelik olan yönüyle de Allah‟ın rahmetini kazanacaktır. Öyleyse nasıl ki Allah‟ın rahmetini kazanan varlıkların zati olan enine çoklukları varsa boyuna olan arazi çoklukları da vardır. Ve yine rahmet için arazi olan enine çokluk olduğu gibi zati olan boyuna çokluk da vardır. Öyle ki bazıları geniştir ve bazıları ise daha geniştir; bazıları kapsayıcıdır ve bazıları ise kapsanandır. Nasıl ki bu, Hikmeti 52 İsra, 110 Rahman, 1-3 54 Haşr, 22 53 46 Mutealiye‟de55 bu şekilde beyan edilmiştir. Açıktır ki dua edenin haliyle münasip olan şudur ki yüce Allah‟tan O‟na münasip olan yönleriyle O‟ndan istemektir. O da rahmet yönleri ve baki olan nurani gölge yönlerinden ibarettir. Neticede ihtiyaç sahibi rahmet edilen varlık Rahim olan ve muhtaç olmayan Allah‟tan geniş olan ilahi rahmet vasıtasıyla istiyor. 55 Hikmeti Mutealiye, Molla Sadra‟nın kurmuş olduğu felsefi ekoldür. (çev.) 47 Allah’ım! Senin en mükemmel olan kelimelerinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm kelimelerin mükemmeldir. Allah’ım! Senin tüm kelimelerinin hakkı için senden diliyorum! Tekvini Kitap ve Onun Kelimeleri Hakkında Belki de senin kalp gözün açılır da tabiat zindanından dışarı çıkarsın ve bizim daha önceden söylediğimiz sözlere bakarsın. Kelam ve kelimenin hakikatini tanımış ve o ikisinin ruhunu anlamış olursun. Rabbinin açık delili ile kelime ve kelamın manalarının özünü onların kabuğundan ayırır ve lafızlar kabristanına gömülen onların bedenini dışarı çıkarırsın. Can kulağına söylenenlerden ve ruhuna ve aklına yazdırılanlardan şunu anlamış olursun ki varlık âlemi ve vücut ülkesi zahir olsun gaip olsun hepsi kitaptır, ayetlerdir, kelamdır ve kelimelerdir. Onun düzenlenmiş bölümleri ve geniş kısımları vardır. Onların bölümlerini açacak anahtarlar vardır. Kitapların onlarla son bulduğu sonuç bölümleri vardır. Her kelimenin harfleri vardır ve her harfin de yazılırken onlardan oluştuğu harfleri ve yazılış şekli vardır. Öyleyse yüce Allah‟ın kâmil olan kudret eliyle yazdığı ilahi kitabın fatihası, öyle bir kitap ki onda ilahi cemle var olan ve çokluktan uzak olan ve her türlü ayıp ve kirden uzak olan tüm kitaplar mevcuttur. Bu kitap bir yönden soyut olan akıllar âlemi, meleklerden oluşan ruhani varlıklar ve meşiyetle ilk var olan varlıktan ibarettir. Diğer bir yönden ise meşiyetin kendisidir. Zira varlığın gayıp anahtarı meşiyettir. Ziyareti Camia‟da56 şöyle yer almıştır: ‛‛Yüce Allah sizin vasıtanızla açtı.” Çünkü masum imamların (a.s) ufukları Hazreti Hakk‟ın meşiyetiyle aynı ufuktadırlar. Nasıl ki yüce Allah bu manaya ayeti bu şerifede işaret etmiştir: ‛‛Sonra yaklaştı, derken daha da yaklaştı. 56 Ziyareti Camia, Ehli Beyt imamlarını ziyaret ederken okunan kapsamlı bir ziyaretnamedir. (çev.). 48 O kadar ki (birleştirilmiş) iki yay arası kadar, hatta daha da yakın oldu.”57 Bu ayeti şerife geçi Allah Resulü (s.a.a) hakkındadır. Ama Ehli Beyt imamları (a.s) vilayet yönünden Allah Resulü (s.a.a) ile birdirler. Nasıl ki rivayette şöyle buyurmuştur: ‛‛İlkimiz Muhammed‟dir, ortamız Muhammed‟dir ve sonuncumuz Muhammed‟dir. Hepimiz bir nuruz.” Tüm kitap Fatiha‟da olduğu için, Fatiha da cemi vücutla Bismillahirrahmanirrahim‟de olduğu için, o da Bismillah‟ın ba harfinde olduğu için ve o da ba harfinin altındaki noktada olduğu için İmam Ali (a.s) şöyle buyurmuştur: ‛‛Ben o noktayım.” Ve yine rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛Ba harfi vesilesi ile varlık zuhura ulaştı ve abid (ibadet eden) mabuddan (ibadet edilenden) ayırt edildi.” İlahi kitabın ve Rabbani olarak yazılan kitabın son bölümü, tabiat âlemi ve varlık âleminin iniş yayı itibariyle dürülmüş kitabıdır. Yoksa giriş bölümü de son bölümü de birdir. Zira ulûhiyet gökyüzünden inen her şey sizin saydığınız yıllardan bir gününün bin yıl olduğu günde O‟na doğru tekrar yükselecektir. Ve işte bu yön, yüce peygamber ve muazzam olan Haşimi Resul‟ün (s.a.a) son peygamber olma yönüdür. Aynı zamanda o ilk varlıktır. Nasıl ki rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛İlkler ve sonlar biziz.” Kitabın fatihasının ve son bölümünün arasında sureler, bölümler, ayetler ve kısımlar vardır. Öyleyse mutlak varlığı ve düzenli bir şekilde yazılmış bir ilahi kitabı tüm mertebeleri ve dereceleriyle bir kitap olarak sayarsak o zaman âlemlerden her bir âlem de o kitabın bölümlerinden bir bölüm olmuş olur ve onun kısımlarından bir kısım olmuş olur; âlemlerin parçalarından her bir parça da o kitabın sureleri ve alt bölümlerinden olmuş olur ve âlemin mertebelerinden her bir mertebe veya parçalarından her bir parça o kitabın ayeti ve kelimesi olmuş olur. Yüce Allah‟ın şu ayeti de ‛‛Sizi topraktan yaratması, O'nun (varlığının) delillerindendir. Sonra siz, (her tarafa) yayılan insanlar oluverdiniz”58 bu yöne dönmektedir. Eğer varlık silsilesini çok sayıda olan kitaplar ve yazılmış birçok kitap olarak kabul edersek, her âlem kendi başına müstakil bir kitap olacaktır. Öyle ki her birisinin mertebeleri, çeşitleri ve fertleri itibarıyla bölümleri, ayetleri ve kelimeleri vardır. O zaman örneğin yüce Allah‟ın şu sözü ‛‛Yaş ve kuru ne varsa hepsi apaçık bir kitaptadır”59 bu itibara göredir. Eğer iki itibarı bir araya 57 Necm, 8 ve 9 Rum, 20 59 Enam, 59 58 49 toplarsak; o zaman mutlak vücut, ciltleri olan bir kitap olacaktır. Her cildinin de kendisine ait bölümleri, kısımları ve apaçık ayetleri olacaktır.60 AYDINLATMA VE AÇIKLAMA Kamil ve Mükemmel Olan Kelimenin Manası Hakkında Bilmen gerekir ki bir şeyin kâmil olması kendisine nispetledir ve ona münasip olan bir şekildedir. Örneğin ilmin kâmil olması, hakikatlerin öyle bir şekilde açıklığa kavuşmasıyladır ki onda artık hiçbir cehalet, örtü ve hicap kalmasın. Nurun kâmil olması ise onda hiçbir karanlığın ve kirliliğin olmamasıdır. Diğer bir deyişle: Her şeyin kâmil olması onun karşıtı ve zıddı olan şeylerden halis ve temiz olmasıyla ve kendi yönleri ve kemallerinde has olmasıyladır. Bu mukayeseyle kelam ve kelimenin kâmil ve mükemmel olmasının ne demek olduğunu anlayabiliriz. Kelam ve kelimenin kâmil olması onun delaletinin açık olması ve onda hiçbir kısa bir şekilde ve başka bir şeyle karıştırılma ihtimalinin olduğu bir kullanımın olmamasıyladır. Neticede kelam ve kelime cinsinden olmayan her şeyden halis olmasıyladır. Öyleyse bu ilahi kitabın bazı kelimeleri kâmil ve bazıları ise mükemmeldir. Bazıları eksik ve bazıları ise daha eksiktir. Bu kitabın kelimelerinin eksik olması ve kâmil olması onların ilahi gayıp âlemine, gizli sırra ve gizlenmiş hazineye ayna ve gösterici olmalarından dolayıdır. Kamil İnsan Allah‟ın En Mükemmel Kelimelerindendir Öyleyse, zatının aynasında, Hakk‟ın tecellisi daha kâmil olan her şeyin, gayıp âlemine olan delaleti daha çok olacaktır. Buna göre soyut akıllar âlemi ve isfehbeudiye nefisleri, madde âleminin zulmetinden, madde âleminin en aşağısında olan heyula âleminin kirinden ve mahiyetlerin dış âlemde var oluş tozundan temiz olduklarından dolayı halis ve temizdirler. Bu yüzden Allah‟ın en mükemmel kelimeleridirler. Ama onların her birisi, Allah‟ın bir sıfatının ve bir ilahi ismin aynaları olduklarından dolayı eksik kelimedirler. Nasıl ki rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛Meleklerden bir grubu sürekli rükû edeler ve secdeye gitmezler ve diğer bir grup da vardır ki onlar sürekli secde 60 Söylenmesi gereken bir şey de şudur ki varlık silsilesi için diğer iki itibar da vardır. Onlardan birisi teklikte olan çokluğun itibar edilmesi ve ikincisi ise çoklukta olan tekliğin itibar edilmesidir. Birinci itibara göre, varlık silsilesi bir kelimedir ve o kelime ‛‛varlıksal ol” kelimesidir. Şu ayeti şerife de ona işaret olunmuştur: ‛‛Bir şey yaratmak istediği zaman Onun yaptığı «Ol» demekten ibarettir. Hemen oluverir.” Ve yine Fıtır bayramı günü Müminlerin Emiri İmam Ali‟nin (a.s) okumuş olduğu hutbede şöyle yer almıştır: ‛‛Öyle bir Allah ki O‟nun bir kelimesiyle yedi gök ayakta durmuştur; yedi yer meydana gelmiştir; dayanıklı dağlar sağlam olmuştur; aşılayan rüzgârlar esmiştir; bulutlar gökyüzünde hareket etmiştir ve deryalar kendi sınırları içerisinde durmuşlardır. Öyleyse yüce ve mübarektir âlemlerin rabbi olan Allah.” (Yazar‟ın dipnotu). 50 halindedirler ve rükû etmezler.” Ama kâmil insan, toplayıcı varlık ve bütün ilahi sıfatları ve isimleri gösteren kâmil bir ayna olduğu için, işte bu yüzden Allah‟ın en mükemmel kelimesidir. Hatta o ilahi kitaptır. Öyle ki bütün ilahi kitaplar ondadır. Nasıl ki mevlamız, Müminlerin Emiri ve Muvahhitlerin Efendisi olan İmam Ali‟den (a.s) şöyle buyurduğu nakledilmiştir: Kendini küçük bir cisim sanma, Sende bir âlem gizlenmiştir. Sen o Kitabı Mübin‟sin ki senin harflerinden, Gizli olan hazinenin sırları aşikâr olmuştur. İnsan, İniş ve Çıkış Yayında Yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Biz insanı en güzel biçimde yarattık. Sonra da çevirdik aşağıların aşağısına attık.”61 Bu, iniş yayı itibarına göredir ve insanın tabiat âleminden önceki durumuna delalet etmektedir. Nasıl ki bizim yanımızda olan da odur. En yüce olan yüceden en aşağı olan aşağıya indirilmek, ancak bu iki yer arasında bulunan yolun menzillerinden geçmekle mümkündür. Öyleyse o, ilahi ilimde olan Hazreti Vahit‟ten ve sabit varlıktan meşiyet âlemine indi. Oradan da akıllar âlemine ve yakınlaştırılmış meleklerden oluşan ruhaniler âlemine indi. Oradan da genel nefislerden oluşan yüce melekût âlemine indi. Oradan da berzah ve misal âlemine indi. Oradan da tabiat âleminin merhalelerini geçerek en aşağıların aşağısına indi. Öyle ki madde âleminin en aşağısı olan heyula âlemine indi. Orası birinci yerdir. Bir itibara göre ise yedinci yer ve aşağı tabiat âlemidir. Ve bu insanın ineceği en son noktadır. Daha sonra yayın ipinin bağladığı alt noktadan seyrine başlayarak yavaş yavaş ‛‛Sonra yaklaştı, derken daha da yaklaştı. O kadar ki iki yay arası kadar, hatta daha da yakın oldu”62 makamına kadar yukarıya çıkar. Neticede, kâmil insan, varlık silsilesinin tamamıdır ve varlık dairesi onunla tamamlanır. O, ilktir, sondur, zahirdir ve batındır. Genel ilahi kitap odur. Varlıklarda söylediğimiz üç itibar onda tasavvur edilebilir. Öyleyse, eğer onu bir kitap olarak kabul 61 62 Tin, 4 ve 5 Necm 8 ve 9 51 edersek, onun aklı, nefsi, hayali ve tabiatı onun bölümleri ve sureleri olmuş olur. Bunların her birisinin mertebeleri de o ilahi kitabın ayetleri ve kelimeleri olacaktır. Eğer insanı birçok kitap olarak itibar edersek, o zaman da akıl, nefis, hayal ve tabiatın her birisi müstakil kitap olacaktır. Öyle kitap ki onların her birisinin kendisine ait bölümleri ve kısımları vardır. Ve eğer her iki itibarı bir arada düşünecek olursak, o zaman da birkaç ciltli bir kitap olacaktır ve yine kendisine ait sureleri ve ayetleri olan bir kuran olacaktır. Öyleyse insan sahip olduğu farklı farklı varlıklar ve çok varlık sahibi olduğu itibarıyla ayırıcı bir kitaptır. Nasıl ki hadiste şöyle yer almıştır: ‛‛Şüphe yok ki Ali (a.s), hak ve batılı ayıt edendir.” Sahip olduğu toplayıcı varlık itibarıyla Kuran‟dır. Örnekleme İlahi Kitabın Manası Bil ki kâmil insan, Allah‟ın en yüce örneği, en büyük ayeti, Allah‟ın açık kitabı ve azametli haberidir. O, Allah‟ın kendi suretinde yarattığı yaratığıdır; Allah‟ın iki kudret eliyle icat edilmiştir; yaratıkları üzerinde Allah‟ın halifesidir; yüce Allah‟ı tanıma kapısının anahtarıdır; her kim onu tanırsa Allah‟ı tanımıştır ve o sıfatlarından her bir sıfatında ve tecellilerinden her bir tecellisinde Allah‟ın ayetlerinden bir ayettir. İnsanın, yaratıcısını tanımak için en yüce örneklerden birisi de onun kelamını tanımaktır. Öyleyse bilinmelidir ki kelam, insanın içinde olan havadan dışarı çıkar; dışarıdaki menzillerde seyrederek ve dış merhaleleri geçerek kendisine bir varlık kazandırır; gayıp âleminden aşikâr âleme zahir olur ve söyleyenin içinde ve sır olarak olan şeyden haber verir ve onun maksadının aslını ve işinin hakikatini açıklığa kavuşturur. Öyleyse, sözü başlatan ve icat eden konuşmacı, kelamı gayıp âleminden aşikâr âlemine indirir ve gizli gök âleminden onu zuhura ulaştırır. Ondan dolayı, batında olan kelimeleri dışa vurmaya ve kendisinin içinde olan özelliklerini zahir etmeye karşı, zati bir muhabbet vardır. Öyleyse konuşmadan ve onu icat etmeden önce onun kelimeleri gizlilik mertebesindedir. O kelimeleri açığa vurmayı sevdiğinden ve onları ilan etmeye âşık olduğundan dolayı, işte bu yüzden kendi makamı ve değerinin tanınması için kelimeleri icat eder ve konuşmaya başlar. Ve eğer senin ilahi nurlarla nurlanmış bir kalbin, ruhani ışıklarla aydınlanmış bir ruhun, kalbinin zeytuni meşalesi dış öğrenimler temas etmeden aydınsa ve eğer önünü aydınlatacak yeteri kadar batini nurun varsa, mutlaka ilahi kitabın sırrı senin için açıklığa 52 kavuşacaktır. Bu şartla ki ilahi kitaba dokunmak için gerekli olan temizliğe de sahip olman gerekir. Böyle olunca o, ilahi kelimenin hakikatini Hak Teala‟nın konuşmasının doruk noktasını yüce misal ve büyük ayet aynasında tanıyacaktır. Ve yine varlığın mertebelerinin, gayıp ve aşikâr âlemlerinin tamamının ilahi kelam olduğunu anlayacaktır. Öyle ki hava vesilesi ile ki o dış varlıkların mertebelerinin kör mertebesinden çıkıp, zatını sevdiğinden dolayı kendi kemalinin aşikâr etti ve ulûhiyet gökyüzünden inip, kendi şanı ve makamı tanınsın diye isimleri ve sıfatlarıyla tecelli etmiştir. Nasıl ki hadiste şöyle yer almıştır: ‛‛Ben gizli bir hazine idim. Tanınmayı istedim. Yaratıkları yarattım ta ki tanınayım.” Ve yine İmam Ali‟den (a.s) şöyle buyurduğu naklolmuştur: ‛‛Şüphe yok ki Allah, kelamında kulları için tecelli etmiştir. Ama onların basiretleri yoktur ve o tecelliyi görmüyorlar.” Ve yine İmam Ali‟den (a.s) şöyle buyurduğu naklolmuştur: ‛‛Allah, olmasını dilediği her şeye ‛‛Ol” der ve o da oluverir. Ama bu söylemek, ne kulağa ulaşan bir sesledir ve ne de duyulan bir nida iledir. Ancak O‟nun münezzeh olan Allah‟ın kelamı O‟nun fiilidir.” Marifet ehli olan arifler şöyle demişlerdir: Hak Teala‟nın konuşması, Hakk‟ın tecellisinden ibarettir. Öyle ki eğer iradesi ve kudreti gayıpta olan bir şeyi aşikâr etmek için ve icat etmek için olursa, o tecelli meydana gelir. Beşaret Molla Sadra‟nın Görüşünde İlahi Kitabın İnişi İlahiyatçı hekim olan filozofların başı ve kâmil ariflerin şeyhi olan Molla Sadra Esfar kitabında şöyle buyuruyor: Bil ki ey miskin! Bu Kuran, bin hicapla birlikte Hak‟tan halka inmiştir. Çünkü kalplerin gözleri zayıftır ve gözler, aynı gece kuşu gibi nuru görmekten acizdirler. Faraza eğer Bismillah‟ın ba harfi Lavhi Mahfuz‟daki olduğu azametiyle eğer Arş‟a inseydi, muhakkak ki erir ve yok olurdu. Eğer bu dünyanın gökyüzüne inseydi düşünün artık. Şu ayeti şerifede ‛‛Eğer biz bu Kuran‟ı bir dağa indirseydik, muhakkak ki onu, Allah korkusundan baş eğerek, parça parça olmuş görürdün”63 bu manaya işaret 63 Haşr 21 53 olunmuştur. (Molla Sadra‟nın sözünden nakletmek istediğimiz kısmın sonu. Allah onun yüksek olan makamını daha yüce eylesin. Bu kelam, ilim ve marifet madeninden gelmiştir ve vahiy ve nübüvvet meşalesinden alınmıştır.) Yazarın Tekvini Kitabın İnişi Hakkındaki Görüşü Şöyle diyorum: İlahi tekvini kitap ve yine konuşan rabbani Kuran gayıp âleminden ve ilahi gizli hazineden yetmiş bin hicapla birlikte inmiştir. Ta ki bu yazılmış kitabı taşısın; tabiat zindanında ve tabiat cehenneminde tersine dönmüş nefisleri azat kılsın ve bu korkunç şehirlerin gariplerine kendi vatanlarına dönmek için yol göstersin. Eğer böyle olmasaydı, bu mukaddes ve gizli olan suphani ve temiz kitabın bir tecellisi, O‟nun bir işaretiyle ve gözünün ucuyla göstermesi yeterli olurdu. Öyle ki eğer hicaplarının bir kısmını göklere ve yerlere açmış olsaydı onların temellerini yakardı. Ve eğer yakınlaştırılmış meleklere açılmış olsaydı onların varlıkları darmadağın olur ve yok olurlardı. Ne kadar güzel söylenmiştir: Ahmet eğer yüce perdeyi açsaydı, Ebediyete kadar Cebrail baygın kalırdı. Öyleyse bu ilahi tekvini kitap ve Allah‟ın masum kıldığı evliya kulları hekim ve bilen Allah‟ın yanından inmiş kitaplardırlar. Onlar yazılmış Kuran‟ın taşıyıcılarıdırlar. Bu razı olunmuş veli kullar dışında hiç kimse bu ilahi kitabı hem zahir olarak ve hem de batın olarak taşıyamazlar. Nasıl ki o ulu şahsiyetler tarafından da rivayet edilmiştir. Kafi kitabında İmam Bakır‟ın (a.s) şöyle buyurduğu nakledilmiştir: ‛‛Peygamber‟in (s.a.a) vasileri dışında hiç kimse Kuran‟ın tamamının, zahiri olsun batını olsun, yanında olduğunu iddia edemez.” Ve yine Kafi kitabında Cabir şöyle naklediyor: İmam Bakır‟ın (a.s) şöyle buyurduklarını işittim: ‛‛İnsanların içinde hiç kimse Kuran‟ın tamamını indiği şekliyle topladığını iddia edemez. Onu iddia eden ancak yalancıdır. Onu yüce Allah‟ın indirdiği şekliyle toplayan ve koruyan ancak Ali İbni Ebu Talib (a.s) ve ondan sonra gelen imamlardır (a.s).” Ve yine Kafi kitabında İmam Sadık‟ın (a.s) şöyle buyurduğu nakledilmiştir: ‛‛Allah‟a yemin olsun, Kuran‟ın tüm ilmi yalnızca bizim yanımızdadır.” 54 Nur Hakkında Bir Söz Tekvini Kitabın Yazılmış İlahi Kitap Gibi Batınları Vardır Bil ki yazılmış ilahi kitabın (Kuran‟ın) bir itibara göre yedi batını ve diğer bir tefsire göre ise yetmiş batını vardır. Onları Allah ve ilimde derinleşenler dışında kimse bilmiyor. O batınlara manevi kirlerden ve kötü rezil ahlaklardan temizlenmişlerden ve ilim ve amelle süslenenlerden başkası dokunamaz. Her kim her ne kadar çok, kötü huylardan uzak olur ve temiz olursa Kuran‟ın tecellisi ona daha çok olur ve Kuran‟ın hakikatlerinden nasibi daha çok olacaktır. Tekvini olan kitaplar da nefislerin kitapları olsun yaratılış âleminin kitapları olsun bu şekildedir. Bu iki kitap, yazılmış kitap ve tekvini kitap bu yönden tamamen birbirleri gibidirler. Öyleyse, tekvini kitapların da yedi ya da yetmiş batını vardır. Onların tevillerini ve tefsirlerini ancak tabiat âleminin kirlerinden ve pisliklerinden uzak olanlar bilirler. Ve yine o batınların manalarına ancak temiz olanlardan başkaları dokunamazlar. Zira Kuran, rahim olan Rab tarafından inmiştir. Öyleyse ey miskin! Rabbinin yolunda cihat et; kalbini temizle; şeytanın ihatasından dışarı çık ve ilerle; Rabbinin kitabını oku ve onu yavaş yavaş üzerinde düşünerek tertil ile oku ve onun kabuğunda kalma. Sakın semavi kitap ve rabbani inen Kuran‟ın bu kabuktan ve suretten ibaret olduğunu sanma. Zira surette kalmak, zahir olan âlemde takılmak ve onun aslına ve batınına geçmemek, ölüm, yok oluş, cehaletin asıl kökü ve nübüvveti ve vilayeti inkâr etmenin temel esasıdır. Zira zahirde ilk kalan ve batından nasiplenmekten kalbini kör eden, lanetlenmiş şeytandır. Çünkü o Âdem‟in zahirini gördü ve iş ona karmaşık göründü ve şöyle dedi: ‛‛Çünkü beni ateşten yarattın, onu çamurdan yarattın, dedi.”64 ‛‛Ben ondan daha üstünüm (zira ateş çamurdan daha üstündür).”65. Şunu anlamadı ki Âdem‟in batınını idrak etmemek ve onun nurani ve ruhani makamına bakmadan sadece zahirine bakmak delil yolundan çıkmak ve istidlalde safsataya düşmek demektir. Nasıl ki bu konu Ehli Beyt‟ten (a.s) gelen rivayetlerde yer almıştır. Kafi kitabında İsa İbni Abdullah Kureşi şöyle naklediyor: ‛‛Ebu Hanife İmam Sadık‟ın (a.s) yanına vardı. İmam Sadık (a.s) ona şöyle buyurdu: Ey Ebu Hanife! 64 65 Araf,12 Araf,12 55 Bana senin kıyas yaptığın ulaşmıştır. O, İmam Sadık‟a (a.s) şöyle arz etti: Evet. İmam Sadık (a.s) ona şöyle buyurdu: Kıyas yapma! Zira ilk kıyas yapan İblis idi. O zaman ki İblis şöyle dedi: Beni ateşten yarattın ve onu çamurdan. Böylece ateş ve çamur arasında kıyas yaptı. Eğer Âdem‟in nurani yönünü, ateşin nurani yönüyle kıyas etseydi o zaman iki nur arasındaki üstünlüğü de anlamış ve onun sefasının diğerinden farkını görmüş olurdu.”66 Ve yine bu hata ve yanlışlardan birisi, sadece zahire bakma ve batının kapılarını kapamadan birisi de şudur ki insanlar gönderilmiş elçileri inkâr ettiler. Bundan dolayı ki onlar diğer insanlar gibi pazarlarda dolaşıyor ve onlar gibi yiyip içiyorlar. Nasıl ki yüce Allah onların durumunu şöyle anlatıyor: ‛‛Elçilere dediler ki: Siz de ancak bizim gibi birer insansınız. Rahman, herhangi bir şey indirmedi. Siz ancak yalan söylüyorsunuz.”67 Sözü Tamamlama ve Açıklama Zahir İlimlerinin ve Kitap ve Sünnet İlminin Önemi Sakın aklının nurunu şeytan almasın ve bu iş de yanılgıya düşmeyesin ta ki sonunda alçaklığa düşesin. Zira şeytan insanların sinelerinde hakkı batıla ve doğruyu yanlışa karıştırarak vesvese eder. Çoğu zaman seni şekli doğru ama manası yanlış istidlallerle doğru yoldan çıkarır. Ve şöyle söyler: Zahir ilimlerini ve semavi kitapların zahirlerini öğrenmek bir şey değildir ve bu haktan dışarı çıkmaktır. Bu şekildeki lafızlardan oluşan ibaretler ve şekilsel ibadetler hayvanlar gibi olan avam halk, şekil ehli ve kabuklar ashabı için karar kılınmıştır. Ama kalpler ve marifetler ashabı için sadece kalbi zikirler ve insanın içinden geçireceği düşünceler vardır. Öyle ki ibadetin batını ve sonu ve ibadetin ruhu ve neticesidir ki onlar onunla uğraşırlar. Çoğu zaman da şeytan sana bu konu hakkında şiir okur ve şöyle söyler: Resmi ilim baştanbaşa ‛‛kil”dir ve ‛‛kal”, Ne ondan keyfiyet elde edilir ve ne hal. 66 67 Kafi, c1 s58 Yasin, 15 56 İlim, âşık olma ilminden başka bir şey değildi, Geri kalanı da bedbaht İblis‟in yanıltması idi. Ve bunun gibi yanıltmalar ve aldatmaları vardır. Öyleyse böyle durumlarda o lanetli İblis‟ten Allah‟a sığın ve şöyle söyle: Ey lanetli! Bu söz haktır. Ama senin ondan maksadın batıldır. Zira kınanan zahir, batından ayrılmış olan zahir ve manadan ayrı olan şekildir. Zira o ne kitaptır ve ne de Kuran‟dır. Ama manayla irtibatı olan şekil ve sırla bağı olan aşikâr, Allah‟ın, Allah Resulü‟nün (s.a.a) ve İmamların (a.s) uymamız gerektiğini buyurduğu şeylerdir. Nasıl böyle olmasın, hâlbuki kitap ve sünnetin zahirlerinin ilmi, değeri çok yüksek ve makamı en yüce ilimlerdendir. O ilim, zahiri amellerin ve ilahi tekliflerin esası, şeriatla ilgili kurallar ve ilahi şeriatlardır. O ilim, ameli hikmettir. Öyle ki rububi esrara, gaybi nurlara ve ilahi tecellilere götüren dosdoğru yoldur. Eğer zahiri ameller olmazsa, hiçbir Allah‟a doğru yolculuk eden salik kendi kemaline ulaşamaz ve hiçbir mücahit kendi maksadına varamaz. Zahir ve Batın İlminin Korunmasının Gerekliliği Öyleyse kâmil olan arif, bütün mertebeleri koruyan, her hak sahibine hakkını veren, her iki gözü olan ve her iki makama ve her iki âleme sahip olandır. O kitabın hem zahirini ve hem de batınını okur ve onun hem şekli, hem manası, hem tefsiri ve hem de tevili hakkında derin düşünür. Zira batını olmayan zahir ve manasız şekil, ruhsuz ceset ve ahireti olmayan dünya gibidir. İşte bu şekilde batını elde etmek ancak zahir yolundan geçmekle mümkündür. Zira dünya, ahiretin tarlasıdır. Öyleyse eğer birisi sadece zahiri alır ve orada kalırsa hata etmiştir ve vaktini boşa harcamıştır. Birçok ayetler ve rivayetler de onu reddetmektedir. Öyle ki onların delaleti şudur ki Allah‟ın ayetlerinde derince düşünmeği ve ilahi kitaplar ve onun cümleleri üzerinde düşünmeği iyi saymıştır ve beğenmiştir. Ve yine bu ayetler ve rivayetler derinlemesine düşünmeden ve tefekkür etmekten yüz çevirenlere ve onların kabuklarında kalanlara itirazda bulunmuştur. Eğer birisi de zahire bakmadan sadece batın yolunu giderse kendisini dosdoğru yoldan çıkarmış ve diğer insanları da doğru yoldan çıkarmıştır. Her kim de zahiri alır ve hakikatlere ulaşmak için ona sarılırsa ve onun aynaya bakışı mahbubunun cemalini görmek için bakan gibi olursa işte o dosdoğru yola hidayet olmuştur; Kuran‟ı hakkıyla okumuştur ve o Rabbini zikretmekten yüz çevirenlerden değildir. Kitabının hakikatini bilen yalnızca Allah‟tır ve kitabın ilmi O‟nun yanındadır. 57 Allah’ım! Senin en mükemmel olan kemalinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm kemallerin kâmildir. Allah’ım! Senin tüm kemallerinin hakkı için senden diliyorum! Her şeyin kemali, onunla tamamlandığı ve eksiğinin telafi edildiği şeydir. Öyleyse maddenin en aşağı merhalesinde bulunan heyulanın kemali kendisine bir şekil veren madde sureti iledir. Cinsin kemali fasıl iledir. İşte bu yüzden nefis şöyle tarif edilmiştir: Nefis, aletsel olan tabii cismin ilk kemalidir. Zira bir itibara göre heyulanın kemali onunladır ve diğer bir itibara göre ise cinsin kemali onunladır. 68 Akait ve Amellerde Vilayet, Heyula İçin Suret Gibidir İşte bu yüzden Alevi vilayet,69 (yüce Allah bizleri onun üzerinde sürekli kılsın) dinin kemale ulaşmasına ve nimetin tamamlanmasına sebep oldu. Zira yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Bugün size dininizi kemale ulaştırdım, üzerinize nimetimi tamamladım.”70 İmam Bakır (a.s) Kafi‟de nakledilen uzun bir rivayetin bir kısmında şöyle buyuruyor: ‛‛Daha sonra vilayet indi. Bu iniş Cuma günü Arafat‟ta idi.71 Yüce Allah şunu indirdi: ‛‛Bugün size dininizi kemale ulaştırdım, üzerinize nimetimi tamamladım.” Dinin kemale ulaşması Ali İbni Ebu Talib‟in (a.s) vilayeti vesilesi ile oldu.”72 68 Bazıları vilayetin diğer ilahi farzlar gibi bir farz olduğunu zannetmişlerdir. Bu görüşte şu rivayete istinatta bulunmuşlardır: İslam, Beş şey üzere kurulmuştur; Namaz, oruç, hac, zekât ve velayet. Kamil arif olan şeyh Şahabadi (Allah onun sayesini onu sevenlere sürekli kılsın) şöyle buyurdular: Bu hadiste olan velayet vav harfinin fetheyle okunduğunda dostluk ve sevmek manasında olan ‛‛velayet” kelimesidir. Ama dinin erkânından olan ve hatta dinin aslı ve kemali olan vilayet, vav harfinin kesre ile okunduğu ‛‛vilayet” kelimesidir. (Yazar‟ın dipnotu). 69 Hazreti Ali‟nin (a.s) vilayeti için kullanılan bir terimdir. 70 Maide, 3 71 Ayetin iniş günü ihtilaflıdır. En doğru rivayete göre iniş günü Zilhicce ayının on sekizinci (Gadir) günüdür. Bak. ElMizan Tefsiri, Maide suresinin üçüncü ayetinin tefsirine. (çev.). 72 Kafi, c1 s290 58 Öyleyse diğer ibadetler ve hatta inançlar ve melekeler de heyula yerindedir ve vilayet de onların suretidir; onlar zahirdirler ve vilayet de onların batınıdır. İşte bu yüzden eğer birisi ölürse ve onun imamı olmazsa, cahiliye devrinin ölümü, küfür, nifak ve dalalet ölümüyle ölmüştür. Nasıl ki Kafi kitabının rivayetinde yer almıştır. Zira madde ve heyulaya suret ve fiiliyet dışında hiçbir şey varlık bağışlamaz. Hatta madde ve heyula için ahiret âleminde varlık bile yoktur. Zira o âlem baştanbaşa hayattır ve ahiret, hasat yurdudur. Dünya ise ahiretin tarlasıdır. Kemal, Celal Sıfatı Mıdır Yoksa Cemal Sıfatı Mıdır? Bil ki ilahi isimler ve sıfatların tamamı kâmildirler. Hatta kemalin kendisidirler. Zira orada eksiklik yoktur ta ki telafi edilsin. Âlemde olan kemalin hepsi ilahi isimlerin kemalinin zuhur etmesi ve onların tecelli etmeleridir. İlahi isimlerin en çok kâmil olanı ise bütün kemalleri kendisinde toplayan isimdir. O ismin mazharı ise kâmil insandır. Öyle ki kâmil insan, bütün ilahi sıfatları ve isimleri kendisinde toplayan ve Allah‟ın tüm tecellilerinin mazharı olan insandır. Öyleyse ilahi isimler arasında en kâmil olan isim, ‛‛Allah” ismidir. İsimlerin mazharları içerisinde kâmil insan en kâmil mazhardır. Şeriatlar içinde onun şeriatı en kâmil şeriattır. Onun şeriatının kemali vilayet iledir. Onun şeriatının nispeti diğer şeriatlar içerisinde, diğer şeriat sahipleri içerisinde onun kendisinin nispeti gibidir. Diğer isimler içerisinde kemalleri kendisinde toplayan isim gibi. Öyleyse onun şeriatı ‛‛Allah” isminin devletinin altındadır. Öyle ki onun hükümeti ebedi ve ezelidir. Diğer şeriatlar da onun şeriatının mazharlarıdırlar. Onun şeriatı diğer şeriatların bir kemalidir. İşte bu yüzden o peygamberken henüz Âdem su ile çamur arasında idi. Hatta hiç bir su ve çamurun varlığı yoktu. O (Hz. Muhammed) Âdem, Nuh ve diğer peygamberlerle birlikte idi. Muhakkik Sebzivari‟nin Esma-ul Husna‟nın Şerhi adlı kitabından şu şekilde istifade edilmektedir: Kemal, hem celal ve hem de cemal sıfatlarını kendisinde toplayan bir terimdir. Bu konu, gerçi daha önce söylediğimiz şu konuya göredir: Her cemal sıfatında bir celal sıfatı gizlidir ve her celal sıfatında bir cemal sıfatı gizlidir. Bu konu doğru bir konudur. Ancak isim zuhuru olan sıfata tabidir. (Gizli olan sıfata değil). Kemal, içinde celal sıfatının gizli olduğu cemal sıfatındandır. Zira kemal bir şeyin tamamlanma şeklidir ve bu tamam olma subuti (cemal) sıfatlardandır. Her ne kadar selbi (celal) bir sıfatı da kendisiyle birlikte gerektirmektedir. 59 Allah’ım! Senin en büyük olan isimlerinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm isimlerin büyüktür. Allah’ım! Senin tüm isimlerinin hakkı için senden diliyorum! İlahi İsimler ve Sıfatlar Allah‟ın Mukaddes Zatının Hicaplarıdır Bil ki ey habibim! (Allah seni isimlerini ve sıfatlarını tanımaya muvaffak kılsın ve seni ayetlerinin esrarında derinlemesine düşünenlerden karar versin). İlahi güzel isimler ve rububi yüce sıfatlar, tek olan Allah‟ın zatı için nur hicaplarıdır.73 Bütün isimlerin onlarda zuhur bulduğu dış varlıklar, Allah‟ın tek olan zatında yok olmuşlardır ve sıfatların bütün tecellileri o hazrette gizlenmiştir. Zira gayıp olan hüviyet ve tek olan zat hiç kimseye isimsel olan dış varlık hicabı dışında bir şeyle zuhur etmez ve hiçbir âlemde 73 Bu, Allah‟a doğru yolculuk eden saliklerin bazı makamlarına göredir. Yoksa bu, diğer mertebelere sahip olan salikler için şirk olarak hesap edilir. Öyle ki iyi insanların güzel amelleri, yakınlaştırılmış kullar için kötülük olarak hesaplanır. Öyleyse şirkten halis olan hakiki iman, şu imandır ki O‟nun ilk, son, zahir ve batın olduğuna inansın. Öyleyse hiçbir O‟nun kerim olan veçhinin hicabı olamaz. Ve yine hiçbir iş ve yaratış, O‟nun yüce nurunun örtüsü olmaya ulaşamaz. Nasıl ki Arefe duasında şöyle yer almıştır: ‛‛Nasıl varlığında sana ihtiyacı olan bir şeyle sana istidlal edilsin? Acaba senin dışında bir şey için zuhur mu vardır ki sen o zuhurda olmayasın ta ki o seni zahir eden olsun? Ne zaman gayıp oldun ki seni gösterecek bir delile ihtiyacın olsun? Ne zaman uzak oldun ta ki eserler sana ulaştırsın? Seni, onu sürekli kontrol ettiğini görmeyen göz kördür.” Evet, Allah‟ın mutlak velisi (a.s) doğru buyurmuştur. Öyleyse gerçek arif ve şirkin bütün mertebelerinden, avamın şirki olsun havasın(eşrafın) şirki olsun, uzak olan mümin, bütün dış varlıkları, aşikâr olan varlıkları, zuhuru ve batını sadece O‟nun vasıtasıyla görendir. Öyle ki O‟nun dışında bir şey yoktur ki O, onun vasıtasıyla gizlenmiş olsun ve O‟nun dışında hiçbir kimse yoktur ta ki O‟nun yüzüne hicap olsun. Bir şeyin kendisi de kendisine hicap olamaz. Şeyh Abdurrazzak Kaşani‟den şöyle soru soruldu: Hulul (Allah‟ın varlıkların içinde olması) mu yoksa ittihat (Allah‟ın varlılarla bir olması) mı doğrudur? O şöyle cevap verdi: Her ikisi de batıldır. Evde ev sahibinden başka kimse yoktur. Hulul ve ittihat burada imkânsızdır, Ki birlikte ikilik dalaletin kendisidir. Kamil arif, mahir muhakkik, Şia‟nın iftiharı ve tarikatın ve şeriatın şeyhi olan Kadı Said Şerif Kumi, (k.n) Re‟sul Calut hadisinin şerhinde şöyle buyuruyor: Futuhat‟ın yazarı (Muhyiddin İbni Arabî) şöyle diyor: Âlemin hepsi gayıptır ve hiçbir şey ondan zahir olmamıştır. Yaratılışın yaratıcısı zahirdir ve hiçbir zaman gayıp olmadı. İnsanlar bu konuda tam tersine düşünürler ve şöyle derler: Allah gayıptır ve âlem zahirdir. Onlar bu itibarla şirkin gerekliliğinde yer alırlar. Şöyle diyorum: Bu arif kendi zannının gereğinin şirk oluşundan gaflet etmiştir. Öyle ki Hakk‟ın zahir olduğuna ve âlemin gizli olduğuna hükmetmiştir. Hâlbuki bu da gizli şirkin kısımlarındandır. Ama hakiki iman, şuna inanmaktır ki zahir, batın, aşikâr ve gayıp olan O‟dur. Öyleyse eğer O‟nu batınlarda talep edersen O zahirdir ve eğer O‟nu zahirde ararsan O batındır. Eğer her ikisinde talep edersen O her ikisinden de münezzehtir. Âlem, zatıyla gizli ve Allah‟la zahirdir. Bu noktayı iyi tanı ki bu, tevhitte yüce bir bölümdür. (Şerif Kumi‟nin sözünün sonu). İhlâsın kemali ve hakikatin aslı yüce Allah‟ı vasıflandıran zahir, batın, ilk ve son olmakla vasıflandırmamasıdır. Çünkü evde O‟ndan başka kimse yoksa o zaman kim için zuhur etsin? Kimden gayıp olsun? İlk ve son olma nasıl tasavvur edilebilir ki? Zira ilk ve son olma, başlangıç ve son bulma itibarıyladır. O‟nun dışında her şey batıl ve helak olduğundan, o zaman başlangıç ve son bulma yoktur. Öyleyse marifetin kemali, Allah‟a doğru yolculuk eden salikin bu makamda kendi acizliğinin ve eksikliğini tamamen idrak etmesidir. (Yazar‟ın dipnotu). 60 sıfatsal tecelli örtüsü dışındaki bir şeyle zahir olmaz. O‟na bu gayıp hüviyeti mertebesinde ne bir isim vardır ve ne de bir işaret vardır; ne O‟nun için bir dış varlık olma durumu vardır ve ne mukaddes hakikati için bir sınır vardır. Hâlbuki isim ve işaretin kendisine göre bir sınırı ve dış varlık olma durumu vardır. Öyleyse O‟na mefhum ve mahiyet yönüyle isim ve işaret yoktur. Hakikat ve hüviyet yönüyle ise ne ilimi olan isim ve işaret vardır ve ne de dış varlıksal olarak bir isim ve işaret vardır. O‟nun dışında hiçbir şey yoktur ta ki O‟nun ismi ve işareti olsun. Allah isimsel olarak sınırlandırılmaktan münezzehtir ve dış varlıksal olarak işaretten temizdir. Âlemin tamamı hayal içinde hayaldir. O‟nun mukaddes zatı, kendi zatıyla ayakta duran bir hakikattir. Böyle bir hakikatin hayalle keşfedilmesi mümkün değildir. Nasıl ki asil insanlar söylemiştir. Öyleyse bütün ismi mefhumlar ve dış varlıkların hakikatlerinin tüm mertebeleri, O‟nun zuhur, tecelli, mutlak olma ve yayılma makamından keşif yapmaktadır. Yayılan varlık ve varlığın genel mefhumu sadece mutlak olma ve keşfetme makamını anlatan mefhumlardır. İsimlerin ve Sıfatların Varlığının Tek Olan Zatla Bir Çelişkisi Yoktur Şeyh Sadruddin Konavi, Miftah-ul Gayb veş-Şuhud kitabında şöyle diyor: Varlık için iki itibar vardır. Birisi sadece varlık olmak ve o yüce Hak‟tır. Varlık bu yüzden ve bu yönden nasıl ki daha önce ona işaret ettik, onda ne çokluk, ne terkip, ne sıfat, ne vasıf, ne işaret, ne isim, ne nispet ve ne de hüküm vardır. O sadece halis varlıktır. Bizim ona varlık söylememiz konuyu anlatmamız içindir. Yoksa onun adının gerçekte varlık olduğundan dolayı değildir. Hatta onun ismi aynı sıfatıdır ve onun sıfatı aynı zatıdır. (Nakletmek istediğimiz kısmın sonu). Büyük arif Ağa Muhammed Rıza Kumşei (k.s) ona mensup olan, Kayseri‟ye ait olan Fusus-ul Hikem‟in şerhinin mukaddimelerinin haşiyesinde kendisine şöyle bir soru soruyor: Eğer isimler, zat isimleri ve sıfat isimleri olarak ikiye ayrıldıysa neden yüce Allah için tek olan zat mertebesinde bir isim ve işaret olmasın? Hâlbuki bu merhalede zat vardır ve bir sıfatla sıfatlandırılmalıdır. O bu soruya bu şekilde cevap veriyor: Bir şeyin işareti, onu diğer şeylerden ayıran ve onu keşfeden şeydir. Öyleyse onunla uyum içinde olmalıdır ta ki onu keşfedebilsin. İlahi zat olan Allah, mefhumlardan hiçbir mefhumla zahir olmaz ve keşfedilmez ta ki o mefhum yüce Allah için isim olsun. Eğer istersen kendi vicdanına 61 dön ve bak. Acaba mefhumlar içerisinden bir mefhumu diğer bir mefhumun aynısı olarak buluyor musun? Nerede kaldı ki yüce Allah‟ın kemallerini karşılayan sonsuz mefhumlar vardır. Nasıl mümkündür ki bir mefhum Allah‟ın kemallerini keşfeden olsun. Hâlbuki mefhum sınırlıdır. Yüce ve bereketli olan Allah‟ın zatı sınırsızdır. Öyleyse tek zat olan Allah için asla bir isim yoktur. O‟nun zatı bir sınırlayıcının onu sınırlamasından temiz ve mukaddestir; mefhumlar gibi gaybi şeylerden bir şey veya dışarıda var olan bir varlığın onu ihata etmesinden O, uzak ve mukaddestir. Öyleyse genel geniş varlık ve itibari olan genel mefhum her ikisi O‟nun mutlak oluşunu keşfederler, O‟nun mukaddes, yukarı ve yüce olan zatını değil. Asil insanların sözünü işitmedin mi? Onlar şöyle diyorlar: Âlemin tamamı, hayalde olan hayaldir; yüce Allah‟ın zatı kendisiyle ayakta duran bir hakikattir ve varlık o zatta sınırlıdır. Gerçi bu büyük insanın sözlerinin bir kısmındaki kusur açıktır. Hatta sözün niteliğinden ve maksattan dışarı çıkmış ve varlığın mertebelerinden bir mertebeye inmiştir. Ancak bizim için delil olan kısım onun sözünün son kısmı idi. Öyle ki benim iddia ettiğim konuya bir şahit ve hatta açık bir delildir. Bu mertebe körlük ve gayıp mertebesidir. Rivayetlerde şöyle bir konu yer almıştır: Allah için bir isim vardır; o ismi kendisi için seçmiştir ve hiç kimsenin ondan haberi yoktur; o isim, İsmi Azam‟ın harflerinden yetmiş üçüncü harftir. Nasıl ki onun rivayeti gelecektir inşallah. O isim hakkındaki ihtimallerden birisi de şudur ki: Körlük ve gayıp mertebesinin isminden maksat bu isimdir. Öyleyse ben o mertebeye bazen isim kelimesini kullanıyorsam şu yöndendir ki zat, kendi zatıyla zatını bilen bir allamedir. Zira O zatıyla kendi zatına âlimdir. İlahi İsmin Manası Öyleyse eğer bizim beyan ettiğimizi hakkıyla iyi okuyup, iyi de anladıysan bil ki isim, sıfatlarından belirli bir sıfatla ve tecellilerinden mahsus bir tecelli ile birlikte olan zattan ibarettir. Örneğin ‛‛Rahman”, geniş rahmetle tecelli eden zattan ibarettir. ‛‛Rahim”, kemalin yayıldığı rahmet ile tecelli eden zattan ibarettir. ‛‛Muntakim”, intikamla belirlenmiş zattan ibarettir. Bu, varlık âleminde meydana gelmiş ilk çokluktur. Bu çokluk, gerçekte ilmi birçokluktur. Yüce Hak Hazretleri kendi zatını sıfatlar ve isimler aynasında aşikâr buyurmuştur. Özet bir ilimle birlikte geniş bir keşif olmuştur. Bu isimsel ve sıfatsal tecelli ile varlığın kapıları açılmış, gayıp âlemi aşikâr âlemle irtibat kurmuş, Allah‟ın 62 rahmeti kullarına yayılmış ve O‟nun nimeti beldelerini almıştır. Eğer bu isimsel tecelli olmasaydı âlem, yokluğun ve gizliliğin karanlığında, gizlenmişliğin vahşetinde sürekli baki kalacaktı. Zira bu âlemde olan hiç kimse için ve hatta Allah‟a doğru yolculuk eden saliklerden hiçbir salikin kalbine zati tecelli mümkün değildir. Ancak sadece isimlerden bir isim ve sıfatlardan bir sıfat hicabı içinde mümkündür. Meleklerin Âdem‟e Secde Etmelerinin Sırrı İşte bu tecelli ile Allah‟ın en mükemmel dostları isimleri, sıfatları, onların gereklerini ve gereklerinin gereklerini varlık mertebesinin doruk noktasına kadar müşahede ettiler ve sabit varlıkları tüm hakikatleriyle ve hüviyetleriyle gördüler. Ama bazı isimlerin tecellileri bazılarına öncelikli idi. Öyleyse önce ihata eden isimler tecelli etti ve o ihata eden ismin hicabında ihata edilen isim tecelli etti. Öyleyse ‛‛Allah” ismi ve ‛‛Rahman”” ismi diğer isimlere ihataları oldukları için diğer isimler için olan tecelli o ikisinin vasıtasıyla oldu. İşte bu, Allah‟ın rahmetinin gazabını geçtiğinin sırlarından birisidir. ‛‛Allah” ismiyle tecelli, önce diğer isimlere oldu ve ikinci olarak ‛‛Allah” isminin vasıtasıyla da diğer isimlerin sabit varlıklara tecellisi oldu. Ancak sabit varlığın kâmil insan için tecellisi istisnadır. Zira bu tecelli ilk önce vasıta olmadan oldu. Dış varlıklara üçüncü olarak tecelli oldu. Varlıksal tecellide de kâmil insana olan tecelli, isimlerden bir isim ya da sıfatlardan bir sıfat vasıta olmadan ‛‛Allah” ismi ile oldu. Diğer varlıklara olan tecelli ise isimler vasıtası ile idi. Yüce Allah‟ın meleklere Âdem‟e secde etmesini emretmesinin sırlarından birisi işte bu idi. Gerçi lanetli şeytan hatasından dolayı bu hakikati idrak edemedi. Eğer Allah ihata eden ismiyle Âdem‟e (a.s) tecelli etmeseydi, Âdem‟in bütün isimleri öğrenmesi mümkün değildi. Ve eğer şeytan ‛‛Allah” isminin terbiyesi altına girseydi asla Âdem‟e secde etmeye emredilmezdi ve Âdem‟in ruhani yönünü idrak etmekten aciz kalmazdı. Âdem, Allah‟ın İsmi Azam‟ının mazharı olduğundan dolayı, bütün âlemlerde Allah‟ın halifesi olma liyakatini elde etti. NUR Bütün Varlıklar Allah‟ın İsimleridirler Belki de sen, ismin ruhu hakkında derinlemesine düşündükten, onun hakikati hakkında tefekkür ettikten, varlık silsilesinin mütalaa ettikten ve onu satır satır okuduktan sonra Allah‟ın izni ve verdiği güzel başarı ile varlığın silsilesinin ve onun mertebelerinin ve müşahede etme dairesinin ve onun makam ve derecelerinin 63 tamamının ilahi isimler olduğu senin için keşfolur. Zira isim alamet manasınadır ve hazreti gayıp âleminden varlık âlemine adım atan her şey kendi yaratıcısı için bir alamet ve Rabbinin mazharlarından bir mazhardır. Öyleyse genel olan hakikatler ilahi isimlerin esaslarındandır ve varlıkların fertleri ve sınıfları ihata olunmuş isimlerdendir. Yüce Allah‟ın isimleri sayılamazlar. Var olan isimlerden her birisi ulûhiyet ve tek olma makamında olan isimlerden birsinin terbiyesi altındadır ve o ismin mazharlarından bir mazhardır. Nasıl ki Kafi kitabında merhum Kuleyni kendi isnadıyla İmam Sadık‟ın (a.s) şöyle buyurduğunu naklediyor: ‛‛Güzel isimler Allah‟a aittir. Öyleyse O‟nu o isimlerle çağırın” ayetinin tefsiri hakkında şöyle buyurdular: Allah‟a yemin olsun, güzel isimler biziz.”74 Ve tamamının bundan sonra geleceği bir rivayette ise şöyle buyurmuştur: ‛‛Yüce Allah isimleri sesi olmayan harflerden yarattı…”75 Allah‟ın dış âlemde var olan isimlerinin olduğunu anlatan rivayetler çoktur. Kamil arif, Kemaluddin Abdurrazzak Kaşani, Tevilat adlı kitabında şöyle buyurmuştur: Her şeyin ismi onunla tanındığı şeydir. Öyleyse yüce Allah‟ın isimleri, bir çeşit varlıkların suretleridir ki hüviyetlerinin özellikleriyle Allah‟ın sıfatlarına ve O‟nun zatına; vücutlarıyla O‟nun veçhine ve var oluşlarıyla O‟nun tek oluşuna delalet etsin. Zira varlıkların çeşitleriyle ilgili olan bu suretler, Allah‟ın onlarla tanındığı zuhur oluşlardır. (Sözü burada sona erdi). HİDAYET İsmi Azam ve Onun Kısımları Bil ki (Allah seni İsmi Azam‟a doğru hidayet etsin ve sana bilmediklerini öğretsin) mübarek ve yüce olan Allah için İsmi Azam (en yüce isim) vardır. O isimle dua edildiğinde eğer göklerin kapalı olan kapılarına okunursa, rahmet kapıları açılır. Eğer yerin daralmış kapılarına o adla dua okunursa, kurtuluş kapıları açılır. Bu yüce isime gaybi hesaba göre bir hakikat vardır; mabut makamına göre bir hakikat vardır ve lafız ve ibaret hesabına göre ise üçüncü bir hakikat vardır. Kendisinden başka hiç kimsenin bilmediği ve istisnanın olmadığı gaybi hakikate göre olan ismi azam, daha önce de zikrettiğimiz gibi itibara göredir. O itibar şu idi: Allah‟ın kendisi için sakladığı ve gaybi ilminde olan yetmiş üçüncü harftir. Nasıl ki Kafi kitabında din imamlarına (a.s) İsmi 74 75 Kafi, c1 s144 Kafi, c1 s112 64 Azam‟dan verilenler bölümünde senedi İmam Bakır‟a (a.s) ulaşan bir rivayette şöyle buyuruyor: ‛‛Şüphe yok ki Allah‟ın yüce ismi yetmiş üç harftir. Asıf‟ın yanında o harflerden sadece ve sadece bir harf vardı. O, o bir harfle konuştu ve onunla Belkıs arasında olan yer yok oldu; elini uzattı onun tahtını eliyle aldı. Daha sonra yer, önceki durumuna geri döndü. Bu olay, bir göz açıp kapamadan daha az bir zaman diliminde oluverdi. O yüce isimden yetmiş iki harf bizim yanımızdadır. Bir harf de yüce Allah‟ın yanındadır. Kendi yanında gaybi ilminde onu kendisi için seçmiştir. Yüce ve azim olan Allah‟ın gücü ve kuvveti dışında hiçbir güç ve kuvvet yoktur.”76 Aynı kitapta diğer bir rivayet de vardır. O rivayette İmam Sadık (a.s) şöyle buyuruyor: ‛‛Meryem oğlu İsa‟ya iki harf verilmişti. O iki harfle iş yapıyordu. Musa‟ya dört harf verilmişti. İbrahim‟e sekiz harf verilmişti. Nuh‟a on beş harf verilmişti. Âdem‟e yirmi beş harf verilmişti. Yüce Allah bunların hepsini Muhammed (s.a.a) için topladı. İsmi Azam yetmiş üç harftir. Muhammed‟e (s.a.a) yetmiş iki harfi verildi. Bir harf ondan saklandı.”77 Ulûhiyet Makamında İsmi Azam ve Onun Tecellisi Ulûhiyet ve tek ilah olma makamı hesabına göre olan İsmi Azam, bütün ilahi isimleri kendisinde toplayan isimdir. Öyle bir toplayıcılık ki varlıkların başlangıcı ve kökü olmasıdır. Tıpkı ağaçlar için tohum gibi olmalıdır. Öyle ki ağacın gövdesi, dalları ve yaprakları hepsi o tohumda mevcuttur. Ya da cümlenin kendisini oluşturduğu parçaları kapsaması gibidir. Aynı bir ordunun kendi grup ve fertlerini kapsaması gibidir. Bu ismin birinci itibara göre, hatta ikinci itibara göre de bütün isimlere hükümeti vardır ve bütün isimler onu izhar ederler. Zat itibarına göre de bütün ilahi mertebelere önceliği vardır. Bu isim kendi hakikatinin tamamıyla tecelli etmez. Sadece kendisi için ve bir de Allah‟ın rızasının kendisine çekmiş Allah‟ın kulları için tecelli eder. O kul da onu zuhura ulaştıran tam bir izhar eden olur. Yani bütün âlemlerin sureti olan insaniyetin hakiki sureti olur. Bu insaniyetin hakikatidir. Öyle ki bu ismin terbiyesi altına girer. İnsan çeşidinin içinde bu 76 77 Kafi, c1 s230 Kafi, c1 s230 65 ismin tecelli etmesi gerektiği gibi tecelli eden insan, Muhammedi (s.a.a) hakikat ve Allah‟ın velileri olan masum imamlar (a.s) dışında hiç kimse yoktur. Öyle ki masum imamlar (a.s) ruhaniyet yönüyle Hazreti Muhammed‟le (s.a.a) birdirler. İşte bu, Allah‟ın razı olduğu kullar dışında kimsenin bilmediği gayıp ilmidir.78 Kafi‟de olan rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛Allah‟a yemin olsun ki mutlaka Muhammed (s.a.a), Allah‟ın kulları arasında razı olduğu kuldur.”79 Hakiki Var Olan İsmi Azam İsmi Azam, hakiki var olma hesabına göre, kâmil insandan ibarettir. Öyle ki o bütün âlemlerde Allah‟ın halifesidir. O, Muhammedi hakikattir. Onun sabit varlığı ulûhiyet makamında İsmi Azam ile birdir. Diğer sabit varlıklar ve hatta diğer ilahi isimler bu hakikatin tecellilerindendir. Zira sabit varlıklar, ilahi isimlerin var oluşlarıdır. Her hangi bir şeyin dış âlemde var oluşu o şeyin varlık bulmuş durumdaki aynısıdır ve onun dışında başka bir şey değildir. Evet, akıl makamında var olma var olandan farklı bir şeydir. Öyleyse sabit varlıklar ilahi isimlerdir. Öyleyse Muhammedi hakikatten olan sabit varlık İsmi Azam‟ın kendisidir. Diğer isimler, sıfatlar ve diğer varlıklar onun mazharlarından ve onun ayrıntılarındandır. Diğer bir itibara göre ise onun parçalarındandır. Öyleyse bütün âlemlerde, akıl âleminden tutun da heyula âlemine kadar tecelli eden Muhammedi Hakikat idi. Âlem baştanbaşa o hakikatin zuhurudur ve onun tecellisidir. Varlık mertebelerinin her bir zerresi, bu suretin ayrıntılı halidir. İşte İsmi Azam budur. O, kendi dış âlemdeki hakikatiyle meşiyetin zuhur etmesinden ibarettir. Onun dış âlemde bir var oluşu yoktur. Ama her hakikat sahibinin hakikati onun vasıtası iledir. Var olan her şeyle birlikte olan bir var oluştur. Nasıl ki rivayette şöyle yer almıştır: ‛‛Allah her şeyi meşiyetle yarattı. Meşiyeti ise meşiyetin kendisi ile yarattı.” Bu Muhammed İbni Abdullah (s.a.a) olarak adlandırılan varlık binası ve ilahi ilim âleminden tabiat âleminin zindanındakileri kurtarmak için mülk âlemine inen, o genel hakikatin özüdür. Bütün mertebeler onun içinde gizlenmiştir. Nasıl ki ayrıntılı akıl, öz ve özet olan aklın içinde gizlenmiştir. 78 Şu ayete işarettir: ‛‛O, gaybı bilendir, fakat gaybı üzerine bir kimseyi apaçık haberdar etmez. Ancak razı olduğu kullar bundan müstesnadır.” (Cin, 26–27) 79 Kafi, c1 s256 66 Müminlerin Emiri, muvahhitlerin mevlası, efendimiz ve mevlamız olan Ali İbni Ebu Talib (a.s) hutbelerinin birisinde şöyle buyuruyor: ‛‛Levh benim; kalem benim; Arş benim; Kursi benim; yedi gök benim ve ‛‛Bismillah”ın ba harfindeki nokta benim.” İmam Ali (a.s) ruhaniyet makamı yönüyle Peygamber‟le (s.a.a) birdirler. Nasıl ki Peygamberimiz (s.a.a) şöyle buyurmuştur: ‛‛Ben ve Ali bir ağaçtanız.” Ve yine şöyle buyurmuştur: ‛‛Ben ve Ali bir nurdanız.” Onların (ikisine ve onların Ehli Beyt‟ine selam olsun) nurlarının bir olduğuna delalet eden diğer birçok rivayette bulunmaktadır. Bizim söylediklerimizin çoğuna delalet eden Kafi‟de uzun ve geniş bir rivayet vardır. Masum imamların nefeslerinin rahmet ve bereket vesilesi olması için uzun olmasına rağmen biz onu naklediyoruz. İsmi Azam‟ın Beyanında Bir Rivayet Bu rivayet, ‛‛İsimlerin Hadis80 Olması” bölümündedir. Ali İbni Muhammed, Salih İbni Hammad‟dan, o da Hüseyin İbni Yezid‟den, o da İbni Ebu Hamza‟dan, o da İbrahim İbni Ömer‟den, o da İmam Sadık‟tan (a.s) şöyle buyurduğunu rivayet ediyor: ‛‛Şüphesiz yüce Allah, sesi olmayan harflerden bir isim yarattı. O isim lafızla söylenmiyor; var oluş makamında bir ceset kalıbında değildir; benzetmeyle vasfedilemez; bir renkle boyanmamıştır; o isim sahilsiz ve sınırsızdır; düşünenlerin hissinden hicaptadır ve bir örtü olmadan örtüdedir. Öyleyse Allah onu birbirleriyle birlikte ve birisinin diğerinden önde olmadığı dört parçası olan tam bir kelime olarak karar verdi. Yaratılanların ona duyduğu ihtiyaçtan dolayı onlardan üçünü zahir etti ve onlardan bir tanesini de hicapta karar verdi. İşte o gizlenmiş ve hazine edilmiş isimdir. Zahir olan isimler şunlar idi: Zahir olan yüce Allah‟tır. Münezzeh olan Allah dört isimden her birisi için dört rükün ram etti. Öyleyse hepsi on iki rükündürler. Daha sonra her rükün için otuz isim yarattı. Öyle ki bir fiil de o rükünlerden her birisine mensup idi. O isimler şunlardır: Rahman, Rahim, Melik, Kuddus, Halik (yaratan), Bari (var eden), Musavvir (şekil veren), Hay (diri), Kayyum kendisine ne uyku gelir ve ne de uyuklama, Âlim, Habir (haberi olan), Sami (duyan), Basir (gören), Hekim (hikmet sahibi), Aziz, Cebbar, Mutekebbir (tekebbür sahibi), Âli (yüce), Azim, Muktadir (güç sahibi), Kadir (kudretli), Selam (selamet veren), Mumin (emniyete kavuşturan), Muheymin (gözetip koruyan), 80 Kadim olmayan, sonradan oluşan 67 Munşi (icat eden), Bedi (başlatan), Refi (yüksek), Celil, Kerim, Razik (rızık vern), Muhyi (dirilten), Mumit (öldüren), Bais (gönderen) ve Varis. Bu isimler güzel isimlerdir ve onlar üç yüz atmışa ulaşır. Bunların nispeti o üç ismedir. O üç isim ise o bir ismin rükün ve hicaplarıdır. O bir isim bu üç isim vasıtası ile gizlenmiş ve gayıp hazinesinde saklanmıştır. Bu, yüce Allah‟ın buyurduğu bu ayettir: ‛‛De ki: İster Allah deyin, ister Rahman deyin. Hangisini deseniz olur. Çünkü en güzel isimler O'na hastır.”81 Hadisi şerif burada sona erdi.82 Eğer bu hadisi şerif üzerinde dikkatli bir şekilde düşünürsen ilim ve marifetin sırları senin için keşfolur; ilahi isimler hakkındaki gizli kapılar senin yüzüne açılır. Nasıl böyle olmasın, hâlbuki bunlar vahiy ve nübüvvet madeninden çıkmıştır; ilim semasından ve marifet yerinden inmiştir. İsmi Azam ve Rivayetin Manası Hakkında Hadis Âlimi Kaşani‟nin Sözü Rabbani arif, mevlana, Molla Muhsin Kaşani, (Allah onun delilini nurlandırsın) bu hadisi şerifin şerhinde şöyle buyurmuştur: Rivayette zikredilen sıfatlara sahip olan isim şuna işarettir: Akıl bölümünde geçen Allah‟ın ilk yaratığına yani Muhammedi nura, Ahmedi ruha ve genel akla işarettir. Onun dört parçası ilahi yöne işarettir. İlahi yönün gösterdiği üç âlem ise şu âlemlerden ibarettir: Akıllar âlemi ki o maddeden ve suretlerden soyuttur. Hayal âlemi ki o da maddeden soyuttur. Ama suretten soyut değildir. Cisimler âlemi ki o da madde ile birliktedir. Diğer bir ibaretle his, hayal, akıl ve sır âlemlerine işarettir. Üçüncü bir ibaretle aşikâr âlemi, gayıp âlemi, gaybın gaybı âlemi ve gayıpların gaybı âlemlerine işarettir. Dördüncü bir ibaretle mülk, melekût, ceberut ve lâhut âlemlerine işarettir. Parçalarının birbirine yakın oluşu, kelimenin tamamlanması için birbirlerine gerekli oldukları ve birbirlerine bağlı oldukları anlamına gelir. Gizli olan parça da ilahi sır ve lahuti gayıptır. Merhum Kaşani daha sonra şöyle buyuruyor: Zahir Allah‟tır. Yani Allah o üç isim vasıtası ile zahir olmuştur. Zira adlandırılmış bir şey isim ile zahir olur. Dört rükün şunlarda ibarettir: Hayat, ölüm, rızk ve ilim. Dört melek, İsrafil, Azrail, Mikail ve Cebrail onlar için görevlendirilmişlerdir. (Merhum Kaşani‟nin sözünden nakletmek istediğimiz kısmın sonu. Allah makamını yüceltsin). 81 82 İsra, 110 Kafi, c1 s112 68 İsmi Azam Hakkında Araştırma ve Rivayetin Beyanı Bu güzel araştırma, bazı görüşlere ve itibarlara göre doğruluğunda ve metin oluşunda, kemal noktasındadır. Ama daha münasip olan beyan şudur: Bu vasıflarla anlatılan isim, Muhammediye hakikatinin mutlak oluş makamıdır. Yani sınırsız olan hatta mahiyet sınırına nispetle de sınırsız olan meşiyet makamıdır. ‛‛Örtü olmadan örtüdedir” kısmı, ‛‛zahir oluşunun şiddetinden gizlidir” manasınadır. Aynı şekilde diğer sıfatlar da bu makamla münasiptir. Öyle bir makam ki ne sınırı vardır ve ne de işareti. ‛‛Allah onu dört parçası olan tam bir kelime olarak karar verdi” kısmı sadece bu makamla münasiptir. Zira akıl için dört parça karar vermek doğru değildir. Ancak hakikatten uzak olan tefsirlerle olabilir. Meşiyet makamı ise mutlak olma makamıdır ve akılla akıldır, nefisle nefistir ve tabiatla ise tabiattır. Dört parçadan maksat, akıl âlemi, nefis âlemi, misal âlemi ve tabiat âlemidir. Yani sureti ve maddesi olan tabiat âlemi, sureti olan ama maddeden soyut olan misal âlemi, suret ve maddeden soyut olan ama maddeye bağlı olan nefis âlemi ve mahiyetten değil de maddeden soyut olan akıl âlemi. Söylediğimiz sözlerden İmam Sadık‟ın (a.s) buyurduğu şu cümlenin manası anlaşılmış oldu: ‛‛Birisinin diğerinden önde olmadığı dört parçası.” Zira dört âlem mutlak meşiyete olan yönleri itibarıyla ve rablerine olan yönleri itibarıyla aynı sırada yer almışlardır ve hiç birisi diğerinden önde değildir. Nasıl ki bu kitabın başlangıcında ‛‛Allah‟ım! Senin en güzel olan güzelliğin hakkı için senden diliyorum” cümlesinin şerhinde onun araştırmasını yaptık. Allah‟ın zahir ettiği üç parçaya gelince, onlar, nefis âlemi, hayal âlemi ve tabiat âlemidir. Zira bu üç âlemde yaratılış âleminin tozu vardır. Yaratılar yaratılmış olduklarından dolayı onlara ihtiyaçları vardır. Ama akıl yaratılış âleminden değildir. O ilahi iş âlemindendir. Çünkü o heyula âleminin kirinden ve madde âleminin karanlıklarından uzaktır ve yaratılış ona yönelmemiştir. Mahiyetin bir karar vericiye ihtiyacı olmadığı gibi onun aklın da bir yaratılışa ihtiyacı yoktur. Nasıl ki imkânsızın da onu var edecek bir vacibe ihtiyacı yoktur. Öyleyse yaratılış ona nispet edildiğinde nispet alan işte o üç âlemdir. Dördüncü makamın sırası ulaştığında da o yaratılış âleminden değildir. Dördüncü parçanın Allah‟ın yanında hazine edilmiş olması akli bir noktadır. Nasıl ki şöyle buyuruyor: ‛‛Gaybın anahtarları sadece O‟nun yanındadır ve O‟ndan 69 başka hiç kimsenin onlara ilmi yoktur.”83 Yaratıkların idrakinden gizlidir. Zira orada ilahi hükümet galiptir. İşte bu yüzden akıllar (soyut varlıklar) Allah‟ın celal ve cemalinin örten baştan aşağı olan perdeleridirler. Allah‟ın baki kalmasıyla onlar da bakidirler, Allah‟ın onları baki bırakması ile değil. (Dikkat edilmelidir). Hadiste buyurduğu ‛‛Zahir Allah‟tır” cümlesinin manası şudur: Yani Allah bu isimlerle zahirdir. Zira isimler ve sıfatların örtüsüyle zahir olan Allah‟tır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Gökteki İlâh da, yerdeki İlâh da O'dur.”84 Ve yine yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Allah, göklerin ve yerin nurudur.”85 Ve yine yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛O ilktir, sondur, zahirdir, batındır.”86 Rivayette ise şöyle yer almıştır: ‛‛Eğer yerin en aşağısına inerseniz şüphesiz Allah‟a inmiş olursunuz.” Nerede kaldı ki yukarı yerlere ve yukarı göklere insan giderse. Ve yine yüce Allah şöyle buyuruyor: ‛‛Nereye dönerseniz Allah'ın yüzü (zatı) oradadır.”87 Ya da zahirden anlatılmak istenen üç isimde gizli olan ulûhiyet yönüdür. Öyleyse o dördüncü isim bu üç isim vesilesi ile gizlendi. Yani akıl âlemi ulûhiyet yönüdür ve zahirdir. Öyleyse eğer söylediklerimiz rivayetin anlatmak istediği olursa ince bir konuya işaret etmiş olacaktır. Ve onu marifet ehli söylemiştir. O şudur: Yüce Allah yaratılış hicaplarında zuhur etti. Yaratıklar O‟nun zuhuruyla birlikte olmakla birlikte, aynı zamanda O‟nun hicabıdırlar. Aynı aynada zahir olan suretler gibi. Suretler aynanın zuhuru olmakla birlikte, aynanın hicabıdırlar. Burada bazı sırlar vardır. Ama onları açmaya izin yoktur. Maslahat değildir sır perdeden dışarı düşsün, Yoksa rintlerin meclisinde hiçbir haber yoktur.88 İsmi Azam‟ın Rükünleri Dört rükün ya da ölüm, hayat, rızk ve ilim, onlar için dört melek görevlendirilmiştir. Nasıl ki merhum Feyz Kaşani buyurdular. Veya dört rükün, dört meleğin kendisidir. Gerçekte bir şeye dönmektedir ve hakikatleri birdir. On iki rükün bu meleklerin üç âlemde sahip oldukları makamlar itibarıyladır. Zira Azrail‟in hakikati için tabiat âleminde 83 Enam, 59 Zuhruf, 74 85 Nur, 35 86 Hadid, 3 87 Bakara, 115 88 Rint; filozof, kalender 84 70 bir şan ve makam vardır ve yine tabiat âleminde mazharları vardır. Misal âleminde onun için bir şan ve makam vardır ve yüne o âlemde mazharları vardır. Aynı şekilde gene nefisler âleminde onun için bir makam ve şan vardır. Ve yine onun için o âlemde mazharlar vardır. Bu üç makam dördüncü makamın saltanatı altında yer alır. Tabiat âlemindeki bir suretten diğer bir surete göçmeler ve intikaller bu yakınlaştırılmış ilahi meleğin mazharı vesilesi ile olur. Zira bu çeşit değersiz ve alçak işler yardımcıları ve ordusunun karışması olmadan Azrail‟in kendisinin eliyle gerçekleşmez. Hatta gerçekleşme imkânı dahi yoktur. Gerçekte bu çeşit işler Azrail‟in elindedir. Çünkü zahir ve mazhar birbirleriyle birlik içindedirler. Aynı şekilde tabiat âleminden ve madde yurdundan intikal etmek bu yurttan ruhun koparılıp misal ve berzah âlemine intikal ettirilmesi hazreti Azrail‟in mazharı vesilesi iledir. Öyle ki o mazharlar misal âlemindedirler ve melekler görevlendirilmiştir. Ta ki ruhların bedenlerinden ayırma işlerini yerine getirsinler. Misal ve berzah âleminden nefisler âlemine ve oradan da akıl âlemine intikal da aynı şekildedir. Bu ruhun koparılışı son koparılış merhalesidir. Öyle ki bazı âlemlerde örneğin nefisler âleminde Azrail‟in kendisi vesilesi ile ve başka bir vesile olmadan yerine getirilir. Aşağı âlemlerde ise onun yardımcıları vesilesi ile yerine getirilir. Eğer akli (soyut) bir varlık için ruhun koparılışı varsa, bu koparılışın başka bir manası vardır. Bu mana önceki üç merhaledeki koparılıştan başka bir manadır. Akli olan bazı merhalelerdeki koparılışlar da Azrail tarafından yerine getirilmez. Ancak Azrail‟in terbiyesi altında olduğu Kahir ve Malik isimleri vesilesi ile yerine getirilir. Azrail‟in ruhunun bedeninden koparılması da bu iki isim vesilesi ile olacaktır. İsrafil‟in, Cebrail‟in ve Mikail‟in (onlara selam olsun) hakikatleri de işte bu şekildedir. Âlemlere göre her birisinin zuhurları ve makamları vardır. Her bir âlemde olan zuhurlarının saltanatı, varlık, varlığın sınırı, şiddeti ve zayıflığı açısından diğer bir âlemden farklıdır. Cebrail‟in bu âlemde Dehye Kelbi suretinde zahir olduğunu duymadın mı? İki defa misali kalıpta Allah Resulü (s.a.a) için zahir oldu. Allah Resulü (s.a.a) onun doğunun ve batının tamamını doldurduğunu gördü. Allah Resulü (s.a.a) ile birlikte Miraç gecesinde akıl âlemine ve kendi asıl makamına kadar yükseldi. Sonunda Haşimi olan Allah Resulü (s.a.a) Cebrail‟in makamından diğer makamlara ve sonunda da Allah‟ın istediği makama kadar yükseldi. Cebrail, onu yalnız bıraktığı için ve onunla birlikte 71 devam edemediği için özür dileyerek şöyle dedi: ‛‛Eğer bir parmağın çizgiyle ayrılan bir kısmı (bir parmak ucu) kadar yaklaşsaydım, şüphesiz yanardım.” Özet olarak, âlemlerden her bir âlemde meydana gelen her iş, ister bu meleklerin kendilerinin vesilesiyle yerine getirilmiş olsun ve isterse bu meleklerin yaranları ve ordularının vesilesi ile yerine getirilmiş olsun bu işlerin hepsi Allah‟ın fiilidir. Senin yüzünün fotoğrafı sanki cam aynaya düştü, Arif şarabın ışığından ham tamaha düştü. Senin yüzünün güzlelliği aynada bir cilve etti, Bütün bu resimler vehimler aynasına düştü. Bütün bu şarabın ve resmin fotoğrafı muhalefet etti, Sâkinin yüzünün bir ışığıdır ki cama düştü. Allah‟ın Melekleri, Allah‟ın Fiillerini Vasıtasız Yaparlar Konusu Hakkında Molla Sadra‟nın Sözü İlahiyatçı filozofların başı ve Allah‟a doğru yolculuk eden saliklerin şeyhi olan Molla Sadra (r.a) Esfar-ul Erbaa kitabında şöyle buyuruyor: Tabii ilimin üzerinde olan ilahi ilimde ve hikmette derin bir adımı olan kimse için hiçbir şüphe yoktur ki varlıkların tamamı, zaman ve mekânın bir etkisi olmadan Allah‟ın fiiliyle var olurlar. Kendi kuvvetlerinin, nefislerinin ve tabiatlarının etkisi altında oldukları halde, dirilten, öldüren, rızk veren, hidayet eden ve yoldan çıkaran yalnız Allah‟tır. Yakından vasıta olamadan dirilten, İsrafil adındaki melektir. Yakından vasıta olamadan öldüren, Azrail adındaki melektir. O ruhları bedenlerinden ayırır; bedenleri yemeklerden ve yemekleri de topraktan dışarı çıkarır. Rızkılar için görevlendirilen Mikail adındaki melektir. Bu melek yemeklerin miktarlarını ve ölçülerini bilir. Yakından vasıta olmadan hidayet eden meleğin adı Cebrail‟dir. Yoldan çıkarmak için melekten aşağı, cevheri şeytani olan Azazil adındaki yaratıktır. Bu meleklerin her birisi için yardımcılar ve ordular vardır. Bunlar Allah‟ın emirlerine boyun eğen kuvvetlerdir. Münezzeh olan Allah‟ın diğer işleri de aynı şekildedir. Eğer her alçak fiil için O yakından vasıta olmadan yerine getiren 72 olsaydı, o zaman emriyle yaratıkları için icat ettiği aşağı vasıtaları boş ve faydasız olurdu. Allah boş ve işi olmayan bir meleği yaratmaktan daha yücedir. “Bu, kâfirlerin zannıdır.”89 Yaratılmış isimlerin her birisi bir rükün içindir. O isimler, ana isimler ve genel isimler olarak otuz tanedirler. Yoksa ayrıntılara göre onlar sayılamazlar ve sonsuzdurlar. O isimler ilahi nokta olan akıl noktasından başlayıp aşağıya doğru heyulaya kadar ve yine yukarıya doğru yine akıl noktasına kadar daire şeklindedirler. Onlar için on iki burç veya on iki ay vardır. Her burç veya ay için otuz derece ya da otuz gün vardır. Neticede üç yüz atmış derece ya da üç yüz atmış güne ulaşır. Bu, dış varlığı yaratılması makamı açısından İsmi Azam hakkındaki sözümüzün tamamıdır. Lafız Makamında İsmi Azam Lafız ve ibaret açısından İsmi Azam‟ın hakikatine gelince, onun ilmi razı olunmuş evliya imamlar ve ilimde derin olanların yanındadır. Diğer yaratıklara ise gizlidir. Ariflerin ve şeyhlerin kitaplarında zikredilen İsmi Azam‟ın harfleri ya da kelimeleri hakkında yazılanlar, ya sahih rivayetlerden alınmıştır ya da ariflerin vahşet ve zulmet yurdu olan dünyadan riyazetle kurtulduklarında elde ettikleri keşifle elde ettikleri konulardır. Nasıl ki Fusus‟ul Hikem‟i şerh edenlerden birisi olan Şeyh Mueyyiduddin Cundi şöyle nakledilmiştir: İsmi Azam‟dan olan isimlerden bazıları şunlardır: Huvallah‟ul Muhit, Kadir, Hay ve Kayyum‟dur. İsmi Azam‟ın harflerinden bazıları ise şunlardır: Elif, dal, zal, re, ze ve vav harfleri. O şöyle diyor: Bunu Büyük Şeyh (İbni Arabî), Hekim Tirmizi‟nin sorduğu sorunun cevabında söylemiştir. Büyük Şeyh, Futuhat kitabında şöyle diyor: Elif, Rahmani neftsen ibarettir. O da geniş vücuttur. Dal, genel cismin hakikatinden ibarettir. Zal, bitkisel hayatı olan cisim demektir. Ra, hisleri olan hareket eden cisimden ibarettir. Za, düşünen cisim demektir. Vav, insani mertebenin hakikati demektir. Mülk ve aşikâr âleminin hakikatlerinin tamamı ki ona oluş ve yok oluş âlemi diye adlandırılır, bu harflerle sınırlıdır. (Sözü burada sona erdi). 89 Sad, 27 73 İsmi Azam‟ı Kapsayan Ayetler Muhaddis yüce şeyh olan Hacı Şeyh Abbas Kumi (yüce Allah onu salim kılsın) Mefatih‟ul Cenan kitabında şu ibaretlerle şöyle buyuruyor: Muteber kitaplardan seçtiğim ve öz faydası olan bazı ayetleri ve dualar şunlardır: Birinci: Yüce seyyid olan Seyyid Alihan Şirazi (r.a) Kelimi Tayyib kitabında şöyle nakletmiştir: Yüce Allah‟ın İsmi Azam‟ı, başlangıcında „Allah‟ ile başlayan, sonu „Hu‟ ile biten ve harflerinde nokta olmayan isimdir. Harekeleri koyulsun ya da koyulmasın onun okunuşu değişmez. Bu, Kuran‟ı Mecid‟in şu beş suresinin beş ayetinde yer almaktadır: Bakara, Ali İmran, Nisa, Taha ve Teğabun. Şeyh Meğribi kendi kitabında şöyle demiştir: Her kim bu mübarek beş ayeti kendi virdi olarak karar verir de her gün onları on bir defa okursa şüphe yok ki onun genel olsun ayrıntı olsun önemli işleri onun için kolaylaşır inşallah teala. O beş ayet şunlardır: 1- “Allah, O'ndan başka tanrı yoktur; O, hayydir, kayyûmdur. Kendisine ne uyku gelir ne de uyuklama. Göklerde ve yerdekilerin hepsi O'nundur. İzni olmadan O'nun katında kim şefaat edebilir? O, kullarının yaptıklarını ve yapacaklarını bilir. O'nun bildirdiklerinin dışında insanlar O'nun ilminden hiçbir şeyi tam olarak bilemezler. O'nun kürsüsü gökleri ve yeri içine alır, onları koruyup gözetmek kendisine zor gelmez. O, yücedir, büyüktür.”90 2- “Hayy ve kayyûm olan Allah'tan başka ilâh yoktur. (Resûlüm!) O, sana Kitab'ı hak ve önceki kitapları tasdik edici olarak indirmiş; daha önce de, insanlara doğru yolu göstermek üzere Tevrat ile İncil'i indirmişti. Furkan'ı da indirdi. Bilinmeli ki, Allah'ın âyetlerini inkâr edenler için şiddetli bir azap vardır. Allah, suçlunun hakkından gelen mutlak güç sahibidir.”91 3- “Allah -ki ondan başka hiçbir tanrı yoktur- elbette sizi kıyamet günü toplayacaktır, bunda asla şüphe yoktur. Söz bakımından Allah'tan daha doğru kim vardır!”92 4- “Allah, kendisinden başka ilâh olmayandır. En güzel isimler O'na mahsustur.”93 90 Bakara, 255 Ali İmran, 2-3 92 Nisa, 87 91 74 5- “Allah; O'ndan başka hiçbir ilâh yoktur. Öyleyse müminler yalnız Allah'a dayanıp güvensinler.”94 (Sözü burada sona erdi). SÖZÜN DEVAMI ve YENİ BİR KONU Besmelenin Hakikati ve Mertebeleri Ümit edilir ki senin rabbinin isimleri ve senin yaratıcının ayetleri hakkında hidayetle yol almış ve şu konuya da teveccüh etmişsindir: Varlık silsilesi ve yakınlaştırılmış melekler, sağ taraf ashabı, sırayla duran melekler, işleri tedbir eden melekler, yağmurların, rüzgârların ve suların memurları olan melekler, yüksek ve alçak varlıklardan oluşan her çeşit âlem ve hatta zifiri karalıklar ve heyula âleminden oluşan ve iniş ve çıkış yayında bulunan gayıp ve aşikâr âlemindeki bütün varlıklar Allah‟ın isimleridirler. Şimdi melik ve sürekli bağışlayan Allah‟ın tevfikiyle, Allah‟ın isimlerinde derin düşünme, ayetlerinde tefekkür etme, tabiat zindanından kurtulma ve insanlık kapılarının kilitlerini açman şartıyla şunu anlamalısın: “Bismillahirrahmanirrahim”in hakikati için iniş ve çıkış yayında bulunan varlık mertebeleri vardır. Hatta onun için âlemlere göre birçok hakikatler vardır. Ve yine onun hakikati için makamlarına ve hallerine münasip olarak Allah‟a doğru yolculuk eden saliklerin kalplerinde tecellileri vardır. Kuran‟ın surelerinin her birisinde zikredilen başlangıçtaki besmelenin hakikati diğer surenin besmelesinin hakikatinden başkadır. Onlardan bazıları yücedir ve bazıları daha yücedir; bazıları ihata edendir ve bazıları ihata edilendir; her surede zikredilen besmelenin hakikati, o sure o besmele ile başladığı için, o sure üzerinde derin bir şekilde düşünme ile anlaşılır. Öyleyse varlığın aslının başlangıcı ve varlığın mertebeleri için söylenen besmele, varlığın mertebelerinden bir mertebenin başlangıcı için söylenen besmeleden başkadır. Birçok vakit bunu, ilimde derin olan vahyin Ehli Beyt‟i teşhis eder. İşte bu konu için Müminlerin Emiri ve Muvahhidlerin Efendisi olan İmam Ali‟den (a.s) şöyle rivayet edilmiştir: “Kuran‟da olan her şey Fatiha suresindedir; Fatiha suresinde olan her şey „Bismillahirrahmanirrahim‟dedir; onda olan her şey „Ba‟ harfindedir; “Ba” harfinde olan her şey de “Ba” harfinin altında bulunan noktadadır ve ben de o noktayım.” 93 94 Taha, 8 Teğabun, 13 75 Bu özellik diğer besmelelerde yoktur. Zira Fatiha suresi, bütün varlık silsilesini ve varlığın başlangıcından sonuna kadar olan iki iniş ve çıkış yayını kapsamaktadır. Bu mana, “Hamd, Allah‟a mahsustur” cümlesinden “O din gününün sahibidir” cümlesine kadar açıklanmıştır. Kulun tüm haletleri ve makamları “Yalnız sana ibadet ederiz” cümlesinden mübarek surenin sonuna kadar olan kısma yerleştirilmiştir. Fatiha suresinde geniş bir şekilde ve daire şeklinde olan her şey, cem şeklinde “Errahmanirrahim”de vardır; “isim”de ise cemin cemi şeklinde vardır; bin zatın onun içinde gizlendiği “Ba” harfinde cemin ceminin tek oluşu şeklinde vardır ve bütün varlık dairesini onda olduğu “Ba” harfinin altındaki noktada ise cemin ceminin sırrının tek oluşu şeklinde vardır. Bu şekilde ihata etmek ve mutlak olmak sadece ilahi Fatiha suresinin başlangıcında vardır. Öyle ki varlık onunla başladı ve abid (ibadet eden) ve mabud (ibadet edilen) birbiriyle irtibat kurdu. Öyleyse bu mübarek surede bulunan besmelenin hakikati cem ve geniş bir şekilde açıklama yönünden, mutlak olan mukaddes feyiz ve onunla yaratılmış haktan ibarettir. Allah‟ın en yüce ve en büyük ismi odur. İki iniş ve çıkış yayında bulunan, gayıp ve aşikâr âleminin varlık silsilesinin onun terbiyesi altında olduğu halife odur. Diğer besmeleler ise bu şerif isimden medyana gelen var oluşlar ve onun mertebelerindendir. Hatta her işin başlangıcında söylenen besmeleler bile, örneğin yemek, içmek, cinsel ilişki ve diğer işler söylenen besmeleler her birisi kendi hesabına ve makamına göre bu mutlak isimden kaynaklanan var oluşlardan birisidir. O işlerde kullanılan isimler asla bu İsmi Azam değildir. Bu isim, mutlak olma makamında ve her silsilede olma bakımından böyle ona layık olmayan işler için olamaz. Öyleyse örneğin yeme ve içme makamında isim, yemek yiyen ve içenin var oluşuyla ya da yemek yeme ve içme iradeleriyle veya yemek yeme ve içme meyilleriyle İsmi Azam‟ın var oluşundan ibarettir. Zira bunların tamamı o mutlak oluşlarındandır. Var olan mutlakla birlikte olsalar bile mutlak, mutlak oluşla ve sahip olduğu sirayetle kayıtlı olanla birlikte değildir. NAKİL VE TAMAMLAMA Besmele Hakkında Kamil Arif Hacı Mirza Cevad Meliki‟nin Sözü Seyri suluk büyüklerinin şeyhlerinden birisi olan Hacı Mirza Cevad Meliki (r.a) Esrar-us Salât kitabında şöyle buyuruyor: İlim ehlinin arasında çıkan eleştirinin cevabına değinmenin sakıncası yoktur. O eleştiri şudur: Eğer birisi namazda okuyacağı sureyi 76 belirlemeden besmeleyi söylerse ya da okumak istemediği bir surenin kastıyla besmeleyi söylerse ve başka bir sureyi okumak isterse, böyle bir besmelede eleştiride bulunmuşlardır. Çünkü her surede bulunan besmele o surenin ayetlerinden birisidir. Bu durumda okunan besmele diğer bir surede bulunan besmeleden başka olacaktır. Çünkü tövbe suresi dışında her surenin başlangıcında besmelenin indiği sabit olmuştur. Öyleyse eğer bu lafızların Kuran kastıyla okunduğu unvanının olmasını istiyorsak Cebrail‟in Allah Resulü‟ne (s.a.a) okuduğunun dile getirildiğini kastetmemiz gerekir. Yoksa o lafızların bunun dışında bir hakikati yoktur. Buna göre bu lafızların Kuran olabilmeleri için Cebrail‟in okuduğunun kastedilmesi gereklidir. Cebrail‟in Fatiha suresinde okuduğu besmele gerçekte Fatiha suresinin besmelesidir. Aynı şekilde her surede okunan besmelenin o surenin ayetlerinden sayılması için o besmelenin, o surenin besmelesi olduğu kastıyla okunması gerekir. Neticede eğer belirlenme kastedilmezse bu surenin ayeti olmayacaktır. Hatta okunan besmele Kuran bile olmayacaktır. Bu sözlerin tamamının cevabı şudur: Kuran Ayetlerinin her âlemde bir hakikati vardır ve her ayet için özel bir etki vardır. Ayetin hakikati sadece Cebrail‟in onu okumuş olması değildir. Hatta Cebrail‟in onu okumasının o ayetin mahiyetiyle hiçbir alakası yoktur. Besmele de her surenin başlangıcında inmiş bir ayettir. Her sureyle birlikte inişiyle de onun hakikati değişmiyor. Örneğin Fatiha suresinin besmelesi aynı İhlas suresinin besmelesidir. Birkaç defa nazil oldu diye de her sureyi okurken o surede olan besmeleyi kastetmek gerekmiyor. Yoksa yine Fatiha suresinde birinci defa nazil olan ya da ikinci defa nazil olan Fatiha suresindeki besmeleyi kastetmek gerekir. Çünkü Fatiha suresi de iki defa inmiştir. Buna göre besmeleyi söylerken özel bir sureyi kastetmemenin zararı yoktur. Hatta eğer bir sureyi kasteder de besmeleyi söylerse ve sonra da başka bir sureyi okursa yine sakıncası yoktur. Bu tür ihtilaflar, mahiyeti belirlemenin dışında olan ihtilaflardan başka bir şey değildir. (Nakletmek istediğimiz sözün sonu). Kamil Arif Merhum Meliki‟nin Sözü Hakkında Yazarın Görüşü Bu söz o büyük insandan (Allah onun nefsini takdis etsin) şaşırtıcıdır. Zira birkaç defa inmenin besmelenin hakikatini değiştirmesi veya Cebrail‟in Allah Resulü‟ne (s.a.a) 77 okuduğunun kastedilmesinin gerekli oluşu her ne kadar da doğru bir eleştiri değildir. Ama daha önceden zikrettiklerimize göre tamamen açık olan ve batının keşfedilmiş olan şey üzerinde eğer dikkatli bir şekilde düşünmekle bu konu sana açık ve keşfedilmiş olacaktır. Öyle ki her surenin başlangıcındaki her besmelenin hakikati birbirleriyle farklıdır. Hatta besmeleyi söylemek onu söyleyen kişilere göre de farklılık gösterir. Hatta besmele söylemek bir kişiden olsa bile onun haletlerinin, ona gelen ilhamlar ve makamlarına göre farklılık gösterir. Her makamda söylenen besmelenin o makama mahsus bir hakikati vardır. Hamd, ilkte, sonda, zahirde ve batında Allah‟a mahsustur. Söz özet olmaktan uzaklaştı ve kalemin dizginleri elden çıktı. Ama ne yapalım ki ilahi isimlere ve rabbani sıfatlara olan aşk beni sözden bu makama sürükledi. DÖNÜŞ Allah‟ın İsimlerinin Sonsuz Oluşuna Göre „Senin Tüm İsimlerin‟ Nasıl Tefsir Edilir? Sözü burada tamamlamak ve defteri söz fazla uzamasın diye kapatmak ve yüce kardeşlerimden özür dilemek istedim. Ama azmedenin azmi yine bozuldu. Nasıl ki rivayet şöyle buyuruyor: “Allah‟ı azimlerin bozulmasıyla tanıdım.” Şöyle bir tesadüf oldu: Büyük âlimlerden (Allah ömrünü uzun eylesin) birisinin huzuruna vardım. Orada bulunanlardan birisi bir ilmi eleştiride bulundu. Her bir grup kendi grubunun fikrine göre cevap verdi ve her birisi de kendi yöntemine göre hareket etmeye çalıştı. Zira her grup kendi yanında olanla mutludur. Ben de zikredilecek olan iki cevaptan birincisini orada zikrettim. Şüphenin aslı şu idi: İlahi isimler ve rububi sıfatlar sonsuzdur. Sonsuz olan bir şeyin de ne genelinde ve ne de bir bölümünde bir sınırlama olabilir. Buna göre “Senin tüm isimlerin büyüktür” ya da “Senin tüm isimlerinin hakkı için senden diliyorum” manası nedir? Ben bu soruya şu şekilde cevap verdim: Allah‟tan dileyen, haletler, makamlar ve ilhamlara göre onda tecelli eden isimlerin hakkı için Allah‟tan diliyor. Tabi ki hangi makamda olursa olsun Allah‟a doğru yolculuk eden salikin kalbinde tecelli eden isimler sınırlıdır. 78 Ve şimdi de şöyle cevap veriyorum: İlahi isimler, gerçi birbirleriyle olan birleşme ve onlardan olan evlatlar hesabına sınırlı değildir ve sonsuzdur. Ama isimlerin kökleri ve anaları hesabıyla sınırlıdırlar. Öyle ki bir itibara göre ilk, son, zahir ve batından ibarettirler. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “O ilktir, sondur, zâhirdir, bâtındır.”95 Bir itibara göre ise isimlerin anaları Allah ve Rahman isminden ibarettir. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “De ki: İster Allah deyin, ister Rahman deyin. Hangisini deseniz olur. Çünkü en güzel isimler O'na hastır.”96 Bir itibara göre ise ilahi isimlerin anası Allah, Rahman ve Rahim isminden ibarettir. Aynı şekilde birinci itibara göre ilahi isimler mazharları sınırsızdır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Allah'ın nimetini sayacak olsanız sayamazsınız.”97 Ve yine yüce Allah şöyle buyuruyor: “De ki: Rabbimin sözleri için derya mürekkep olsa ve bir o kadar da ilâve getirsek dahi, Rabbimin sözleri bitmeden önce deniz tükenecektir.”98 İkinci itibara göre (isimlerin anaları itibarına göre) üç âlemde ya da beş âlemde sınırlıdır. 99 Ve aynı zamanda söylenilen şu konuya işarettir: Varlık, “Bismillahirrahmanirrahim”in vasıtası ile zahir oldu. Aynı şekilde bu iki itibar sıfatlar hakkında da geçerlidir. Allah‟ın sıfatları birinci itibara göre (sıfatların birleşme ve onlardan olan evlatlar itibarına göre) sınırsızdır ve ikinci itibara göre (sıfatların anaları itibarına göre) ise yedi imam sıfat ya da celal ve cemal sıfatında sınırlıdır. “Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı yücelerden yücedir.”100 95 Hadid, 3 İsra, 110 97 İbrahim, 34 98 Kehf, 109 99 Üç âlemden maksadın şu olma ihtimali vardır: Akıllar âlemi, nefisler âlemi ve hayal âlemi. Tabiat âlemini düşük ve alçak olduğu için Allah‟ın mazharlarından saymamışlardır. Aynı şekilde beş âlemden maksadın şu olma ihtimali vardır: Önceki üç âleme ek olarak tabiat ve birleşik hayal âlemi. Ve yine şu ihtimal vardır: O üç mazhara ek olarak varlığı iki çeşidi olan cevherler ve arazlar. 100 Rahman, 78 96 79 Allah’ım! Senin en izzetli olan izzetinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm izzetlerin azizdir. Allah’ım! Senin tüm izzetlerinin hakkı için senden diliyorum! Azizin Manaları Aziz, ya galip olan ya güçlü ya da dengi olmayan tek anlamındadır. Yüce Allah birinci manadaki galip olan manasındaki azizdir. Nasıl olmasın ki O her şeye galiptir ve O her şeye karşı kahredicidir. Varlık silsilesinin tamamı O‟nun emrine boyun eğmiştir. Nasıl ki şöyle buyuruyor: “Kıpırdayan hiçbir varlık yoktur ki, O, onun perçeminden tutmuş olmasın.”101 Hiçbir isyan etmeden O‟nun kahrediciliğinin altındadırlar; O‟na tuğyan etmeye cüretleri yoktur ve O‟nun kudretinin altında zelildirler. Mutlak saltanat, kâmil malikiyet ve maddi ve madde ötesi tüm işlere galip olan yalnızca O‟dur. Her kıpırdayanın hareketi O‟nun emrine boyun eğerek olur. Her iş yapanın fiili O‟nun emri ve tedbiriyle olur. Yüce Allah ikinci manaya göre de azizdir. Zira O sonsuz bir güçle sonsuzluğun üzerinde vacibul vücuttur. Varlık dairesi içinde O‟nun dışında bir güçlü yoktur. Her güç sahibinin gücü O‟nun gücünün gölgesinin altında ve O‟nun gücünün derecelerinden birisidir. Varlıklar, O‟nda fani olmaları, O‟na bağlı olmaları ve rablerinin rengini taşımaları yönüyle güçlüdürler. Ama varlıklar kendilerine nispet edilmeleri ve yaratık rengini taşıdıkları yönüyle zayıftırlar. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Ey insanlar! Allah'a muhtaç olan fakirler ancak ve ancak sizsiniz. Zengin ve övülmeye lâyık olan ancak O'dur.”102 101 102 Ve yine yüce Allah şöyle buyuruyor: “Bunlar (putlar), sizin ve Hud, 56 Fatır, 15 80 atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey değildir. Allah, onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.”103 Bu söylediklerimiz, gücün zayıf manasının karşılığında kullanıldığı durumdadır. Ama eğer güç, eserlerin kaynağı manasında kullanılırsa o zaman Allah sonsuz olan eserlerin kaynağıdır ve evde, ev sahibinden başkası yoktur. O‟nun sıfatları ve eserleri dışında esere ve sıfata sahip olacak birisi yoktur. Varlık âleminde Allah‟ın dışında hiçbir etki eden yoktur. Etki eden ve eserlerin kaynağı olan her şey O‟nun yaratılmış mazharlarındandır. Hatta bizim kulağımızla ve gözümüzle duyan ve işiten O‟dur. Yüce Allah Hakkındaki Duymak ve Görmek O‟nun İlminin Şanlarındandır Bizim kâmil arif olan şeyhimiz Şahabadi (Allah onun sayesini müritlerinin başının üzerinde sürekli kılsın) şöyle buyuruyor: Duyan ve gören ismi Allah‟ın ana isimlerinden değildir ve zat makamında Allah‟ın ilmine dönüyorlar. Zati ilimden ayrılmazlar. Ancak yaratıklar ve mazharlar üzerinde gerçekleştiklerinde ayrılırlar. Öyleyse yüce Allah hakkında duyan ve gören isimlerinin sabit olması aynı mazharlarda gerçekleşen duyan ve işitendir. (Sözü burada sona erdi). Neticede etkilerin kaynaklarının tamamı O‟nun gücünün ve kudretinin mazharlarıdır. İlk, son, zahir ve batın olan O‟dur. Büyük şeyh Muhyiddin, Fusus kitabında şöyle diyor: Bil ki Allah ehli insanların elde ettikleri İrfani ilahi ilimler, o ilimlerden elde ettikleri kuvvetlere göre farlılık göstermektedir. Hâlbuki hepsi bir tek varlığa dönmektedir. Zira yüce Allah kudsi hadiste şöyle buyuruyor: “Onun duyduğu kulağı, gördüğü gözü, tuttuğu eli ve onunla yol yürüdüğü ayağı olurum.”104 Neticede yüce Allah bu rivayete göre şöyle buyuruyor: O‟nun hüviyeti organların aynısıdır ve organlar da kulun aynısıdır. Öyleyse hüviyet bir tanedir ve organlar farklıdır. İki İşin Arası Manasının Hakikati İşte budur iki işin (cebir ve tefviz) arasının manası. Öyle ki onun araştırmasını salih olan hikmet ve araştırma kaynaklarının evliyasından olan bizim filozof mevlamız ve 103 104 Necm, 23 Kafi, c2 s352 81 hekim filozofların ve ilahiyatçıların başı olan Molla Sadra (r.a) yapmıştır. Bu konuda onun dışındaki araştırmacılar da ona uymuşlardır. Yüce Allah üçüncü manaya göre de azizdir. Yani eşsizdir. Zira sırf olan varlık ne ikilik kabul eder ve ne de tekrarlanır. Her ne kadar onu ikinci defa tasavvur edersen de yine de onun kendisi olacaktır. Nasıl ki kendi yerinde onun araştırması yapıldı. Bu özet olan sayfalar da onun zikredilmesinin yeri değildir. Aziz, İnşa-ud Devair kitabında Büyük şeyhe nispet edildiğine göre zat isimlerindendir. Ama araştırmaya göre şöyle dememiz gerekir: Eğer azizin manasını üçüncü manaya (eşsiz) göre ele alırsak o zaman zat isimlerindendir. Eğer ikinci manaya (eserlerin kaynağı) olarak ele alırsak sıfat isimlerinden olacaktır. Ve eğer birinci manaya (galip gelen) göre ele alırsak o zaman da fiil isimlerinden olacaktır. Bizim arif şeyhimiz (Allah onun ömrünü uzun eylesin) şöyle buyurmuştur: İsimlerden feul ve feil vezninde olan isimler zat isimlerindendir. Çünkü o ismin madeninin zatına delalet etmektedir. Onun bu tür isimler için buyurduğu şöyle bir terim vardı: Madeni vezinler. Buna göre büyük şeyhin araştırmasında sıfat ve fiil isimlerinden olan birçok isimler bizim şeyhimizin görüşünde zat isimlerinden olacaktır. SÖZÜN DEVAMI Aziz ve Daha Azizin Manası Belki duadaki cümlede bulunan azizden maksat, kahredicilik, malik olan, tek olan, bir olan, döndürme gücü olan ve bunun gibi kuvvet ve galebe gücü olan bir sıfattır. En çok izzet sahibi azizden maksat ise bu isimler arasında galebe ve kahrediciliğin zuhurunun onda daha çok ve daha kâmil olanıdır. Örneğin, tek ve kahredici isimlerinde olduğu gibi. Nasıl ki yüce Allah kahredici ismi hakkında şöyle buyuruyor: “Bugün hükümranlık kimindir? Kahhâr olan tek Allah'ındır.”105 Ve yine yüce Allah malik ismi hakkında şöyle buyuruyor: “Din gününün malikidir.”106 Tam dönüş günü mutlak saltanatın olduğu gündür. Tek olan kahredici isminin devletinin günü, bütün varlık silsilesinin O‟na döndüğü ve O‟nun kahrediciliğinde yok olduğu gündür. Ta ki yok olsun. Daha sonra da diğer bir âlemde icat edilir. Nasıl ki Mesnevi ona işarette bulunmuştur: Sonra organon gibi yok olurum, 105 106 Gafir, 16 Fatiha, 4 82 Söylerim “Biz O‟na dönücüleriz”. 83 Allah’ım! Senin en geçerli olan meşiyetinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm meşiyetin geçerlidir. Allah’ım! Senin tüm meşiyetinin hakkı için senden diliyorum! Bütün Varlıklar Allah‟ın Meşiyetinin Mazharları ve Var Oluşlarıdır Benim görüşüme göre, sen geçmiş konulara müracaat ettikten ve hak ettiği kadar onun üzerinde düşündükten sonra artık senin için meşiyet konusu için fazla bir açıklama yapmama, anlatmama, işarette ve tasrihte bulunmama ihtiyaç kalsın. Ama yine de insanı açıkça görmekten ihtiyaçsız kılmıyor. Zira ibaretler kısa, işaretler güçsüz, beyanlar doğru olmayan ve diller laldır. Bu konulara ulaşmak ancak onların üzerindeki ince örtülerden geçmekle mümkündür. Bu konular kolay bir şekilde idrak edilmez. Ancak eğer insan dünyevi bağlılıklarını bir kenara iterse, insaniyet kapılarının kapısına doğru sefere çıkarsa, bencilliğin bütün mertebelerinden dışarı çıkıp nefsanî şehvetleri terk ederse idrak edebilir. Öyle ki ancak bağlar kırılarak mutlak olma makamı müşahede edilebilir ve ancak sınırlar atılarak gönderilme ve sınırsızlık kapısına ulaşmak kolaylaşır. Ey habibim! Öyleyse şuhud makamına ulaşmak için çaba sarf et. Zira şuhud makamına ulaşan mesuttur. Sevgilinin yüzüne âşık olmak için çaba göster. Zira aşk yolunda ölen şehit olarak ölmüştür. Gamının kılıcının altına oynayarak gidilmeli, Öyle olursa onunla ölmek ne güzel sondur. Meğer nefis ayağından şehvet ve gazap ayakkabılarını çıkarmadan, heva ve hevesi terk etmeden ve Hazreti Mevla‟ya yüreğini tamamen vermeden O‟na yakınlaşma, civarına ulaşmak mümkün mü? Zira orası mukaddes vadidir. Orası temiz ulu makamdır. Her kim cismani elbise giyer, karanlık heyula abasını omzuna atarsa, ilahi meşiyet 84 makamını, meşiyetin her şeyi nasıl sarışını, nüfuz ettiğini, yayıldığını ve mutlak oluşunu müşahede edemez. Öyleyse Allah‟ın verdiği başarıyla gayıp ve aşikâr âlemlerinden oluşan varlık silsilesinin tamamının meşiyetin var oluşu ve mazharları olduğu bilinmelidir. Meşiyetin onların hepsine olan nispeti eşit bir nispettir. Her ne kadar onların meşiyete olan nispetleri farklıdır. Yüce ariflerin yöntemine göre (r.a) meşiyet, gayıp âleminden ilk gelen şeydir. Varlığın diğer mertebeleri ise onun vesilesi ile var olmuşlardır. Nasıl ki Kafi kitabında İmam Sadık‟tan (a.s) nakledilen rivayette şöyle yer almıştır: “Allah meşiyeti, meşiyetin kendisiyle yarattı. Diğer şeyleri de meşiyetin vesilesi ila yarattı.”107 Meşiyetin Manasında Daha Derin Bir Araştırma Rivayeti şerifin manasına dikkat edildiğinde ortaya çıkan ve hakikat ashabı suluk ve tarikat efendilerinin araştırmalarının neticesi şudur: Yaratılış mertebelerinin hiç birisinde mutlak ilahi meşiyet dışında hiçbir varlık yoktur. Kendi zatıyla var olan varlık ve bütün var oluşlardan ve bağlılıklardan soyut olan meşiyettir. Hakiki hak olan vahdetin gölgesinin altında gölgesel hak olan vahdet meşiyete mahsustur. Ama var oluşlar, onlar varlığın kokusunu almamışlardır. Onlar, susuz birisinin onu su zannettiği seraptır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Bunlar (putlar), sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey değildir. Allah onlar hakkında hiçbir delil indirmemiştir.”108 Ve yine yüce Allah şöyle buyuruyor: “O'nun veçhinden başka her şey yok olacaktır.”109 Neticede benim üzerine yazdığım bu kâğıt, kullandığım kalemim, o ikisini kendi kudreti altına alan kaslarım, o kaslarda olan güç, istekten kaynaklanan irade ve insanla ayakta duran ilim, bunların hepsi ilahi meşiyetin tecellilerinden ve zuhurlarındandır. Var oluşların hepsi de itibari ve hayalidir. Nasıl ki büyük şeyh (Muhyiddin Arabî) söylemiştir: Âlem hayal içinde hayaldir. Öyleyse meşiyetin zuhuru dışında hiçbir zuhur yoktur ve meşiyetin tecellisi dışında hiçbir tecelli yoktur. İşte bu, meşiyetin kapsamasının, varlığın sirayeti, ilahi hüviyetin mutlak oluşu, rahmetin yayılması ve ilahi makamın manasıdır. 107 Kafi, c1 s110 Necm, 23 109 Kasas, 88 108 85 HİDAYET (HAKİKATE BİR YOL) Varlık Âleminde İlahi Meşiyetin Nüfuz Etmesinin Hakikati Şimdi senin içi şu ispatlanmış oldu: Varlıklar, şerif ve alçak olmadaki farlılıklarıyla, fiillerde ve zatlarında değişik olmalarıyla, eserlerde ve sıfatlarda birbirlerinden ayrı olmalarıyla, yüce ve aşağı bütün mertebeleri bütün bu ihtilaflarına rağmen bir ilahi hakikattirler. Ve o da mutlak ilahi meşiyetten ibarettir. Varlıklar sahip oldukları farklı dereceler ve değişik tabakalarla birlikte aynı meşiyette yok olmuşlardır. O meşiyet, doruk noktadaki genişliğiyle, vahdetinin kemaliyle ve tek oluşuyla bütün şeylerdir. Bu itibari olan çokluk, onun vahdetine bir zarar vermiyor. Hatta daha çok onun vahdetine vurgulamada bulunuyor; nuru alçak yerlere ve yüksek göklere nüfuzda bulunuyor. Hakikatlerden hiçbir hakikat için onun tecellisi dışında hiçbir tecelli yoktur. Onun zuhuru dışında da hiçbir zuhur yoktur. Ve yine senin için şu da ispatlanmış oldu: Tekvini işlerde isyan yoktur. Her şey Allah‟ın kibriyasının altında ram olmuştur. “O bir şeyi irade ettiğinde ona ol der ve o da oluverir.” Vücuda gelmesinde (oluşmasında) isyan edemez ve hatta uymama ve isyan gücü dahi yoktur. Bütün mahiyetler onun emrine boyun eğmişlerdir ve O‟nun saltanatının altında zelildirler. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Hareket eden hiçbir varlık yoktur ki, O, onun perçeminden tutmuş olmasın.”110 Meşiyetin Hakikatiyle Muhammedi Hakikatin Bir Oluşu Eğer göklerin ve yerin yaratılışında derinine düşünürsen, gök ve yer âlemindeki sınıf sınıf olan meleklere ve Allah‟ın grup grup olan ordularına iman edersen ve tabi buların hepsi de tamamen bencillikten kurtulmuş olman, yüreğinin Kâbe‟sinin butlarını Alevi vilayetin tecellisiyle kırman ve karanlık hicapları yırtman şartıyla gerçekleşirse… Senin kendin hicapsın Hafız, aradan çekil! İşte o zaman ilahi meşiyetin nüfuzunun hakikati, onun kesin oluşu, onun yayılması ve ihata etmesi senin için keşfedilmiş olur. Şu hakikati idrak etmiş olursun: Allah meşiyetiyle her şeyi yarattı; yaratıklar ve onların yaratıcıları arasında bir vasıta yoktur; O‟nun fiili meşiyetidir; O‟nun sözü, kudreti ve iradesi O‟nun icat etmesidir ve Allah‟ın en yüce ismi meşiyettir. Nasıl ki Muhyiddin Arabî şöyle demiştir: Varlık, 110 Hud, 56 86 Bismillahirrahmanirrahim vesilesi ile zahir olmuştur. Meşiyet, Allah‟ın ilahi gökler ile yaratılmış yerler arasındaki sağlam ipidir; vahidiyet gökyüzünden sallanmış muhkem kulpudur; vahidiyet makamıyla sabit olmuştur; her kimin ufku, meşiyetin ufkuyla bir olursa, işte yer ve gök arasını birbirlerine bağlayan sebep odur; Allah onun vesilesi ile varlığı başlattı ve onunla da bitirecektir; Muhammedi (s.a.a) ve Alevi (a.s) hakikat odur; mahiyetlerin varlıklarına Allah‟ın halifesi odur; mutlak vahidiyet makamı ve karanlık yerlerin onunla aydınlandığı işraki nispet odur; karanlık kabiliyetlere onunla feyizde bulunulduğu mukaddes feyiz odur; her şeye sirayet etmiş olan abı hayat odur. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Biz her canlı şeyi sudan yarattık.”111 O, öyle bir sudur ki tabiatın kirleri, zulmani necisler ve imkân âleminin pislikleri onu necis edemez. O, göklerin ve yerin nurudur. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Allah göklerin ve yerin nurudur.”112 Onun ulûhiyet makamı vardır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Gökteki İlâh da, yerdeki İlâh da O'dur.”113 İlk heyula odur. Gökle gök, yerle yer olan odur. Her şeye mutlak kayyum (ayakta tutan) makamı onundur. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “O, hareket eden hiçbir varlık yoktur ki, onun perçeminden tutmuş olmasın.”114 O, rahmani nefestir. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Ve ona kendi ruhumdan üfledim.”115 Yayılmış feyiz, mutlak varlık, iki yay arası kadar kalma makamı, yaklaşma makamı, yüce ufuk, sirayet eden tecelli, öz nur, dağılmış kağıt, zikredilmiş kelam, yazılmış kitap ve varlığın „ol‟ kelimesi ve Allah‟ın baki kalacak veçhi odur. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Yeryüzünde bulunan her canlı yok olacak. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin veçhi bâki kalacak.”116 Bunun dışında lakaplar ve işaretler vardır. Şöyle demişlerdir: “İbaretlerimiz farklı ama senin güzelliğin bir tanedir.” Ve yine ne kadar güzel söylenmiştir: Yirmi dokuz ipten dokunmuş elbise, Nasıl senin selvi boyuna ulaşabilir ki. 111 Enbiya, 30 Nur, 35 113 Zuhruf, 84 114 Hud, 56 115 Hicr, 29 116 Rahman, 26 ve 27 112 87 AYDIN NUR Varlığın Hakikatini İdrak Etmeye Nispetle Evliyanın Seyir Mertebeleri Bil ki (Allah seni dosdoğru yola hidayet etsin müminlerden ve yakin etmişlerden karar kılsın) meşiyet, her ne kadar varlığın hakikatinin zuhur makamı, her göz ve basiret için görülen ve hatta bütün duyu organları tarafından idrak edilen olsa; onun dışında idrak edilen ve müşahede edilen bir şey yoktur ve yine meşiyetin zahir olması dışında bir zahir olma olmasa bile bütün bu zuhura rağmen varlıkların örtüsüyle örtülmüş, cevheri meçhul ve hakikati gizlidir. Hâlbuki âlimlerin idraklerinde olan ilmi hakikatler bu meşiyetin vesilesi iledir. Her ne kadar hüviyet ve varlığı müşahede edilir olsa bile kendisi, onlar için malum değildir ve hakikati ve zatının cevheri âlimler için keşfedilmiş değildir. Kimse meşiyetin mutlak oluşunu, sirayetini, yayıldığını ve feyizlerini müşahede edemez. Ama onu kendi varlığının kapasitesince müşahede eder ve irfanının makamına göre de onu tanır. Öyleyse Allah‟a doğru yolculuk eden salik, dünyevi şehvetlerin sevgisini kalbinden çıkarmadıkça, tabiatın korkunç heyula zindanından azat olmadıkça, kendi yüreğini ruhani ilimler çeşmesinin hayat suyuyla yıkamadıkça ve onun nefsinde bencillikten bir zerre dahi baki kalırsa, sevgilinin cemalini hicapsız olarak mutlak haddinde müşahede etmesi mümkün değildir. Bu en aşağı menzile, en alçak kuyuya ve alçak yere yükünü atanlara ve bu ehli zalim olan yurtta oturanlara ve ölüler yurdunu kendisine mekân edinenlere Hak cilve etmeyecektir. Ancak birbirinin üzerine yığılmış bin tane karanlık ve nur hicabın arkasından cilve edebilir. Zira yüce Allah bir milyon âlem ve bir milyon da Âdem yaratmıştır. Ve sizler o âlemlerin en aşağısında yer alıyorsunuz. Allah için yetmiş bin nurdan ve yetmiş bin de karanlıktan hicap bir vardır. Bu zindandan ve zincirlerinden, tabiat ve onun sınırlarından kurtulanlar, cismani heyula âleminin pisliklerinden ve onun şekillerinden, madde âleminin karanlığında ve onun tabakalarından uzak durup melekût âlemine ulaşanlar O‟nun veçhini, cemalini ve güzelliğini tabiat âlemine tutulanlardan bir milyon defa daha çok müşahede ederler. Ama onlar da nurdan ve karanlıktan olan hicaplardadırlar. Ama melekût âleminin şekillerinden ve bağlılıklarından, hayal ve misal âleminin darlığından kurtulup soyut olanlar ve temiz yurdu ve mukaddes ve pak mekânı 88 kendilerine seçenler, güzellikten, cemalden celal sahibi baki olanın veçhinden hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği, hiçbir vehmin onu ihata etmediği, hiçbir fikrin onu düşünmediği ve hiçbir aklın ona ulaşmadığı sırları, nurları, tecellileri ve kerametleri müşahede ederler. Ama onlar da yine var oluşlar ve mahiyetlerin hicaplarındadırlar. Kapıların kapısına ulaşanlar ise sevgilinin cemalini hicapsız müşahede ederler ve mutlak vilayet makamında sabitlenmişlerdir. Onlar hem dünyadan ve hem de ahiretten dışarı çıkmışlardır; hem gayıp ve hem de aşikâr âleminden soyutlanmışlardır ve salih ameli kötü amelle karıştırmamışlardır. Vahdetten söz ettiğinde Hafız perişan haldedir, Tevhidin kaymağını kaynaşma ve can sayfasına sür. Canımın çehresinin hicabı bedenime konmuş toz olur, O ne güzel şaraptır ki bu çehreden perdeyi kaldırırım. Bu makam öyle bir makamdır ki Rabbin veçhinde yaratılış yönü yok olur ve imkân (var oluş) ayakkabıları çıkarılır. Bundan daha yüce makam ancak bu makamda sabitlenme, güçlenme ve vahdeti koruyarak çokluğa dönme makamıdır. Zira bu, insaniyet menzillerinin sonuncusudur. Bu konuda şöyle söylemişlerdir: “Abidlerin şehrinden sonra bir şehir yoktur.”117 Şu rivayet de bu makama işarettir: “Bizim için Allah‟la öyle hallerimiz vardır ki biz O‟yuz ve O biz ve O O‟dur ve biz de biziz.” Ve yine Peygamber‟e (s.a.a) mensup olan şu rivayet de vahdette olduğu halde çokluk ve çoklukta olduğu halde vahdete işarettir: “Kardeşim Musa‟nın (a.s) sağ gözü görmüyordu. Kardeşim İsa‟nın (a.s) sol güzü görmüyordu. Ama benim her iki gözüm görüyor.” NURUN PARLAYIŞINDAN ELDE EDİLEN İki İşin Arası Konusunun Hakikati Allah‟a doğru yolculuk eden salik ve Allah yolunda cihat eden mücahit bu makama ulaştığında, yaratıkların mazharlarında Hak onun için tecelli eder. Bu, Hak‟tan 117 Bu betin devamı: „Bu köyün arkası Allah‟ın şehridir.‟ 89 ve halktan hicapta olmadan, çokluk elbiselerinde vahdet ve vahdette olduğu halde çokluk şeklinde olur. Ona resmi ilimlerin dışında olan, marifet, ilahi sırlar ve ilimlerin olduğu kapılar açılır. Onlarda birisi de iki işin arası konusunun hakikatidir. Öyle ki bilen ve hekim olan Allah‟ın yanından, rahim olan Rab tarafından Allah Resulü (s.a.a) ve onun Ehli Beyti‟nin (a.s) diline gelmiştir. Zira bu hakikati anlamak ve onun sırrının ve hakikatinin idrak etmek, “aklı olan veya hazır bulunup kulak veren kimseler” 118 dışındakiler için mümkün değildir. Zira böyle bir hedefe ulaşmış salik, taklit perdesi ve taassup hicabı olmadan basiret ve hakikat gözüyle şunu görür ki varlıklar içerisinde her varlık bütün zatıyla ve bütün zahiri ve batını güçleriyle yüce Allah‟ın cilveleri, kendini gösterişi, zuhuru ve tecellileridir. Yüce ve mukaddes olan Allah o ulu şanıyla, yaratıklarıyla aynı cinsten olmaktan mukaddestir ve aşikâr yaratılmış mazharlarda yaratıklarla aynı elbiseyi giymekten münezzehtir. O kullarının aynasında zahir olmuştur. İlk, son, zahir ve batın O‟dur. Aynı şekilde yaratıkların mazharlarında olan fiiller, hareketler ve etkilerin hepsi O‟ndandır. Öyleyse kulun fiili ile yapan Hak‟tır. Kulun gücü, hakkın gücünün zahir olmasıdır. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “Oku attığında sen atmadın. Lakin Allah attı.”119 Neticede bütün zatlar, sıfatlar, meşiyetler, iradeler, etkiler ve hareketler O‟nun zatının şanlarından, meşiyetinin sıfatının gölgesi, O‟nun iradesi ve O‟nun nurunun ve tecellisinin ortaya çıkışıdır. Her şey O‟nun orduları ve kudretinin dereceleridir. Senin zuhurun benimledir ve benim varlığın seninledir Olmasaydım, zahir olmazdın ve olmasaydın, var olmazdım Öyleyse eğer birisi fiili, yaratıklara nispet verirse ve kendince de bununla Allah‟ı münezzeh sayıp O‟nu yaratıkların fiillerinden uzak bilirse, böyle birisi kusurludur, kendi nefsine zulmetmiştir, onun hakkı haktan örtülü kalmaktır ve Rabbin kapısından da kovulmuştur. Onun bu şekildeki Allah‟ı tenzih etmesi ve mukaddes sayması hatadır, sınırlamadır ve taklittir. O Allah‟ın buyurduğu “Allah‟ın gazap ettikleri” topluluğuna girmiş ve tevhit olmadan çokluklar zincirine bağlanmıştır. Eğer birisi de fiili, Allah‟a nispet verir de çokluğu korumazsa, o da yoldan uzaklaşmış, orta yoldan dışarı çıkmıştır ve Allah‟ın buyurduğu “yoldan çıkmışlar” gurubuna girmiştir. 118 119 Kaf, 37 Enfal,17 90 Dosdoğru ve apaçık yol şudur ki insan tatil ve teşbih görüşüne inanmasın, hem tevhit ve hem çokluk makamını korusun, hem Allah‟ın hakkını ve hem kulun hakkını kendisine versin. İşte bu zaman kula, ona ulaşan her güzelliğin Allah‟tan olduğu ve ona ulaşan her kötülüğün kendi nefsinden olduğu aşikâr olur. Zira kötülük, kabiliyetin kötü oluşu ve varlığı eksikliğindendir. Ve bu ikisi de kulun payıdır. Hayırlarda bir güzellik yapmak da varlık yönüne aittir. O da Rabbin payıdır. İşte o zaman yüce Allah‟ın şu sözü onun için açıklığa kavuşmuş olur: “De ki: Hepsi Allah‟ın yanındandır.”120 Zira hayrı kabul eden gaybi tecellinin etkisiyle kabul eder. Nasıl ki Muhyiddin şöyle demiştir: Kabul eden ancak Allah‟ın daha mukaddes olan feyzinin etkisiyle kabul eder. Ve yine isteyen bu konuda gelen birçok rivayetle basiret bulabilir. Bu kısa şerh, onları açıklamanın yeri değildir. Meselenin kendileri için tamamen açıklığa kavuşmasını isteyen herkes, felsefe büyüklerinin ve irfan ehli velilerin yazmış olduğu kitaplara müracaat etmelidirler. Özellikle de Seyyid Muhakkik Bari Mirdamad ve onun yüce öğrencisi ilahiyatçı hekim olan filozofların başı olan Molla Sadra‟nın ( Allah‟ın rızvanı her ikisine olsun) kitaplarına müracaat etmelidir. TAMAMLAMA VE AYDINLATMA Allah‟ın Kadim ve Hadis Olan İki İradesi Geçen konulardan şu ispatlanmış oldu ki meşiyet, varlığın hakikatinin zuhur makamı, o hakikatin mutlak oluşu, sirayet etmesi, o hakikatin nurunun yayılması ve o hakikatin rahmetinin kapsamasıdır. Meşiyet, aynen zuhur ve tecelli makamında o hakikatin irade edilmesidir. Nasıl ki şu da ispatlanmış oldu ki mukaddes akıllar ve yakınlaştırılmış meleklerden tutun da tabiatın güçleri ve yeri tedbir eden meleklerden oluşan varlıkların tamamının mertebeleri, tecelli ve fiil makamında meşiyetin mertebelerinden ve iradenin hududundandır. Ve bunun çelişkisi yoktur. Çünkü yüce Allah için olan irade, annen O‟nun mukaddes zatıdır. Ve yine irade kadim sıfattır. Fiil makamında olan Allah‟ın iradesi ise varlıkların itibarıdır ve bu da hadis zail olan bir sıfattır. Gerçi o da mutlak olma makamıyla kadim bir sıfattır. Çünkü zahir mazharla birdir. Bu açıklamayla, masum imamların (a.s) rivayetlerinde geçen şu konunun 120 Nisa,78 91 müşkülü hallolmaktadır: “İrade, hadis bir sıfattır. Fiil sıfatlarındandır zat sıfatlarından değil.” O rivayetlerden birisi yüce şeyh Muhammed İbni Yakub Kuleyni‟nin Kafi kitabında kendi senediyle Asım İbni Humeyd‟den, onun da İmam Sadık‟tan (a.s) naklettiği şu rivayettir: Asım İbni Humeyd şöyle diyor: Şöyle dedim: Yüce Allah‟ın eskiden beri iradesi var mıydı? İmam Sadık (a.s) şöyle buyurdu: “İrade eden, irade ettiği şey onunla olmadıkça irade eden olmaz. Allah eskiden beri âlim ve kadir idi. Daha sonra irade etti.”121 Ve yine Kafi kitabında nakledilen rivayete göre İmam Sadık (a.s) şöyle buyuruyor: “Meşiyet, hadistir (sonradan olmuştur).”122 Açıktır ki irade ve meşiyetten maksat, zuhur ve fiil makamındaki iradedir. Nasıl ki bu sözün delili şu rivayette geçen konudur: “Allah âlemi meşiyetle yarattı. Meşiyeti de meşiyetin kendisiyle yarattı. Daha sonra şeyleri meşiyetle yarattı.” Diğer bir rivayette ise İmam Kazım (a.s) şöyle buyuruyor: “Yaratıklardan olan irade, içlerinden geçen ve içlerinden geçen şeyden sonra yapılan işten ibarettir. Ama yüce Allah‟tan olan irade, yani O‟nun iradesi, icat etmesidir…”123 Neticede nasıl ki ilmin mertebeleri vardır ve onun bir mertebesi mastar manası olan “bilmektir”, bir mertebesi arazdır, bir mertebesi cevherdir, onun bazı mertebeleri vacip, kendi zatıyla ayakta ve kendi zatıyla var olandır; aynı şekilde iradenin de mertebeleri vardır. Ama meşiyet konusuna gelince, onun sonradan yaratıldığı ve fiil sıfatından olduğunu, ilim ve kudretin kadim olduğunu ve zat sıfatlarından olduğunu buyurması ve hâlbuki bunların (yani meşiyet, ilim ve kudretin) aynı vadide olmaları ve bunların bazı mertebelerde hadis sıfat olmaları ve bazı mertebelerde ise kadim sıfat olmalarının cevabı şudur: Rivayetlerde geçen cevap soru soranın ve muhatabın durumuna göredir. Zira soru eğer ilim ve kudret hakkındaysa gerçekte zat sıfatı hakkında soru sorulmuştur. Çünkü zihinler genelde ilim ve kudret hakkında zati olan ilim ve kudrete teveccüh eder. İrade bunun tersidir. Meşiyetten olan soru dış varlıklara yöneliktir. Buna göre her 121 Kafi, c1 s109 Kafi, c1 s110 123 Kafi, c1 s109 122 92 sorunun cevabı, soru soranın anlama kapasitesine ve onun marifetinin makamına göre verilir. 93 Allah’ım! Senin her şeyi kapsayan kudretinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm kudretin kapsayıcıdır. Allah’ım! Senin tüm kudretinin hakkı için senden diliyorum! Felsefe ve Kelam İlminde Kudret Teriminin Anlamı Kudret, Allah‟ın ana sıfatlarından ve şu yedi imam isimlerindendir: Hayat, ilim, irade, kudret, duyma, görme ve konuşma. Kudret için, bütün varlıkları kâmil bir ihata ve genel bir kapsama (kuşatma) vardır. Her ne kadar da sabit oluş makamında hayat ve ilime ihtiyacı vardır. Bu kâmil ihata, kudretin sarışının ve yayılışının mertebelerinden birisidir. Eğer duada geçen “her şeyi” kısmındaki şeyden maksat sıfatların ve isimlerin var oluşundaki şey olursa o zaman kudretin sarışı ilahi ilimde var olan sabit varlıklara olacaktır. Filozofun teriminde kudret, işi yapan failin istese o işi yapması, istemezse yapmamasıdır. İlahi kudrette itibar edilen meşiyet, hakikate göre mukaddes zatın kendisidir. Bu konunun onunla bir çelişkisi yoktur. Öyle ki meşiyet hazreti rububi âlemde bir taneydi ve onda çokluk yoktu. Çünkü şartlı önerme hem iki tane vacip önermeden ve hem iki tane imkânsız önermeden ve hem de iki tane mümkün olan önermeden oluşabilir. Bu konuda yüce Allah şöyle buyuruyor: “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi? Eğer dileseydi, onu elbette ki hareketsiz kılardı.”124 Yüce Allah yok olması imkânsız olan, vacip, zati ve ezeli olan meşiyetiyle gölgenin varlığının uzamasını ve gayıp ve aşikâr âleminde rahmetinin yayılmasını diledi. Vacib-ul vücudun zatıyla, bütün yönleriyle ve bütün itibarlarla vacib-ul vücut olması gerektiği yönüyle, bu meşiyet, ezeli, zati ve vacip idi. Eğer O‟nun meşiyeti feyiz elini açmak istemez ve gölgenin 124 Furkan, 45 94 varlığını uzatmak istemez de sakin olmasını dileseydi, feyiz eli kapalı ve gölge de sakin olurdu. Ama böyle dilemedi ve böyle dilemesi de imkânsızdı. Kelam ilminde âlim olan mütekellimin teriminde kudret, fiili yerine getirmenin ve terk etmenin doğru olmasıdır. (Yani bir fiili yapmak ya da yapmamanın mümkün olması. Bizlerde olan kudret gibi, bir fiili yapmak ya da terk etme bizler için mümkündür.) Kudretin Manasında Mütekellimin Hatası Mütekellim,125 kudreti bu şekilde mana etmesindeki sebep, kendi zannınca eğer filozof gibi mana etseydi, o zaman Allah fiilleri yapmakta mecbur olurdu. Hâlbuki Allah bundan münezzehtir. Filozofun tanımına göre Allah feyiz vermelidir. Feyiz vermemezlik edemez. İşte bu da Allah‟tan ihtiyarı ve seçme hakkını alır ve O mecbur olmuş olur. Hâlbuki Allah bundan münezzehtir ve işlerini kendi ihtiyarına göre yapar. Ama mütekellimin Allah‟ı bu tenzihi, teşbihtir. (Zira yaratık eğer ondan fiili yapmak ve terk etmek alındığında onu bir işe mecbur edilmiş olur. Ama Allah böyle değildir). Ve yine mütekellimin Allah‟ı bu şekilde mukaddes sayması O‟nu eksik saymaktır. Zira bu şekildeki tenzih ve takdis, Allah‟ı kendi zatında eczalardan mürekkep olduğunu ve zati sıfatlarının mümkün olduğunu gerektirir. Ve Allah bunlardan yüce ve büyüktür. Ve yüne mütekellim şu noktaya da teveccüh etmemiştir: Mecbur olan ve kendi ihtiyarıyla amel etmeyen fail, ilim ve irade olmadan iş yapan faildir. Ya da ilmi ve iradesi olur ama fiili kendi zatına ters olursa mecbur olmuş olur. Yüce olan Allah‟ın ilmi, kudreti ve iradesi zatının kendisidir ve zat ve sıfatlar olarak tektir. Karar vermiş olduğu her şey kendi zatıyla uyum içerisindedir. Neticede mümkün bir varlık olan bir failin, nakıs, mümkün ve zail olan bir ilimle ve bir takım dış etkenlerle, ram olmuş ve zatının sahip olmadığı hedefleri güden bir iradeyle yapmış olduğu fiil, eğer mecbur olamadan ve kendi ihtiyarıyla yapılmış olur da, nasıl olur da kendi zatında ve sıfatlarında vacip olan bir failin ihtiyarı olmaz?! Acaba senin görüşüne göre zatının vacip, sıfatlarının kâmil, hakikatinin geniş, ihatasının şiddetli, ilminin ezeli ve ebedi oluşu ve iradesinin ezeli oluşu o faili fiillerinde mecbur olmasına mı neden olur? Ya da mümkün olma, bir şey olmama, zeval, hakikatinin batıl oluşu, zatının ve sıfatlarının yok olması, hadis, yeni, geçici ve değişken 125 Mütekellim, kelam ilminde âlim olana denir. 95 olma fiilin ihtiyarla yapılmış olmasının şartlarından mıdır? Ya da failin fiili terk etmesinin mümkün olması, gerçekte de bu, failin cahil olduğunu gösterir, hatta ondan daha yukarı bir failin fiili yerine getirmemesi, zikredilen bu gibi şeylerin (yokluklar, eksiklikler ve zevaller) ihtiyarın oluşmasında herhangi bir rolleri var mıdır? (Neticede bu eksikliklerin hiç birisinin olmadığı, zatı vacip olan varlığın ihtiyarının olmaması mümkün müdür?) Öyleyse ey habibim! Uykundan uyan! Hakikat ve basiret gözüyle Rabbine bak ve cahillerden de olma! BASİRET İSTEYENLERE UYARI UYKULU OLANLARI UYANDIRMA Bazı İsimlerin Zahir Olmamasının Sırrı Kudretin Mümkün Olmayan Şeyleri Kapsamaması Bil ki (Allah seni göklerinin yollarına hidayet etsin ve kalbine isimleriyle ve sıfatlarıyla tecelli etsin) dış âlemde var olan varlıkların hepsi Allah‟ın ilim âleminde sabit varlıkların gölgeleridirler. Onlar da ilahi isimlerin gölgeleridirler. Öyle ki cem âleminde zati muhabbet vasıtası ile meydana gelmişlerdir. Onlar ilahi ilim âleminde daha mukaddes feyiz vasıtası ile ve dış varlıklar âleminde mukaddes feyiz vasıtası ile gaybın anahtarlarının zuhurunu talep etmişlerdir. Daha mukaddes feyzin kapsayıcılığı ve genel oluşu mukaddes feyizden daha çoktur. Zira daha mukaddes feyiz, nasıl ki mümkün olan şeyleri kendi içine alıyorsa imkânsız olan şeyleri de kendi içine alır. Öyle ki bir kısmı mümkün varlıklar ve bir kısmı da mümkün olmayan varlıklardır. Mümkün olmayan varlıklar farz edilen varlıklardır. Örneğin yaratıcının ortağı ya da iki çelişir olan şeyin bir arada toplanması. Dış varlıkların bir kısmı hakikidir. Örneğin Allah‟ın ilmini sadece kendisi için seçtiği ilahi isimlerin suretleri. Nasıl ki şeyh Futuhat kitabında şöyle diyor: “Yaratılışın ve nispetlerin dışındaki isimleri O‟nun dışında hiç kimse bilmez. Zira Allah o isimleri varlıklarla ilgili kılmadı.” Öyleyse ilahi ilim âleminde dışarıda var olmaya kabiliyeti olan her şeye mukaddes feyiz ulaştı ve var olmayı kabul etmeyenlere is mukaddes feyiz ulaşmadı. Ya dış varlık olmada daha yüksek olduğundan ve “zahir” isminin hükümeti altında olmadığından dolayı ya da kabul etmede zat olarak kusuru vardı ve kabiliyetinin 96 olmaması ve batıl olması onun zatında olmasından dolayı bu feyiz ona ulaşmadı. Zira kabul edenin kendisi cem âlemindendir. Neticede Allah‟ın kudretinin mümkün olmayan ve kabiliyetlerinin olmamasından dolayı zatlarının batıl olduğu şeyleri kapsamaması, onlara kudretinin olmamasından ve failin onları icat etmesinden aciz olduğundan dolayı değildir. Allah bu tür nispetlerde çok daha yüce ve çok daha büyüktür. Kudretin İmkânsız Olan Şeyleri Kapsamamasının Sırrı Hakkındaki Muhakkik Damad‟ın Beyanı Müceddid senet olan üstad, iki ilim ve amel riyasetinin sahibi her şeyde herkese üstat olan Seyyid Muhakkik Damad (Allah onda razı olsun ve hikmetin ve marifetin evliyalarına yaptığı hizmetten dolayı ona en üstün mükâfatı versin) Kabasat adlı kitabında şöyle buyuruyor: Vacip olan rububi kudrete bağlı saltanatın altında, herhangi bir şeye kudretin ona yettiğini tashih eden ve gerçek sebebin ne olduğunu ortaya koyan, o şeyin zati mümkün olma tabiatıdır. Öyleyse zaten mümkün olan ve zatının hakikatinde imkân olan her şey isnat etme silsilesinde en sonunda yaratıcı, kayyum ve vacip olan Allah hazretlerine (saltanatı yücedir) ulaşır. O şeyin kendisi ve varlıkları o şeye boylamsal mümkünler silsilesinde bağlı olan her mümkün münezzeh olan Allah‟a ulaşır. Daha sonra şöyle buyurmuştur: O, hem sebep sahibi olan her varlığın ve hem de o varlığın tüm sebeplerinin ve illetlerinin mutlak olarak sürekli yaratıcısıdır. Zira mümkün olma ihtiyacının silsilesinde tasavvur ettiğin her şey ilminin, iradesinin, yaratışının ve kudretinin (O‟nun kibriyası yücedir) dışında değildir. Öyleyse buna göre, kâmil bir şekilde açıktır ki Allah‟ın vacip olan kudretinin zaten mümkün olamayan olan şeyleri kapsamaması, kudretin ona farz edildiği o şeyin kendisinden kaynaklanmaktadır. Zira hiçbir yönden bir hakikati olmayan ve bir şey olamayan o farz elden şeydir. Yoksa kudretin eksik oluşundan ve acizlikten değildir. İşte bu senin işittiğin şu sözün sırrıdır: İmkân, bir şeye kudretin yettiğinin tashih edicisidir ve kudreti olmanın tashih edicisi değildir. Öyleyse imkânsız olan şeyler zatları tarafından batıl olduklarından dolayı onlar güç yetmez. Yoksa Allah‟ın kudretinin aciz olduğundan dolayı değildir. Zira bu iki tabir arasında hatta iki ayrı ibaretle ifade edilen bu iki mana arasında açık bir fark ve kesin bir ayrılık vardır. Seyyid Muhakkik Damad‟ın (Allah onun yattığı yeri nurlandırsın ve mekânını cennet eylesin) sözünün sonu. Tahkik makamında sözü kemale ulaşmış ve doğruluğun 97 ve tevfikin doruğuna nail olmuştur. Nasıl böyle olmasın ki o, felsefe ilminin imamı, felsefe hakikatinin oğlu, marifet ashabının şeyhi ve yüce insanların yücesidir. ARŞTAN BİR PARILDAYIŞ Âlemin Varlıklarının Tamamı Kudretin Kemal ve Zuhur Yönüdürler Bil ki ey miskin, eğer birisi marifet adımıyla Allah‟a doğru yolculuk eden salik olursa, bazen onun bazı hallerinde varlık silsilesinin, gayıp âleminin menzillerinin ve şuhud âleminin merhalelerinin yüce Allah‟ın kudretinin tecellilerinden ve de saltanatının ve malikiyetinin yayılmasının derecelerinden olduğu keşfedilmiş olur. O‟nun gücü dışında hiçbir güç ve O‟nun iradesi dışında hiçbir iradenin zuhuru yoktur. Hatta O‟nun varlığı dışında hiçbir varlık yoktur. Neticede âlem, nasıl ki O‟nun bir gölgesi ve O‟nun bağışlayıcılığının bir sızıntısıdır, aynı zamanda O‟nun varlığının kemalinin gölgesidir. Öyleyse O‟nun kudreti her şeyi kapsamıştır ve her şeyi kendi egemenliği altına almıştır. Varlıklar kendileri olmaları yönünden bir şey değildirler ve varlıkları da yoktur. Nerde kaldı ki ilim ve kudret gibi varlığın kemallerine sahip olsunlar. Ama kayyum olan yaratıcıya mensup olduklarından, varlıkların tamamı O‟nun kudretinin dereceleri, O‟nun zatının kemalinin yönleri ve O‟nun isimlerinin ve sıfatlarının zuhurudurlar. İşte burada duanın şu bölümü açıklığa kavuşmuş oluyor: “Senin her şeyi kapsayan kudretinin hakkı için senden diliyorum.” Zira kapsama, kudretin ve saltanatın onlar üzerinde yayılmasıdır. Yüce Allah kudretinin zuhuruyla her şeyi kapsamıştır. Yüce Allah nasıl ki şöyle buyuruyor: “Hareket eden hiçbir varlık yoktur ki, O, onun perçeminden tutmuş olmasın.”126 Yüce Allah‟ın mukaddes feyzi vasıtası ile mutlak şahadet ve izafi şahadet âlemlerinde dış varlıklar ve sabit olmuş mahiyetler üzerinde, kudretini sarması ve yayması vardır. Daha mukaddes olan feyzi vasıtası ile de ilmi cem âleminde sabit varlıklar takdir edilmiş mahiyetler üzerinde kudretini sarması vardır. Son olarak bu konu kâmil arif olan şeyhimizin (Allah onun teyitlerinin daimi etsin) araştırmasına göre ki biz de ondan nakletmiştik, kadir ismi zati isimlerdendir. Ama kadir (uzatılarak) ismi büyük şeyh Muhyiddin Arabî‟nin İnşa ve Devair kitabında ispatladığına göre sıfat isimlerindendir. Muktedir ismi ise fiil isimlerine daha çok benzemektedir. Gerçi şeyh onu sıfat isimlerinden bilmiştir. Allah her şeyi bilendir. 126 Hud, 56 98 Allah’ım! Senin her şeye nüfuz eden ilminin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm ilmin nüfuz edicidir. Allah’ım! Senin tüm ilminin hakkı için senden diliyorum! 99 Yüce Allah‟ın Varlığının Hakikati Seyri suluk ve irfan ashabı, marifet şeyhleri ve yakin erbapları, vacip olan yüce Allah‟ın (saltanatı yüce ve delili kesindir) varlığının hakikati hakkında ihtilaf etmişlerdir. Acaba O‟nun varlığının hakikati, varlıkların onunla birlikte olmama şartıyla mıdır? Ondan “la şartıyla varlık”, tek olma mertebesi, ilk var oluş, gaybi hüviyet ve kör mertebe (bir görüşe göre)127 diye tabir edilir. Yoksa vacip olan Allah‟ın varlığının hakikati, varlıkların O‟nunla birlikte olmasında bir şeyin şart olmaması şeklinde olan bir varlıktan mı ibarettir? Yani bir şeyin tabiatı, tabiatı olması yönüyle ki ondan mutlak varlık olarak tabir edilir. Mesnevi bu konuda şöyle diyor: Biz hepimiz varlık gösteren yokluklarız, Sen mutlak varlık ve bizim varlığımızsın. Ve yine ondan gayıp ve aşikâr âlemine sirayet eden hüviyet diye de tabir edilir. Batı adamları hekim olan filozofların fikirlerinin tuzağına düşmesinler. Nasıl ki şöyle söylenmiştir: Erler kimseye av olmasın, tuzak yakalayıcıdır, Ki orada sürekli rüzgâr tuzağı elinde tutar. Bu büyük şahsiyetler vacibin hakikati hakkındaki ihtilaflarına rağmen şu konuda birlik içerisindedirler: Sabit varlıklardan ve ilahi isimlerden tek olan makamı ve gayıpta olan gayıpların gaybında olanı izhar etme makamında daha mukaddes olan feyiz ve tecelli ve varlıktaki ilim âleminden ve aşikâr âlemindeki gayıp âleminden olan mukaddes feyiz ve gaybın anahtarlarını zahir etme talebi, bu her ikisi de (yani daha mukaddes olan feyiz ile mukaddes olan feyiz) vacip olan o varlığın gölgesidirler. Ve her şeyin gölgesi bir itibara göre o şeyin kendisidir ve bir itibara göre ise o şeyden gayrıdır. Ve yine şunda birlik içerisindedirler ki varlığın hakikati ve hatta hakiki varlık bir tanedir. Bu konunun uzmanlarının görüşü hem delille ve hem de şuhud ile mutabık olan ikinci görüştür. Yani Allah‟ın zatının hakikati, varlıkların O‟nunla birlikte olmasında bir şeyin şart olamaması şeklinde olan vacib-ul vücuttur. Ya da bir var oluşla ya da bir yönün olmasıyla şartlanmış değildir. Bu, illet olma yönü olsun, kayıtlama yönü olsun fark 127 Bir görüşe göre ise kör mertebe, ne ismin ve ne de işaretin olmadığı ve Allah‟ın kendisi için seçtiği, yüce Allah‟ın kendi zatına mahsus olan ilim mertebesidir. 100 etmez. Zira O‟nun hakikati, sırf varlık, saf hayır ve halis nurdan ibarettir. Yokluk ona yol bulmamış, şer ve zulmetin tozu ona karışmamıştır. Varlığın mefhumunu almada yokluğun hiçbir rolü onda olmamıştır. Zira zatıyla varlık için bir örnek teşkil eder. Tahkik ehli ve dakik düşünce ashabının yanında şu sabit olmuştur ki her şeyin zati örneği, o şeyden o mefhumu almada, ne illet yönünün ve ne de kayıt yönünün onda bir rolünün olmamasıdır. Hatta bütün şeylerden ve bütün yönlerden göz yumarak, kabiliyeti olan o şeyden o mefhum alınabilir ki eğer böyle olmazsa o örnek zaten ona örnek olamayacaktır. Her şeyi kapsamış olan ve her şeyle birlikte olan yayımlı feyiz, varlıkların O‟nunla birlikte olmasında bir şeyin şart olamaması şeklinde olan varlığın bir gölgesidir. Varlığı “la şartıyla” olan varlığın gölgesi değil. Bu konuyu anlamak için yüce Allah‟ın şu ayeti üzerinde dakik bir şekilde düşünmek gerekir: “Gökteki İlâh da, yerdeki İlâh da O'dur.”128 “Nerede olursanız olun O sizinle birliktedir.”129 “O ilktir, sondur, zâhirdir, bâtındır.”130 “Bilin ki O her şeyi kuşatıcıdır.”131 Varlık Âlemi Zatın Kemallerinin Zuhurudur Ona Olan İlim, Zata Ait Olan İlimdir Şimdi bu konu senin için ispat olunduğundan eğer basiret gözün sağlam olursa ve gözünü taassup tozu kapatmamışsa o zaman hüviyetin sirayet etme itibarı ve saltanatın mutlak oluşuyla O‟nun her şey olduğunu göreceksin ve yine varlıkların var oluşları ve sınırları ve onlarla birlikte olan eksiklikleri nedeniyle O‟nun hiçbir şeylerden biri olmadığını göreceksin. Öyleyse muvahhitlerin mevlası, ariflerin sultanı ve Müminlerin Emiri‟nin (a.s) şu sözü üzerinde iyice düşünmelisin: “Her şeyin içindedir, karışarak değil; her şeyin dışındadır, ayrılarak değil.” Eğer bu zikrettiklerimizi ihata anladıysan, latif azimli amellerle, salim olan bir anlayış ve ilim âleminden dillerin en beliği, mantıkların en fasihi, sözlerin en güzeli ve kelamların en yücesi yani kabiliyet dili, yürek mantığı, batıda olan zikri, kalbin duası ile istekte bulunursun ki ilimlerin deryalarından bir damla sana lütufta bulunsun ve ilmi tecellilerinden senin kalbine tecellide bulunsun ta ki O‟nun izniyle tanıyasın ve O‟nun 128 Zuhruf, 84 Hadid, 4 130 Hadid, 3 131 Fussilet, 54 129 101 yardımı ve tevfikiyle senin için her şeyin yönlerden bir yön olmadan zat yönünden O‟na mensup olduğu ve her şeyin O‟nun zatı vasıtasıyla zatını akıl ederek nasıl O‟nun yanında olduğu keşfedilmiş olsun. Ve yine senin için şu sözün hakikati açıklığa kavuşmuş olsun: “Yüce Allah‟ın varlıklara olan ilmi, yayılmış özet ilim olduğu halde ayrıntılı bir şekilde olan keşfediliştir.” Ve yine mevlamız İmam Sadık‟ın (a.s) Kafi kitabında buyurmuş olduğu şu hadisin hakikati senin için açıklığa kavuşmuş olsun: “Rabbimiz olan yüce Allah her zaman vardı. Malum (bilinen) olmadığı halde ilim O‟nun zatı idi; işitilen olmadığı halde işitmek O‟nun zatı idi; görülen olmadığı halde görmek O‟nun zatı idi; kudret uygulanan olmadığı halde kudret O‟nun zatı idi. Varlıkları yarattığında malum da var oldu ve O‟nun ilmi de malumla uyuştu; işitmesi işitilen şey üzerine karar kıldı; görmesi görülen şey üzerine düştü ve O‟nun kudreti de kudret uygulanan şey üzerine gerçekleşti…”132 Ve yine Kafi kitabında nakledilen mevlamız İmam Bakır‟ın (a.s) şu buyruğu açıklığa kavuşmuş oldu: “Allah vardı ve O‟nunla birlikte olan hiçbir şey yoktu. Var olacak her şeye ilmi vardı. O‟nun bir şey olmadan o şeye olan ilmi, o şey olduktan sonra o şeye olan ilmi gibidir.” 133 Ve yine isimler ve sıfatlar ve o ikisinin gereklerinden olan sabit varlıklar, onların gerekleri, onların gereklerinin gerekleri ve onların gerekleri sonuna kadar açıklığa kavuşmaktadır. Ve hatta mukaddes feyiz ve yayılmış gölge bir şekilde O‟nun zatının tasavvur etmek vasıtası ile O‟nun yanında hazırdırlar; zatının zatı için O‟nun yanında keşfedilmesi ile O‟nun yanında çokluk ve var oluş olmadan keşfedilmiş olur. Zira isim (ad) aynı musammadır (adlandırılandır) ve ilmin sureti yani dış varlıklar ismin ve musammanın aynısıdır. Yayılmış gölge ilahi hakikatin aynısıdır; O‟nda yok olmuştur ve onun için ne bir hüküm ve ne de bir istiklal vardır. Gereği, isim ve mefhum gibi benzeri lafızlardan ve ibaretlerden olan tabirler, öğrenme ve öğretme makamında kullanılan tabirlerdir. Yoksa mukaşefe134 ve burhanlar farklıdırlar ve sanatsal ilimler de bunlarla uyum içerisinde değillerdir. Bil ki yirmi dokuz harften dikilen elbise, Ne zaman benim selvi boyluma olur ki. 132 Kafi, c1 s107 Kafi, c1 s107 134 İrfani yöntemle elde edilen bilgilerdir. 133 102 Hatta bu hakikatleri anlamak, meşşailerin135 burhanlarının, filozofların delillerinin ve kelam âlimlerinin cedellerinin işi değildir. İstidlal ehlinin ayakları tahtadandır, Tahta ayaklı iyice bir güçsüz olur. İddiacı gelip sırra seyirci olmak istedi, Gayıp eli geldi ve namahremin sinesine vurdu. Akıl, meşalenin alevini çoğaltmak istedi, Gayret ışığı parladı ve âlemin dağıttı. Bu ilim, nefis riyazeti çeken ve nefsiyle cihat eden nübüvvet kandilinden ve vilayet meşalesinden istifade eden kalplerin ashabına mahsus olan bir ilimdir. Biz ve bizim gibilerin bu ilim sahibi olduklarının iddia etmesi nerede? Biz, o ilmin lâfzî mefhumu ve peygamberlerin, evliyanın ve onların rivayetçilerinin işaret ilimlerinden yazılmış yatlarından ve onun zahirinin kabuğunun dışında herhangi bir şey bilmiyoruz. Zira tabiat âleminin karanlığına tutkunuz; bakışımızı sadece tabiat âlemine dikmişiz; maddiyattan örülmüş örümcek ağlarına tutunmuş ve onun için çalışıyoruz. Hâlbuki en dayanıksız olan evler örümceğin evidir. Biz bu kör gözlerle nasıl O‟nun ilimlerinin nurlarını, zatın, sıfatların ve isimlerin tecellilerini müşahede edebiliriz ki? Ve bu lal olan dillerle nasıl bu konuda söz söyleyebiliriz ki? Zira “Bir kimseye Allah nur vermemişse, artık o kimsenin aydınlıktan nasibi yoktur.”136 Nuru, nur dışında bir şey idrak edemez ve âlimi, âlim dışında kimse anlayamaz. Evet, eğer ehli zalim olan bu memleketten dışarı çıkıp, bu harap ve vahşet olan evden ayrılırsak, Allah‟a ve resulüne doğru hicret edip, ezeli inayeti elde edersek ve zatta, sıfatlarda ve isimlerde ölüm ve fena makamına ulaşırsak işte o zaman bizim mükâfatımız Allah‟a aittir ve biz O‟nun cemalini, güzelliğini ve nurlarının aydınlatışını müşahede ederiz. Daha sonra da Allah bizi ikinci bir hayatla diriltir, kendi bekasıyla biz baki kılar ve bizi şuhudi ilimi ve hakiki keşfi elde etmiş oluruz. Şöyle ki O‟nun zatına olan 135 136 Felsefede akli ve delili esas alan ekoldür. Nur, 40 103 ilmi, zatının kemallerine ve isimlerinin ve sıfatlarının gereklerine olan ilmidir. Ne sonradan olan bir ilimdir ve ne de başka bir ilimdir. Ancak zatın kemallerine olan ilim, zatın kendisinde zatla ilintili olan ilimdir. Eğer zatın kendisinde olan bu geniş ilim olmasaydı zatta olan ne isimlerin ve sıfatların tek oluşu gerçekleşirdi, ne ilim âleminde meydana gelen sabit varlıklar olurdu ve ne de dış âlemde olan varlıklar olurdu. İlahiyatçı hekimlerin başı ve seçkin ariflerin şeyhi olan Molla Sadra (r.a) Esfar kitabında sufilerin yöntemini açıklarken şöyle buyuruyor: Yüce Allah‟ın zatına olan ilmi kendi varlığının aynısı olduğu ve de bu dış varlıklar da zatının var olmasıyla var oldukları için o dış varlıklar da zatın aklı olan tek olan akılla akıl edilmişlerdir. O dış varlıklar çokluklarına rağmen bir tek varlığın varlığıyla var olmuşlardır ya da akıl ve varlık o makamda birdirler. Buna göre şu sabit oldu ki yüce Allah‟ın bütün varlıklara olan ilmi yüce Allah‟ın zat mertebesinde bütün varlıkların var olmasından önce idi. (Molla Sadra‟nın sözünden nakletmek istediğimiz kısmın sonu.) İRFAN EHLİNE BİR UYARI Yüce Allah‟ın İlminin Nüfuzu Hakkında Bil ki ey habibim, genel beş âlem, ilahi beş âlemin gölgesidirler. Yüce Allah kapsayıcı ismiyle âlemler için tecelli etti ve insan aynasında zahir oldu. Zira “Allah Âdem‟i kendi suretinde yaratmıştır.” Âleme nazar etti ki kendi suretini görsün, Su ve çamur çadırında Âdem tarlasını kurdu. Öyleyse bütün âlemlerde İsmi Azam, yüksek gölge ve Allah‟ın halifesi insandır. Yüce Allah, daha mukaddes olan feyzi ve yüksek gölgesi ile tecelli etti ve neticede sabit dış varlıkların elbisesinde mutlak gayıp ve körlük âleminden zuhur etti. Daha sonra da mukaddes feyzi, geniş rahmeti ve rahmani nefsi ile bizim arif şeyhimizin yöntemine göre nisbi gayıp ve gizlenmiş hazine âleminden ceberuti ve melekuti ruhların mazharlarında yani soyut akıllar ve genel nefisler âleminde tecelli etti. Daha sonra iki misal ve mutlak hayal âleminde yani muallâk misaller âleminde tecelli etti. Neticede bütün âlemleri ve onlarda olan her şeyi kendisinde toplayan insan, kapsayıcı ilahi âlemin gölgesidir. Dış varlıklar âlemi mutlak gayıp âleminin gölgesidir. Akıllar ve nefisler âlemi, mutlak gayıp âlemine yakın olan nisbi gayıp âleminin gölgesidir. Hayal ve mutlak misal âlemi, aşikâr 104 âlemine yakın olan nisbi gayıp âleminin gölgesidir. Mülk âlemi mutlak aşikâr âleminin gölgesidir. Yüce Allah şöyle buyuruyor: “Rabbinin gölgeyi nasıl uzattığını görmedin mi?”137 Bu gölgenin uzatılması, isimler ve sabit varlıklar âleminde daha mukaddes olan feyiz vasıtası iledir ve aşikâr âleminde, mülk, melekût ve ceberut âleminde ise mukaddes gölge vasıtası iledir. Varlıkların Yüce Allah İle Olan İrtibatları Kayıtlının Mutlak İle Olan İrtibatı Gibidir Biz de şöyle diyoruz: Varlıklar bütün yüksek ve aşağı mertebeleriyle has bir yönde hiçbir şey vasıta olmadan yüce Allah ile irtibat içindedirler. Zira kayıtlı olan batınıyla ve sırrıyla mutlak ile irtibat içerisindedir. Hatta bir açıklamaya göre kayıtlı olan mutlak olanın kendisidir. Öyle ki onu marifette derinleşmiş olanlar idrak edebilirler. Bizim şeyhimiz kâmil arif olan Şahabadi (Allah onun sayesini müritlerinin başında sürekli kılsın) şöyle buyuruyorlardı: „Kayıtlı olan batınıyla Allah‟ın ilmini kendisine mahsus kıldığı isimdir ve o, O‟nun dışında kimsenin bilmediği gayıptır. Zira onun batını mutlaktır ve hakikat olarak değil de var oluşsal olarak zuhuru vardır. Buna göre bütün varlıklar hiçbir vasıta olmadan yüce Allah‟ın yanında hazırdırlar.‟ Bundan, Allah‟ın ilminin nüfuzu ve yüce Allah‟ın her şey şahit oluşu anlaşılmış oluyor. Yüce Allah varlıkların batınlarının zahirleri gibi görüyor. Mülk âlemini melekût âlemi gibi ve yüce âlemi aşağı âlem gibi hiçbir şey vasıta olmadan görüyor. Nasıl ki hicaptakiler bir vasıta ile gördüğünü söylüyorlar. Allah‟ın katında hazır ve zahirde güçlü ve zayıf oluş yoktur. Nasıl ki Müminlerin Emiri İmam Ali (a.s) Vafi kitabında nakledildiğine göre şöyle buyuruyor: “O‟nun geçmiş ölülere olan ilmi baki kalan dirilere gibidir. Ve yine O‟nun yüce göklere olan ilmi aşağı yerlere olan ilmi gibidir.” Öyleyse yüce Allah‟ın şu buyrukları üzerinde derinlemesine düşünülmelidir: “Biz ona sizden daha yakınız.”138 “Biz ona şah damarında daha yakınız.”139 “Bilin ki O, her şeyi kuşatıcıdır.”140 Hatta varlıklar içerinde mutlak olarak hiçbir varlık için ne bir varlık vardır ve ne de bir hüviyet vardır. Mutlak olan sadece O‟dur ve kamil olan ve her 137 Furkan, 45 Vakıa, 85 139 Kaf, 16 140 Fussilet, 54 138 105 şeyi ayakta tutan kayyum O‟dur. Öyleyse gaflet uykusundan uyan ve müminlerden ve muvahhitlerden ol. Allah’ım! Senin en hoşnut edici olan sözünün hakkı için senden diliyorum. Senin tüm sözlerin hoşnut edicidir. Allah’ım! Senin tüm sözlerinin hakkı için senden diliyorum! Evliyanın İstekleri Onların Kalplerine Olan Tecellilere Tabidir Geçen konulardan senin için şu açıklığa kavuşup; kalp gözün için keşfedildi ve yine sırrının batınına ve aklının derinliklerine kapıları açılmış oldu ki Allah‟a doğru yolculuk eden salik için ilahi isimler vasıtası ile gerçek istek ve celal ve cemal sıfatlarına teveccüh etmek ancak onun Rabbi isim ve sıfatıyla ona tecelli ettikten, kalp gözü ve 106 kalbi mukaşefe ile Rabbini isim ve sıfat aynasında müşahede ettikten sonra gerçekleşmiş olur. Sonra O‟na teveccüh eder; O‟nun yanında tevazu eder ve O‟ndan o isim ve o sıfat vasıtasıyla ister. Nasıl ki geçen konularda şu konu sabit oldu ve gerekli olan tahkik yerine getirildi: Allah‟a doğru yolculuk eden salikin halleri ve makamları bu yolculuğunda farklı farklıdır. Zira insan şu ismin mazharıdır: “O her gün bir şandadır.”141 Öyleyse onun mahbubu her halde ve şanda onun için bir isimle zahir olur. Ve onun maşuku ve talep ettiği olan sevgili lütuf, kahır, celal ve cemalinden onun için yeni bir tecelli ile tecelli eder. Yüreği yanmış benimle her anı başka bir lütuftur, Bu dilenciye bak ki ne kadar uygun nimete düşmüş. Bazen bir isimle iki şekilde tecelli eder ve iki çeşit zuhur eder. Bir cilve vahdette olan çokluk şeklinde olur. Bu halde haline uygun sözler diline gelir ve vahdete delalet eden şeyler söyler. Şöyle der: “Allah‟ın ben senin sözünün hakkı için senden diliyorum.” Söz kelimesinin tekil olarak söyler. Eğer başka bir şekilde ona tecelli eder de çoklukta olan vahdet tecelli ederse o zaman çokluğun sultanı onun gönlüne galip gelir. Sonra da haline münasip sözler diline akar ve çokluğa delalet eder. Şöyle söyler: “Allah‟ın senin en kâmil olan kelimelerinin hakkı için senden diliyorum.” Kelime sözcüğünü çoğul olarak söyler. Bu, bu şerif duadaki zikredilen “söz” ve “kelimeler” sözcüklerinin kullanılmasının sırlarından birisidir. Vahdetin Tecellisinin Hoşnut Edici ve En Hoşnut Edici Sözle Çelişkisi Yoktur Eleştiri: Vahdette olan çokluk şeklinde tecelli etmek duadaki “senin en hoşnut edici sözün” cümlesiyle çelişkisi vardır. Ve aynı şekilde “senin bütün sözlerin hoşnut edicidir” cümlesiyle de çelişkisi vardır. Zira çokluk bu iki cümlenin manasında da gelmiştir. Eleştirinin Cevabı: Hallerin değişmesi anlık bir şekildedir ve zaman içerisinde bir anda halin değişmesi mümkündür. Yani yüce Allah‟ın kulu için bir anda bir ismi ile tecelli etmesi, ondan sonraki anda ise diğer bir isimle tecelli etmesi ve bir isimle zamandan iki lahzada iki şekilde tecelli etmesi mümkündür. Bina ek olarak teveccüh edilmelidir ki bu 141 Rahman, 29 107 dua Ahmedi cem makamına sahip olan ve Muhammedi ve Bakıri (Allah‟ın salâtı hepsine olsun) kalp sahibinden gelmiştir. Böyle bir kalbin bir anda ve bir lahzada vahdet ve çokluğu bir araya toplaması hiç uzak değildir. Aynı halde, diğer durumlarda o yüce insanların hallerinin farklı olmasının, bu şekilde cem hallerinin olmamasının ve hatta vahdet ya da çokluk halinin onlara galip gelmesinin hiçbir çelişkisi yoktur. Bu, eleştirinin bizim yanımızda olan cevabı idi. Bizim kâmil arif olan şeyhimiz Şahabadi‟den (Allah onun sayesini müritlerinin başının üzerinde sürekli kılsın) bazı cümlelerde tekil ve bazı cümlelerde çoğul gelmesinin sebebini sordum. Cevabının neticesi şu idi: Allah‟a doğru yolculuk eden salikin halleri farklıdır. Bazen Rabbi ona bir ismi ile tecelli eder ve o tecelliye göre onda bir hal oluşur. Daha sonra başka bir isimle tecelli eder ve o isime münasip bir hali olur. Daha sonra da o ilk isimle tecelli eder ve o ilk halet geri döner. İşte bu yüzden birinci hal ile üçüncü haldeki istek bir çeşit olur. Bu soruyu bazı görüş sahiplerinden de sordum. Cevap verdiler. Ama onları zikretmek münasip değildir. Allah‟ın Sözünün Hoşnut Edici Olmasının Manası Bu konuyu geçtikten sonra yüce Allah‟ın sözünün hepsinin hoşnut edici olduğuna ve hiçbir gazabın onda olmadığına teveccüh edilmelidir. Zira kendisi, kendi tekvini sözüyle mahiyetleri, varlık ve kemaller olan dosdoğru yoluna hidayet etmiştir. Ve kendi teşrii sözüyle de kabiliyeti olan nefisleri de ilim ve amel yönünde kuvvetten fiiliyata çıkmaları için hidayet etmiştir. Neticede her kim tekvini veya teşrii hidayetle hidayet olmuşsa, tekvini emre uyma ve „ol‟ emrine itaat etmesinden dolayı ve yine teşrii söze itaat ve onun desturlarına itaatten dolayıdır. Hidayet olmayan ise, kabiliyetinin olmamasından ve ilahi tekvini emre muhalefet etmesinden ve bedbaht olduğundan, şeraitin desturlarına uymamasından ve itaat etmemesinden dolayıdır. En hoşnut edici olan tekvini söz, zati olan sözdür. O zati söz vasıtası ile ilahi isimler ilim âleminde zuhur buldular ve vahidiyet gayıp âleminde zindan edilmiş olan sabit varlıklar kulaklara ulaştılar. En hoşnut edici olan teşrii söz ise tevhit ilmidir. Meleklerin ve peygamberlerin vasıtası ile Allah‟ın kullarına feyizde bulunulmuştur. Ve yine nefsi tezkiye etme ilmidir. İnsanın saadeti ona bağlıdır. Bunların hepsinden daha 108 çok hoşnut edici olan Muhammedi tevhittir. Mübarek Muhammedi gecede cemi, ehadi ve Kurani olan kelam vasıtası ile nazil olmuştur. Allah’ım! Senin en mahbup olan isteklerinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm isteklerin mahbuptur. Allah’ım! Senin tüm isteklerinin hakkı için senden diliyorum! Zat Diliyle İstemek Bütün Âlemlerde Makbul Olur Bil ki (Allah seni duaları kabul olanlardan ve güzel istekte bulunanlardan karar versin) istemek, isteyenin istenenden, varlık ya da varlığın kemallerinden olan ve onun ihtiyacı olan bir şeyi, yerine getirebileceğine teveccüh ederek talep etmesidir. Bu teveccüh zaten ya da halen olsun, zahirde ya da batında olsun, kabiliyet diliyle olsun, hal diliyle olsun ya da söz diliyle olsun fark etmez. Varlıklar silsilesinin tamamı ve fakirliklerinden ve zati ve sıfatsal olarak yaratıcıya olan ihtiyaçlarından dolayı yüce yaratıcıya mensup olan mümkün varlıklar kabilesi, mutlak kayyuma (ayakta tutana) ve 109 hak olarak feyiz bağışlayana teveccüh ederler. Kabiliyetlerinin diliyle varlığı ve varlığın kemallerini sahiplerinden talep ederler. Eğer bu talepleri olmasaydı onlara feyizde bulunulmazdı. Gerçi bu talep etme de cem gaybındandır. Nasıl ki Muhyiddin Arabî şöyle diyor: “Feyzi kabul eden de daha mukaddes olan feyzin neticesidir.” Varlık yurdundaki ilk dua ve istek ilahi isimlerden ve sıfatlardan oldu. Öyle ki makamlarıyla münasip olan dil ile oldu ve mutlak gayıp âleminden talep ettiler. Şöyle ki vahidiyet âleminde zahir olmayı istediler ve istekleri de kabul edildi; en mukaddes ve en yüce feyiz ve en geniş ve en yüce gölge âleminde onlara feyizde bulunuldu ve böylece isimler ve sıfatlar zuhur buldular. Zuhur bulan ilk isim, bütün ilahi isimlere ve sıfatlara hâkim olan, onların zuhuruyla zahir olan, kapsayıcı isim olan, kapsayıcı insanın kuşatıcı Rabbinin ismi idi. Daha sonra o kapsayıcı ismin vasıtası ile diğer isimler, ihata ve şamil oluştaki tertibe göre zuhur buldular. Sonra cevabi verilen bu ilk istekten sabit varlıklar ve ilahi isimlerin suretleri istekte bulundular. Onlardan ilki kapsayıcı ismin sureti ve insani sabit varlık idi. Daha sonra da geriye kalan varlıklar onun vasıtası ile meydana geldiler. Zira hepsi o kapsayıcı suretin ve insani sabit varlığın dallarından ve tabilerinden idi. Varlığın kendisinde olsun, varlığın kemallerinde olsun, iniş silsilesinde olsun ya da çıkış silsilesinde olsun fark etmez. İnsani sabit varlık, kökü sabit, dalı ve yaprakları göğe ve yer yayılmış olan mübarek ağaçtır. Daha sonra da mümkün olan sabit varlıkların istekleri geliyor. Ve onlar da ilim âleminde olan ilahi isimlerdir. Bunlar varlık ve aşikâr âleminde zuhur bulmaları için istekte bulundular. Bu istek mukaddes feyiz ve yayılmış gölge vasıtası ile kabul olma hedefine ulaştı ve bu sabit varlıklar da sahip oldukları tertibe göre mukaddes feyiz vasıtası ile varlık elbisesini giydiler. Bu dualar kabul edilmiş ve reddedilmeyecek dualardandır. Zira zat ve kabiliyet diliyle edilmiş dualar kabul edilir ve reddedilmez. Hak ettiği miktarca ona feyizde bulunulur ve feyiz ondan engellenmez. Eğer söz diliyle yapılan dua kabiliyet diliyle mutabık olursa, dilin söylediği kalbin söylediğinin tersine olmazsa ve söz halle çelişmezse kabul olur. Eğer bir dua kabul olmazsa kabiliyet dilinden çıkmadığı içindir ya da daha kâmil olan nizamla muhaliftir. Bazen de duanın kabul edilmemesi şartların 110 olmayışından veya duayı kâmil eden şeylerin olmayışından veyahut diğer sebeplerin olmayışından dolayıdır. UYARI İnsanın Her Makamına Münasip Bir Dili Vardır Ve O Dile Münasip Bir Kabul Ediliş Vardır Bil ki insan kapsayıcı varlıktır ve iniş ve çıkış mertebelerine göre çeşitli yurtlara, zuhurlara, âlemlere ve makamlara sahiptir. Bu yüzden sahip olduğu her yurt ve âlem hasebine göre o makama münasip bir dili vardır. Öyleyse mutlak olma makamında ve sirayet edişinde onu terbiye edicisi olan Rabbinden isteyeceği bir dili vardır. Yüce Allah‟ın bu dil hasebine göre has bir nispet vardır. Öyle ki mutlaka kabul olunur. Ve bu mertebeye has olan isimden ve bu terbiye edilenin Rabbinden ibarettir. Öyleyse bu makamda onun duasını kabul eden, kötülüğü gideren ve dardan kurtaran Rahman ismidir. Öyle ki o mutlak yayılmış hüviyetin Rabbidir. İnsan için ruhi var oluş makamında, soyut olan yurdunda ve sabık akli var oluşta bir dil vardır. O dille rabbine dua eder ve yüce Allah da âlim ismiyle soyut olma yurdunda onun duasını kabul eder. İnsan kalp makamında başka bir dille dua eder ve o âlemle münasip olan isimle onun duası kabul edilir. Âlemler arasındaki cem makamında ve âlemleri koruyan makamında o cem âlemlerine münasip olan dille dua eder ve İsmi azam olan kapsayıcı isim ve en kâmil tecelli ismi ile duası kabul edilir. Muhakkik Konavi‟nin Miftah‟ul Gayb ve Şuhud kitabında işaret ettiği kâmil insan işte budur. O şöyle diyor: “İnsan kâmil olunca, onun için duada ve diğer şeylerde kendisine has bir ölçüsü vardır. Sadece ona ait olan bazı işler vardır ve onda hiç kimse onunla ortak değildir.” Bu kâmil insana, Muhyiddin İbni Arabî‟nin Fusus‟ul Hikem kitabında şu şekilde işaret edilmiştir: “Kamil ve mükemmel olan insanlar, onların yüce Allah‟a olan teveccühleri, onlar için hâsıl olan zati tecelliye tabidir. Kemallerinin makamına ulaşmak, anca bu zati tecelliye ulaşmalarıyla mümkündür. Bu zati tecellinin neticesi kâmil ve her yönden bütün isimleri, sıfatları ve mertebeleri kapsayıcı bir marifettir. Öyle bir itibarlar 111 onlar için hâsıl olur ki kâmil bir şuhud şekilde onlar için hâsıl olan zati tecelli yönüyle doğru bir şekilde tasavvur ederler. İşte bu yüzden dualarının kabulü gecikmez.” En Mahbup İstek Hakkında Bir Araştırma Böyle kapsayıcı insanın istekleri eğer söz diliyle de olsa kabul edilir. Zira o ancak takdir edilen şeyi talep eder. Çünkü varlığın makamlarına ilmi vardır ve gayıp âlemlerini ve ilim âlemlerini bilir. Bu yüzden daha çok kâmil insanların duaları kabul edilir. Ancak Mevlalarının emrini yerine getirmek için yaptıkları dualar fark eder. Zira bu tür dualarda maksatları istenilen bir şeyin yerine getirilmesi değildir. Nasıl ki İbni Arabî Fusus‟ul Hikem kitabında söylemiştir. Ve yine Ehli Beyt‟ten (a.s) gelen rivayetlerde ona işaret edilmiştir.142 SÖZÜN DEVAMI Her Âlemde Yüce Allah‟ın İstekleri Sevmesi, O Âlemle Münasip Bir Zuhurdur Bil ki ilahi muhabbet -ki o varlığın zahir olmasının sebebidir ve rablerin rabbi ile terbiye altındakiler arasındaki has bir nispettir; öyle ki varlığı zuhura ulaştırma sebebidir; bu nispet, bir şekilde âlemlerin rabbi tarafından etkide bulunma ve feyizde bulunmadır ve terbiye altında bulunanlar ve varlıklar tarafından ise feyiz alma ve etkilenmedir- bu nispeti kabul eden elemler ve varlıkların hasebine göre farklıdır. Öyleyse bazı mertebelerde bu muhabbetin hükmü ve nispeti daha kâmildir ve zuhuru daha fazladır. İsimler ve sıfatlar âleminde, isimlerin suretleri âleminde ve ilmi âlemdeki sabit varlıklarda olduğu gibi. Bazılarında az, daha az ve sonunda en son mertebeye, iniş kemaline ve inişin sonuna ulaşır. Neticede yüce Allah‟ın zati muhabbeti isimler âleminde ve gayıp ve aşikâr âlemlerinde zuhur bulan varlıklara ulaşır. Nasıl ki kudsi hadiste şöyle buyurdu: “Ben gizli bir hazine idim; tanınmayı istedim. Tanınmak için yaratıkları yarattım.” 142 Örneğin Cabir İbni Abdullah‟ın naklettiği rivayet. İmam Bakır (a.s ) onu hastayken ziyaret ettiğinde şöyle buyurmuştur: “Biz, Allah‟ın bizim için istediği her şeye razıyız.” Ve yine Seyyid-uş Şuheda İmam Hüseyin (a.s) şöyle buyuruyor: “Allah‟ın rızası, biz Ehli Beyt‟in rızasıdır. O‟nun belaları karşısında sabrederiz ve kâmil bir şekilde sabredenlerin mükâfatını alırız.” Biri derdi biri dermanı beğenir, Biri vaslı biri hicranı beğenir. Ben derman, dert, vasıl ve hicrandan, Beğenirim onu ki canan beğenir. 112 Zati muhabbet, varlıkların zuhurunun kaynağıdır. Yüce Allah‟a en mahbup olan istek, ilahi isimlerden ilmi âlemde gerçekleşen istektir. Çünkü o istek zuhurun ve marifetin anahtarı oldu. En mahbup isteklerden daha mahbup olan istek, bütün isimler, sıfatlar, şanlar ve itibarlara hâkim olan kapsayıcı kâmil insanın rabbinden olan istektir. Bu, çokluk makamına göredir. Tevhit makamına ve hiçbir vasıtanın vasıta olmadığı bütün varlıkların rableriyle olan has irtibatlarına göre, O‟na yapılan her istek mahbuptur. Nasıl ki onun tahkiki daha önce geçti. Allah’ım! Senin en şerif olan şerefinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm şereflerin şeriftir. Allah’ım! Senin tüm şereflerinin hakkı için senden diliyorum! Varlık Saf Hayırdır, Sözünün Anlamı Açıklığa kavuşmuş ve ilahiyatçılardan Hikmeti Mutailiye143 ve yüce felsefe ashabının ve irfan erbabından, saf kalp sahipleri ve keskin, sağlam basiret sahibi olan saliklerin yanında meşhur olan konulardan birisi de –bu konuya sahip oldukları meslek ve meşreplere göre ki bazıları ilmi yöntemle burhan ve delille ona ulaşmışılar ve bazıları da irfani seyirle, manevi, vicdani ve ayan olan keşifle halvetlerin peşine giderek, dünyadan ahirete yönelerek ve karanlık imkân yurdunun sınırlarından mukaddes elemin fezasına uçarak ulaşmışlardır- şudur: Varlık, hayırdır, şeriftir, güzelliktir ve parlayıştır; yokluk şerdir, alçaklıktır, zulmettir ve karanlıktır. Öyleyse saf hayır ve sırf şeref olan, varlıktır. Her şey ona müştaktır; her mütekebbir olan cebbar onun karşısında eğilir; 143 Molla Sadra‟nın kurmuş olduğu ekoldür. 113 bütün varlıklar onu talep ederler; bütün kâinat ona âşıktır; o her hayrın ve şerefin mihveridir; Allah‟a doğru yolculuk eden her salik ona teveccüh eder; her kervan yükünü onun kapısında indirir ve kapısı her kafilenin durduğu yerdir. Eğer hayırdan bir yâd edilirse onun ilki, sonu, zahiri, batını, aslı ve hayrın madeni varlıktır. Lakin bunların hepsi mastar manasına ve alınmış itibari değildir. Dış âlemde gerçekleşmiş hakikati olan varlıktır; dışarıda var olan dış varlıkların kendisidir; gerçek hakikatlerin metnidir; tahkiklerin aslıdır; zatlara zat, cevherlere cevher ve arazlara sabit olmayı bağışlayandır. Öyleyse hayır, şeref, hakikat ve nur olan her şeyin dönüş yeri varlıktır; sabit kök ve temiz ağaç odur ve gökleri ve yerleri, ruhları ve bedenleri dolduran onun dallarıdır. Şer, alçaklık, batıl olama ve zulmetten ne varsa dönüş yeri yokluktur; pis, karanlık ve tersine dönmüş ağaç odur ve bu ağaç için bir yerde karar kılma yoktur. Mahiyet, zatı yönünden ne hayırla ve ne de şerle sıfatlanır. Zira mahiyet, mahiyet olması yönünden mahiyet dışında bir şey değildir. Bu vasıfla zati olarak herhangi bir şeyi gerektirmediğinden dolayı ve sahip olduğu mahiyetsel mümkün olmadan dolayı, helak olan, zail olan ve batıl olandır. Yokluk yurdunun sınırlarından ve vahşet diyarından dışarıya adım atıp, varlığın kapılarından bir kapıya yükünü attığında ve onun saf çeşmesinden içtiğinde o zaman arazi ve mecazi olarak şerif ve hayır olur. Her ne kadar onda varlık daha kâmil ve mükemmel olursa hayrı ve şerefi daha çok olur. Sonunda içinde yokluk olmayan varlığa ve noksanı olmayan kemale ulaşır. İşte o zaman alçaklığı olmayan şerefe ve şerri olmayan hayra dönüşür. Bütün hayırlar ve şerefler onun feyzinden, işrakından, tecellilerinden, dönüşümlerinden ve tekâmüllerinden olur. Hakiki ve zati olan hayır ve kemal ancak onundur; ancak onun vesilesi ile olur; ancak ondan kaynaklanır; ancak onda olur ve ancak ona olur. Hayırların diğer mertebeleri onun karşısındaki nispetlerine göre ve onun için sahip oldukları mazhar olmaya göredir. Yoksa kendilerine mensup olma yönünden ne bir kemalleri vardır, ne onların varlıklarında bir hayır vardır, ne hakikatleri vardır ve ne bir şeydirler. Nasıl ki yüce Allah şöyle buyuruyor: “O‟nun veçhi dışında her şey helak olucudur.”144 “Yeryüzünde bulunan her canlı fanidir. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin veçhi bâki kalır.”145 Peygamberlerin efendisi ve seçilmişlerin senedi olan Allah Resulü (Allah‟ın salâtı ve selamı ona ve pak ve temiz Ehli Beyt‟ine olsun) şöyle buyuruyor: “Her kim 144 145 Kasas, 88 Rahman, 26 ve 27 114 kendisinde bir hayır bulursa Allah‟a hamd etsin. Her kim de bunu dışında bir şey bulursa kendisinden başkasını kınamasın.” Neticede hayır O‟ndan olduğu için O‟na hamd etmek gerekir. Şer de insanın kendisinden ve yaratılmış olmasından dolayı olduğu için de melâmet kendisine yönelmelidir. Yüce Allah, kendisine Halil olarak seçtiği Hazreti İbrahim‟den (a.s) naklen şöyle buyuruyor: “Hastalandığımda bana şifa veren O‟dur.”146 Bakın, nasıl da hastalığı kendi nefsine ve kabiliyetinin eksikliğine nispet veriyor, ama şifayı rabbine nispet veriyor. Öyleyse feyiz, hayır ve şeref O‟ndandır. Şer, alçaklık ve eksiklik bizdendir. Nasıl ki bu konuda yüce Allah şöyle buyuruyor: “Sana gelen her iyilik Allah'tandır; sana gelen her kötülük ise nefsindendir.”147 Gerçi bir şekilde hepsi Allah‟ın yanındandır. Bu ilmin âlimlerinin kitapları özellikle de Fars filozof, ilahiyatçı hekimlerin başı olan Molla Sadra‟nın kitapları açık bir şekilde, işaret ederek ve delil getirerek bu konuyla doludur. Birçok ilahi meseleler, inançlarla ilgili usuller ve kaza ve kaderin sırları bu konuya bağlıdır. Ama şimdi onları zikretmeye mecal yoktur ve onların sırlarını açmaya da ruhsat yoktur. O yar ki yüksek dara çekildi, Suçu sırları açığa vurmaktı. Biz sözümüzü bu ilahi üstadın kelamını zikretmekle sona erdiriyoruz: Şerlerin Mümkün Olma Yönüne Dönüşü Hakkındaki Molla Sadra‟nın Sözü Büyük kitabında (Esfar) şöyle buyuruyor: “Özetle söylemek gerekirse: Mümkün varlıklardaki eksiklikler ve kınamalar mahal ve kabul etme yönlerine dönmektedir. Varlık olma yönüyle varlıklarına değil. Bu konuyla iki inançlıların (ki onlar iki yaratıcıya inanırlar: Hayrı yaratan ve şerri yaratan) şüphesi defedilmiş olur. Ve yine iki ayetteki çelişki tevehhümü de bertaraf olmaktadır. Aziz Kuran‟dan olan o iki ayet şunlardır: “Sana gelen her kötülük nefsindendir.”148 Ve yüce Allah‟ın diğer buyruğu şudur: “De ki: Hepsi Allah‟ın yanındandır.”149 Bu ayetin devamında ne kadar da güzel bu 146 Şuara, 80 Nisa, 79 148 Nisa, 79 149 Nisa, 78 147 115 meselenin latif olduğuna işaret olmuştur: “Bu adamlara ne oluyor ki bir türlü lafı derinlemesine anlamıyorlar!”150 Molla Sadra‟nın sözünden nakletmek istediğimiz kısmın sonu. Bu konuyu daha açık bir şekilde idrak ermek isteyenler onun kitaplarına özellikle de büyük kitabına (Esfar) müracaat etsin. Allah’ım! Senin en ebedi olan saltanatının hakkı için senden diliyorum. Senin tüm saltanatın ebedidir. Allah’ım! Senin tüm saltanatının hakkı için senden diliyorum! Tüm Âlemlerde Yüce Allah‟ın Saltanatının Keyfiyeti Evet, ilahi isimlere ve sıfatlara ve isimlerin suretlerine yani sabit varlıklara olan gayıp âlemindeki mutlak saltanat en mukaddes feyiz vasıtası iledir. Genel mahiyetlere ve cüzi hüviyetlere olan aşikâr âlemindeki mutlak saltanat ise mukaddes feyiz vasıtası iledir. Ancak her şeyin O‟na döndüğü zamanda kâmil saltanatın açığa çıkması, kâmil insan ve mutlak veli vasıtası ile kıyamet gününde olacaktır. Nasıl ki yüce Allah bu konuda şöyle buyuruyor: “Bugün hükümranlık kimindir? Kahhar olan tek Allah'ındır.”151 Mümkün olan varlıklar kendilerine mensup olmaları yönünden hiçbir saltanatları yoktur. Nasıl ki yüce Allah bu konuda şöyle buyuruyor: “Bunlar (putlar), sizin ve atalarınızın taktığı isimlerden başka bir şey değildir. Allah onlar hakkında 150 151 Nisa, 78 Mumin,16 116 hiçbir delil ve saltanat indirmemiştir.”152 Ama O‟na mensup olduklarından dolayı saltanatın mertebelerinden sayılırlar. Bundan, duada bulunan şu cümledeki ebedi saltanatın sırrı anlaşılmaktadır: “Senin tüm saltanatın ebedidir.” Neticede saltanat ebedidir. Saltanat edilen ise zail olan ve yok olandır. Nasıl ki kadim olan feyiz ezelidir. Ama feyzi alan hadistir (sonradan yaratılmış) ve kadim değildir. Allah’ım! Senin en iftihar edici olan mülkünün hakkı için senden diliyorum. Senin tüm mülkün iftihar edicidir. Allah’ım! Senin tüm mülkünün hakkı için senden diliyorum! Yüce Allah‟ın Mülkünün Manası Eğer mülk, memleket manasına olursa şu ayette olduğu gibi: „De ki: Mülkün gerçek sahibi olan Allah'ım! Sen mülkü (memleketi) dilediğine verirsin‟ 153 ve eğer malik olma manasına olursa, şu ayette olduğu gibi: “Bugün malikiyet kimindir? Kahhar olan tek Allah'ındır”154 her surette yüce Allah‟ın malikiyetinin iftihar edici olması ve malikiyette tek oluşunun azameti Hikmeti Mutealiye‟de155 kesin delille sabit olan itibara göredir. Öyle ki var olan nizam tasavvur edilebilecek en kâmil nizam ve en güzel nizamdır. Nasıl böyle olmasın ki var olan nizam rabbani ilmi nizamın bir gölgesidir. O mutlak güzel olan cemilin cemaline tabidir. En iftihar edici olması soyut olan gaybi 152 Necm, 23 Ali İmran, 26 154 Mumin, 16 155 Hikmeti Mutealiye, Molla Sadra‟nın kurmuş olduğu felsefi ekolün adıdır. 153 117 mertebeler, akli nizam ve soyut varlıklar yurdunun itibarına göredir. (Bu mertebelerde olan nizam, diğer mertebeler ve varlık yurtlarına göre en iftihar edici mertebedir.) Öyleyse göklerin ve yerin mülkü ve melekûtu yüce Allah‟a aittir. O‟nun hükümetinden kaçmak ve O‟nun memleketinden çıkmak mümkün değildir. Zira yüce Allah‟ın mülkü bütün varlıklara yayılmıştır. Hatta imkânsız olan varlıklara ve yokluklara bile. Aynı şekilde O‟nun hükümeti varlıkların bütün mertebelerine yayılmıştır. O‟nun saltanatının ve malikiyetinin altında olmayan hiçbir varlık yoktur. Nasıl ki yüce Allah Hazreti Musa‟ya (a.s) şöyle buyurmuştur: “Ey Musa! Senin her zaman yanında olan çaren benim.” Bütün varlıklar üzerindeki kâmil galebe O‟na aittir. Âlemde ola he galebe ve saltanat da O‟nun galebesinin ve saltanatının bir zuhurudur. Nasıl ki yüce Allah bu konuda şöyle buyuruyor: „„Hareket eden hiçbir varlık yoktur ki, O, onun perçeminden tutmuş olmasın.‟ 156 Nasıl ki bu konu geçen bahislerde açıklığa kavuşmuş idi. 156 Hud, 56 118 Allah’ım! Senin en yüce olan yüceliğinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm yüceliğin yücedir. Allah’ım! Senin tüm yüceliğinin hakkı için senden diliyorum! Ali, Zat İsimlerindendir ve Hakiki Yücelik O‟nun Zatına Mahsustur O yüce olmasıyla birlikte yakındır ve yakın olmasıyla birlikte yücedir. Mutlak yücelik O‟na aittir ve varlığın diğer mertebeleri O‟ndan daha aşağıdaki mertebede yer almışlardır. Mutlak olarak yücelik ancak O‟na aittir. Hatta yüce olan her şey O‟nun yüceliğinin bir gölgesidir. Ali ismi, bizim kâmil arif olan şeyhimiz Şahabadi‟nin (yüceliği devamlı olsun) tahkikine göre zat isimlerindendir. Bu konu, Kafi kitabında hadis âlimlerinin şeyhi olan Muhammed İbni Yakub Kuleyni‟nin (r.a) kendi kanalıyla İbni Sinan‟dan naklettiği şu rivayetten de istifade edilmektedir: “İbni Sinan şöyle diyor: İmam Rıza‟ya (a.s) şöyle sordum: Yüce Allah yaratıkları yaratmadan önce kendisini tanıyor muydu? İmam Rıza (a.s) şöyle buyurdu: Evet. Ben şöyle dedim: Kendisinin görüyor ve işitiyor 119 muydu? İmam Rıza (a.s) şöyle buyurdu: Buna ihtiyacı yoktu. Zira kendisinden ne bir şey istiyordu ve ne de kendisinden bir şey talep ediyordu. O, kendisi idi ve kendisi O idi. Kudretinin nüfuzu vardı. Kendisine bir şeyi ad koymaya ihtiyacı yoktu. Lakin kendisi dışındakilerin O‟nu o isimlerle çağırmaları için kendisine isimler seçti. Zira eğer adıyla çağırılmasa tanınmaz. Neticede kendisi için seçtiği ilk isim Aliyy‟ul Azim idi. Zira O bütün varlıkların en yücesi idi. Öyleyse O‟nun manası Allah, adı ise Aliyy‟ul Azim idi. O, O‟nun ilk ismi idi. Zira her şeye karşı yüce oldu.”157 Bu hadisi şeriften şu zahir olmaktadır: Ali ismi, Allah‟ın zat isimlerindendir. Allah yaratıkları yaratmadan önce onu kendisi için seçmiştir. Diğer bir itibara göre ise sıfat isimlerindendir. Nasıl ki bu, diğer bir rivayetten zahir olmaktadır. Çünkü o rivayette şöyle buyurmuştur: “O her şeye karşı yüce oldu.” Kamil arif olan hadis âlimi Feyz Kaşani (Allah onun ruhunu takdis etsin) bu hadisi şerifin şerhinde şöyle buyuruyor: Münezzeh olan Allah hakiki olarak yücedir. Nasıl ki nispi yücelik de O‟na aittir. İlki O‟nun dışında hiç kimsenin onda ortak olmadığı münezzeh olan Allah‟ın özelliklerindendir. Bu yüzden şöyle buyurdu: “Kendisi için seçtiği ilk isim Aliyy‟ul Azim idi.” Şöyle diyorum: Yüceliğin hakikatinde asla hiç kimse Allah ile ortak değildir. Zira varlıklar kendi nefisleri yönleriyle asla bir yüceliğe sahip değillerdir. Haklarının yönleriyle ise varlıklar O‟nda fanidirler. Onların hiçbir hükümleri ve yönleri yoktur. Hatta varlıkların tamamı O‟nun zatında yok olmuşlardır. 157 Kafi, c1 s113 120 Allah’ım! Senin en kadim olan minnetinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm minnetin kadimdir. Allah’ım! Senin tüm minnetinin hakkı için senden diliyorum! Minnetin Kadim Olmasının, Feyzin Kadim Olmasını Gerektirmesi Duanın bu cümlesi, Hikmeti Mutealiye‟nin imamlarının ve irfan ehlinden kalp sahiplerinin kabul ettikleri Allah‟ın feyzinin kadim olmasına açık bir şekilde delildir. Zira yüce Allah, varlıklara minnet etti ve onlara varlık bağışladı. Hatta O‟ndan olan varlık, mümkün olan varlıkların şekillerine yayılmış olan varlıktır. O varlık kadim olan varlığın gölgesi olması itibariyle o varlığın kadim oluşuyla kadimdir. Onun zatı için asla bir hüküm yoktur ve hatta onun zatı da yoktur. Gerçi yaratılış yönüyle mümkün varlıkların hadis olması hasebiyle hadistir. Hadis olma, değişme, zail olma, çürüme ve yok olma, mahiyetin tabiatlarından, mümkün varlıkların, zalim madde yurdunun ve pis, karanlık ve heyula ağacının huylarındandır. Bunların karşısında sabit olma, kadim olma, müstakil olma, kâmil olma, 121 muhtaç olmama ve vacip olma, ilahi kaza âleminden ve rabbani ve nurani âlemin gölgesindendir. Öyle ki hiçbir değişim, çürüme, zail olma ve yok olma ona yol bulamaz. Hiç kimse kelam ilminin istidlalleri ve felsefi delillerle bu hakikatlere iman edemez. Bunun için, nefsi tezkiye etmek için yapılan riyazetlerle ve ibadet için yapılan halvetlerle elde edilmiş olan latif bir anlayışa, parlak bir kalbe ve sefalı bir batına ihtiyaç vardır. Varlığın mertebelerinden daha kadim olma, zaten kadim olan varlığa bağlılığın güçlü oluşuna ve onun kapısına yakın oluşu itibarına göredir. Öyleyse varlık, her ne kadar kendi kaynağına yakın olursa, kadim olma hükmü daha güçlü ve zuhuru daha çok olacaktır. Yoksa bütün varlıkların rableriyle olan irtibatları itibariyle bütün varlıklar kadim olacaktır. İşte bu yüzden şöyle buyurdu: “Senin tüm minnetin kadimdir.” 122 Allah’ım! Senin en yüce olan ayetlerinin hakkı için senden diliyorum. Senin tüm ayetlerin yücedir. Allah’ım! Senin tüm ayetlerinin hakkı için senden diliyorum! Duygusal Hareketle Salik Öyle bir Makama Ulaşır Ki Bütün Varlıkları Allah‟ın Ayetleri Olarak Görür Geçen konuların bir kısmında şu konu senin için açıklığa kavuşmuş oldu ve kalbinin gözü duanın bazı cümlelerinin şerhinde bu konuda açılmış oldu: Varlık silsilesi, unsurlar ve felekler olsun, bedenler ve ruhlar olsun, gayıplar ve aşikârlar olsun, inişler ve çıkışlar olsun, hepsi ilahi kitaplar, rububi yüce sayfalar ve tek varlık gökyüzünden inen levhalardır. Onun mertebelerinden her mertebe ve derecelerinden her derece enlemsel ve boylamsal ayetlerin silsilesindendir. Öyle ki yakin sahiplerinin kalplerinin kulaklarına okunmuştur. Onların kalpleri heyula âleminin kirlerinden temizlenmiş, onun tozunu kalplerinin sayfasından silmişler ve o âlemin uykusundan uyanmışlardır. Bu ayetler, şu insanlar için okunmuştur: Tabiat âleminin kabirlerinden çıkmışlar; karanlık madde âleminin zindanından ve zincirlerinden kurtulmuşlar; himmetlerinin doruk noktasını alçak dünya ve onun süsleri ve ziynetleri karar vermemişler; yere yüreklerini bağlamamışlar ve orayı kendileri için vatan karar vermemişler; eğer dünyaya 123 gelmişlerse ekmek için gelmişler, biçmek için değil ki dünya ahiretin tarlasıdır; dünyaya gelişleri duygusal hareket içindir ve insan o hareket vasıtası ile gerçek insan olur ve insan dünyadan asıl vatanı olan babamız Âdem‟in (a.s) yerine geri döner. Mevlana bu manaya işaret ederek şöyle diyor: Dinle, bu ney nasıl şikâyet ediyor, Ayrılıkları nasıl anlatıyor. Daha sora şöyle diyor: Aslından uzak düşen kişi, Yine vuslat zamanını arar. Mevlana‟nın sözleri devam eder. Yürek ehlinin dünya âlemindeki hareketleri eğik olan duygusal harekettir. Öyle ki bu hareket onların kemale ulaşmalarının mukaddimesidir. Onların hareketleri dosdoğru olan hareket değildir. Bizim arif şeyhimiz Şahabadi‟nin (Allah onun sayesini bozmasın) buyurduğuna göre babamız Âdem (a.s) böyle bir harekette bulunmayı istemişti. Onlar dünyada göç etmeye ve yolculuğa hazırlanan yolcular gibidirler. Onların dünyaya bakışları ancak gayıp âleminden bir örnek olduğu içindir. Nasıl ki İmam Sadık (a.s) nakledildiğine göre şöyle buyuruyor: “Ben ne gördüysem, ondan önce, onunla birlikte ve ondan sonra Allah‟ı gördüm.” Öyleyse bu makama ulaşmış salik, gördüğü her şeyi gayıp âleminin bir ayeti olarak görür. Zira bütün varlıklar hatta cansız varlıklar ve bitkiler ilahi kitaptır. Allah‟a doğru yolculuk eden salik onu okur ve Allah yolunda cihat eden mücahit o kitabın sayfalarından ilahi isimleri ve sıfatları kendi varlık kapasitesi miktarınca ister. Her şeyde O‟nun bir ayeti vardır, Ki delalet eder; O tektir. Hatta mücahit salik, hüviyet gaybında ve ehadiyyet cem makamında kaybolduğunda, kendisi bütün isimleri ve sıfatları kapsayıcı varlık olur ve her şeyin onda olduğu tek başına bir âlem olur. İmam Rıza‟dan (a.s) gelen rivayetlerde şöyle yer almıştır: “Yürek sahipleri bu konuyu anlamışlardır: Orada olan her şey ancak burada olan şeylerle anlaşılır.” 124 Kamil İnsan Kapsayıcılık Hükmü İle Allah‟ın Büyük Ayetidir Bil ki kâmil insan, kapsayıcı varlık, Allah‟ın yerlerdeki halifesi ve Allah‟ın âlemlerdeki ayeti olduğu için, Allah‟ın en yüce ayetlerinden ve en büyük hüccetlerindendir. Nasıl ki mevlamız ve efendimiz olan Müminlerin Emiri‟inden (a.s) ya da Efendimiz İmam Sadık‟tan şöyle buyurduğu nakledilmiştir: “Şüphesiz insanın sureti, Allah‟ın yaratıkları üzerindeki en büyük hüccetlerindendir. O, Allah‟ın kendi elleriyle yazmış olduğu kitabıdır. O, bütün âlemlerin suretinin toplamıdır…” Bu sözü söyleyene Allah‟ın salât ve selamı olsun. Öyleyse insan, tek başına gayıp ve aşikâr âleminin tüm mertebelerini kendisinde taşımaktadır ve zatı yayılan olduğu için bütün ilahi kitapları kendisinde toplayandır. Nasıl ki Alevi (a.s) rivayetlerde manası şu şekilde olan bir şiir yer almıştır: Kendini küçük bir cisim mi sanıyorsun, Sende en büyük âlem gizlenmiştir. Büyük şeyh Muhyiddin Arabî Endulisi şöyle diyor: Kuran‟ın aslı benim, hamd suresi benim, Cananın canı benim, bedenlerin canı değil. Ey hakikat yolunun kardeşi! Gaflet uykusundan uyan, kalbinin gözünü ve yüreğinin basiretini aç. Nefsinin kitabının oku. Nefsin sana şahit olarak yeter. Yüce Allah şöyle buyuruyor: “İnsanlara ufuklarda ve kendi nefislerinde 158 göstereceğiz ki onun gerçek olduğu, onlara iyice belli olsun.” âyetlerimizi Ve yine şöyle söylenmiştir: Allah‟ın sonsuz kudretinden uzak değildir, Ki toplasın bir bedende bütün âlemi. Tabiat âleminin baygınlığında ve heyula âleminin şarabının sarhoşluğunda olduğun sürece, nefsini ve nefsi oluşunu müşahede etmen ve zatının kitabını ve varlığının hakikatinin Zebur‟unu okuman mümkün değildir. Öyleyse bu karanlık ve zalim olan memleketten, korkunç ve vahşet dolu evden ve kirli ve dar yurttan çık, oku ve yüksel. 158 Fussilet, 53 125 Seni arşın kongresine sefir olarak çağırıyorlar, Ama bu tuzağa nasıl da düştüğünü bilmiyorlar. Huy ve tabiat hicaplarını yırt. Zira sen mukaddes ve temiz âlemden ve nur ve yücelik evindensin. Nasıl ki Şirazi arif Sadi şöyle diyor: Bu riya hırkasını yırtacağım ne yapayım, Ruhun bu kötü arkadaştan elemli azabı var. Karanlık hicapları yırttığında her şeyde Hakk‟ın zuhur ettiğini ve her şeyi ihata edişini göreceksin. Onların Allah‟ın ayetleri olduğunu ve onların kemallerinin yaratıcılarının ve onları icat edenin kemaline delalet eden açık deliller olduğunu müşahede edeceksin. 126 Allah’ım! Senin içinde olduğun şanının ve ceberutunun hakkı için senden diliyorum. Allah’ım! Senin tek başına sahip olduğun şanının ve tek başına sahip olduğun ceberutunun hakkı için senden diliyorum! Kapsayıcı İsimle ve Bütün Şanlarla Tecelli, Ancak Kamil İnsan İçin Mümkündür Bil ki ey salik olan talip! Yüce Allah “Her günde O bir şandadır” gerçeği gereği zamanın her anında bir şandadır. Bütün şanlarla tecelli, ancak kâmil insan için mümkündür. Zira varlıkların âlemlerinden olan her varlık, soyut akıllar âleminde olsun, muheymin melekler olsun ya da saf saf duran meleklerden tutun da ilahi genel nefisler, işleri tedbir eden melekler, yüce melekûtun sakinleri ve yer meleklerinin diğer mertebeleri, bunların hepsi özel bir ismi izhar edenlerdir. Rableri onlar için bu isimle tecelli etmiştir. Her birisi içinde belirli bir makam vardır. Nasıl ki rivayette şöyle yer almıştır: “Onların bazıları sürekli rükû halindedirler, secde etmezler ve bazıları da sürekli secdededirler, rükuya gitmezler.” Bu, şuna işarettir ki onlar kendi makamlarından ileriye geçemezler ve kendi bulundukları bölgeden başka bir bölgeye 127 adım atamazlar. İşte bu yüzden Cebrail (a.s) Allah Resulü (s.a.a) neden benimle birlikte gemliyorsun diye sorduğunda cevap olarak şöyle arz etti: Eğer bir parmak ucu kadar ileri uçsam, Tecellinin nuru kanadımı yakar. Ama insaniyet Yesrib‟inin ve nübüvvet Medine‟sinin belirli ve sınırlı bir makamı yoktur. İşte bu yüzden bütün ilahi şanları taşıyan Alevi mutlak vilayet onu yüklendi; büyük kâmil hilafete müstahak oldu ve zalumiyet159 makamına sahip oldu. Nasıl ki bunun hakkında şöyle söylemişlerdir: Bu, bütün makamları geçmek, bencillik ve varlık putlarını kırmak ve cehuliyet160 makamına sahip olmaktır. Öyle ki o makam fenada fena olmak ve mutlak cehalet ve saf yok oluş mertebesidir. Neticede rabbi Allah‟a doğru yolculuk eden salike rabbi isimleriyle tek tek tecelli edince ve isimlerin makamlarının her birisi onun için oluşunca, salikin kalbi kapsayıcı ismin tecellisi için kabiliyet kazanmış olur. Öyle bir kapsayıcı isim ki onun içinde bütün şanlar, ceberut ve saltanatın tamamı vardır. İlk önce cem vahdeti ve teklikte çokluk ile ve ikinci olarak da ayrıntılı çokluk, fenadan sonra beka ve çokluktaki vahdet ile salikin kalbinde tecelli eder. Sonra cem âleminde, vahdet yoluyla, rabbinden içinde olduğu şan ve ceberut ile ister ve vahidiyet âleminde, isimlerin, sıfatların ve fiillerin tecellisiyle, yayılma ayrıntı yoluyla rabbinden tek başına olduğu her şan ve tek başına olduğu ceberut hakkı için ister. Bu mertebeye ulaşmakla mertebeler sona erer. Bu, Allah‟a doğru seyrin son mertebesi ve dördüncü yolculuktur. Dördüncü yolculuk, salikin kâmil yok oluşundan sonra, fenadan sonraki bekadan ibarettir. Zira âlemleri korumak ve cem, tafsil, vahdet ve çokluk makamlarında güç sahibi olarak kalmak, insaniyetin en yüce mertebelerinden ve Allah‟a doğru yapılan seyir ve sulukun (yolculuğun) en kâmil merhalelerindendir. Suluk ehlinden ve marifet ashabından hiç kimse için hakikatiyle gerçekleşmez. Ancak bizim yüce peygamberimiz ve değerli Resul (s.a.a) için ve bir de onun ilim ve marifet kandilinden istifade eden ve onun zatının ve sıfatının meşalesi, yolculuk ve yollarını aydınlatan dostları için gerçekleşir. 159 Şu ayeti şerifeye işarettir: “Biz emaneti, göklere, yere ve dağlara teklif ettik de onlar bunu yüklenmekten çekindiler, (sorumluluğundan) korktular. Onu insan yüklendi. Doğrusu o çok zalim, çok cahildir.” (Ahzab, 72) 160 Aynı ayete işarettir. 128 Allah’ım! Senden bir şeyi istediğimde onunla bana icabet ettiğin şey hakkı için senden diliyorum. Öyleyse bana icabet et. Ey Allah! Salikin Duasının Kabul Olması Seyrinin Başlangıcında ve Sonunda İsmi Azam Vesilesi İledir Bütün ilahi isimler İsmi Azam‟ın mazharları olduğundan dolayı İsmi Azam onları kuşatan ve kendisinde toplayandır. Öyle ki bu kuşatma ve kendinde toplama vahdet ve yayılma şeklindedir. İsmi Azam‟ın bütün isimlere hükümeti ve onların tamamına galebesi ve saltanatı vardır. Çünkü bu konu, İsmi Azam makamına fiili olarak ulaşmış olan salikin kalbine keşfolmuştur. Allah‟a doğru olan yolculuğunun başlangıcında onun duasının kabul olmasının sebebinin İsmi Azam‟ın mazharlarının olduğunu ve yolculuğunun sonundan da İsmi Azam olduğunu görür. İşte bu yüzden şöyle dua eder: “Allah‟ım! Senden bir şeyi istediğimde onunla bana icabet ettiğin şey hakkı için senden diliyorum.” İsmi Azam‟a dönen İlahi isimlerin hepsinden istiyorum. Onun için peşine şöyle dua ediyor: “Öyleyse bana icabet et. Ey Allah!” Neticede duasının kabulünü Allah‟ın İsmi Azam‟ı olan “Allah” isminden istiyor. Zira İsmi Azam onun mertebelerini koruyandır; onun kendi terbiyesi altına almış ve yol kesicilerin zararından ve sinelere vesvese edenlerin vesvesesinden onun kalbini korur. „Allah‟ isminden 129 duanın kabulünü istemek İsmi Azam‟ın “Allah” ismi olduğuna işarettir. Öyle ki onun bütün isimlere ihatası vardır; başlangıçta ve sonda duayı kabul ettiren odur ve hem zahir ve hem de batın odur. Duanın başlangıcı „Allahumme‟ (Ya Allah manasınadır) ile oldu ve yine „Allah‟ kelimesi ile bitirdi ve şöyle dedi: “Öyleyse bana icabet et. Ey Allah!” Bu, duanın şerhi için irade ettiğimiz kısmın sonudur. Hamd, ilkte, sonda, zahirde ve batında Allah‟a aittir. Allah‟ın salâtı Muhammed‟e ve onun Ehli Beyt‟ine olsun. Bu şerh, fakir, günahkâr, batıla dalan, alçak dünyanın, süslerinin ve ziynetlerinin onu aldattığı asi kul olan, günahların çokluğunun onu helak ettiği, nefsi şehvetlerin onu aldattığı ve eğer yüce Allah‟ın fazlı, geniş ve gazabını geçmiş rahmeti olmasa kurtuluş ve felahtan ümidini kesmiş olanın eliyle161 hicri bin üç yüz kırk yedi tarihinde sona erdi. 161 İmam Humeyni Hazretlerinin (r.a) bu tabirleri kendi nefsine karşı olan suizannını ve Allah‟ın karşısındaki tevazusunu göstermektedir. 130
