patoloji kitap

T.C. ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹ YAYINI NO: 2311
AÇIKÖ⁄RET‹M FAKÜLTES‹ YAYINI NO: 1308
TEMEL VETER‹NER
PATOLOJ‹
Yazarlar
Prof.Dr. Gürsel SÖNMEZ (Ünite 1)
Prof.Dr. R›fk› HAZIRO⁄LU (Ünite 2, 3)
Prof.Dr. Sevil VURAL (Ünite 4)
Prof.Dr. Günay ALÇI⁄IR (Ünite 5)
Doç.Dr. ‹brahim Taci CANGÜL (Ünite 6)
Prof.Dr. Müjdat Müfit KAHRAMAN (Ünite 7, 8)
Doç.Dr. Musa Özgür ÖZY‹⁄‹T (Ünite 9)
Prof.Dr. Osman KUTSAL (Ünite 10)
Editör
Prof.Dr. R›fk› HAZIRO⁄LU
ANADOLU ÜN‹VERS‹TES‹
Bu kitab›n bas›m, yay›m ve sat›fl haklar› Anadolu Üniversitesine aittir.
“Uzaktan Ö¤retim” tekni¤ine uygun olarak haz›rlanan bu kitab›n bütün haklar› sakl›d›r.
‹lgili kurulufltan izin almadan kitab›n tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kay›t
veya baflka flekillerde ço¤alt›lamaz, bas›lamaz ve da¤›t›lamaz.
Copyright © 2011 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without
permission in writing from the University.
UZAKTAN Ö⁄RET‹M TASARIM B‹R‹M‹
Genel Koordinatör
Prof.Dr. Levent K›l›ç
Genel Koordinatör Yard›mc›s›
Prof.Dr. Müjgan Yaz›c›
Ö¤retim Tasar›mc›lar›
Prof.Dr. Murat Ataizi
Doç.Dr. Figen Ünal Çolak
Grafik Tasar›m Yönetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Dr.Ö¤r.Üyesi Nilgün Salur
Ö¤r.Gör. Cemalettin Y›ld›z
Ölçme De¤erlendirme Sorumlusu
Ö¤r.Gör. Emrah Emre Özkeskin
Grafikerler
Nihal Sürücü
Hazal Y›ld›r›m
Adnan Çamur
Kitap Koordinasyon Birimi
Doç.Dr. Feyyaz Bodur
Ö¤r.Gör. Nermin Özgür
Kapak Düzeni
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Dizgi
Aç›kö¤retim Fakültesi Dizgi Ekibi
Temel Veteriner Patoloji
E-ISBN
978-975-06-2758-3
Bu kitab›n tüm haklar› Anadolu Üniversitesi’ne aittir.
ESK‹fiEH‹R, A¤ustos 2018
2258-0-0-0-1809-V01
iii
‹çindekiler
‹çindekiler
Önsöz ............................................................................................................
ix
Veteriner Patoloji ve Laboratuar› .........................................
3
VETER‹NER PATOLOJ‹’YE G‹R‹fi .................................................................
Veteriner Patoloji’nin Bölümleri ..................................................................
PATOLOJ‹ LABORATUARI VE GÜVENL‹K..................................................
Biyozararl›lar ve Zararl› Kimyasal Maddeler ..............................................
Patoloji Laboratuarlar›nda Korunma ...........................................................
Patoloji Laboratuarlar›nda Dikkat Edilecek Noktalar ..................................
Patolojide Kullan›lan Bafll›ca Kimyasal Maddelerin Zararlar› ve Korunma
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
3
3
4
5
5
7
10
13
14
15
15
15
Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci ..................... 17
G‹R‹fi ..............................................................................................................
Canl› Örnek ‹ncelemeleri..............................................................................
Cans›z Örnek ‹ncelemeleri ...........................................................................
ÖRNEK ALMA VE MAKROSKOB‹K DE⁄ERLEND‹RME..............................
Otoliz .............................................................................................................
Örnek Alma ...................................................................................................
Makroskobik De¤erlendirme .......................................................................
TESP‹T (F‹KZASYON)...................................................................................
Tespit Solüsyonunun Amaca Göre Seçimi ............................................
Tespit Solüsyonunun Miktar›..................................................................
Tespit Solüsyonunun pH’s› ...................................................................
Tespit Süresi ...........................................................................................
Tespit Uygulama Teknikleri ...................................................................
En Çok Kullan›lan Tespit Solüsyonlar› ..................................................
Birkaç Kimyasal ‹çeren ve Çok Kullan›lan Tespit Solüsyonlar› ...........
Tespit Hatalar› (artefakt).........................................................................
Sitopatolojide Tespit................................................................................
Elektron Mikroskopide Tespit ................................................................
Dekalsifikasyon (kalsiyumsuzlaflt›rma) ..................................................
DOKU ‹fiLENMES‹ SÜREC‹ ...........................................................................
Y›kama ...........................................................................................................
Dehidrasyon (Suyu Giderme) ................................................................
Saydamlaflt›rma (Alkolü Giderme) .........................................................
Emdirme .................................................................................................
Otomatik Doku ‹fllenmesi ...........................................................................
Elektron Mikroskopide Doku ‹fllenmesi .....................................................
PARAF‹NE GÖMME (BLOKLAMA)...............................................................
KES‹T ALMA ..................................................................................................
Kesit Almada Karfl›lafl›lan Sorunlar ve Çözümleri .......................................
DONDURMA KES‹T‹ ALMA..........................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
17
17
17
17
18
18
20
21
22
22
22
22
23
23
24
24
24
24
25
26
26
26
26
27
27
28
28
29
30
31
33
34
1. ÜN‹TE
2. ÜN‹TE
iv
‹çindekiler
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
Resimlerde Yararlan›lan Kaynaklar .............................................................
3. ÜN‹TE
Boyama ve Mikroskoplar ........................................................ 38
BOYAMA YÖNTEMLER‹ (H‹STOK‹MYA)....................................................
Patoloji Laboratuarlar›nda Kullan›lan Rutin Hematoksilen-Eozin
Boyama Yöntemi...........................................................................................
Hematoksilen & Eozin (Elle Boyama) .........................................................
Hematoksilen & Eozin (Otomatik Aletle Boyama) .....................................
ÖZEL BOYAMA YÖNTEMLER‹ ....................................................................
Konnektif ve Kas Dokusu Boyalar›..............................................................
a) Masson’un Trikrom Boyas› ...............................................................
Ya¤ ve Karbonhidrat Boyalar› ......................................................................
a) Oil Red O Boyas› ...............................................................................
b. Best’in Carmine (Glikojen) Boyas›: ...................................................
Pigment ve Mineral Boyalar› ........................................................................
a) Lillie’in Nil Mavisi Boyas› ...................................................................
b. Von Kossa Boyas›...............................................................................
Amiloid Boyas› ..............................................................................................
a) Kongo K›rm›z›s› Boyas›......................................................................
Mikroorganizmalar›n Boyas› .........................................................................
a) Gram-Weigert Boyas› .........................................................................
b) Ziehl-Neelsen Boyas› .........................................................................
c) Gridley Mantar Boyas›........................................................................
Sinir Dokusu Elemanlar› Boyalar› ................................................................
a) Holzer Boyas› (Glia hücre ve iplikleri için)......................................
b) Luxol Fast Blue Boyas› (Myelin iplikleri için) ..................................
M‹KROSKOPLAR ...........................................................................................
M‹KROSKOP ÇEfi‹TLER‹ ...............................................................................
Ifl›k Mikroskop...............................................................................................
Faz Kontrast Mikroskop................................................................................
Polarizasyon (kutuplaflt›rma) Mikroskobu ...................................................
Konfokal Mikroskop .....................................................................................
Floresans Mikroskop .....................................................................................
Elektron Mikroskop.......................................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
Resimlerde Yararlan›lan Kaynaklar ..............................................................
4. ÜN‹TE
35
35
36
36
39
40
41
43
43
43
43
45
45
46
47
47
47
48
48
49
49
49
50
51
51
51
53
53
53
54
54
54
55
55
56
57
58
58
59
59
‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler.................. 60
‹MMUNOH‹STOK‹MYASAL YÖNTEMLER ...................................................
Antijen ...........................................................................................................
Antikor ...........................................................................................................
Antikor Sa¤lanmas›, Kullan›m› ve Saklanmas›.............................................
Hücre ve Doku Örneklerinin Haz›rlanmas› ...............................................
Nonspesifik Reaksiyonlar›n Engellenmesi ...................................................
Boyamada Uyulmas› Gereken Kurallar ......................................................
61
61
62
63
63
64
64
v
‹çindekiler
‹MMUNOH‹STOK‹MYASAL BOYAMA YÖNTEMLER‹.................................
‹mmunoenzim Boyama Yöntemleri .............................................................
‹mmunoperoksidaz Boyama Yöntemleri .....................................................
‹mmunofloresans Boyama Yöntemleri .......................................................
Direkt ‹mmunofloresans Boyama Yöntemi ................................................
‹ndirekt ‹mmunofloresans Boyama Yöntemi .............................................
Kontroller.......................................................................................................
MOLEKÜLER YÖNTEMLER...........................................................................
Neden Moleküler Histopatoloji ...................................................................
Moleküler Yöntemler ‹çin Örnek Toplanmas› ............................................
Tespit .............................................................................................................
DeoksiriboNükleik Asit (DNA).....................................................................
RiboNükleik Asit (RNA) ................................................................................
Polimorfizm ve Mutasyon .............................................................................
Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR) .............................................................
Thermalcycler Aleti .......................................................................................
‹flaretlemeler ..................................................................................................
Kontroller.......................................................................................................
Polimeraz Zincir Reaksiyonu Çeflitleri .........................................................
Reverse Transcription PCR (RT-PCR).....................................................
Real time PCR..........................................................................................
Multiple PCR............................................................................................
Nested PCR ..............................................................................................
‹n Situ PCR ..............................................................................................
Hibridizasyon ve ‹n Situ Hibridizasyon (ISH).......................................
Nükleik Asit ‹zolasyonu..........................................................................
Nükleik Asit Kalite ve Kantitesinin Ölçümü..........................................
Elektroforez ve DNA’n›n Gösterilmesi...................................................
DNA Sekans Analizi ................................................................................
Blotting Yöntemleri ................................................................................
Spektrofotometri ....................................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
Resimlerde Yararlan›lan Kaynaklar ..............................................................
64
64
65
66
67
67
67
67
67
68
68
69
69
69
70
71
72
72
73
73
73
73
73
73
74
74
74
74
75
75
76
77
78
79
79
79
79
Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma
Bozukluklar›.............................................................................. 80
HÜCRE VE DOKU ZEDELENMES‹N‹N NEDENLER‹ (ET‹YOLOJ‹) ............
HÜCRE VE DOKU ZEDELENMES‹N‹N OLUfiUMU (PATOGENEZ) ...........
Hücre ve Dokularda Uyuma ‹liflkin De¤ifliklikler .......................................
Atrofi ........................................................................................................
Hipoplazi .................................................................................................
Hipertrofi ve Hiperplazi ........................................................................
Metaplazi ................................................................................................
DEJENERASYONLAR (SOYSUZLAfiMALAR) VE METABOL‹ZMA
BOZUKLUKLARI ..........................................................................................
Hücrede Su ve Enerji Metabolizmas› Bozuklu¤u .......................................
Protein Metabolizmas› Bozuklu¤u................................................................
Purin Metabolizmas› Bozuklu¤u...................................................................
81
82
82
82
84
84
85
86
86
87
88
5. ÜN‹TE
vi
‹çindekiler
Karbonhidrat Metabolizmas› Bozuklu¤u......................................................
Ya¤ Metabolizmas› Bozukluklar› ................................................................
Kalsiyum Metabolizmas› Bozuklu¤u ............................................................
Keratinleflme Bozuklu¤u .............................................................................
Kollajen Bozuklu¤u (kollajenopati) ............................................................
Pigment Birikimleri ......................................................................................
HÜCRE ÖLÜMÜ ...........................................................................................
Nekroz ..........................................................................................................
Apoptozis ......................................................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
6. ÜN‹TE
Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok.................................................. 100
G‹R‹fi ..............................................................................................................
H‹PEREM‹ VE KONJESYON .........................................................................
Hipereminin S›n›fland›r›lmas› .......................................................................
Hipereminin Makroskobik Görünümü.........................................................
ÖDEM ............................................................................................................
Ödemin Nedenleri.........................................................................................
Ödemin Tan›nmas›........................................................................................
Ödemin Makroskobik Görünümü................................................................
Ödemin Sonu ................................................................................................
KANAMA (HEMORAJ‹) .................................................................................
Kanaman›n Oluflum Mekanizmas›................................................................
Kanaman›n Nedenleri ...................................................................................
Kanaman›n Sonucuna Etki Eden Faktörler..................................................
Kanaman›n Sonu ...........................................................................................
TROMBOZ-‹S.................................................................................................
Kan›n P›ht›laflma Mekanizmas› ....................................................................
Trombozun Patojenezi ..................................................................................
Trombozun Morfolojisi .................................................................................
Trombozun Sonu...........................................................................................
‹SKEM‹-‹fiEM‹.................................................................................................
Durgunluk Anoksisi .....................................................................................
Anoksik Anoksi ............................................................................................
Anemik Anoksi ..............................................................................................
Histotoksik Anoksi ........................................................................................
‹NFARKTÜS....................................................................................................
fiOK ................................................................................................................
fiok Tipleri .....................................................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
7. ÜN‹TE
88
89
91
92
92
93
94
94
95
96
97
98
98
101
102
102
104
104
105
106
107
107
107
107
108
109
109
109
109
110
110
110
111
112
112
112
112
112
112
113
114
115
116
116
116
Yang› ......................................................................................... 118
YANGI VE EKSUDAT.................................................................................... 119
Yang›sal Yan›t›n ‹fllevi .................................................................................. 119
Yang›sal Lezyonlar›n S›n›flanmas›-Morfolojik Tan› ..................................... 120
vii
‹çindekiler
Yang› Reaksiyonunun fiiddeti .....................................................................
Yang› Reaksiyonunun Süresi ........................................................................
Yang›sal Lezyonlar›n Da¤›l›m› ......................................................................
Yang›sal Eksudat ve Transudat ....................................................................
Mikrobisidal-Mikrop Öldürücü Mekanizmalar.............................................
Lökosit Ürünlerinin Serbest Kalmas› ............................................................
Lökosit Fonksiyon Yetersizli¤i......................................................................
Yang›n›n Kimyasal Mediatörleri ...................................................................
D›fl ve ‹ç Yang›sal Uyar›mlara Yönelik Reseptörler-Al›c›lar .......................
Akut Faz Proteinleri ......................................................................................
Yang›sal Eksudat›n Hücreleri .......................................................................
Yang›sal Eksudat›n Tipi ................................................................................
‹MMUN ZEDELENME ....................................................................................
Afl›r› Duyarl›k Reaksiyonlar› .........................................................................
‹mmun Yetersizlik Hastal›klar› .....................................................................
Otoimmun Hastal›klar...................................................................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
120
120
122
122
125
125
125
126
127
127
127
128
130
130
131
132
133
135
136
136
‹yileflme ve Onar›m ................................................................. 138
‹Y‹LEfiME VE ONARIM .................................................................................
PARANK‹M REJENERASYONU ‹LE ‹Y‹LEfiME .............................................
Hücrelerin Rejeneratif Yetenekleri ..............................................................
BA⁄ DOKUSUNUN YER‹NE KONMASI ‹LE ‹Y‹LEfiME ..............................
YARA ‹Y‹LEfiMES‹ VE ANG‹OGENEZ‹S ......................................................
B‹R‹NC‹L VE ‹K‹NC‹L ‹Y‹LEfiME .................................................................
Birincil ‹yileflme ...........................................................................................
‹kincil ‹yileflme ..............................................................................................
‹Y‹LEfiME VE ONARIMDA BÜYÜME FAKTÖRLER‹N‹N ROLÜ ..................
Yara ‹yileflmesindeki Etkileri Bilinen Baz› Büyüme Faktörleri ..................
YARA ‹Y‹LEfiMES‹ ÜZER‹NE ETK‹YEN FAKTÖRLER .................................
NORMAL YARA ‹Y‹LEfiMES‹NDEN SAPMALAR ..........................................
Özet................................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m......................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
Yararlan›lan ve Baflvurabilecek Kaynaklar ..................................................
Genetik Hastal›klar ve Anomaliler ........................................ 150
GENET‹K HASTALIKLAR ..............................................................................
DNA’da Oluflan Hasarlar ve Onar›m Yollar› ..............................................
Genetik ve Somatik Mutasyon .....................................................................
GEL‹fi‹M ANOMAL‹LER‹................................................................................
Anomalilerin Nedenleri.................................................................................
Ekzojen Nedenler....................................................................................
Endojen Faktörler....................................................................................
Anomalilerin Oluflumu..................................................................................
Anomalilerin Çeflitleri....................................................................................
Tek Organizma Anomalileri ...................................................................
‹kizlik Anomalileri...................................................................................
Üçüzlük Anomalileri ...............................................................................
8. ÜN‹TE
139
139
140
140
141
142
142
143
144
144
145
145
146
147
148
148
151
151
152
153
154
154
155
155
156
156
158
158
9. ÜN‹TE
viii
‹çindekiler
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
10. ÜN‹TE
159
160
161
162
162
Tümörler .................................................................................. 164
G‹R‹fi ..............................................................................................................
TÜMÖR TANIMI VE ADLANDIRILMASI ......................................................
Tan›m› ............................................................................................................
Adland›rma ....................................................................................................
TÜMÖR GEL‹fi‹M‹N‹N B‹YOLOJ‹S‹..............................................................
TÜMÖRLER‹N OLUfiUM NEDENLER‹ ..........................................................
Tümör Oluflumuna Yatk›nl›k (dispozisyon) ................................................
Tümör Yap›c› Nedenler ................................................................................
TÜMÖRLER‹N YAYILMASI, EVRELEND‹R‹LMES‹ VE TANI
YÖNTEMLER‹ ................................................................................................
Yay›lmalar› .....................................................................................................
Evrelendirilmesi .............................................................................................
Tan› Konulmas› (diagnoz) ............................................................................
TÜMÖRLER‹N SINIFLANDIRILMASI (KLAS‹F‹KASYONU)..........................
Epitelial Tümörler..........................................................................................
Benign Epitelial Tümörler ......................................................................
Malign Epitelial Tümörler ......................................................................
Melanositik Tümörler ....................................................................................
Benign Melanomlar.................................................................................
Malign Melanomlar .................................................................................
Mezenflimal Tümörler ..................................................................................
Ba¤ Dokusu Tümörleri ...........................................................................
Ya¤ Dokusu Tümörleri ...........................................................................
Kas Dokusu Tümörleri............................................................................
K›k›rdak ve Kemik Dokusu Tümörleri ..................................................
Kan ve Lenf Damar Tümörleri ...............................................................
Di¤er Tümörler ve Tümöral Hastal›klar.......................................................
Köpeklerde Bulafl›c› Veneral Tümör (Canine Transmissible
Venereal Tumor - CTVT)........................................................................
Köpekte Lenfoma (Malignant Lymphoma - Lymphosarcoma)...................
Kedide Lenfoma (Feline Lymphoma) ..........................................................
S›¤›rda Lenfoma (Enzootic Bovine Leukosis-EBL) ......................................
Özet ...............................................................................................................
Kendimizi S›nayal›m .....................................................................................
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar› ............................................................
S›ra Sizde Yan›t Anahtar› ..............................................................................
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek Kaynaklar ...............................................
Yararlan›lan ‹nternet Adresleri .....................................................................
165
165
165
165
166
167
167
168
169
169
170
170
171
171
171
172
174
174
175
175
175
176
176
177
177
178
178
179
179
179
181
182
183
183
183
183
Sözlük ................................................................................... 185
Önsöz
Önsöz
Temel Veteriner Patoloji kitab› öncelikle Anadolu Üniversitesi Aç›k Ö¤retim
Fakültesi “Laborant ve Veteriner Sa¤l›k Ön Lisans Program›” için yaz›lm›flt›r. Ancak çal›flan teknisyenlerimizin de yapt›klar›n› anlamalar› için bir ›fl›k olaca¤› ve çal›flmalar›n› kolaylaflt›raca¤› inanc›n› tafl›maktay›z. Di¤er taraftan yeni yetiflecek teknik insanlar›m›z›n Veteriner Patoloji alan›ndaki çal›flma çabalar›na katk›da bulunabilirsek kendimizi mutlu sayaca¤›z.
Kitab›n ilk dört ünitesi s›ras›yla Veteriner Patoloji ve Laboratuvar›; Örnek Alma
ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci; Boyama ve Mikroskoplar; ‹mmunohistokimyasal
ve Moleküler Yöntemler bafll›klar›n› içermektedir. ‹lk ünitede laboratuarlarda çal›flacak teknik insanlar›m›z›n Veteriner Patolojinin ne oldu¤u ve ilgili çal›flma dallar› hakk›nda k›sa bilgiler verilmifl ve laboratuardaki güvenlik önlemleri aç›klanm›flt›r. Daha sonraki ünitelerde ise Veteriner Patoloji laboratuarlar› için nas›l örnek
toplanaca¤›, inceleme sürecinin nas›l oldu¤u ve ne tür uygulamalar›n yap›ld›¤›na
iliflkin temel bilgiler s›ralanm›flt›r. Arta kalan alt› ünitede ise Veteriner Patoloji ana
bak›fl aç›s›yla temel bilgilerin verilmesi amaçlanm›flt›r. Bunun için Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›; Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok; Yang›; ‹yileflme ve Onar›m; Genetik Hastal›klar ve Anomaliler ile Tümörler gibi bafll›klara ayr›flt›r›larak anlamada kolayl›k sa¤lanmas›na çal›fl›lm›flt›r. Kuflkusuz bu verilenler Veteriner Patoloji’nin belirli bir alan›n› kapsamaktad›r. Örne¤in nekropsi
teknikleri ve hangi hastal›klar›n tan›s› için hangi örneklerin al›naca¤›n›n belirlenmesinin yan› s›ra hastal›klar›n tan›s› için hangi özel bulgular›n gözlenmesi gerekti¤i gibi konular bu kitab›n d›fl›nda bulunmaktad›r.
Kitab›n yaz›lmas›nda eme¤i geçen de¤erli akademisyen meslektafllar›m›za,
Anadolu Üniversitesi Aç›k Ö¤retim Fakültesi Yetkilileri ve Çal›flanlar› ile Dizgi ve
Bask› aflamas›ndaki eme¤i geçenlerin profesyonel desteklerinin yan› s›ra içten
yaklafl›mlar›na sonsuz teflekkürler…
Haz›rlanm›fl olan bu kitab›n ö¤rencilerimize ve ilgi duyanlara yararl› olmas› dile¤imizdir.
Editör
Prof.Dr. R›fk› HAZIRO⁄LU
ix
1
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Veteriner patoloji’yi tan›mlayabilecek,
Hastal›klar›n geliflme sürecinde veteriner patoloji’nin kulland›¤› yöntemi tan›yabileceksiniz
Veteriner patoloji’nin bölümlerini aç›klayabilecek,
Patoloji laboratuarlar›nda çal›flanlar›n karfl›laflt›¤› kimyasal, fiziksel ve biyolojik zararl›lar› tan›mlayabilecek ve korunma yöntemleri hakk›nda yorum yapabilecek,
Patoloji laboratuarlar›nda kullan›lan baz› kimyasal maddelerin özelliklerini
de¤erlendirebilecek bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• Veteriner Patolojinin Tan›m›
• Hastal›¤›n Geliflme Süreci
• Patolojide Laboratuar Güvenli¤i
• Kimyasal Zararl›lar ve Korunma
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
Veteriner Patoloji
ve Laboratuar›
• VETER‹NER PATOLOJ‹’YE G‹R‹fi
• PATOLOJ‹ LABORATUARI VE
GÜVENL‹K
Veteriner Patoloji ve
Laboratuar›
VETER‹NER PATOLOJ‹’YE G‹R‹fi
Patoloji sözcük anlam› olarak hastal›k (pathos) bilimi (logos) anlam›na gelir. Hücre, doku ve organlardaki yap›sal ve ifllevsel de¤ifliklikler ile ilgilenir; hücresel ve
moleküler düzeydeki bozukluklar› inceler. Hücreleri, dokular›, organlar›, vücut s›v›lar›n› ve tüm vücudu morfolojik, immunolojik ve moleküler yöntemler ile inceleyerek hastalardaki belirti ve bulgular›n nedenlerini aç›klamaya çal›fl›r, hastal›¤›
tan›mlar. Temel bilimler ile klinik bilimleri birbirine ba¤layan bir köprü görevini
üstlenir. Patolojinin temelini oluflturan hastal›¤›n geliflme sürecinin dört ö¤esi flunlard›r; Hastal›¤›n nedeni (etiyoloji), geliflmesindeki mekanizmalar (patogenez),
hastal›k taraf›ndan hücrelerde veya dokularda oluflturulan yap›sal de¤ifliklikler ve
bunlar›n ifllevsel sonuçlar›d›r (klinik önem). Etiyoloji: Hastal›klar›n iki ana grup etiyolojik etkeni vard›r. ‹çsel (veya genetik) ve edinsel (örne¤in, kimyasal ve fiziksel,
infeksiyona veya beslenmeye ba¤l›). Hastal›¤›n oluflmas› için sadece bir etiyolojik
etken yeterli olmayabilir. Tan› koyabilmek, hastal›¤› anlayabilmek veya sa¤alt›m›
gelifltirebilmek için, o hastal›¤›n birincil nedenini bilmek veya belirlemek esast›r.
Patogenez: Hücre veya dokular›n etiyolojik etkene yan›t›nda ilk uyar›dan hastal›¤›n oluflmas›na kadar gerçekleflen olaylar zinciridir. Patogenezin araflt›r›lmas›, patolojinin en önemli çal›flma alanlar›ndan biridir. Yap›sal De¤ifliklikler: Hücrelerde
ve dokularda hastal›¤›n karakteristi¤i olan tan›sal nitelikteki yap›sal de¤iflikliklerdir. Patoloji, hastal›¤›n tan›s›n› koymak için hastalarda oluflan kimyasal bozukluklar› ve bunun sonucunda geliflen dokulardaki morfolojik de¤ifliklikleri inceleyerek hastal›klar›n do¤as›n› ve ilerleyiflini saptamay› amaçlar. Makroskobik lezyonlar
ç›plak gözle gözlenebilen morfolojik de¤ifliklikleri tan›mlamak için kullan›l›rken,
mikroskobik lezyonlar›n görülebilmesi için ›fl›k mikroskobuna ihtiyaç vard›r. Ultrastrukturel düzeyde meydana gelen de¤iflikliklerin görülebilmesi için elektron
mikroskobu gereklidir. ‹fllevsel Bozukluklar ve Klinik Önemi: Yap›sal de¤ifliklikler
ve çeflitli doku ve organlardaki da¤›l›mlar›, normal iflleyifli etkiler ve hastal›¤›n klinik özelliklerini (belirti ve bulgular), seyrini ve sa¤kal›m› belirler.
Veteriner Patoloji’nin Bölümleri
Patoloji, genel patoloji ve özel (veya sistemik) patoloji olarak ikiye ayr›l›r. Hastal›k
ve iliflkili süreçlerin bilimsel olarak incelendi¤i ve araflt›r›c›/deneysel patoloji veya
teorik patoloji olarak da adland›r›lan genel patoloji, hastal›klara neden olan anormal uyar›lara hücre ve dokular›n temel tepkileri üzerinde durur. Hastal›klardaki or-
Morfoloji: Bir organizma
veya organizma bölümünün
biçimi ile ilgili özelliklerinin
incelenmesi. D›fl görünüfl ile
ilgili olabilece¤i gibi,
mikroskobik görünümünü de
kapsar.
Ultrastruktur: Elektron
mikroskopta izlenebilecek
kadar küçük hücresel
yap›lar.
4
Temel Veteriner Patoloji
tak noktalar› ve hastal›k oluflturmadaki ortak mekanizmalar› aç›klar; hastal›klar›n
do¤as› ve nedenlerini inceler. Özel veya sistemik patoloji ise, bu uyaranlara karfl›
belli organ ve organ sistemlerini etkileyen hastal›klar› inceler.
Hayvan hastal›klar› ile ilgilenen veteriner patoloji, anatomik patoloji ve klinik
patoloji olmak üzere iki ana dala ayr›l›r. Veteriner patoloji ayn› zamanda karfl›laflt›rmal› patoloji olarak da kabul edilebilir, çünkü çal›flma sahas› kimi zaman insan
dahil, evcil hayvanlar d›fl›ndaki di¤er canl›lar› da içermektedir. Hayvan hastal›klar›n›n patogenezinin incelenmesi ço¤u zaman insanlarda görülen benzeri hastal›k
olaylar›na ›fl›k tutar. Anatomik patoloji dokular›, organlar› ve tüm vücudu makroskobik, mikroskobik, kimyasal ve moleküler yöntemler ile inceler; cerrahi ve adli
patoloji dallar›na ayr›l›r. Adli patoloji, adli olaylarda kadavran›n incelenmesine dayanarak ölüm nedeninin belirlenmesi ile ilgilenir. Histopatoloji hastal›kl› dokular›,
sitopatoloji de doku ve vücut s›v›lar›ndan elde edilen hücreleri mikroskobik yöntemler ile inceler. Klinik patoloji ise kan ve idrar gibi vücut s›v›lar›n› ve dokular›
kimyasal, mikrobiyolojik, hematolojik ve moleküler yöntemler ile de¤erlendirerek
hastal›¤›n tan›s›n› koymaya çal›fl›r. T›bbi patoloji insan hastal›klar›, fitopatoloji ise
bitki hastal›klar› ile ilgilenir. T›bbi patoloji de, anatomik patoloji ve klinik patoloji
dallar›na ayr›l›r. Bitki patolojisi, patojenlerin ve çevresel koflullar›n neden oldu¤u
bitki hastal›klar›n›, bu hastal›klar›n insan ve hayvanlar› nas›l etkiledi¤ini inceler.
Moleküler patoloji doku, organ ve vücut s›v›lar›ndaki moleküler düzeni inceleyerek hastal›¤›n tan›s›na odaklan›r. Burada genel patolojinin ilkeleri, anatomik patoloji ve histopatolojide kullan›lan önemli laboratuar yöntemleri ele al›nacakt›r.
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
SIRA S‹ZDE
1
SIRA
S‹ZDE
Histopatoloji,
sitopatoloji
ve moleküler patoloji’nin ilgi alanlar›n› aç›klay›n›z.
PATOLOJ‹
VE GÜVENL‹K
D Ü fi Ü N ELABORATUARI
L‹M
D Üve
fi Ü Nçevrenin
EL‹M
Çal›flanlar›n
güvenli¤i aç›s›ndan laboratuarlarda kullan›lan kimyasal
maddelerden kaynaklanacak tehlikelerin yan› s›ra histopatolojiye özgü zararl›lar›n
S O R U
bilinmesi önemlidir.
S O R U
Patoloji laboratuar›nda
güvenli¤in sa¤lanmas›nda ilk aflama laboratuardaki zararl›lar›n
D‹KKAT
D‹KKAT
tan›mlanmas›d›r.
N
N N
N
SIRA S‹ZDE
Zararl›n›n
ad›,
yap›s›, bulundu¤u yer, kullan›m alan› belirlenmelidir. Tan›mlanSIRA
S‹ZDE
mam›fl, içeri¤i bilinmeyen ve kullan›m alan› olamayan zararl›lar ortamdan uzaklaflt›r›lmal›d›r.AMAÇLARIMIZ
Elektriksel, mekanik ve biyolojik zararl›lar; zararl› maddenin miktar›,
AMAÇLARIMIZ
gün içerisinde
ne kadar kullan›ld›¤› de¤erlendirilmelidir. Normal kullan›ma ek olarak, dökülme gibi hatal› kullan›m, kimyasal›n at›lmas› veya lavaboya dökülmesi gibi uygulamalar
karfl›lafl›lacak sak›ncalar da dikkate al›nmal›d›r. Örne¤in,
K ‹ T s›ras›nda
A P
‹ T A P ile dolu fliflelerin boflalt›lmas› s›ras›nda ortaya ç›kan risk, dobir seferde Kformalin
kular›n tespiti/örneklenmesi (makroskopi) s›ras›nda oluflan formalin ile karfl› karfl›ya kalmaT Eriskinden
çok daha fazlad›r. Riskin azalt›lmas›nda öncelik büyük tehliLEV‹ZYON
kelere verilmelidir.
ve ucuz olandan, zor ve pahal› olana do¤ru bir önlemT E L E V ‹ Z Y OKolay
N
ler zinciri oluflturulmal›d›r. Laboratuardaki yanl›fl uygulamalar düzeltilmeli; havaland›rma sistemi, yang›n önleme araçlar› ve kiflisel koruyucu ekipmanlar sa¤lanmal›d›r. Uyulmas›
‹ N T E R N E TGereken Kurallar: Laboratuarlarda zararl› maddeler ve kiflisel
N T E R N E T gereken kurallar› içeren yaz›l› bir metin olmal›d›r. Havaland›rhijyen için ‹uyulmas›
ma gibi koruyucu aletlerin iyi çal›flt›¤›ndan emin olunmal›d›r. Kimyasal at›klar›n ortadan kald›r›lmas› kurallara uygun olarak yap›lmal›d›r. Personel E¤itimi: E¤itimli
kifliler taraf›ndan verilecek olan güvenlik e¤itimi her y›l tekrarlanmal› ve kay›t alt›na al›nmal›d›r.
5
1. Ünite - Veteriner Patoloji ve Laboratuar›
Biyozararl›lar ve Zararl› Kimyasal Maddeler
Biyozararl›lar; bizzat enfeksiyöz etkenler veya enfeksiyöz etkenlerin bulaflt›¤›
maddelerdir. Birçok ülkede özel olarak etiketlenir, at›klar› ciddi olarak kontrol edilir. ‹rritan (tahrifl edici) Kimyasallar; canl› dokuya temas etti¤i yerde yang›sal geri dönüfllü zedelenme oluflturur. En s›k göz, deri ve solunum yollar› etkilenir.
Yeterince karfl› karfl›ya kal›nd›¤›nda kimyasallar›n hemen tümü tahrifl edicidir. Bu
nedenle do¤rudan temastan mümkün oldu¤unca kaç›n›lmal›d›r. Koroziv (afl›nd›r›c›) Kimyasallar; sa¤l›¤a zarar verir, fiziksel etki de oluflturur. Canl› dokularda geri
dönüflsüz zedelenme ve y›k›c› etki yapar; baz› metallere temas edildi¤inde afl›nd›r›c›d›rlar. Duyarl›laflt›r›c›lar; karfl›laflan kiflilerin ço¤unda alerjik reaksiyona neden olur. Duyarl›l›k ömür boyu sürer ve sonraki karfl›laflmalarda oluflan reaksiyon
a¤›rlafl›r. Örne¤in, formalin buhar›ndan etkilenen insanlarda bu maddeye karfl› bir
duyarl›l›k oluflur. Karsinojenler, insanlarda tümör geliflme riski oluflturur. Histopatolojide kullan›lan kloroform, kromik asit, dioksan, formaldehit, nikel klorid,
potasyum dikromat gibi kimyasallar›n yan› s›ra bazik fuksin (pararosaniline) ve
benzidin türevi boyalar Kongo k›rm›z›s› (diaminobenzidine) karsinojendir.
Zehirli Maddeler; belirli yo¤unluklarda sindirim, deri veya solunum yoluyla ald›nd›¤›nda ölüme neden olabilir. Ortaya ç›kan ani risk daha fazlad›r. Baz›lar› “yüksek derecede zehirli” olarak adland›r›l›r. Metanol zehirlidir, osmium tetroksit ve
uranil nitrat ise yüksek derecede zehirlidir. Çal›fl›rken dikkatli olmal›, “yüksek derecede zehirli” maddeler ile çal›flmaktan kaç›n›lmal›d›r. Hedef Organ Etkileri Olan
Kimyasallar; belirli anatomik ve fizyolojik sistemler üzerinde etki oluflturur. Etkileri hemen ortaya ç›kmaz; birikici ve geri dönüflsüz oldu¤undan özellikle tehlikelidir. Histopatolojide kullan›lan ksilol ve toluen sinir sistemi için zehirlidir; benzen
kanda etki oluflturur. Kloroform, metanol, metil metakrilat, civa klorid, ksilol ve toluen üreme sistemi üzerinde etki oluflturur. Parlay›c›lar; tutuflma noktalar› (alevlenmeye yol açabilecek bir kayna¤›n bulundu¤u yerde kimyasal buhar›n›n alevlendi¤i ›s› derecesi) 38°C üzerinde olan maddelerdir. Yan›c› bir maddenin yerine parlay›c› maddeyi tercih etmek daha do¤rudur. Yan›c›lar; tutuflma noktalar› 38°C’den
daha afla¤›dad›r. K›v›lc›m oluflturan elektrikli aletlerin çevresindeki buharlara dikkat edilmelidir. Bu kimyasallar, özel tasarlanm›fl depolarda ve üretici taraf›ndan
imal edilen özel kutular›nda saklanmal›d›r. Patlay›c› Kimyasallar; histopatolojide
nadir olup, en önemlisi pikrik asittir. Baz› gümüfl çözeltileri de eskidikçe patlay›c›
hal alabilir. Kulland›ktan sonra saklanmalar› önerilmez. Bu maddeler salland›klar›nda patlayabilir. Yak›c› (oksitleyici) Maddeler; di¤er maddeler üzerinde yang›na
yol açabilir. Sodyum iodat hafif bir yak›c›d›r. Civa oksit ve kromik asit daha tehlikelidir. Organik peroksitler ise çok tehlikelidir.
Patoloji Laboratuarlar›nda Korunma
Önlükler, koruma gözlükleri ve maskeler histopatoloji laboratuar›nda en s›k kullan›lmas› gereken koruyucu malzemelerdir (Resim 1.1). Laboratuarda çözücülere dayan›kl› giysiler (akrilik ve asetat nitelikli giysiler, ksilol ve toluen ile çözünür) ve
ayakuçlar› kapal› ayakkab›lar kullan›lmal›d›r. At›labilir-tek kullan›ml›k plastik önlükler (kumafl önlükler daha çok tozlara karfl› korur, s›v›lar›n çok az›nda etkilidir)
tercih edilmelidir (Resim 1.2).
Histopatolojide s›çramaya karfl› kapakl› gözlükler kullan›lmal›d›r (Resim 1.3).
Maruziyet yo¤unsa, ek olarak yüz koruyucusu tak›lmal›d›r. Gözlerde sulanma, maruziyet s›n›r›n›n afl›ld›¤›n› gösterir.
Geri dönüfllü zedelenme:
Uyar› ortadan kalkt›¤›nda
veya zedelenme nedeni hafif
oldu¤unda normale
dönebilen patolojik de¤iflim.
Geri dönüflsüz zedelenme:
Uyar› hücrenin uyum
yetene¤ini aflt›¤›nda oluflan
ve hücre ölümüne yol açan
kal›c› patolojik de¤iflim.
Karsinojen: Hücrelerin
kal›tsal, biyolojik veya
kimyasal yap›lar›n›
de¤ifltirerek do¤al
ifllevlerinden farkl›
ço¤almalar›na ve kanser
oluflturmalar›na yol açan
etkenler.
6
Temel Veteriner Patoloji
Eldivenlerin ço¤u genellikle geçirgendir ve zararl›lar›n geçiflini belirli bir süre
geciktirirler. Genelde s›v›lar de¤il de buharlar eldivenden geçebilir. Formalin kal›n
(8 mm) bir lastik eldivenden 12 dakikada geçerken, cerrahi lateks eldiven (1-1.5
mm) formalin ve di¤er histopatolojik çözücülere karfl› koruyucu de¤ildir (sadece
biyolojik zararl›lardan korur). Nitril eldivenler histopatoloji için en iyisidir (Resim
1.4). 8 mm’lik bir nitril eldiven ciddi zararl›lar›n ço¤una karfl› koruyucudur. Ancak
hiçbir eldivenin tüm zararl›lara karfl› koruyucu olmad›¤› unutulmamal›d›r. Örne¤in
do¤rudan temas halinde ksilol, toluen ve kloroform nitril eldiveni de birkaç saniyede geçer.
Buharlara karfl› solunum yollar›n›n korunmas› genellikle gerekmez. Laboratuarda yemek yenmemeli, içecek ve sigara içilmemelidir. Kozmetik ürün kullan›lmamal›d›r. Eller ve zararl› tozlar ile çal›fl›ld›ktan sonra a¤›z ve burun çevresi y›kanmal›d›r. Solüsyonlar a¤›z yolu ile (pipet) çekilmemelidir.
Resim 1.1
Koruma gözlü¤ü
Resim 1.2
Tek kullan›ml›k
önlük
7
1. Ünite - Veteriner Patoloji ve Laboratuar›
Resim 1.3
Kapakl› gözlük
Resim 1.4
Nitril eldiven
Patoloji Laboratuarlar›nda Dikkat Edilecek Noktalar
Her kimyasal maddenin üretici taraf›ndan yap›flt›r›lm›fl özelliklerini belirten etiketi
korunmal›d›r. Reaktif laboratuarda yap›l›yorsa, kab›n›n üzerine kimin ve ne zaman
yapt›¤›n› belirten bir etiket yap›flt›r›lmal›d›r.
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
8
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
SIRA S‹ZDE
‹NTERNET
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Temel Veteriner Patoloji
S O R U
‹KKAT
Çal›flma yeri Dkoflullar›n›n
düzeltilmesindeki ilk ve en kritik aflama havaland›rman›n sa¤lanmas›d›r.
N N
SIRA S‹ZDE
Oda havas› saatte 4-12 kez de¤iflirse, ciddi say›labilecek kimyasal madde buhar› kalmaz. Buhar belirli bir odaktan kaynaklan›yorsa bu alana yönelik özel havaAMAÇLARIMIZ
land›rma (motorlu-kapakl›
buhar davlumbaz›/çeker ocak) gerekir. Bölgesel çal›flma istasyonlar›n›n filtreleri ortamdaki buhar› çekebilecek özellikte olmal›d›r. Filtreler zaman› geldi¤inde de¤ifltirilmelidir.
K ‹ Tgerektiren
A P
‹lk yard›m
en çok görülen kazalar maddeyi yutma, göze temas ve
yo¤un deri temas›d›r. Çal›flanlar bu konularda temel e¤itim alm›fl olmal›d›r. Yutmaya (genellikle formalin), daha çok laboratuar d›fl› personelde rastlan›r. Bu durumL E V yard›m
‹ Z Y O N istenmelidir. Yard›m gelinceye kadar hastaya çok miktarda
da hemenT Eacil
su verilmelidir. Yutma sonras›nda, bazen etkilenen kifli kusturulmaz (kusmu¤un
solunum yollar›na ulaflmas› ile daha çok zarar oluflur); ancak bazen yutulan madS‹ZDE ki kiflinin kusturulmas› tercih edilir.
de o kadar‹SIRA
zehirlidir
NTERNET
Gözlük tak›lmazsa gözlere kimyasal s›çramas› s›k görülür. Yo¤un mineral asitleri d›fl›nda,
D Üformalin
fi Ü N E L ‹ M de dahil histopatolojide kullan›lan kimyasallar, zaman›nda ve
uygun müdahale yap›l›rsa çok önemli zarar oluflturmaz. Laboratuarda gözlerin y›kanmas› için k›sa sürede ulafl›labilir uzakl›kta uygun aletler ve/veya buna uygun
S O R U
yap›lm›fl lavabo
bulunmal›d›r. Su s›cakl›¤› 15°C-35°C olmal›d›r.
Gözlere kimyasal
s›çrad›¤›nda önce göz kapaklar› aç›larak 15-30 dakika iyice y›D ‹ K K Amadde
T
kanmal›, daha sonra hekime baflvurulmal›d›r.
N N
SIRA S‹ZDE
Deri maruziyetinde 15-30 dakika y›kanmak gerekir, ancak çok zehirli kimyasallarda bu yeterli olmayabilir.
AMAÇLARIMIZ
Ço¤u kimyasal
s›radan dolaplarda güvenli bir flekilde depolanabilir. Ancak tehlikeli s›v›lar, fliflelerin k›r›lmas› veya devrilmesi ile ortaya ç›kabilecek durumlar› önlemek için yüksek bölgelerde saklanmamal›d›r. Tehlikeli maddeler, plastik veya plasK ‹ T A Psat›n al›nmal›d›r. Asitler, yan›c›lar, radyoaktif izotoplar, ambalajtikle kapl› fliflelerde
s›z kaplardaki zararl› kimyasallar için özel depolama koflullar› sa¤lanmal›d›r. ‹zopentan ve dietil eter gibi yan›c› s›v›lar, yüksek derecede uçucu olmalar› ve düflük tutuflT E L Enedeniyle
V ‹ Z Y O N yanma ve patlama riski tafl›r. Bu kimyasallar bir arada tutulma noktalar›
mamal›, kullan›lacak miktarda sat›n al›nmal›, geriye kalanlar saklanmamal›d›r.
Kimyasallar›n dökülmelerine haz›rl›k laboratuar düzenlemesi ile bafllar. Amaç,
zararl› maddelerin d›fl ortama ulaflmas›n› engellemektir. Birkaç litre alkolün sa¤l›k
‹NTERNET
üzerindeki etkisi azd›r; ayn› miktardaki formalin ise yaflam› tehdit edici olabilir.
Dökülen madde azsa (mg, ml) zemin, eller korunarak bir bez veya sünger ile silinmeli; bunlar özel bir poflete konularak genel çöpe de¤il ayr› bir yere at›lmal›d›r.
Dökülen madde fazla veya tehlikeli ise personel o ortam› hemen terk etmelidir.
Ortamda etkilenen varsa ilk yard›m uygulanmal›d›r.
Laboratuarda dökülen kimyasallar›n etkisini azaltan koruyucu ve temizleyici
malzeme bulunmal›d›r. Bunlar, dökülen toz ise içine süpürülece¤i bir kutu, f›rça,
sünger, havlu; biyozararl›lar için sodyum hipoklorit gibi bir a¤art›c›, asitler için
sodyum bikarbonat, alkaliler için sirke (%5’lik asetik asit) ve formalini nötralize
eden ürünler olabilir. Patoloji laboratuar› çal›flanlar› için zararl›larla karfl›laflma üç
ana yolla olur. ‹lki hava ile soluma, ikincisi sa¤lam olmayan deri üzerinden temas
ve son olarak müköz membranlara (örne¤in göz, a¤›z, burun) bulaflmad›r.
9
1. Ünite - Veteriner Patoloji ve Laboratuar›
Hayvandan al›nan taze örneklerin her zaman enfeksiyöz olabilece¤ine dikkat
edilmelidir. Biyolojik risk taze doku ve vücut s›v›lar›ndad›r. Patolojide biyozararl›lar aç›s›ndan en büyük risk makroskopi ifllemlerindedir. Do¤ru tespit, enfeksiyöz
ajanlar›n ço¤unu etkisiz hale getirdi¤inden tespit edilen örneklerde risk önemli
oranda azal›r; ancak doku ifllemenin ilk aflamalar›nda biyozararl›lar bulunabilir. Alkolün doku içine tamamen girmesi (tam penetrasyonu), prionlar hariç tüm enfeksiyöz ajanlar› öldürdü¤ünden doku ifllemenin sonunda mikroskobik risk kalmad›¤› için örnek rahatl›kla özel önlem al›nmadan ifllenebilir. Deli dana hastal›¤› gibi
hastal›klar›n etkeni olan prionlar normal buhar sterilizasyonunda etkisiz hale gelmez. fiüpheli materyal 48 saat formalinde bekletildikten sonra bir saat yo¤un formik asitte tutulur, daha sonra 48 saat daha formalin ile muamele edilirse bulaflma
riski ortadan kalkar.
Dondurularak ifllem uygulanan doku örnekleri taze oldu¤undan önemli derecede enfeksiyon bulaflma riski vard›r. Kesit alma s›ras›nda küçük parçac›klar›n tozlaflarak havaya kar›flmas› çal›flan›n solunum yollar›n› tehdit edebilir. O nedenle
maske kullan›lmal›d›r.
At›k zararl› s›v›lar›n ortamdan uzaklaflt›r›lmas› birbirinden ayr› flekilde yap›lmal›d›r. Bu tip at›klar do¤aya zarar vermemeli ve ifllem görmeksizin çevreye b›rak›lmamal›d›r. Örne¤in ksilolün biyobozunumu çok yavaflt›r, bir at›k merkezinde
birkaç gün bekletilip daha sonra uzaklaflt›r›lmal›d›r. Formalinin biyobozunumu ise
çok h›zl›d›r (hemen tüm canl›larda formaldehit dehidrojenaz enzimi bulunur), dolay›s›yla at›k sistemine toksik yo¤unlu¤un alt›nda olacak flekilde verilmesi yeterli
olur; formalin a¤art›c›lar veya amonyak ile kar›flt›rarak zehirli etkileri yok edilemez. Ekzotermik reaksiyona yol açar. Suda çözünmeyen çözücüler lavabolardan at›lmamal›d›r. Zararl› at›klar özel bir sistemle yeniden kazan›lmal› veya yak›larak yok edilmeli ya da uygun koflullarda saklan›lmal›d›r. Biyozararl› at›klar (enfeksiyöz etkenler), kimyasal at›klardan ve genel at›klardan ayr›lmal› ve kendileri için
tasarlanm›fl yakma f›r›nlar›nda yok edilmelidir.
Laboratuarda kullan›lan aletlerin elektriksel ve mekanik riskleri aletlerin do¤ru
kurulumu, dikkat ve personel e¤itimi ile en aza indirilebilir. Elektrik kaça¤› genellikle toprak hatt› iyi ba¤lanmam›fl aletlerden kaynaklan›r. Aletlerde mümkünse
uzatma kablosu kullan›lmamal›d›r. Elektrikli aletlerin ayr›ca yan›c› buharlar› ateflleme riski vard›r. Bütün anahtarlar k›v›lc›m oluflturabilir. Buzdolaplar›na, yüksek deSIRA S‹ZDE
recede yan›c› olan eter ve izopentan gibi kimyasallar konmamal›d›r.
Yan›c›lar› ›s›tmak için mikrodalga f›r›nlar, yan›c› çözücülerin bulundu¤u alanlarda alev ç›karan
aletler (örne¤in, Bunzen oca¤›) kullan›lmamal›d›r. Is›tma ve sterilizasyon
D Ü fi Ü N E L ‹ M için elektrikli aletler bunlardan daha güvenlidir.
Mikrotom b›çaklar›, enfeksiyon bulaflmas› aç›s›ndan risklidir, at›lacak olanlar›
S O R U
özel kutularda biriktirilmelidir.
Prionlar: Sinir hücrelerinde
normalde bulunan
proteinlerin de¤iflmesiyle
oluflan, kendilerini
ço¤altabilen ve bulafl›c›
hastal›k yapan proteinlerdir.
Biyobozunum: Maddelerin
do¤al ortamda kimyasal
olarak y›k›m›d›r.
Ekzotermik reaksiyon:
D›flar› ›s› yayan kimyasal
tepkimelere denir.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
Mikrotom ve kriostatlar›n temizlenmesinden önce b›çaklar ç›kar›lmal›d›r.
D‹KKAT
Patoloji laboratuar›nda korunmada kullan›lanlar nelerdir?
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D‹KKAT
N N
2
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
D Ü fi Ü N E L ‹ M
K S‹ OT RAU P
K S ‹ O TR AU P
D‹KKAT
TELEV‹ZYON
D‹KKAT
TELEV‹ZYON
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
10
Temel Veteriner Patoloji
Patolojide Kullan›lan Bafll›ca Kimyasal Maddelerin Zararlar› ve Korunma
Asetik Asit; solunum yollar›, fliddetli deri ve göz irritasyonu yapar; ço¤u metalde
korozyon (afl›nma) oluflturur ve parlay›c›d›r (tutuflma noktas› 43,3°C). Çeker ocak,
kumafl olmayan önlük, gözlük, nitril eldiven kullan›lmal›, lateks eldiven kullan›lmamal›d›r. Yo¤un asetik asit, kromik asit, nitrik asit ve sodyum/potasyum hidroksit ile kar›flt›r›lmamal›d›r. Aseton; oldukça yan›c› (tutuflma noktas› -15.5°C) ve uçucudur. Buharlar› uzaktaki bir ateflleme noktas›ndan bile yang›na yol açabilir. Yüksek yo¤unlukta narkotik etki yapabilir. Deri temas›, kurumaya ve dermatitise (deri yang›s›) neden olabilir, eller neopren eldivenle korunmal›d›r. Yutulmas› orta derecede zehirlenme oluflturur. Alifatik Hidrokarbon Çözücüler; düflük derecede zehirli petrol türevi (örne¤in parafinler) maddelerdir. Parlay›c› (40°C) ve yan›c›d›r
(tutuflma noktas› 23.3°C). Deri temas›n› azaltmak için neopren veya nitril eldivenler kullan›labilir. Amonyum Hidroksit; deri, göz ve solunum yollar›nda a¤›r irritand›r. Kauçuk veya nitril eldiven kullan›lmal›d›r. Asitlerden uzakta depolanmal›d›r.
Formalin ile kar›flt›r›lmamal›d›r (›s› ve zehirli gaz oluflturur). Ortalama 500 ml’den
fazla dökülürse odan›n boflalt›lmas› gerekebilir. Anilin; mümkünse hiç kullan›lmamas› gerekir. Deride orta, gözde a¤›r irritasyon; deride duyarl›l›k ve zehirlenme
oluflturur; karsinojendir. Boyalar; toz halindeki tüm boyalar dikkatli kullan›lmal›d›r. S›v› halindekiler ise deri korundu¤u ve yutulmad›¤› sürece çok az risk tafl›r.
Benzidin temelli boyalar karsinojen kabul edildi¤inden kullan›m›nda ve at›lmas›nda özenli olunmal›d›r. Diaminobenzidin (DAB); insanda karsinojendir. Normal
kullan›mda çözeltileri düflük risk tafl›r. Asitli potasyum permanganat ile etkisiz hale getirildikten sonra at›lmal›d›r. Dimetilformamid (DMF); göz, burun ve deride irritasyon yapar. Bulant› yapabilir. Üreme sistemi için zehirli olabilir. Parlay›c› bir s›v›d›r (tutuflma noktas› 57.7°C). Çeker ocak ve sentetik kauçuk eldiven ile kullan›lmal›d›r. Etanol (etil alkol); gözde ve deride irritasyon yapar. Laboratuar koflullar›nda zehir özellikleri genellikle ortaya ç›kmaz. Sadece sentetik kauçuk veya nitril eldiven kullan›lmal›d›r. Yan›c›d›r. Eter (dietil eter); buhar› afl›r› al›n›rsa uyum bozuklu¤u, bilinç kayb› ve ölüme neden olabilir. Solunum ve deri emilim sonras›nda
merkezi sinir sisteminde hedef organ etkileri oluflturur. Yan›c›d›r ve patlay›c› peroksitler oluflturabilir. Afl›r› derecede uçucudur, kontrolü zordur. Buzdolab›nda
saklanmaz. Mümkünse hiç kullan›lmamal›d›r. Etidium Bromid; yutulmas›, solunumu ve deri emilimi zararl› olabilir. Göz, deri ve üst solunum yollar›nda irritasyon
yapar. Sürekli karfl›laflma, genetik yap›y› etkileyebilir. Eldiven ve çeker ocak kullan›lmal›d›r. Etilen Glikol Eterleri (etilen glikol monometil veya monometil eter); yutulmas›, solunumu ve deri emilimi toksiktir. Üreme sistemi, idrar yollar› ve kanda
hedef organ etkileri oluflturur. Yan›c›d›rlar (tutuflma noktas› 43.3°C-48.8°C). Yerine
propilen bazl› glikol eterler kullan›labilir. Formalin ve Paraformalin; göz ve deride fliddetli irritasyon yapar. Deri ve solunum yollar› temas› afl›r› duyarl›laflmaya neden olur (çal›flanlar›n ço¤u için en ciddi etkilerdir). Yutulmas› ve solunmas› zehirli etkiler oluflturur. Solunum sisteminde hedef organ etkileri vard›r. Karsinojendir.
Metallerin ço¤unda korozyon oluflturur. Çal›flanlar›n düzenli aral›klarla izlenmesi
önerilir. Mikroskopi çal›flmalar› s›ras›nda laboratuar iyi havaland›r›l›yorsa en büyük
risk, deri temas›d›r. Lateks eldiven koruyucu de¤ildir. Nitril eldivenler daha iyi olmakla birlikte uzun süreli kullan›mda bunlar da güvenli say›lmaz. Fenol; yutulmas›, solunmas› ve deri emilimi zehirlidir. Deriden kolayl›kla emilir, kalp h›z›nda art›fla, titremelere ve ölüme yol açabilir. Göz ve deride yan›k; idrar yollar›, sindirim
ve sinir sisteminde hedef organ etkileri oluflturur. Parlay›c›d›r (tutuflma noktas›
1. Ünite - Veteriner Patoloji ve Laboratuar›
77.7°C). Çok dikkatli olunmal›d›r. Sadece sentetik kauçuk eldiven ve çeker ocak
ile kullan›lmal›d›r. Formik Asit; Göz ve deride hafif irritasyon yapar. Metallerde korozyon oluflturur. Çeker ocak kullan›lmal›d›r. Deri, göz ve solunum sistemi korunmal›d›r. Lateks hariç tüm eldivenler kullan›labilir. Glutaraldehid; göz ve deride
fliddetli irritasyon yapar. Yutulmas› toksik etki yapar. Sentetik kauçuk ve neopren
eldiven ile kullan›l›r. Glioksal; gözde ve deride irritasyon yapar. Nitril eldiven ve
gözlük kullan›lmal›d›r. Formalinin yerine kullan›labilecek iyi bir alternatiftir. Gümüfl Çözeltileri; deri ve göz için irritand›r. Yutulmas› fliddetli mide ve ba¤›rsak rahats›zl›klar›na yol açar. Taze iken riski azd›r, eskimifl çözeltiler patlay›c› olabilir.
Önemli bir çevresel zararl›d›r. Bu nedenle lavaboya at›larak normal at›k sistemine
verilmemelidir. Hidroklorik Asit; göz, deri ve solunum yollar›nda fliddetli irritasyon, metallerde korozyon oluflturur. Buhar oluflturmas› nedeni ile yo¤un asitler daha tehlikelidir. Çeker ocak, gözlük ve eldiven (sentetik kauçuk d›fl›nda) kullan›lmal›d›r. Hidrojen Peroksit; %5’ten düflük çözeltiler zarars›zd›r. Yo¤un çözeltileri
çok zararl›d›r ve mümkünse kullan›lmamal›d›r. Hidrokinon; dermatitis ve kornea
ülserine yol açabilir. Yutulmas› ve solunmas› toksiktir. Bafl a¤r›s› ve kusma ile bafllay›p ölüme yol açabilen (ölümcül doz 2 gr) etkiler oluflturabilir. ‹drar› yeflile veya
kahverengine boyar. Lateks hariç tüm eldivenler kullan›labilir. Sodyum hidroksit
ile kar›flt›r›lmamal›d›r. ‹odin; göz, deri ve solunum yollar›nda fliddetli irritasyon;
deride duyarl›laflma yapar. Nitril eldiven ve çeker ocak kullan›lmal›d›r. ‹zopentan;
buhar› ile afl›r› karfl›laflma, solunum yollar› irritasyonuna, hafif depresyona ve kalp
ritmi bozuklu¤una neden olabilir. Yan›c› (tutuflma noktas› -56.6°C) ve uçucudur.
Buzdolab›nda saklanmamal› ve eller so¤uk yan›¤›ndan korunmal›d›r. Kloroform;
yutulmas› ve solunmas› zehirlidir. Buhar›n›n afl›r› solunmas› dikkat bozuklu¤u, bilinç kayb› ve ölüme neden olabilir. Karaci¤er, üreme sistemi, merkezi sinir sistemi,
kan ve sindirim sistemi üzerinde hedef organ etkileri vard›r. Karsinojeniktir. Histopatolojideki en tehlikeli kimyasallardan biridir. Kromik Asit (krom trioksit); oldukça zehirlidir. Deride korozif, böbrekte hedef organ etkiler oluflturur; karsinojeniktir. Güçlü bir oksitleyicidir. Deri temas›ndan kaç›n›lmal›d›r. Nitril, lateks ve neopren eldiven uygun de¤ildir. Çevre için de zehirli oldu¤undan normal at›k sistemine at›lmamal›d›r. Kullan›lmamas› da önerilir. Ksilol; deri ve göz için irritand›r. Yutulmas›, solunmas› ve deri temas› zehirli olabilir. Solunum ve merkezi sinir sisteminde hedef organ etkileri (bellek ve uyum bozuklu¤u, mizaç de¤ifliklikleri ve kal›c› sinir hasar›) oluflturur. Yan›c›d›r (tutuflma noktas› 44°C), hiçbir eldiven tipi yeterli korumay› sa¤lamaz. Merkürik (c›va) Klorid; göz ve deride fliddetli irritasyon
yapar. Sindirim ve üreme sisteminde, idrar yollar›nda hedef organ etkileri oluflturur. Çevreye zararl›d›r. Metallerde korozyon oluflturur. Zenker gibi tespit solüsyonlar› kullan›ld›¤›nda doku ifllemindeki tüm solüsyonlara c›va bulafl›r. Bunlar›n hiçbiri normal at›k sistemine verilmemelidir. Bu tespit solüsyonlar›n›n yerine çinkoformalin veya glioksal solüsyonlar› önerilmektedir. Merkürik (c›va) Oksit; güçlü bir
oksitleyicidir. Merkürik klorid’e bak›n›z. Metanol; göz ve deride hafif irritasyon yapar. Yutulmas› ve solunmas› toksiktir. Üreme, solunum, sindirim ve sinir sistemlerinde (körlük, ölüm) hedef organ etkileri oluflturur. Yan›c› (tutuflma noktas› 12.2°C)
ve oldukça uçucudur. Sentetik kauçuk eldiven kullan›lmal›d›r. Nitrik Asit; deride,
mukozalarda ve metallerde korozyon yapar. Yutulmas› üreme sisteminde hedef
organ etkileri oluflturur. Yo¤un asidi çok zararl›d›r. Neopren eldiven kullan›lmal›d›r. Önlük ve gözlük tak›lmal›d›r. Nitrojen (s›v› azot); fazla solunmas› bafl dönmesi, bilinç kayb› ve solunum durmas› sonu ölüme yol açabilir. So¤uk yan›klar›ndan
korunmal›d›r. Osmium Tetroksit (osmik asit); buharlar› çok tehlikelidir ve hiçbir fle-
11
12
Temel Veteriner Patoloji
Mutasyon: Genetik olarak
flekillenen kal›c› de¤iflime
denir.
SIRA S‹ZDE
3
kilde temas edilmemelidir. Göz ve mukozalarda korozyon yapar. Solunmas› zehirlidir; üreme sistemi, duyusal sistem ve solunum sisteminde hedef organ etkileri
oluflturur. Kutular aç›k havada aç›lmamal›, flifleler suyun alt›nda k›r›lmal›d›r. Oksalik Asit; korozif bir kat› maddedir. Deri, göz ve mukozalarda a¤›r yan›klar; böbrek,
kalp ve dolafl›m sisteminde hedef organ etkileri yapar. Metallerin ço¤unda korozyon oluflturur. Histopatolojide kullan›lan miktarlar›nda risk çok azd›r. Pikrik Asit;
deri emilimi zehirlidir. Pikrik asit içeren solüsyonlar metal borulardan geçerken
patlay›c› pikratlar oluflturabilece¤inden normal at›k sistemine verilmemelidir. Kullan›lmamas› önerilir. Potasyum Dikromat; kromik asit’e bak›n›z. Potasyum Ferrisiyanid ve Potasyum Ferrosiyanid; histopatolojide kullan›lan miktarlar›nda insan ve
çevre için riski çok azd›r. Potasyum Permanganat; deri ve gözde irritasyon oluflturur. Yutulmas› a¤›r sindirim sistemi sorunlar› oluflturur. Güçlü bir oksidand›r;
sentetik kauçuk eldiven kullan›lmal›d›r. Propidium ‹yodid; mutasyon oluflturabilir, irritand›r ve karsinojen oldu¤u flüphesi vard›r. Lateks eldiven kullan›lmamal›d›r.
Propilen Glikol Eterler; etilen bazl› glikol eterlerin yerine kullan›lan daha az toksik
maddelerdir. Selloidin (stabiliza nitroselüloz); sa¤l›¤a zarar› yoktur, ancak kat› bir
madde olarak afl›r› yan›c›d›r. Sodyum Azid; çok zehirlidir. Yutulmas› veya deri yoluyla emilimi ölüme yol açabilir. Asitler ile kar›flt›r›ld›¤›nda son derece zehirli bir
gaza dönüflür. Ancak biyokimyasal solüsyonlarda koruyucu olarak kullan›ld›¤›ndan yutma ve deri emilimi d›fl›nda çal›flanlar için büyük bir risk oluflturmaz. Metaller ile patlay›c› bileflikler oluflturur. Normal at›k sistemine verilmemelidir. Sodyum
Bisülfit; deri, göz ve mukozalar için irritand›r. Güçlü bir indirgeyici etken oldu¤undan oksidan etkenlerden uzak tutulmal›d›r. Seyreltilmifl solüsyonlar›nda neredeyse
hiç risk bulunmaz. Sodyum Hipoklorit (s›v›, klorlu a¤art›c›); göz için irritand›r. ‹yice seyreltilmezse yutulmas› zehirli olabilir. Güçlü bir oksidand›r ve metallerin ço¤unda korozyon oluflturur. Tüm eldiven tipleri yeterli korumay› sa¤lar. Bu a¤art›c›
formaldehit, amioetilkarbazol (AEC) ve diaminobenzidin (DAB) ile kar›flt›r›lmamal›d›r. Sodyum ‹odat; laboratuarda kullan›lan miktar› çok az risk tafl›r. Harris hematoksilen’de merkürik oksit’in yerine kullan›labilir. Sodyum Metabisülfit; sodyum bisülfit’e bak›n›z. Sodyum Tiyosülfat; histopatolojide normal kullan›m halinde sa¤l›k
üzerinde riski düflüktür. Sülfürik Asit; göz, deri ve solunum sistemi için son derece irritand›r; oluflturdu¤u buharlar nedeniyle yo¤un formu özellikle tehlikelidir.
Solunum ve üreme sistemleri üzerinde hedef organ etkileri oluflturur. Metallerin
ço¤unda korozyon yapar. Çeker ocak, önlük, gözlük ve eldiven (sentetik kauçuk
d›fl›nda) kullan›lmal›d›r. Toluol; Ksilol’e bak›n›z. Trikloroetan; deri ve göz için irritand›r. Mide-ba¤›rsak ve merkezi sinir sisteminde hedef organ etkileri oluflturur.
Yan›c› de¤ildir. Hiçbir eldiven tipi yeterli korumay› sa¤lamaz. Kullan›lmas› önerilmez. Uranil Nitrat; dokular›n ve metallerin ço¤unda korozyon oluflturur. Oldukça
zehirlidir; karaci¤er, idrar yollar›, dolafl›m ve solunum sistemlerinde hedef organ
etkileri oluflturur. Solunmas› radyasyon hasar›na neden olur. Birçok madde radyoaktivitesini engelledi¤inden solüsyonlar›n›n kullan›m› s›ras›nda risk düflüktür.
Lateks d›fl›nda her eldiven tipi yeterli korumay› sa¤lar, ancak ciddi bir çevresel
toksindir.
HistopatolojiSIRA
laboratuar›nda
kullan›lan ve karsinojenik etki oluflturma potansiyeli buluS‹ZDE
nan zararl› maddeler nelerdir?
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
1. Ünite - Veteriner Patoloji ve Laboratuar›
13
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
N
A M A Ç
3
Veteriner patoloji’yi tan›mlamak.
Patoloji hastal›k (pathos) bilimi (logos) demektir.
Hücre, doku ve organlardaki yap›sal ve fonksiyonel de¤ifliklikleri çeflitli yöntemler ile inceler
ve hastal›¤› tan›mlar.
N
A M A Ç
4
Hastal›klar›n geliflme sürecinde veteriner patoloji’nin kulland›¤› yöntemi tan›mlamak.
Hastal›¤›n geliflme sürecinin ö¤eleri hastal›¤›n
nedeni (etiyoloji), geliflmesindeki mekanizmalar
(patogenez), hücre ve dokularda oluflan yap›sal
de¤ifliklikler (morfolojik de¤ifliklik) ve bu de¤iflikliklerin ifllevsel sonuçlar›d›r (klinik önem).
Veteriner patoloji’nin bölümlerini aç›klamak.
Patoloji, hastal›k etkenlerine karfl› hücre ve dokular›n temel tepkileri üzerinde duran genel patoloji ve belli organ ve organ sistemlerinin hastal›klar›n› inceleyen özel patoloji olarak ikiye ayr›l›r. Veteriner patoloji, anatomik patoloji, histopatoloji, sitopatoloji, cerrahi patoloji, adli patoloji,
klinik patoloji, t›bbi patoloji, fitopatoloji ve moleküler patoloji dallar› da vard›r.
N
A M A Ç
5
Patoloji laboratuarlar›nda çal›flanlar›n karfl›laflt›¤› kimyasal, fiziksel ve biyolojik zararl›lar› tan›mlayabilecek ve korunma yöntemleri hakk›nda yorum yapmak.
Patoloji laboratuar›na özgü zararl›lar›n bilinmesi
ve tan›mlanmas› önemlidir. Her laboratuarda zararl›lar›n de¤erlendirildi¤i ve kiflisel hijyen kurallar›n› içeren bir “uyulmas› gereken kurallar” olmal›d›r. Personele güvenlik e¤itimi verilmelidir.
Zararl›lar biyozararl›lar, irritanlar, afl›nd›r›c› (koroziv) kimyasallar, duyarl›laflt›r›c›lar, karsinojenler, zehirli maddeler, hedef organ etkileri olan
kimyasallar, parlay›c›lar, yan›c›lar, patlay›c› kimyasallar ve yak›c› (oksitleyici) maddeler olarak
s›n›fland›r›labilir. Bunlara karfl› korunma yöntemlerinin ve al›nacak önlemlerin bilinmesi gerekir. Zehirli maddelerin kullan›m› en aza indirilirse zararl› at›k miktar› da azalacakt›r. Karfl›laflmalar›n tehlikeli etkileri birikerek ortaya ç›kar.
Patoloji laboratuarlar›nda kullan›lan baz› kimyasal maddelerin özelliklerini de¤erlendirmek.
Anilin, benzidin temelli boyalar, eter, fenol, kloroform, kromik asit, merkürik klorid, merkürik
oksit, osmium tetroksit, pikrik asit, potasyum dikromat, sodyum azid, toluen, uranil nitrat mümkünse kullan›lmamas› veya kullan›lmas› ileri derecede dikkatli olunmas›n› gerektiren kimyasallard›r.
14
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi hastal›¤›n geliflme sürecinin
ö¤elerinden biri de¤ildir?
a. Etiyoloji
b. Patogenez
c. Yap›sal de¤ifliklikler ve klinik önem
d. Hastal›¤›n nedeni
e. Sa¤kal›m
6. Afla¤›dakilerden hangisi histopatolojide kullan›m
için önerilen en iyi kiflisel koruyuculardan biridir?
a. Nitril eldiven
b. Lateks eldiven
c. Lastik eldiven
d. Cerrahi maske
e. Kumafl önlük
2. Doku ve vücut s›v›lar›ndan elde edilen hücreleri inceleyen disiplin afla¤›dakilerden hangisidir?
a. Fitopatoloji
b. Cerrahi patoloji
c. Adli patoloji
d. Sitopatoloji
e. Histopatoloji
7. Afla¤›dakilerden hangisi histopatolojik faaliyetler
içinde biyozararl›lar aç›s›ndan en büyük riski tafl›r?
a. Kimyasallarla karfl›laflma
b. Makroskopi ifllemleri
c. Doku ifllenmesi
d. Tespit
e. Solüsyon haz›rlama
3. Afla¤›dakilerden hangisi bir patoloji laboratuar› yönetiminde en önemli ön kofluldur?
a. Kiflisel koruyucu ekipmanlar›n de¤erlendirilmesi
b. Kullan›m alan› olmayan zararl›lar›n ortamdan
uzaklaflt›r›lmas›
c. Laboratuardaki uygulamalar›n kontrolü, yanl›fl
uygulamalar›n düzeltilmesi
d. Laboratuardaki zararl›lar›n tan›mlanmas›
e. Yang›n önleme araçlar›n›n kontrolü
8. Afla¤›dakilerden hangisi laboratuarda kullan›ld›¤›nda ileri derecede dikkat gerektiren kimyasallardan biri
de¤ildir?
a. Osmium tetroksit
b. Kloroform
c. Fenol
d. Pikrik asit
e. Glioksal
4. Dokuya temas ettikleri yerlerde geri dönüfllü yang›sal etki oluflturan kimyasallar için afla¤›dakileren hangisi do¤rudur?
a. ‹rritanlar
b. Biyozararl›lar
c. Afl›nd›r›c›lar
d. Karsinojenlar
e. Duyarl›laflt›r›c›lar
5. Etkileri hemen ortaya ç›kmayan, ancak birikici ve
geri dönüflsüz oldu¤undan özellikle tehlikeli olan maddeler afla¤›dakilerden hangisidir?
a. Yan›c›lar
b. Parlay›c›lar
c. Biyozararl›lar
d. Hedef organ etkili kimyasallar
e. Oksitleyici maddeler
9. Afla¤›dakilerden hangisi patolojide yayg›n olarak
kullan›lan diaminobenzidinin (DAB) zehirli etkisini ortadan kald›rmada kullan›labilir?
a. Pikrik asit
b. Sodyum azid
c. Potasyum permanganat
d. Sodyum hipoklorit
e. Sodyum iodat
10. Afla¤›dakilerden hangisinde korunmada çeker ocak,
önlük, gözlük ve eldivenin hepsi birden kullan›lmal›d›r?
a. Boyalar
b. Asitler
c. Alkoller
d. Formalin
e. C›val› kimyasallar
1. Ünite - Veteriner Patoloji ve Laboratuar›
15
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
1. e
Slauson, D.O. and Cooper, B.J. (2001). Mechanism of
Disease, A Textbook of Comparative General
Pathology, Third Ed., Mosby Inc., St. Louis,
Missouri.
Yenerman, M. (1994). Genel Patoloji, Cilt 1, 3. Bask›,
Nobel T›p Kitapevleri, ‹stanbul.
Thomson, R.G. (1984). General Veterinary
Pathology, Second Ed., W.B.Saunders Company,
Philadelphia.
Luna, L.G. (1968). Manual of Histologic Staining
Methods of the Armed Forses Institute of
Pathology, Third Ed., McGraw-Hill Book Company,
Newyork.
2. d
3. e
4. a
5. d
6. a
7. b
8. e
9. c
10. b
Ayr›nt›l› bilgi için “Veteriner Patolojiye Girifl ”
konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Veteriner Patolojinin”
bölümleri ” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Patoloji Laboratuar› ve
Güvenlik ” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Biyozararl›lar ve Zararl›
Kimyasal Maddeler ” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Biyozararl›lar ve Zararl›
Kimyasal Maddeler ” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Patoloji Laboratuarlar›nda
korunma ” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Patoloji Laboratuarlar›nda
Dikkat Edilecek Noktalar ” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Patolojide Kullan›lan Bafll›ca
Kimyasal Maddelerin Zararlar› ve Korunma ”
konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Patolojide Kullan›lan Bafll›ca
Kimyasal Maddelerin Zararlar› ve Korunma ”
konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Patolojide Kullan›lan Bafll›ca
Kimyasal Maddelerin Zararlar› ve Korunma ”
konusuna bak›n›z
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Histopatoloji’de hastal›kl› dokular, sitopatoloji’de doku
ve vücut s›v›lar›ndan elde edilen hücreler mikroskobik
yöntemler ile incelenir. Moleküler patoloji ise doku, organ ve vücut s›v›lar›ndaki düzeni inceleyerek hastal›¤›n
tan›s›na odaklan›r.
S›ra Sizde 2
Önlük, koruma gözlü¤ü, maske, eldiven, çözücülere
dayan›kl› giysi ve ayakuçlar› kapal› ayakkab› patoloji
laboratuar›nda kullan›lan koruyucu ekipmanlard›r.
S›ra Sizde 3
Anilin, bazik fuksin, Kongo k›rm›z›s›, diaminobenzidin,
dioksan, formaldehit ve paraformaldehit, kloroform,
kromik asit, nikel klorid, potasyum dikromat ve propidium iyodid karsinojenik etki oluflturma potansiyeli tafl›yan maddelerdir.
2
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Veteriner patoloji laboratuar›na gönderilen doku örneklerini tan›yabilecek ve nekropsi esnas›nda hangi laboratuarlar için nas›l örnek al›naca¤›n› söyleyebilecek,
Gönderilen materyallerin makroskobik de¤erlendirmesinde otolizi tan›mlayabilecek,
Gerek ›fl›k mikroskobik ve gerekse elektron mikroskobik tespit yöntemlerini
aç›klayabilecek,
Dekalsifikasyonun ne oldu¤u nas›l ve hangi durumlarda yap›laca¤›n›
aç›klayabilecek,
Doku ifllenmesinin niçin ve hangi aflamalardan geçerek yap›ld›¤›n› ve bu
amaçla kullan›lan doku iflleme aletini tan›mlayabilecek,
Doku örneklerinin niçin parafine gömüldü¤ünü ve bu amaçla kullan›lan aletlerin çal›flma prensiplerini söyleyebilecek,
Doku örneklerinden kesit almada kullan›lan alet olan mikrotom hakk›nda bilgi sahibi olacak ve bu ifllem s›ras›nda oluflabilecek hatalar› de¤erlendirebilecek,
Dondurma kesitlerinin kriostat adl› aletle al›nd›¤›n› ö¤renecek ve hangi durumlarda bu aletle kesit al›nmas› gerekti¤ini aç›klayabilecek bilgi ve beceriler
kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
Laboratuarlar ‹çin Örnek Alma
Makroskopi ve Otoliz
Tespit ve Solüsyonlar›,
Dekalsifikasyon
•
•
•
•
Doku ‹fllenmesi Süreci
Gömme Materyaline Bloklama
Mikrotomla Kesit Alma
Dondurma Kesiti Alma
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
Örnek Alma ve
Mikroskobik
‹nceleme Süreci
•
•
•
•
ÖRNEK ALMA
TESP‹T
DOKU ‹fiLENMES‹
BLOKLAMA, KES‹T ALMA
Örnek Alma ve Mikroskobik
‹nceleme Süreci
G‹R‹fi
Organizmadan al›nan organ ve doku örneklerinin mikroskopta incelenecek hale
gelinceye kadar geçen ifllemlerin tümü “histolojik teknikler” olarak tan›mlanmaktad›r. Histolojik teknikler de kendi içerisinde örnek alma ve makroskobik de¤erlendirme, tespit, y›kama, dehidrasyon, saydamlaflt›rma, emdirme, gömme-bloklama, kesit alma ve boyama gibi alt k›s›mlara ayr›l›r. ‹flte organ ve doku örnekleri yap›lan bir seri ifllemin sonunda mikroskopta incelenebilir hale gelmektedir. Di¤er
taraftan histolojik incelemeler canl› ve cans›z hastal›kl› veya normal dokular ile
hastal›kl› veya normal vücut s›v› (genital s›v›, gözyafl›, tükürük) ve içerikleri (d›flk›), doku kültürü gibi organik materyaller ya da toprak, tafl gibi inorganik birçok
materyal üzerinde yap›lmaktad›r.
Canl› Örnek ‹ncelemeleri
Canl› dokular çabuk bozulduklar› için k›sa sürede incelenmelidir. Canl› inceleme
ya do¤rudan faz kontrast mikroskop ya da vital veya supravital boyalar kullanarak
›fl›k mikroskop ile yap›l›r. Canl› inceleme yöntemlerinde çini mürekkebi, tripan
mavisi gibi vital özel boyalar kullan›l›r. Buna karfl›n supravital boyama organizmadan ç›kar›lan ya da doku kültürü gibi ço¤alt›lan hücrelerin bulundu¤u ortama boya maddesinin verilmesiyle olur. Nötral k›rm›z›, krezil viyolet gibi boyalar bu
amaçla kullan›l›r.
Cans›z Örnek ‹ncelemeleri
Cans›z doku, s›v› ve içeriklerin incelenmesi fiziksel (kaynatma, kurutma, dondurma) ve kimyasal (alkol, civa, formalin) olarak tespit edilmifl ve boyanm›fl doku kesitleri üzerinde ya da d›flk› gibi boyanmam›fl preparatlarda direkt olarak ›fl›k mikroskopla yap›lmaktad›r. Di¤er taraftan usulüne uygun flekilde al›nan sivrisinek, kene, böcek gibi canl›lar da tür tayini ve de¤iflik amaçlarla stereo-mikroskopla direkt
olarak incelenir. Ultrastrukturel düzeyde incelemeler farkl› ifllemlerden geçirilerek
elektron mikroskopla yap›lmaktad›r.
ÖRNEK ALMA VE MAKROSKOB‹K DE⁄ERLEND‹RME
Ölen hayvanlardan nekropsi s›ras›nda, canl› hayvanlardan farkl› biyopsi yöntemleriyle (delme, ince i¤ne; endoskopik) veya operasyon s›ras›nda al›nan organ ve doku
örneklerinin al›nmas›nda özellikle dikkat edilmesi gereken nokta otolizi önlemektir.
Nekropsi: Hayvanlar›n
neden öldü¤ünü ortaya
koymak ya da deneysel
amaçla öldürülen
hayvanlardaki bulgular›
saptamak amac›yla ölüm
sonras› yap›lan incelemeye
denir. Grekçe necro= ölü,
lefl; opsie=görme
sözcüklerinden köken
almaktad›r.
18
Temel Veteriner Patoloji
Otoliz
‹skemi: Kan dolafl›m›n›n
durmas› sonu kan ak›m›n›n
olmamas› durumuna denir.
SIRA S‹ZDE
1
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Lezyon: Dokunun s›n›rl›
patolojik ve/veya travmatik
olarak bütünlü¤ünün ve
S O R U bozulmas›na
fonksiyonunun
denir.
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Ölümden sonra doku ve hücrelerin enzimatik olarak y›k›ma u¤ray›p kendi kendini eritip sindirmesine otoliz denir. Otolitik de¤ifliklikler iskemiye ba¤l› de¤ifliklikler olarak bafllar ve hipoksik temele dayan›r. ‹skemi sonunda hücrelerdeki lizozomlar parçalan›r. Lizozozomal hidrolitik enzimler hücrede serbest hale geçer. Bu
enzimler hücrelerdeki yüksek moleküllü organik bileflikleri parçalayarak basit
kimyasal bileflenlere ay›rmas› sonu hücreler erir. Sonuç olarak önce mikroskobik
daha makroskobik düzeyde otolitik de¤iflikler flekillenir. Otoliz kural olarak bakteri enzimlerinin neden oldu¤u kokuflma (putrefaksiyon) ile birlikte ortaya ç›kar
Ancak baz› durumlarda kokuflma olmadan da otoliz flekillenir. Buna en iyi örnek
koyunlar›n Clostridium perfringes tip D enfeksiyonunda böbreklerin yumuflamas›
ve jöle k›vam› almas›d›r. Enzimatik etkinlik bak›m›ndan zengin olan doku ve organlarda otoliz erken geliflir. Karaci¤er, dalak, böbrek, kalp ve beyin gibi paranflimal organlar otolizin ilk flekillendi¤i organlard›r. Bunu akci¤erler izler. Kemik, deri ve di¤er mezenflimal dokularda ise yavafl flekillenir. Otoliz ve kokuflma; so¤uk
ortamda geç s›cak ortamda ise birkaç saat içinde h›zla oluflur. Koyunlarda yapa¤›,
domuzlarda ise derialti ya¤ tabakas› ›s› izolasyonu sa¤lad›¤›ndan otoliz k›sa sürede flekillenir. Otolitik dokular genellikle solgun ve beyaz›ms› renkte görülürler, k›vamlar› yumuflak ve gevrektir. Otolitik doku kandan zengin ise koyu-siyah bir
renk al›r. Otolizde yemek borusu ve ön mide mukozalar› yerinden kalkar. Lenf dü¤ümlerindeki lenfoid folliküller ve ba¤›rsaklardaki Peyer plaklar› kalbur görünümü
(status kribrozus) al›r. Otoliz ilerledikçe ba¤›rsaklar kolayca y›rt›l›r içerik bulamaç
k›vam›n› al›r. Karaci¤er ve böbrek gibi organlar parmakla bas›ld›¤›nda parçalan›r.
S‹ZDEorgan ve dokular›n görünümleri hakk›nda bilgi veriniz ?
Otoliz nedir.SIRA
Otolitik
Örnek Alma
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Nekropside makroskobik olarak lezyonlu organ ve dokulardan al›nan örnekler
flüphelenilen hastal›k veya hastal›klara göre de¤iflir. E¤er salg›n bir hastal›k söz koS O R Usistematik olarak tüm organ ve dokulardan laboratuar incelemenusu ise uzman,
leri için örnek toplamal›d›r. Farkl› laboratuar incelemeleri için al›nacak örnekler de
farkl› saklama
yöntemlerine göre al›narak ilgili laboratuara gönderilmelidir.
D‹KKAT
Mikrobiyolojik ‹ncelemeler: Bu amaçla al›nan örnekler steril ve olabildi¤ince
y›prat›lmadan taze bir flekilde plastik kutu veya naylon torba içerisine so¤uk zinSIRA S‹ZDE
cirde laboratuara
ulaflt›r›lmal›d›r. Kuru buz kullan›fll› olmas›na karfl›n bir tak›m sak›ncalar içerir. Bunlar; 1. Baz› mikroorganizmalar özellikle baz› viruslar kuru buzdan a盤a AMAÇLARIMIZ
ç›kan CO2 buharlar› sonu k›smen ya da tamamen yok olur. Bu nedenle
al›nan örnekler hava geçirmeyen bir kab içerisine konulmal›d›r. 2. Ulafl›mda oluflabilecek gecikme kuru buz kitlesinin tamamen buharlaflmas›na neden olur. Bu da
kutu içindeki
yükseltir. Bu nedenle ayr› bir kutuya yerlefltirilen örnekleK ‹ ›s›y›
T A h›zla
P
rin etraf›na gazete ka¤›d› ve talafl konularak hava geçirebilecek flekilde kutuya yerlefltirilmelidir. Kuru buz bulunamad›¤› durumlarda ayn› flekilde hava geçirmeyen
kaba al›nan
T E Lörnekler,
E V ‹ Z Y O N içerisinde buz bulunan bir termosun ortas›na yerlefltirilerek
gerekli önlemler al›nm›fl bir flekilde konulmal›d›r. Al›nacak örneklerin kullan›laca¤› kaplar›n steril, vida kapakl› ve plastik olmas› tercih edilmelidir. Parazitolojik ‹ncelemeler: Paraziter hastal›klar›n kesin tan›s› için bunlar›n parazitolog taraf›ndan
‹ N Tgereklidir.
ERNET
belirlenmesi
Uygun koflullarda bu belirleme taze olarak toplanm›fl parazitler üzerinde yap›lmal›d›r. D›fl parazitler kadavra so¤umaya bafllay›nca hayvan-
N N
19
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
dan ayr›l›r. Bu nedenle bu parazitlerin olgun, larva veya yumurtalar› hayvan›n ölümünden önce veya hemen sonra aran›p toplanmal›d›r. Özellikle derinin kepekli
veya kal›nlaflm›fl bölgelerinden kaz›nt› al›nmal›d›r. Buralardan al›nan örnekler olabildi¤ince çabuk incelenmelidir. E¤er yap›lam›yorsa % 5 formalin veya 70 derecelik etil alkolde tespit edilerek korunmal›d›r. ‹ç parazitlerin baz›lar› ç›plak gözle
güçlükle seçilebildiklerinden organlar›n incelenmesinde dikkatli olunmal›d›r. Ço¤unlukla sindirim kanal›nda, akci¤erlerde, hava ve yemek borular›nda, karaci¤erde, böbrekte, kalpte, kaslarda ve kanda rastlan›rlar. Özellikle hayvanlarda rastlanan kan protozoonlar› için mutlak surette kan frotisi yap›lmal›d›r. D›flk› örnekleri
olanakl› ise hemen incelenmelidir. E¤er laboratuara gönderilecekse so¤uk zincirde veya %10’luk s›cak formalin solusyonunda tespit edilmelidir. Kimyasal ve Toksikolojik ‹ncelemeler: Zehirlenmelerin hangi kimyasala ait oldu¤unun saptanmas›
gerekir. Bu amaçla al›nacak örnekler flüphelenilen zehire göre olmal›d›r. Genellikle karaci¤er, böbrek, mide ve ba¤›rsak içerikleri büyük hacimlerde laboratuara
gönderilir. Bazen kan ve idrar örnekleri de gerekebilir. Al›nan örnekler hiçbir koruma ifllemi uygulanmadan temiz ve akmayan kavanozlara konulmal›d›r. Örnekler
antiseptiklerle temas etmemeli ve kimyasal koruyucular kullan›lmamal›d›r. So¤uk
zincirde k›sa sürede laboratuara ulaflt›r›lmal›d›r. Histopatolojik ‹ncelemeler: Nekropsi sonras›nda histopatolojik incelemeler için al›nacak organ ve doku örnekleri
flüphelenilen hastal›¤a göre de¤iflmektedir. E¤er belirli flüphelenilen hastal›k bulunmuyorsa lezyonlu olanlardan veya sistematik olarak tüm organ ve dokulardan
örnek al›n›r. Örnek almada kullan›lan b›çak, bisturi ve makas gibi kesici aletler
keskin olmal›d›r. Organ ve dokular üzerine uygulanacak kesikler bask› uygulanmadan süratli ve düzgün olmal›d›r. Bloklar halinde kesilen dokular›n otolizden
belli ölçüde korunabilmesi için 0.5 cm den fazla kal›nl›kta olmamas›na dikkat edilmelidir. Yeterli genifllik ve uzunlukta kesilen dokular›n kesit yüzleri birbirine paralel olmal›d›r. Doku bloklar› ç›plak gözle görülebilen patolojik ve bunlara komflu
olan normal doku k›s›mlar›n› içermelidir. Sitopatolojik ‹ncelemeler: Erken tan› ve
etkin sa¤alt›m için vücut s›v›lar›ndan (kan, vagina, mukus, idrar, tükürük) palpe
edilebilir kitlelerden ince i¤ne aspirasyonu ile örnekler al›n›r. Bu örneklerden amaca uygun olarak lam üzerine direkt ya da indirekt yayma tekni¤i kullan›larak (fiekil
2.1) preparat haz›rlan›r. Kuduz hastal›¤›n›n h›zl› tan›s›nda hayvan türüne ba¤l› olarak ilgili dokulardan (geviflgetirenlerden beyin kökü ve beyincik; etçillerde beyin
kökü ve ammon boynuzu) al›nan taze doku örnekleri lama bas›nçla dokundurularak (tufle preparat) örnek al›n›r. Elektron Mikroskobik ‹ncelemeler: Deneysel çal›flmalarda elektron mikroskobik düzeydeki de¤ifliklikleri veya saha çal›flmalar›nda
etkenleri (bakteri virus, protozoon) saptamak için doku örnekleri al›n›r. Bu amaçla al›nan örnekler 0.5-1mm3 gibi küçük boyutlarda olmal›d›r Etkenleri direkt olarak gözlemek için örneklerden haz›rlanan süspansiyonlardan veya doku kültürleri karbon kapl› gridlere do¤rudan de¤dirilerek al›n›r.
SIRA
S‹ZDE
Histopatolojik incelemeler için örnek al›rken hangi noktalara dikkat
edilmelidir
?
Palpasyon: Dokunma
duyusundan yararlan›larak
elle yap›lan muayeneye
denir.
Süspansiyon: ‹çerisinde
dokuya ait parçac›klar›n
bulundu¤u s›v›ya denir.
Grid: Elektron mikroskobik
incelemelerde histolojik
incelemelerdeki lam›n
karfl›l›¤›d›r.
2
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
N N
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
20
Temel Veteriner Patoloji
fiekil 2.1
A-Direkt yayma; örnek lam›n uç k›sm›na do¤ru konur ve lamelle (içinde materyal olabilece¤inden) hafif bir
bas›nç uygulanarak lama do¤rudan yay›l›r. B-‹ndirekt yayma; örnek yine lam›n uç k›sm›na konur. Örnek
s›v› lamelin arkada kalacak flekilde lamele de¤dirilir ve lamel sabit bir h›zla nazikçe öne dogru ittirilerek
örnek yay›l›r.
Makroskobik De¤erlendirme
Trimleme: Mikroskobik
kesitler için organ ve
dokular› keserek küçültme
ifllemine denir.
Nekropsi sonras› veya farkl› kliniklerden biyopsi materyali olarak gönderilen organ ve doku örneklerinin makroskobik olarak ç›plak gözle de¤erlendirilmesi ve
mikroskobik inceleme için alanlar belirlenmesi makroskobi odas› olarak tan›mlanan ayd›nl›k ve iyi havaland›r›lm›fl bir odada yap›l›r. Trimleme bu odan›n içerisinde bulunan makroskobi kabininde (Resim 2.1) yap›l›r. Bu kabinde ek bir ayd›nlatma ve havaland›rman›n yan› s›ra trimleme alan›, lezyonlar›n veya tümöral kitlenin boyutlar›n› ölçmek için sabit bir metal cetvel, örneklerin konuldu¤u raflar, formalin tank›, çeflitli boyutlarda kesici aletler, küçük lezyonlar› de¤erlendirmek için
büyüteç, doku kasetleri, etiket kutular› ile s›cak-so¤uk su musluklar› ve evyesinde
kemik de ö¤ütebilen bir ö¤ütücü vard›r. Makroskobi odas›nda ayr›ca buzdolab›,
foto¤raf çekim düzene¤i, tart›, di¤er tespit solüsyonlar› bulunur. Trimleme ifllemi
yap›ld›ktan sonra organ ve doku örnekleri kapsad›klar› hacimle uyumlu olarak
plastik kasete konularak tespit solüsyonuna at›l›r (Resim 2.2). E¤er al›nan doku örnekleri çok kanamal› ise birkaç saat tespit solüsyonuda kald›ktan sonra tespit solüsyonu de¤ifltirilir. ‹yi bir tespit için doku kal›nl›¤› 3-5 mm’yi geçmemelidir. Ancak baz› özel boyamalar için (spiroketler=leptospirozis) kesitler çok daha ince
al›nmal›d›r. Al›nan doku örne¤i içerisinde kireçlenmifl veya kemiksel yap›lar bulunuyorsa dekalsifikasyon ifllemi uygulanmal›d›r.
21
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
Resim 2.1
Makroskobi kabini
Resim 2.2
Uygun boyutta
trimlenen doku
örne¤i kasete konur
ve tespit
solüsyonuna at›l›r.
TESP‹T (F‹KZASYON)
Histopatolojik de¤erlendirme de yan›lg›lara düflmemek için dikkatli ve iyi bir tespit iflleminin yap›lmas› gerekir. Fikzasyon ifllemi fiziksel ve kimyasal yollarla yap›labilir. Kaynatma ile yap›lan tespitin hücresel yap›lar üzerine y›k›c› etkisi olmas›ndan dolay› günümüzde pek kullan›lmamaktad›r. Veteriner patolojide zorunlu hallerde kuduz gibi zoonoz hastal›klar›n h›zl› tan›s›nda bu tip tespitten yararlan›lmaktad›r. Kurutma ile tespit, kan ve kemik ili¤i yaymalar›nda kullan›l›r. Dondurma
ile tespit, çözünür maddelerin (lipid, enzim) kayb›n›, hücresel yap›lar›n yer de¤ifltirmesini, kimyasal de¤ifliklikleri, protein y›k›mlanmas›n› en aza indirir. Di¤er taraftan dondurma ile tespit, hücresel yap›lar›n histolojik de¤erlendirmesi çok düzgün
olmamakla birlikte h›zl› tan›da kullan›l›r. Kimyasal tespit ise en çok kullan›lan yöntemdir. Bu yöntemle al›nan örnekler do¤rudan tespit solüsyonuna at›l›r ya da hayvan anestezi alt›nda iken organ› besleyen atardamar y›kan›r ve bas›nçla verilerek
yap›l›r. Kimyasal tespit solüsyonlar›; 1.Aldehitler (formaldehit, glutaraldehit, glioksal) 2.Okside Ediciler (osmium tetroksit, potasyum permanganat, potasyum dikro-
Zoonoz hastal›klar:
Hayvanlardan insanlara
geçen hastal›klar›n tümüne
verilen genel add›r.
22
Temel Veteriner Patoloji
mat) 3.Protein Y›k›mlayanlar ve P›ht›laflt›ranlar (asetik asit, metil alkol, etil alkol)
4.Di¤er Çapraz Ba¤ Oluflturanlar (karbodiimidler) 5.Di¤er (civa klorid, pikrik asit,
aldehit içermeyenler) olmak üzere s›n›fland›r›l›rlar.
Histopatolojide tespit özel bir öneme sahiptir. Ancak hemen eklemek gerekir
ki, baflar›l› bir tespit iflleminden sonra bunu izleyen aflamalarda ayn› özen gösterilmezse iyi bir sonuca ulafl›lamaz. Tespitte uygun koflullar çeflitli faktörlere ba¤l›d›r.
Bunlar;
Tespit Solüsyonunun Amaca Göre Seçimi
Bütün dokular ya da hücreler için ideal bir tespit solüsyonu hemen hemen yoktur.
Söz gelimi sinir dokusu için nötral buffer formalin idealdir, ancak karbonhidrat ve
proteinleri göstermek için ise etil alkol seçilmelidir. Doku ve hücrelerin canl› hayattaki yap›lar›na en uygun flekilde tespit birinci derecede osmium tetroksit ikinci
derecede de ise formalinle oldu¤unu unutmamak gerekir. Bu iki tespit solüsyonunun proteinlerin yap›s›n› bozmadan çok az bir çökelmeye neden olmas› iyi bir koruyucu nitelik tafl›d›¤›n›n göstergesidir.
Tespit Solüsyonunun Miktar›
Tespit solüsyonu ile bu solüsyon içerisine konulacak doku örne¤inin oran›
önemlidir. Bir tespit solüsyonuna gere¤inden fazla örnek konursa solüsyon içerisindeki kimyasallar yetersiz kal›r ve uygun bir tespit oluflmaz. Bunun için 1:50
-1:100 oran› bildirilmektedir, ancak 1:15-1:25 oran› ile de uygun sonuç al›nabilece¤ini belirtmek gerekir. Buna uymayan osmium tetroksitin %1-2’lik solüsyonu
için oran 1:5’dir.
Tespit Solüsyonunun pH’s›
Genellikle hücre çekirdek ve sitoplazmas› birbirine z›t pH de¤erlerinde iyi sonuç
verir. pH asit oldu¤unda çekirdek sitoplazmaya göre, alkali oldu¤unda ise sitoplazma çekirde¤e göre daha iyi korunur.
Tespit Süresi
Doku örneklerinin tespit solüsyonu içerisinde bulundurulma süresini etkileyen çeflitli faktörler vard›r. Bunlar 1. Örne¤in Büyüklü¤ü: Uygun büyüklükte al›nan örnekler her taraftan tespit solüsyonuyla karfl› karfl›ya oldu¤undan tespit solüsyonu
doku örne¤inin en derin k›s›mlar›na bile otoliz flekillenmeden ulaflabilir. 2. Tespit
Solüsyonunun Derine ‹nme (difüzyon) Gücü: Tespit solüsyonlar›n›n difüzyon gücü çeflitlidir. Osmik ve pikrik asitler çok yavafl yay›lma gösterir. Buna karfl›n trikloroasetik asit, formalin ve asetik asit ise oldukça h›zl› bir biçimde derinli¤ine etkilidir. Örne¤in karaci¤er örneklerinde % 1’lik osmium tetroksit 4 saat içinde 0.5-1
mm derinli¤e etkilerken % 10’luk formalin solüsyonu ayn› sürede 4-5 mm derinli¤e ulafl›r. Tespit solüsyonunun difüzyon gücü sadece solüsyona de¤il tespit edilen
organ ve doku örne¤inin yap›sal ve fonksiyonel özelli¤ine de ba¤l›d›r. Örne¤in
ba¤dokusal membranlar tespit solüsyonunun etkisinin derinlere yay›lmas›n› engeller. 3. Ortam›n Is›s›: Ortam ›s›s› düflük oldu¤unda tespit gecikir. Bu gecikme düflük ›s›da difüzyon gücünün zay›flamas›na ba¤l›d›r. Histokimyasal amaçl› çal›flmalarda 0-4°C derece seçilirken bunun d›fl›nda genellikle oda ›s›s›nda (20°C) çal›flmak çok daha yayg›n bir uygulamad›r. 4. Amaç: Sürenin belirlenmesinde amaç
önemlidir. H›zl› tan› için örne¤i asetonda olabildi¤ince k›sa süre tutmak söz konusu iken örne¤in sinir dokunun nötral buffer formalinde daha uzun süre tutmak
23
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
çok daha iyi sonuç verir. 5. Doku Örne¤inin Yap›s›: Embriyonal dokular ve yumuflak dokular daha k›sa sürede tespit edilirken sert dokular ya da organ kapsülleri
daha uzun bir süre gerektirir. Tespit süresi uzad›¤›nda ise doku örnekleri parçalan›r ve kötü boyan›r. Doku örneklerinin uzun süre saklanmalar› için formalin en uygun tespit solüsyonudur.
Tespit Uygulama Teknikleri
Tespit iflleminde immersiyon (dald›rma) ve perfüzyon (bas›nçla uygulama) olmak üzere iki yol kullan›l›r. ‹mmersiyon (dald›rma): Genifl a¤›zl› ve a¤z› iyi kapanan kaplar içerisinde tespitin yap›lmas›d›r. Tespit edilecek organ ve doku örneklerinin bütün yüzeylerinin solüsyonla do¤rudan temas›n›n olmas› gerekir. Bu
amaçla tespit kab›n›n zeminine filtre ka¤›d›, pamuk veya cam yünü konur. Beyin gibi yumuflak dokular›n tespitinde ise organ›n kaba as›larak zemine dokunmamas›n› ve her yüzünün tespit solüsyonuna temas›n›n sa¤lanmas› gerekir (fiekil
2.2). Ayr›ca tespit süresince kaplar›n ara ara çalkalanmas› veya kar›flt›r›lmas› uygun olur. Perfüzyon (bas›nç uygulama): Deneysel çal›flmalarda anestezi alt›nda
hayvan›n kan› boflalt›larak hangi organdan örnek al›nacak ise o organ›n atardamar sisteminden vücut ›s›s›nda düflük bas›nç alt›nda izotonik solüsyon verilerek
damar sistemi y›kan›r. Daha sonra tespit solüsyonu ayn› yolla verilirek organ ç›kar›l›r ve tespit solüsyonuna al›n›r.
Tespit nedir ve otoliz ile aralar›ndaki iliflkiyi aç›klay›n›z ?
SIRA S‹ZDE
3
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Ü fi Ü N E L ‹ M
fiekil D2.2
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
En Çok Kullan›lan Tespit Solüsyonlar›
SIRA S‹ZDE
Tespit edilecek
organ ve doku
S O R U
örneklerinin bütün
yüzeylerinin
solüsyonla D ‹ K K A T
do¤rudan temas›n›
sa¤lamak için
özellikle tüm
beyin
SIRA
S‹ZDE
kap içerisinde
as›l›r.
N N
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
Histolojik teknikler içerisinde en genifl yeri tespit aflamas› tutar. Bu amaçla kullan›lan maddeler çok çeflitlidir. Bunlar aseton, etil alkol, asetik asit gibi ya tek
bafllar›na veya bir kaç› bir arada olmak üzere haz›rlanan tespit solüsyonlar›n›n
içine girer. Aseton: H›zl› tan› amac›yla kullan›l›r. Suyu çekerek hücreyi büzer.
Daha çok di¤er tespit solüsyonlar›n›n bileflimine kat›l›r. Etil Alkol: Etkisini aseton
gibi hücredeki suyu çekerek yapar. Proteinlerin yap›s›n› bozmaz. Özellikle kar-
24
Temel Veteriner Patoloji
bonhidratlar için çok uygundur. Lipidler üzerine eritici etkisi vard›r. Saf olarak
kullan›ld›¤›nda örnekler en fazla 5 mm kal›nl›¤›nda olmal›d›r. Asetik Asit: Ender
kullan›l›r ve iyi sonuç vermez. Di¤er tespit solüsyonlar›yla birlikte kullan›l›r. Formalin: Tek bafl›na kullan›labildi¤i gibi di¤er tespit solüsyonlar›n›n içine kat›l›r.
Bir k›s›m stok formalin (%37-40) 9 k›s›m su ile kar›flt›r›l›r. Genel amaçlar için en
bilinen tespit solüsyonudur. Tespit süresi oda s›cakl›¤›nda örne¤in yap› ve boyutuna de¤iflmekle birlikte 24 saattir.
Birkaç Kimyasal ‹çeren ve Çok Kullan›lan Tespit Solüsyonlar›
Nötral Buffer Formalin (% 37-40 formaldehit 100 ml + distile su 900 ml +sodyum
dihidrojen fosfat monohidrat 4 gr + disodyum hidrojen fosfat anhidroz 6.5 gr);
özellikle sinir sistemi dokular›n›n tespitinde kullan›l›r. ‹deal ve en çok kullan›lan
bir tespit solüsyonudur. Carnoy’un Tespit Solüsyonu ( Saf etil alkol 60 ml + kloroform 30 ml + glasial asetik asit 10 ml); Dokulardaki glikojeni saptamak için tercih
edilir. Tespit süresi 3-6 saattir. Bouin’in Tespit Solüsyonu (pikrik asitin suda doymufl solüsyonu 75 ml + % 40 formaldehit 25 ml + glasial asetik asit 5ml); kullanmadan hemen önce haz›rlan›lmal›d›r. Tespit süresi 1-3 gündür. Y›kama do¤rudan
% 95’lik alkolle yap›l›r. Zenker’in Tespit Solüsyonu (distile su 100 ml + potasyum
dikromat 2.5 gr + civa klorür 4-5 gr +glasial asetik asit 5 ml sodyum sülfat 1 gr);
tespit süresi 4-24 saattir ve kontrollü yap›lmal›d›r. 8-10 saatten fazla tespit hücre çekirde¤i boyanmas›n› azalt›r. Mükemmel bir genel tespit solüsyonudur. K›smen h›zl› doku derinliklerine ulafl›r. Tespit sonras› gece boyunca y›kanmal›d›r.
Tespit Hatalar› (artefakt)
Formalin, Bouin, Zenker gibi tespit solüsyonlar›n›n içinde bulunan kimyasala özgü pigment birikimleri, bunlarla tespit edilmifl doku örneklerinde görülebilir. Tespit ifllemi hücreleri yaflamdaki flekil ve kimyasal yap›lar›na yak›n olarak korumak
olmas›na karfl›n tespit solüsyonunun bizzat kendisi hata oluflturabilir. Bu genellikle patoloji laboratuarlar›nda s›k kullan›lan formalin solüsyonunda uzun süre tespit
edilen özellikle kandan zengin doku örneklerinin histolojilerinde gözlenir ve patolojik flekillenen pigmentlerden ay›rd edilmelidir. Bu amaçla formalin pigmentini
uzaklaflt›rmak için en etkili yol boyanmam›fl doku kesitlerinin alkolle doyurulmufl
pikrik asit uygulamas›yla formalin pigmentini uzaklaflt›rmakt›r.
Sitopatolojide Tespit
Haz›rlanan yayma ve tufle preparatlarda tespit ›slak ya da kuru olabilir. Islak tespit
için haz›rlanan preparat, ço¤unlukla % 96’l›k etil alkolde 10 dakika b›rak›larak yap›l›r. Bu tür tespitte antijenik yap›lar iyi korunur. Ayr›ca metanol ve aseton da tespitte kullan›labilir. Kuru tespitte haz›rlanan preparat havada b›rak›l›r ya da elle sallayarak veya fön makinas› kullanarak s›cak hava ile tespit h›zland›r›l›r. Kuru tespitte dikkat edilmesi gereken nokta haz›rlanan preparat›n her taraf›n›n ayn› kal›nl›kta olmas›d›r. E¤er ayn› kal›nl›kta olmazsa kal›n taraf kolay kurumayacak, kolay kuruyan ince tarafta ise yap›larda artefaktlar oluflacakt›r.
Elektron Mikroskopide Tespit
Tespit s›v›s› olarak birinci tespitte en çok stok solüsyonundan haz›rlanm›fl % 2.5
‘luk buffer glutaraldehit (% 25 glutaraldehit stok solüsyon 10 ml + 0.1 mol/L kakodilat buffer pH: 7.4) ikinci tespitte ise sulu % 2’lik osmium tetroksit (osmium tetroksit 1.0 gr + distile/deiyonize su 50 ml) kullan›l›r. Elektron mikroskopta iyi bir
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
tespit için parçan›n boyu, solüsyonlar›n yo¤unlu¤u, pH ve ›s›s› ile tamponun uygunlu¤u önemlidir. Bu amaçla al›nacak doku örneklerinde otolizden kaç›nmak
için deneysel çal›flmalarda mümkünse perfüzyondan hemen sonra al›nmas› ve düz
bir camda tespit solüsyonunun içerisinde trimlemesi yap›lmal›d›r. Tespit s›v›lar›nda pH’n›n nötr (7.2-7.4) olmas› ve doku örneklerinin buzdolab› s›cakl›¤›nda (4°C)
b›rak›lmas› önerilir. Ayr›ca parafinde bloklanm›fl materyallerden de geri dönüfl yap›larak elektron mikroskop için kesit al›nabilir.
Dekalsifikasyon (kalsiyumsuzlaflt›rma)
Tespit için al›nan örneklerin ço¤u yumuflak k›vaml› olduklar›ndan yukar›da aç›klanan tespit solüsyonlar› kullan›lmaktad›r. Baz› nekropsi ve tümör materyallerinde
(özellikle köpek meme tümörleri) veya k›k›rdak ve kemik gibi sert dokular›n tespit ifllemi farkl› teknik uygulamalar› gerektirir. ‹lk olarak bu sert dokular içerisinde
bulunan kalsiyumun uzaklaflt›r›larak dokunun yumuflat›lmas› gerekir. Bu iflleme
ise dekalsifikasyon (kalsiyum uzaklaflt›rma, kalsiyumsuzlaflt›rma) denir. Bu amaçla
kullan›lan kimyasal dekalsifikasyon solüsyonlar› etkilerini iki yolla yaparlar. ‹lki
çözülebilir kalsiyum tuzlar› oluflturan asitlerle di¤eri ise özellikle kalsiyum ve ma¤nezyum iyonlar›n› ba¤layan ajanlarla (etilendiamintetraasetik asit=EDTA) yap›l›r.
Asit dekalsifikasyon solüsyonlar› da güçlü inorganik (hidroklorik, nitrik) ve zay›f
organik asitler (formik, asetik ve pikrik) olarak ayr›l›r. Uygun büyüklü¤e getirilen
kemik doku laboratuardaki genel tespit solüsyonlar›nda tespit edildikten sonra
amaca yönelik olarak yukar›da belirtilen farkl› dekalsifikasyon solüsyonlar›na aktar›l›r. Dekalsifikasyon yap›lacak solüsyonun seçimi, ifllemin sonucunun h›zl› istenip istenmedi¤ine, kapsad›¤› kalsiyum düzeyine ve istenen boyanma özelli¤ine
göre yap›l›r. Hayvan türü (köpek, tavuk) ve yafl› (genç, ergin) gibi faktörler de dekalsifikasyon solüsyonunun seçiminde etkilidir. Dokular›n boyanma özellikleri
kullan›lan dekalsifikasyon solüsyonlar›n›n kapsad›klar› asite ve dekalsifikasyonun
h›zl› ya da yavafl olufluna göre de¤iflmektedir. Dekalsifikasyon esnas›nda kar›flt›r›c› kullan›lmas› kalsifikasyon süresini h›zland›rd›¤› gibi solüsyonun her yöne eflit
da¤›lmas›n› sa¤lar. E¤er yap›lam›yorsa mümkün olan k›sa sürelerde solüsyon de¤ifltirilmelidir. Dekalsifikasyonun durdurulmas› için dokunun kontrolü, esnekli¤ine bak›larak veya toplu i¤ne bat›r›larak yap›l›r. ‹¤ne zorlanmadan dokuya bat›yorsa dekalsifikasyon tamamlanm›fl demektir. fiartlar uygunsa röntgeni çekilerek kontrol yap›labilir. Dekalsifikasyon solüsyonu içerisinde dokunun fazla kalmas› boyanma özelliklerini etkiledi¤inden kontrollü flekilde yap›lan dekalsifikasyon ifllemi
h›zla sonland›r›lmal›d›r. Sonland›rma ise % 5’lik sodyum sülfatta 2-3 saat bekletilerek yap›l›r. Daha sonra dokular suda y›kanarak normal iflleme geçilir.
Güçlü ‹norganik Asitler (hidroklorik asit, nitrik asit): % 5-10’luk yo¤unlukta önerilen basit sulu solüsyonlar› kullan›l›r. H›zl› dekalsifikasyon olufltururlarsa da doku fliflkinli¤ine ve 24-48 saatten uzun süre solüsyonda kal›rlarsa dokuda ciddi y›k›ma neden
olurlar. Zay›f ve kötü histolojik boyanmaya neden olurlar. Histokimyasal ve immunolojik boyamalar için uygun de¤ildirler. Sulu nitrik asit % 5-10 (Clayden 1952); (nitrik
asit 5-10 ml + distile su=toplam› 100ml) - Perenyi’nin solüsyonu (Perenyi 1882); (%10
nitrik asit 40 ml + saf etil alkol 30ml + % 0.5 kromik asit 30 ml) en s›k kullan›lanlar›d›r.
Zay›f Organik Asitler (formik, asetik, pikrik asitler): Formik asit en s›k kullan›lan›d›r. Asetik ve pikrik asitler doku fliflmesine neden olur. H›zl› ve küçük kireçlenmeler için uygundur. Sulu formik asit (% 90 stok formik asit 5-10 ml + distile su=toplam› 100 ml) - Buffer formik asit (Evans & Krajian 1930); (% 20 sulu sodyum sitrat 65
ml + % 90 stok formik asit 35 ml) en bilinen dekalsifikasyon solüsyonlar›d›r.
25
26
Temel Veteriner Patoloji
Kalsiyum ‹yonlar›n› Ba¤layan Ajanlar (EDTA): Yavafl ifllem h›z›na sahiptir.
Zaman uygun ise mükemmel bir dekalsifikasyon solüsyonudur. Doku y›k›m› ve
boyanma üzerine olumsuz etkisi yoktur. Formalin EDTA (Hilleman & Lee 1953);
(EDTA disodyum tuzu 5.5 gr + distile su 90 ml + % 35-40 stok formaldehit 10 ml)
en bilinenidir.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
4
Dekalsifikasyon
SIRA nedir
S‹ZDE ? Dekalsifikasyon solüsyonu seçiminde göz önünde bulundurulmas› gereken noktalar nelerdir ?
Ü fi Ü N E L ‹ M
DOKU D‹fiLENMES‹
SÜREC‹
Doku ifllenmesi; makroskobik olarak saptanan lezyonlu ya da normal organ ve
S O R U mikrotomla kesilebilmesi için yap›l›r. Tespitten sonra yap›lan
doku örneklerinin
bu ifllem y›kama, dehidrasyon (suyunu giderme), saydamlaflt›rma (alkolü giderme) ve emdirme gibi k›s›mlar› kapsar. Tespitin sonunda büzülme ve daha ender
D‹KKAT
olarak da fliflme gibi hacimsel de¤ifliklikler gözlenir. Büzülmede tespit solüsyonundan çok suyunu giderme aflamas›nda kullan›lan dereceli alkoller sorumluSIRAformalin
S‹ZDE
dur. %10’luk
solüsyonu bu tür hacimsel de¤iflikliklerin az flekillendi¤i
bir tespit solüsyonudur.
N N
AMAÇLARIMIZ
Y›kama
Tespit iflleminden sonra tespit esnas›nda kullan›lan kimyasallar›n tortu ve çökeltilerini uzaklaflt›rmak
K ‹ T A P amac›yla organ ve dokular y›kan›r. Y›kama ifllemi doku türü
ve tespit solüsyonuna göre de¤iflkenlik gösterir. Örne¤in aldehitler ve okside ediciler suda, protein y›k›lmayan alkoller alkolde y›kan›rlar. Akarsuda yap›lan y›kamada inceT Ebir
L E Vlastik
‹ Z Y O Nboru y›kama kab›n›n dip k›sm›na dald›r›l›r ve dipten yukar›ya
su ak›m› sa¤lanarak en az 3-4 saat süre ile örnekler y›kan›r. Yal›n formalin ya da
osmik asit tespitinden sonra y›kama aflamas› su ile yap›l›r. Pikrik asitli tespitlerden
sonra % 70-80’lik alkol ile y›kama gerçeklefltirilir. Krom içermeyen ya da trikloroTERNET
asetik asitli‹ Ntespitlerden
sonra parçalar y›kama amac›yla % 90-96’l›k alkole konur.
Dehidrasyon (Suyu Giderme)
Y›kama iflleminden sonra doku örnekleri çok miktarda su içerir. Bu nedenle örneklerdeki suyun uzaklaflt›r›lmas› gerekir. Bu amaçla en yayg›n olarak etil alkol
kullan›l›r. Dehidrasyon için bazen alkol yerine metil alkol, aseton veya propilen
oksit kullan›l›r. Burada amaç doku içerisindeki suyun alkol veya asetonla yer de¤iflmesini sa¤lamakt›r. Daha önce de bahsedildi¤i gibi aseton ve alkolün doku ve
hücreler üzerine büzücü etkisi vard›r. Bu büzülmeyi en aza indirmek için aflamal›
olarak su giderme ifllemi dereceli alkollerle yap›l›r Uygulamaya düflük dereceli alkollerle bafllan›r. % 50, 70, 80, 96 ve saf alkol fleklinde bir s›ralama yap›l›r. Y›kama
ifllemi alkolde yap›lm›fl ise su gidermeye y›kamadaki alkol derecesinden bafllan›r.
Dehidrasyon sonunda doku ve hücrelerde hiç su kalmamas› gerekir. Dehidrasyon
süresi örne¤in büyüklü¤üne ve al›nd›¤› organa göre de¤ifliklik gösterir. Düflük dereceli alkollerde örnekler daha uzun süre b›rak›l›rlarsa da yüksek dereceli alkollerde örneklerin sertleflmemesi için göreceli daha az b›rak›lmal›d›r.
Saydamlaflt›rma (Alkolü Giderme)
Dokulardan alkolü uzaklaflt›rmak için yap›lan bu ifllemde ço¤unlukla ucuz olan
ksilol kullan›l›r. Örnekler ksilol içerisinde saydamlafl›ncaya kadar tutulur. Dokulardan alkolü uzaklaflt›ran bu maddeler ayn› zamanda dokular› saydamlaflt›r›r. Amaç
27
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
doku ve hücre içerisindeki alkolü uzaklaflt›rarak dokuyu saydamlaflt›rmak ve örneklerin içerisine parafinin girmesini olanakl› hale getirmektir. Ancak, ksilolün dokular› fazlaca sertlefltirici özelli¤i vard›r. Metilbenzoat bu aç›dan bak›ld›¤›nda çok
daha kullan›fll›d›r. Ayr›ca toluen, kloroform ve benzen de bu amaçla kullan›labilir.
Emdirme
Parlam›fl ve saydam hale gelmifl doku örneklerine parafin, plastik madde veya selloidin emdirmektir. Bunlar›n içinde en yayg›n kullan›lan› parafindir. Parafinin erime noktalar› de¤iflik ›s›lara göre üretilmifl olarak sat›lmaktad›r. Doku örnekleri parafinde belirli sürelerde tutulur. 40°C’de eriyen parafin yumuflak parafin olarak adland›r›l›r. Yumuflak parafinden sonra 58-60°C’de eriyen sert parafine örnekler konur. Parafinin dokulara daha kolay derinli¤ine girmesini ve dokularda oluflan hava kabarc›klar›n› uzaklaflt›rmak için vakumlu ortamlar›n kullan›lmas› emdirme ifllemini h›zland›r›r. Emdirme amac›yla ayr›ca, jelatin ve agar da kullan›labilir.
SIRA S‹ZDE?
Doku ifllenmesinde kaç aflama vard›r bunlar› amaçlar› ile birlikte aç›klay›n›z
Otomatik Doku ‹fllenmesi
5
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Günümüzde yar› kapal› vakumlu/vakumsuz dönerli (karosel) (Resim 2.3) veya kapal› pompal› dolap tipi olmak üzere iki tip doku iflleme aleti bulunmaktad›r. Ço¤u
S O R U iflleme kapatoloji laboratuar›nda dönerli tip kullan›lmaktad›r. Kapal› tip olanlar›n
biliyeti fazla oldu¤u için çok fazla doku ifllenen laboratuarlar taraf›ndan tercih edilirler. Doku iflleme aletinde doku örneklerinin y›kama sonras›D yap›lan
‹ K K A T dehidrasyon, saydamlaflt›rma ve emdirme ifllemleri otomatik olarak yap›lmaktad›r. Bu aletle kaplar içerisinde bulunan alkol, ksilol ve parafin serileri, ifllenen doku örnekleSIRA S‹ZDE
rinin özelli¤ine göre istenen flekilde say›lar› azalt›l›p art›r›labilece¤i gibi bulunma
süreleri de ayarlanabilir. Ayr›ca çalkalama-titreme ve ›s› gibi de¤iflkenler kullan›larak doku örneklerinin düzgün ve ideale yak›n ifllenmesi sa¤lan›r.
Dehidrasyonda
AMAÇLARIMIZ
kullan›lan dereceli alkollerin yüzdeleri dehidrasyon iflleminde önem tafl›r. Vakumlu aletlerde kullan›lan alkollerin yüzdeleri göreceli olarak de¤iflmeden kalabildikleri gibi vakum doku ve hücrelerden suyun çekilmesine de yard›mc›
VakumK ‹ T A olur.
P
suz olanlarda ise k›sa sürede alkol yüzdeleri de¤iflebilir ve dehidrasyon vakumluya oranla daha yavafl ve düzensiz olacakt›r. O nedenle dereceli alkol kaplar› s›kça
yenilenmelidirler. Alkol serilerinden geçen doku örnekleri Tsaydamlaflt›rma
için
ELEV‹ZYON
kullan›lan ksilole geçen ilk kapta alkolle kar›flaca¤›ndan benzer flekilde ilk ksilol
kab› da kontrol edilerek de¤ifltirilmelidir. Saydamlaflt›rma aflamas›ndan geçen örnekler yine benzer flekilde ilk parafin kab›nda ksilolden k›sa sürede zenginleflebi‹NTERNET
lece¤i göz önüne al›narak kontrollü bir biçimde yenilenmelidir. Tüm bu anlat›lanlardan anlafl›laca¤› üzere vakumsuz karosel tipli doku iflleme aletleri çevreyi kirletmektedirler. Her ne kadar bu aletler buharlaflan alkol, ksilol ve parafin at›klar›n›
bir hortum vas›tas›yla d›flar› verse de belli oranda laboratuar ortam›na da yaymaktad›r. Bu ve di¤er birçok nedenden patoloji laboratuarlar› çok iyi havaland›r›lmal›d›r. Do¤al olarak kapal› doku iflleme cihazlar› çevreye daha az toksik madde yaymaktad›r. Doku ifllenmesi s›ras›nda yukar›da bahsedilen nedenlerden dolay›, e¤er
dikkat edilmezse, doku iflleme aletinin alkol, ksilol ve parafin seviyeleri doku örneklerini kapatamaz. Sonuçta kab›n üst taraf›nda kalan örnekler kurur. Bunu kurtarabilmek için ifllem geriye do¤ru yap›l›r ve yumuflat›c› olarak da formol-gliserin
solüsyonu (% 37-40 formaldehit 10 ml + sodyum asetat 2 gr + çeflme suyu 90 ml =
stok solüsyon daha sonra stok solüsyon 90 ml + gliserin 10 ml) kullan›l›r.
N N
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
28
Temel Veteriner Patoloji
S O R U
S O R U
Otomatik doku
D ‹ Kiflleme
K A T aletinde alkol, ksilol ve parafin kaplar› kontrol edilerek s›kça yenilenmelidir.
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
N N
K ‹ T A P
SIRA S‹ZDE
Elektron Mikroskopide Doku ‹fllenmesi
Tespit edilen doku örnekleri tamponla y›kan›r dereceli alkollerden (% 70, 90, 95,
100 saf alkol)
geçirilerek tamamen dehidrasyonu yap›l›r, propilen oksitte saydamAMAÇLARIMIZ
laflt›r›l›r ve epon veya araldite emdirilerek kapsül fleklinde veya lastik/plastik kal›plarda bloklan›r. Daha sonra etüvde blok materyaline göre de¤iflen derecedeki
K ‹ T A P
›s›larda sertlefltirilir.
fiekil 2.3
T E Karosel
L E V ‹ Z Y Otipte
N doku
TELEV‹ZYON
iflleme aleti.
‹NTERNET
‹NTERNET
PARAF‹NE GÖMME (BLOKLAMA)
Desikatör: Nemsiz ortam
sa¤layan cam kaplara denir.
Emdirme materyalini iyice emmifl olan doku örnekleri yine ayn› materyal içerisine
gömülür. Bu amaçla özel kal›plar içerisine emdirme materyali doldurulur. S›v› durumdaki bu materyalin içine kesit yap›lacak yüzleri tabana gelecek flekilde doku
örnekleri yerlefltirilir. E¤er parafin kullan›l›yorsa ifllem çok h›zl› yap›lmal›d›r. Zira
oda ›s›s›nda parafin h›zla sertleflir. ‹fllem bitince doku bloklar› h›zla buzdolab›na
sertleflmeye b›rak›l›r. Selloidin bloklamas› farkl› bir teknikle desikatör içerisinde
yap›l›r. Plastik madde (akrilik, epoksi) kullan›l›yorsa emdirmede kullan›lan saf
plastik madde sertlefltirici kat›larak özel kal›plara doldurulur içerisine doku örnekleri gömülür ve bu halleriyle polimerizasyona b›rak›l›r. Günümüzde neredeyse
tüm patoloji laboratuarlar›nda gömme aleti (Resim 2.4) bulunmaktad›r. Bu alette
parafini s›v› halde tutan hazne, gömmenin yap›ld›¤› parafinin donmas›n› önleyen
s›cak tabla ve bloklar› sertlefltirmek için so¤uk tabladan oluflur. Parafini s›v› halde
tutan hazneden s›v› parafin kasete ak›t›l›r. Penset kullan›larak ifllenmifl doku örneklerinin gözlenmek istenen yüzeyleri zemine gelecek flekilde yerlefltirilir. Kasetin kenar›na protokol kay›t numaralar› yaz›larak so¤uk tablaya aktar›l›r. Ondan
sonra mikrotomla kesit al›n›ncaya kadar buzdolab›nda daha da sertleflmesi için
saklan›r.
29
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
fiekil 2.4
S›cak ve so¤uk
tablal› doku gömme
aleti.
KES‹T ALMA
Parafine gömülerek homojen bir biçimde sertleflmifl olan blok, mikrotom ad› verilen aletle kesilir. K›zakl› (Resim 2.5a) ve rotary (Resim 2.5b) mikrotom tipleri
en yayg›n kullan›lanlar›d›r. Bu aletlerde kullan›lan b›çaklar günümüzde belirli
süre kullan›l›p at›l›r. Farkl› organ ve doku örnekleri için farkl› materyellerden yap›lm›fl, karbonla kaplanm›fl ya da kaplanmam›fl kullan-at b›çaklar› bulunmaktad›r. Bu b›çaklar 1-2 mµ inceli¤e kadar doku kesitlerini mükemmel bir flekilde
alabilmektedir. Mikrotomlarda genellikle 5-6 mµ kal›nl›¤›nda kesit al›n›rsa da sinir sistemi organlar›ndan al›nan kesitler 8-10 mµ’dir. Mikrotomlar histolojik tekni¤in önemli bir basama¤›n› oluflturmaktad›r. Bu aletlerle ard›fl›k (seri kesit) kesitlerin düzgün al›nabilmesi doku ifllenmesinin hatas›z yap›lmas›na ba¤l›d›r. K›zakl› (kayar) mikrotomda blok tutucu sabit olup b›çak k›zak üzerinde kayarak
hareket eder. Rotary (döner) mikrotomda ise b›çak sabit olup blok afla¤› yukar›
hareket eder. Özellikle rotary mikrotomlar yar›-otomatik olabildi¤i gibi tam otomatik de olabilir. Kesit almak için parafine gömülen ve buzdolab›nda saklanan
bloklar mikrotomun tutucusuna yerlefltirilir. Mikrotom b›ça¤›n›n aç›s› ve trafl yüzeyi ayarlanarak al›nmak istenen yüzey tam olarak ortaya ç›kt›¤›nda b›ça¤›n kesit yüzü de¤ifltirilerek ve gerekti¤inde b›çak üzerindeki art›k parafin ince samur
bir f›rçayla temizlenir ve istenilen kal›nl›kta kesitler al›n›r. Baz› durumlarda ard›fl›k kesitler de al›n›r. B›çak yüzeyinde bulunan bu parafin kesitler samur f›rça veya uygun bir pensle al›narak ayarlanabilir 45-50°C s›cakl›ktaki doku banyosuna
(fiekil 2.5c) at›l›r. Doku banyosunda ›s›n›n etkisiyle yay›lan kesitler suya e¤ik olarak bat›r›lan lam üzerine al›narak s›cak bir tabla (37°C) üzerine konur. Doku
banyosunun içindeki suya albumin, jelatin veya poly-L-lysine gibi yap›flt›r›c› kimyasallar de¤iflen oranlarda kat›l›r. Bu yap›flt›r›c›lar kat›lmaz ve banyonun ›s›s›
düzgün ayarlanmazsa dokular lama s›k› yap›flamaz, parafin erir ve kesit gere¤inden fazla lama yay›l›r. Bu durum hücre yap›s›n›n histopatolojik de¤erlendirilmesinde yan›lg›lara neden olabilir. S›cak tabla üzerinden tafl›y›c› lam sepetlerine al›nan kesitler, parafinin erime ›s›s›yla ayn› olan (58-60°C) etüve kurutulmak üzere
konur. Elektron Mikroskopta Kesit Alma: Bu amaçla cam b›çaklar›n kullan›ld›¤›
ultramikrotomla 1 mµ kal›nl›¤›nda yar›-ince kesitler al›n›r. Toluidin mavisi ile di-
30
Temel Veteriner Patoloji
rekt boyanan bu kesitlerde alan belirlenir. Daha sonra amaca göre 800-1000
angström kal›nl›¤›nda al›nan kesitler uranil asetat-kurflun sitrat boyamas› yap›larak elektron mikroskopta gözlenir.
fiekil 2.5
2.5a: K›zakl›
mikrotom.
2.5b: Tam otomatik
rotary mikrotom.
2.5c: Doku
banyosu
Kesit Almada Karfl›lafl›lan Sorunlar ve Çözümleri
Parafin kesit almada s›k rastlanan baz› sorunlar ve çözüm önerileri Tablo 2.1’de
özetlenmifltir.
Tablo 2.1
Sorunlar
Çözümler
1.Kesitler katlan›yorsa
Blok kenar› b›çak ile paralel de¤ildir.
Blok kesit yüzü b›çakla paralel hale gelinceye
kadar trafllan›r
yüzünü b›ça¤› kayd›rarak de¤ifltiriniz veya
B›çak bir alanda kördür. B›ça¤›n alt k›sm›nda B›çak
b›ça¤› de¤ifltiriniz. B›çak alt›ndaki parafini f›rça
parafin toplanm›flt›r.
ile uzaklaflt›r›n›z
Bir alanda parafin fazla toplanm›flt›r.
Fazla parafini trafllayarak uzaklaflt›r›n›z.
Doku k›vam› de¤iflkenlik gösterir.
Blo¤u 90 derece çevirerek blo¤un kesit yüzünü
de¤ifltiriniz. Buzla so¤utunuz ve yeniden trafllay›p sonra kesit al›n›z
2. Al›nan kesitlerin bir ince bir kal›n olmas›
Doku veya laboratuar ortam› için parafin çok Blo¤u buzla so¤utunuz veya erime noktas› yükyumuflakt›r
sek parafine tekrar gömünüz
Blok veya bݍak iyi tespit edilmemifltir.
Blok ve b›ça¤› kontrol ederek iyice tespit ediniz
B›ça¤›n blokla olan aç›s› alçakt›r.
Aç› hafifçe art›r›l›r yani yükseltilir
Mikrotomdaki ar›zadan kaynaklanabilir.
Kontrol ediniz veya bir yetkiliye ettiriniz
3.Kesit kal›nl›¤›n›n dalgal› (ince-kal›n) olmas›
Bݍak veya blok gevflektir
Kontrol edip b›çak ve blo¤u s›k›laflt›r›n›z
B›ça¤›n blokla olan aç›s› yüksektir.
B›ça¤›n blokla aç›s› alçalt›l›r yani b›çak yat›r›l›r
Kesit için doku veya parafin serttir.
Sert dokulara uygun b›çak kullan›n›z. B›çak aç›s›n› azalt›n›z veya doku üzerine yumuflat›c› s›v›
kullan›n›z.
Dokuda kireçlenmifl alanlar vard›r.
Hücrelere su yeniden kazand›r›n›z (rehidrasyon) ve kalsiyumsuzlaflt›r›n›z (dekalsifikasyon)
veya yüzey dekalsifikasyonu uygulay›n›z
4.Kesitlerde b›çak aç›s›na ba¤l› olarak çatallanma ve çentiklenme
B›çak yüzünde bozukluk veya parafin birikmesi B›çak yüzeyinde bozukluk varsa b›ça¤› de¤ifltivard›r
riniz ama önce b›çak yüzeyini temizleyiniz
Dokuda sert parçac›klar vard›r.
Parafinde sert parçac›klar vard›r.
fiayet kalsiyum varsa dekalsifikasyon uygulay›n›z. Mineral veya di¤er tip materyaller varsa
keskin bir bisturi ile bu k›s›mlar› uzaklaflt›r›n›z
Taze filtre edilmifl parafine yeniden gömünüz
31
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
Tablo 2.1
Devam›
5. Ard›fl›k (seri) kesitler al›nam›yorsa
Kesit alma koflullar› için parafin çok serttir.
Blo¤u nefesinizle ›s›t›n›z veya daha düflük ›s›da
eriyen parafine yeniden gömünüz
B›çak kenar›nda art›klar vard›r
B›ça¤›n kesit yüzünün arkas›ndan f›rça ile temizleyiniz veya ksilolle nemlendirilmifl yumuflak
bir bezle keskin yüzeye zarar vermeden siliniz.
B›çak aç›s› çok dik veya çok alçakt›r
B›ça¤› uygun aç›ya getirerek ayarlay›n›z
6.B›çak geri dönerken parafin kesitler b›ça¤a yap›fl›yorsa
B›çak aç›s› yetersizdir yani alçakt›r
B›çak aç›s›n› yükseltiniz
B›çak kenar›nda parafin vard›r
F›rça ile veya ksilolle nemlendirilmifl yumuflak
bir bezle keskin yüzeye zarar vermeden b›ça¤›
temizleyiniz.
Blok kenar›nda kal›nt› parafin vard›r
Keskin bir b›çakla trafllayarak art›klar›
uzaklaflt›r›n›z
Mikrotomu topraklay›n›z. B›çak yak›n›na s›cak
Ard›fl›k (seri) kesitlerde durgun elektrik olufl- su getirerek buharla nemlendiriniz veya bunzen beki kullanarak b›çak etraf›ndaki havay›
mufltur
deiyonize ediniz.
7. Blok alan›n›nda bulunan dokunun tamam›n›n kesitte bulunmamas›
Doku parafinle yetersiz emdirilmifltir
Doku ifllenmesi aflamas›ndaki son parafinde
birkaç saat tutulur. fiayet hata fazlaysa doku
yeniden ifllenir
Parafin blok yerinden ayr›l›yorsa
S›cak spatula ile yeniden yap›flt›r›l›r.
8. Kesitlerde afl›r› bas›nç varsa
B›çak keskin de¤ildir.
B›ça¤›n kesit yüzeyini de¤ifltiriniz veya b›ça¤›
de¤ifltiriniz
Doku veya kesit alma koflullar› için parafin çok Blo¤u buzla so¤utunuz veya yüksek ›s›da eriyen
yumuflakt›r.
parafinle yeniden bloklay›n›z.
9. Kesitler doku banyosundaki suda yay›l›yor ve da¤›l›yorsa
Doku parafinle kötü emdirilmifltir
Doku ifllenmesi aflamas›ndaki son parafinde birkaç saat tutulur.
Doku banyosunun suyu çok s›cakt›r
Banyonun s›cakl›¤›n› uygun ›s›ya (40-45°C)
düflürünüz
10. Doku kesitleri b›çak üzerinde düzgün gelmiyor katlan›yor veya büzülüyorsa
B›çak keskin de¤ildir.
B›ça¤›n kesit yüzeyini de¤ifltiriniz veya b›ça¤›
de¤ifltiriniz
B›ça¤›n kesme aç›s› çok azd›r
B›ça¤› uygun aç›ya getirerek ayarlay›n›z
Kesitler kal›nd›r
Kesit kal›nl›¤›n› azalt›n›z veya biraz daha yüksek
›s›da eriyen parafin kullan›n›z. Kesim aflamas›nda
blo¤a üfleyiniz
DONDURMA KES‹T‹ ALMA
Cerrahi uygulamalar s›ras›nda, deneysel çal›flmalarda ötanazi uygulanmadan hemen
önce veya agoni durumundaki hayvanlardan al›nan doku örneklerinden kriostat
(Resim 2.6) ad› verilen aletle dondurma kesiti al›n›r. Bu tip kesit alma; h›zl› sonuç is-
Ötanazi: Canl›y› ac›
vermeden öldürmeye ötanazi
(euthanasie) denir. Eu= iyi;
thanaise=ölüm demektir. Bu
durumda ötanazi, kolay ve
rahat ölüm anlam›na
gelmektedir.
Agoni: Ölüm öncesi
dolafl›m›n zay›flamas› sonu
beynin kans›z kalmas›yla
flekillenen can çekiflme
haline denir.
32
Temel Veteriner Patoloji
fiekil2.6
Kriostat.
SIRA S‹ZDE
6
tenen olgularda, immunohistokimyasal (immunofloresan ve baz› immunohistokimyasal) çal›flmalarda, enzim çal›flmalar›nda ve özellikle rutin doku ifllenmesi esnas›nda
kaybolan lipid ile baz› karbonhidratlar›n saptanmas›nda kullan›l›r. Kullan›lan aletin
içi -30°C gibi çok düflük ›s›larda olup devaml› so¤uktur. Kesiti al›nacak doku örne¤i
aletin doku tafl›y›c›s› üzerine özel s›v› damlat›larak yap›flt›r›l›r ve bu amaç için ayr›lm›fl bölümde (-50-55°C) bekletilerek doku örne¤i dondurulur. Bu flekilde doku örne¤i ayn› zamanda tespit edildi¤inden ayr›ca bir histolojik iflleme gerek kalmamaktad›r. Ayn› aletin içinde bir mikrotom da vard›r ve mikrotomun kolu aletin d›fl›ndad›r.
Kesit alma ifllemi di¤er doku mikrotomlar›nda oldu¤u elle veya otomatik de olabilir.
Kesit kal›nl›¤›n› ve alet içerisindeki bölümlerin farkl› derecelerde so¤utulmas›n› sa¤layan sistemleri ve elektronik göstergeleri vard›r. Dondurularak tespit edilen örne¤in
içindeki su donacak ve örnek kesit almak için uygun sertli¤e ulaflm›fl olacakt›r. Daha
sonra tafl›y›c›yla birlikte mikrotom k›sm›na tafl›nan doku blo¤u afla¤› yukar› hareket
eden tutucuya sabitlenir. Sabit bulunan mikrotom b›ça¤› önünde, kesit yap›l›rken
k›vr›lmay› engellemek için plastik fleffaf bir plaka bulunur. Kesit b›çak ile hareketli
olan bu fleffaf plaka aras›na girer. fieffaf plaka mekanik olarak kald›r›l›r ve lam bu kesite de¤dirildi¤inde doku örne¤i lama yap›flm›fl olur. H›zl› tan› için yap›ld› ise kesitler boyan›r ve mikroskobik olarak de¤erlendirilir. Tüm bu ifllemin yap›lmas› ve de¤erlendirilmesi için geçen süre yaklafl›k 15 dakika civarindad›r. Histolojik kesitlerle
k›yaslan›ld›¤›nda dondurma kesitleri, h›zl› olmas›na karfl›n hücresel düzeyde düzgün
bir tespit sa¤lamad›¤› ve çok iyi olmayan bir boyama kalitesinden dolay› uygun de¤ildir. Ancak tümöral cerrahi materyalin iyi veya kötü huylu olmas›n›n saptanmas› ve
cerraha operasyonu nas›l yapaca¤› hakk›nda fikir vermesi aç›s›ndan önemlidir. Veteriner patolojide bir di¤er kullan›m alan› ise kuduzun h›zl› tan›s›nda olur. Beyinin ilgili bölgelerinden al›nan doku örnekleri kriostat ile kesilir. Kesitlere direkt veya indirekt immunofloresan tekni¤i uygulanarak k›sa
sürede sonuç al›n›r. Di¤er taraftan dondurma kesitleri lipidlerin
boyanmas›nda da önemli bir
avantaja sahiptir. Normal histolojik doku ifllenmesi esnas›nda doku örnekleri dereceli alkollerden
geçirilir. Bu ifllem s›ras›nda doku
örneklerinde bulunan lipidler alkolde erir ve histolojik de¤erlendirmede keskin s›n›rl› boflluklar
fleklinde görülür. Oysa dondurma kesitlerinde ya¤ dondu¤u için
rutin teknikte oldu¤u gibi eriyerek kaybolmaz ve ya¤ boyalar›yla (oil red o, black sudan) kolayca boyan›r. Enzim boyamalar›nda da dondurma kesitleri benzer
nedenlerden dolay› önemlidir.
Parafin kesiti
ile S‹ZDE
dondurma kesiti aras›ndaki temel fark nedir. Dondurma kesiti hangi duSIRA
rumlarda kullan›l›r?
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
33
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
Veteriner patoloji laboratuar›na gönderilen doku
örneklerini tan›yabilecek ve nekropsi esnas›nda
hangi laboratuarlar için nas›l örnek al›naca¤›n›
söylemek.
Ölen hayvanlardan nekropsi s›ras›nda, canl› hayvanlardan da farkl› biyopsi yöntemleriyle veya
operasyon s›ras›nda al›nan organ ve doku örneklerinin histopatolojik incelemesinin yan›lt›c› olmamas› için örneklerin hücresel yap›lar›n›n iyi korunmas› özel bir öneme sahiptir. Burada temel
nokta, al›nan doku örne¤inin histolojik yap›s›n›n
olabildi¤ince yaflamdakine yak›n bir flekilde tutmak gere¤idir. Nekropside bazen flüphelenilen
hastal›¤a göre örnekler al›n›rken özellikle salg›n
hastal›klarda farkl› dokulardan farkl› laboratuarlar
için örnek almak gerekir. Farkl› laboratuarlar için
örnek almak da kendi içerisinde özelli¤e sahiptir.
N
A M A Ç
5
N
A M A Ç
Gönderilen materyallerin makroskobik de¤erlendirmesinde otolizi tan›mlamak.
Otolizde flekillenen olay, ölümde kan ak›fl›n›n durmas› sonu doku beslenmesinin aksamas›na ba¤l›
olarak hücre içerisinde bulunan lizozomlardan sal›nan hidrolitik enzimlerin hücresel yap›y› bozmas›d›r. Otolitik dokular genellikle solgun ve beyaz›ms› renkte görülürler, k›vamlar› yumuflak ve
gevrektir. Otolitik doku kandan zengin ise koyusiyah bir renk al›r. Otolizde yemek borusu ve ön
mide mukozalar› yerinden kalkar. Lenf dü¤ümlerindeki lenfoid folliküller ve ba¤›rsaklardaki Peyer plaklar› kalbur görünümü (status kribrozus)
al›r. Otoliz ilerledikçe ba¤›rsaklar kolayca y›rt›l›r
içerik bulamaç k›vam›n› al›r. Karaci¤er ve böbrek
gibi organlar parmakla bas›ld›¤›nda parçalan›r.
Gerek ›fl›k mikroskobik ve gerekse elektron mikroskobik tespit yöntemlerini aç›klamak.
Organ ve dokular ilk olarak ç›plak gözle de¤erlendirilir ve lezyon görülenlerden al›nan doku
örnekleri tespit solüsyonuna konur. Bu aflamada fiziksel yöntemler ve kimyasal solüsyonlar
kullan›l›r. Patoloji laboratuarlar›nda al›nan örneklerin ço¤u yumuflak doku oldu¤undan s›k
kullan›lan tespit solüsyonu formalin bu amaç
için yeterlidir. Elektron mikroskop için farkl›
tespit solüsyonlar› kullan›l›r.
Dekalsifikasyonun ne oldu¤u nas›l ve hangi durumlarda yap›laca¤›n› aç›klamak
Baz› nekropsi ve tümör materyallerinde (özellikle köpek meme tümörleri) veya k›k›rdak ve kemik gibi sert dokular›n tespit ifllemi farkl› teknik
uygulamalar› gerektirir. ‹lk olarak bu sert dokular içerisinde bulunan kalsiyumun uzaklaflt›r›larak dokunun yumuflat›lmas› gerekir. Bu iflleme
6
N
A M A Ç
7
N
A M A Ç
8
ise dekalsifikasyon (kalsiyum uzaklaflt›rma, kalsiyumsuzlaflt›rma) denir.
Doku ifllenmesinin niçin ve hangi aflamalardan
geçerek yap›ld›¤›n› ve bu amaçla kullan›lan doku iflleme aletini tan›mlamak.
Tespit iflleminden sonra doku ifllenmesi sürecine
geçmeden önce dokular y›kan›r ve günümüzde
hemen her patoloji laboratuar›nda bulunan doku iflleme aletine örnekler konur. Bu alette dokular ilk olarak alkol serilerinden geçirilir ve hücreler sudan kurtar›l›r. ‹kinci aflamada ksilolle örneklerden alkol ç›kar›l›r ve dokular saydamlaflt›r›l›r. Üçüncü aflama olan emdirmede kullan›lan
parafin, doku ve hücre içine girer.
Doku örneklerinin niçin parafine gömüldü¤ünü
ve bu amaçla kullan›lan aletlerin çal›flma prensiplerini söylemek.
Doku ifllenmesi aletinden ç›kar›lan doku örnekleri kolay ve düzgün yüzeyli kesilebilmesi için
parafine gömme aleti kullan›larak bloklan›r ve
buzdolab›nda kesilinceye kadar sertlefltirilir. Parafin gömme aletinde hazne, so¤uk ve s›cak tabla gibi k›s›mlar bulunur.
Doku örneklerinden kesit almada kullan›lan alet
olan mikrotom hakk›nda bilgi sahibi olacak ve
bu ifllem s›ras›nda oluflabilecek hatalar› de¤erlendirmek.
Parafin bloklardan k›zakl› veya rotary mikrotom
kullan›larak 1-10 µm kal›nl›¤›nda al›nan kesitler
lam üzerine konur ve kurutularak boyanma ifllemine haz›r hale getirilir. Bu ifllem s›ras›nda tespite, ifllenme ve bloklamaya iliflkin oluflabilecek
hatalar kolayl›kla saptanabilir.
Dondurma kesitlerinin kriostat adl› aletle al›nd›¤›n› ö¤renecek ve hangi durumlarda bu aletle
kesit al›nmas› gerekti¤ini aç›klamak.
Dondurma kesiti ise kriostat ad› verilen aletle
yap›l›r. Al›nan taze doku örnekleri en az -50550C’de h›zla so¤utularak tespit edilir. Bu tip kesit alma h›zl› sonuç istenen olgularda, immunohistokimyasal (immunofloresans ve baz› immunohistokimyasal) çal›flmalarda, enzim çal›flmalar›nda ve özellikle rutin doku ifllenmesi esnas›nda
kaybolan lipid ile baz› karbonhidratlar›n saptanmas›nda kullan›l›r. Histolojik kesitlerle karfl›laflt›r›ld›¤›nda dondurma kesitleri h›zl› olmas›na karfl›n hücresel düzeyde iyi bir tespit sa¤lamad›¤›ndan ve çok iyi olmayan boyama kalitesinden dolay› uygun de¤ildir. Ancak özellikle tümör cerrahisinde ve veteriner laboratuarlar›nda kuduz hastal›¤›n›n h›zl› tan›s›ndaki önemi tart›fl›lmazd›r.
34
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m
1. Nekropside örnek al›rken hangi noktalara dikkat
edilmez ?
a. Örnek al›rken kullan›lan kesici aletler keskin olmas›na
b. Örneklere yap›lacak kesitler bask› uygulanmadan süratli ve düzgün olmas›na
c. Al›nan örne¤in kal›nl›¤› 0.5 cm den fazla olmas›na
d. Dokular›n kesit yüzleri birbirine paralel olmas›na.
e. Örneklerde sadece patolojik alanlar bulunmas›na
2. Patoloji laboratuar›nda en s›k kullan›lan ideal tespit
solüsyonu hangisidir ?
a. Nötral buffer formalin (%10)
b. Formalin (%37-40)
c. Bouin solüsyonu
d. Zenker solüsyonu
e. Etil alkol (etanol)
3. Doku ifllenmesi sürecinin ilk ve önemli aflamas› nedir?
a. Parafin emdirme
b. Dehidrasyon
c. Tespit
d. Saydamlaflt›rma
e. Bloklama
4. Doku örneklerinin tespit solüsyonu içerisinde bulunma süresini afla¤›dakilerden hangisi do¤rudan etkilemez?
a. Örnek büyüklü¤ü
b. Tespit solüsyonunun difüzyon gücü
c. Ortam›n ›s›s›
d. Örne¤in histolojik yap›s›
e. Tespit solüsyonunun miktar›
5. Afla¤›dakilerden hangisi deneysel çal›flmalarda en
s›k kullan›lan tespit yöntemidir?
a. Is› ile tespit
b. Kurutma ile tespit
c. Dondurma ile tespit tespit
d. Perfüzyonla formalin tespiti
e. ‹mmersiyonla formalin tespiti
6. Dekalsifikasyon solüsyonunun seçiminde afla¤›dakilerden hangisi belirleyici de¤ildir?
a. Sonucun h›zl› istenip istenmedi¤i
b. Örne¤in al›nd›¤› hayvan›n cinsiyeti
c. Örne¤in al›nd›¤› hayvan›n yafl›
d. ‹stenen boyanma özelli¤i ve histolojik yap› bütünlü¤ü
e. Örne¤in al›nd›¤› hayvan›n türü
7. Doku ifllenmesi sürecinde afla¤›dakilerden hangisi
saydamlaflt›rmada kullan›lmaz?
a. Propilen oksit
b. Ksilol
c. Toluen
d. Kloroform
e. Metilbenzoat
8. Doku ifllenmesi sürecinde afla¤›dakilerden hangisi
emdirme için uygun de¤ildir?
a. Parafin
b. Jelatin
c. Agar
d. Gliserin
e. Selloidin
9. Dondurma kesiti alma afla¤›daki hangi durumda kullan›lamaz?
a. H›zl› sonuç istendi¤inde
b. ‹mmunohistokimyasal çal›flmalarda
c. Düzgün histolojik yap› gözlenmek istendi¤inde
d. Enzim çal›flmalar›nda
e. Lipid ve karbonhidratlar›n saptanmas›nda
10.Mikroskobik inceleme sürecinde doku örne¤inin geçirdi¤i aflamalar s›ras›yla hangisidir ?
a. Örnek alma ve makroskobik de¤erlendirme, tespit, dehidrasyon, y›kama, saydamlaflt›rma, emdirme, bloklama, kesit alma
b. Örnek alma ve makroskobik de¤erlendirme, tespit, y›kama, dehidrasyon, saydamlaflt›rma, emdirme, bloklama, kesit alma
c. Örnek alma ve makroskobik de¤erlendirme, tespit, y›kama, saydamlaflt›rma, dehidrasyon, emdirme, bloklama, kesit alma
d. Örnek alma ve makroskobik de¤erlendirme, tespit, y›kama, emdirme, saydamlaflt›rma, dehidrasyon, bloklama, kesit alma
e. Örnek alma ve makroskobik de¤erlendirme, tespit, dehidrasyon, y›kama, saydamlaflt›rma, emdirme, bloklama, kesit alma
2. Ünite - Örnek Alma ve Mikroskobik ‹nceleme Süreci
35
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. e
2. a
3. c
4. e
5. d
6. b
7. a
8. d
9. c
10.b
Ayr›nt›l› bilgi için, “Örnek Alma-Histopatolojik ”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Tespit-Birkaç Kimyasal ‹çeren ve Çok Kullan›lan Tespit Solüsyonlar› ” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Doku ‹fllenmesi Süreci ” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Tespit-Tespit Süresi ” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Tespit-Tespit Uygulama Teknikleri ” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Dekalsifikasyon” konusuna
bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Saydamlaflt›rma” konusuna
bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Emdirme” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Dondurma Kesiti Alma” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için, “Mikroskobik ‹nceleme Süreci ” konusuna bak›n›z.
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Ölümden sonra doku ve hücrelerin enzimatik olarak y›k›ma u¤ray›p kendi kendini eritip sindirmesine otoliz denir.
Otolitik dokular genellikle solgun ve beyaz›ms› renkte görülürler, k›vamlar› yumuflak ve gevrektir. Otolitik doku
kandan zengin ise koyu-siyah bir renk al›r. Otolizde yemek borusu ve ön mide mukozalar› yerinden kalkar. Lenf
dü¤ümlerindeki lenfoid folliküller ve ba¤›rsaklardaki Peyer plaklar› kalbur görünümü al›r. Otoliz ilerledikçe ba¤›rsaklar kolayca y›rt›l›r içerik bulamaç k›vam›n› al›r. Karaci¤er ve böbrek gibi organlar parmakla bas›ld›¤›nda parçalan›r.
S›ra Sizde 2
Örnek almada kullan›lan b›çak, bisturi ve makas gibi kesici aletler keskin olmal›d›r. Organ ve dokular üzerine uygulanacak kesikler bask› uygulanmadan süratli ve düzgün
olmal›d›r. Bloklar halinde kesilen dokular›n otolizden belli ölçüde korunabilmesi için 0.5 cm den fazla kal›nl›kta olmamas›na dikkat edilmelidir. Yeterli genifllik ve uzunlukta kesilen dokular›n kesit yüzleri birbirine paralel olmal›d›r. Doku bloklar› ç›plak gözle görülebilen patolojik ve
bunlara komflu olan normal doku k›s›mlar›n› içermelidir.
S›ra Sizde 3
Al›nan organ ve doku örneklerinin histopatolojik incelemesinin yan›lt›c› olmamas› için örneklerin hücresel
yap›lar›n›n fiziksel olarak veya kimyasal solüsyonlar
kullanarak korunmas›na tespit denir. Burada temel nokta, al›nan örne¤in histolojik yap›s›n›n olabildi¤ince yaflamdakine yak›n bir flekilde tutmak gere¤idir. Çünkü
ölümden sonra otoliz bafllar ve otoliz sonucunda da
hücresel yap›lar bozulur. Tespitin amac› da otolizi önleyerek dokuya iliflkili yap› özelliklerinin bozulmas›n›
önlemektir.
S›ra Sizde 4
Histopatolojik de¤erlendirme için al›nan baz› organ ve
doku örneklerinde bulunan kemik ve di¤er sert dokular içerisindeki kalsiyumun kimyasallar kullan›larak
uzaklaflt›r›lmas›na dekalsifikasyon denir. Dekalsifikasyon yap›lacak solüsyonun seçimi, ifllemin sonucunun
h›zl› istenip istenmedi¤ine, örne¤in kapsad›¤› kalsiyum
düzeyine ve istenen boyanma özelli¤ine göre yap›l›r.
Hayvan türü (köpek, tavuk) ve yafl› (genç, ergin) gibi
faktörler de dekalsifikasyon solüsyonunun seçiminde
etkilidir.
S›ra Sizde 5
Y›kama, dehidrasyon, saydamlaflt›rma ve emdirme olmak üzere dört aflama vard›r. K›saca; y›kama doku ve
hücrelerin tespit solüsyonlar›ndan ar›t›lmas›, dehidrasyon suyun ç›kar›lmas›, saydamlaflt›rma alkolün uzaklaflt›r›lmas›, emdirme ise doku ve hücresel yap›lar›n içerisine bloklama materyali olan parafinin emdirilmesi amac›yla yap›l›r.
S›ra Sizde 6
Parafin kesiti ile dondurma kesiti aras›ndaki temel fark
dondurma kesitinde tespitin fiziksel yap›lmas›d›r. Dondurma kesiti h›zl› sonuç istenen olgularda, immunohistokimyasal ve enzim çal›flmalar› ile rutin doku ifllenmesi esnas›nda kaybolan lipid ile baz› karbonhidratlar›n
saptanmas›nda kullan›l›r.
36
Temel Veteriner Patoloji
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Bancroft, J.D. and Gamble, M. (2002). A Theory and
Practice of Histological Techniques Fifth Edition, Churchill Livingstone, London.
Presnell, J. And Schreibman, M. (1997). Humason’s
Animal Tissue Techniques Fifth Edition, The
John Hopkins Press Baltimore & London
Luna, L.G. (1968). Manual of Histologic Staining Methods of the Armed Forces Instituteof Pathology
Third Edition, McGraw-Hill Book Company, New
York.
Resimlerde Yararlan›lan Kaynaklar
Ankara Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Patoloji Anabilim Dal›
3
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Histokimyasal boyama yöntemlerini tan›mlayabilecek,
Patoloji laboratuarlar›nda rutin de¤erlendirmede kullan›lan hematoksilen eozin boyama yönteminin ayr›nt›lar›n› ve temel prensiplerini aç›klayabilmek,
Histopatolojik tan›da yayg›n kullan›lan di¤er özel boyama yöntemlerini
aç›klayarak hangi boyama yöntemlerini kullanabilece¤ini de¤erlendirebilecek,
Mikroskoplar hakk›nda temel bilgileri tan›mlayabilmek,
Mikroskoplar›n kullan›m alanlar›n› yorumlayabilecek, bilgi ve beceriler
kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• Boyama Yöntemleri
• Rutin Hematoksilen Eozin Boyama
Yöntemi
• Di¤er Özel Boyama Yöntemleri
• Mikroskoplar ve Kullan›m Alanlar›
‹çindekiler
Temel Veteriner
Paatoloji
Boyama ve
Mikroskoplar
•
•
•
•
H‹STOK‹MYA
ÖZEL BOYAMA YÖNTEMLER‹
M‹KROSKOPLAR
M‹KROSKOP ÇEfi‹TLER‹
Boyama ve Mikroskoplar
BOYAMA YÖNTEMLER‹ (H‹STOK‹MYA)
Nekropsi ve biyopsi sonucu elde edilen doku örneklerinde geliflen patolojik bulgular›n mikroskobik olarak belirlenmesi ve görünür hale getirilmesi amac›yla yap›lan özel kimyasal uygulama yöntemleridir. Bunlardan hematoksilen-eozin (H&E)
boyama rutin olarak en s›k kullan›lan›d›r. Ancak baz› koflullarda doku örneklerinin sadece H&E ile boyanmas› yeterli olmayabilir. O zaman kesitlerin baflka özel
boyalarla boyanmas›na gereksinim duyulur. Bu uygulamalar›n as›l amac› patolojik
morfolojik de¤iflikliklerden hastal›k tan›s›na varabilmektir.
Dokular›n kimyasal maddeler kullan›larak boyanmas›na iliflkin ilk uygulamalar
18. yüzy›l sonlar›nda bafllam›fl ve sonras›nda çok çeflitli kimyasal boyama teknikleri gelifltirilmifltir. ‹flte laboratuarda çeflitli kimyasal maddeler kullanarak ve dokuda birtak›m kimyasal reaksiyonlar oluflturulmas›yla doku ve elemanlar›n› ay›rd etmeye yerleflim ve yay›l›mlar› ile miktarlar›n› tan›maya yarayan kimyasal yöntemlerin ad› “histokimya” d›r. Histokimya boya yöntemleri esasen son yüzy›l›n ikinci yar›s›nda gelifltirilmifl ve birço¤u az-çok de¤ifltirilerek günümüze kadar gelmifltir.
Patolojik tan› için hemotoksilen-eosin boyas› ço¤u zaman yeterli iken, bazen
ek histokimyasal boyalara gereksinim duyulur. Böyle özel boya yöntemleri; konnektif doku (kollajen doku, elastik doku, fibrin, keratin, kas doku, retikulum iplikleri), sitoplazmik granüller (mast hücre sitoplazmalar›ndaki granüller), hematolojik
ve nüklear elemanlar (hemoglobulin, hemosiderin ve Malaria pigmentleri), ya¤lar
(kolesterol, ya¤ asitleri, nötral ya¤lar, (fosfolipidler), karbonhidrat ve mukoproteinler (amiloid, glikojen, musin, mukopolisakkarit), pigment ve mineraller (bilirubin, kalsiyum, lipofuksin, ürat kristalleri, bak›r), sinir hücreleri ve uzant›lar› (astrosit, mikrogliya, nörofibriller, myelin, Nissl cisimcikleri) ile enfeksiyöz etkenler
(Gram +/- bakteriler, spiroketler, riketsiyalar, tüm mantar türleri) ve patolojik inklüzyon cisimciklerini (Negri cisimcikleri) ortaya koymaya yöneliktir.
Mikroskobik gözlemler tamamen yapay koflullarda gerçeklefltirildi¤inden inceleyeni yan›ltan unsurlar da içerebilir. Dokular›n ifllenmesi ve saklanmas› için yap›lan tüm uygulamalar dokunun yap›sal özelliklerinin az çok de¤iflmesine yol açar.
Boyanma ifllemine bafllamadan önce, boyanacak dokular›n geçmesi gereken
aflamalar, iyi sonuç al›nabilmesi amac›yla, oldukça önemlidir ve flartt›r. Bu basamaklar› her biri, bir sonraki basama¤›n verimlili¤i için ve sonuçta mikroskobik
gözlemi etkileyece¤i için oldukça önemlidir.
40
Temel Veteriner Patoloji
Patoloji Laboratuarlar›nda Kullan›lan Rutin
Hematoksilen-Eozin Boyama Yöntemi
Ekstraksiyon: Özünü
ç›karma, herhangi bir
maddenin çeflitli yöntemlerle
özünü elde etme iflleminde
denir.
Rekristalizasyon: Elde
edilen özütün tekrar kristal
haline dönüfltürülmesine
denir.
Mordant: Boya ile iyi bir
birleflim oluflturarak boyadoku ba¤lanmas›n›
kolaylaflt›ran maddedir.
Genel doku boyas› olarak, hücre çekirde¤i ve sitoplazma ayr›m›n› sa¤layan histopatolojik boyalar aras›nda en genifl kullan›m› olan hematoksilen-eozin boyas›d›r.
Hematoksilen boyas› genellikle hücre çekirde¤ini koyu mavi-mor renge boyayarak hücre içi ayr›nt›y› iyi gösterir. Eozin boyas› ise hücre sitoplazmas›n› pembek›rm›z› renge boyar.
Hematoksilen; Yunanca “Haimato”(kan) ve “Xylon”(odun) kelimelerinden türetilmifltir. Campeche/Meksika’da yetiflen Haematoxylon campechianum L. isimli
a¤ac›n kabuklar›n›n kaynat›lmas›, ekstraksiyonu ve rekristalizasyonu ile elde
edilen do¤al bir maddedir. Do¤al rengi k›z›l kahverengi olup etil alkolde çözünür. Hematoksilenin kendisi bir boya de¤ildir. Bu solüsyonun haz›rlanmas› s›ras›nda hematoksilen oksijenle birleflince hemateine dönüflür ki as›l boya maddesi
bu oksijenleflme ürünüdür. Bu dönüflüm kimyasal ajanlarla (sodyum iyodat-NaIO3 - ya da civa oksit -HgO) sa¤lan›rken, bazen de do¤al oksijenleflme (atmosferik oksijen) ile gerçeklefltirilir. Do¤al oksijenleflmeyle haz›rlanan boya solüsyonunun raf ömrü, kimyasal oksijenleflmeyle haz›rlanana göre daha uzundur. Olgunlaflma hematoksilenin kimyasal ya da do¤al oksijenleflmeyle hemateine dönüflüm
süreci sonu gerçekleflir. Bazen oksijenleflme aflamas›n›n devaml›l›¤› durmaz ve
afl›r› oksijenleflme geliflir ki, bu boya solüsyonunda istenmeyen çöküntülerin olmas›na neden olur. Buna engel olmak için ve ayn› zamanda haz›rlanan solüsyonda mantar üremesininde önüne geçebilmek amac›yla boya solüsyonuna gliserin
ilave edilebilir.
Bazik bir boya olan hematoksilenin oksijenleflmesiyle ortaya ç›kan hematein
k›rm›z›mtrak-sar› renkte zay›f bir boyad›r. Ancak bir mordant ile kullan›l›rsa koyu ve devaml› bir boya olur. Bu anlamda, hemateinle mordant olarak kullan›lan
maddeler genellikle aluminyum ve demir tuzlar›d›r. Özellikle mordant eklenmifl
hematoksilen kullan›larak yap›lan boyamalardan daha iyi sonuçlar al›n›r. Haz›rlan›fl›nda kullan›lan mordanta göre en s›k kullan›lan hematoksilen tipleri aluminyumlu (Harris, Delafield, Ehrlich, Bohmer, Mayer, Bullard, Cole, Gill) ve demirlidir (Weigert, Heidenhain).
Aluminyum Alum Hematoksilenler: Hücre çekirde¤inin iyi boyanmas› nedeniyle en s›k kullan›lan tiptir. Mordant olarak aluminyum potasyum sülfat (Al2K2
(S04)3. 24 H2O) ve aluminyum amonyum sülfat (AlNH4 (S04)2 .12 H2O) kullan›l›r. Bunlar çekirde¤i k›rm›z›ya boyar, ancak çeflme suyunda y›kand›ktan sonra bu
renk mavi-mor renge dönüflür. Aluminyumlu hematoksilenlerin tüm formülasyonlar› progresif (hücre çekirdeklerinin boyamas› yeterli oldu¤u noktaya dek doku
kesiti boya çözeltisinde tutulur. Belirli aral›klarla mikroskopta kontrol edilip, yeterli koyulu¤a ulafl›nca ifllem sonland›r›l›r.) ve regresif (doku kesiti belirlenen süre boya çözeltisinde tutulur, oluflacak afl›r› boyanma asit-alkolde giderilir ve mavilefltirilir) boyama yapar.
Hematoksilen solüsyonlar›nda, gerek saklama sürecinde ve gerekse çal›flma s›ras›nda kimyasal veya fiziksel etkenlerle, de¤iflimler olabilir. Boyama sürecinde
hematoksilen çözeltisine lamlarla su kar›flmas› nedeniyle boyan›n yo¤unlu¤u düfler ve boyanma zay›f olur. Ayr›ca boya solüsyonunda bekleme sürecinde oksijenleflme nedeniyle çökelti oluflabilir, bu durumda boya ancak süzüldükten sonra
kullan›lmal›d›r. Böyle durumlar, hematoksilen boya çözeltisinin boyama kalitesinin bozuldu¤unun göstergesidir ve boya solüsyonu yenilenmelidir.
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
41
Eozin; Rutin histopatolojik boyamada aluminyum hematoksilene z›t boya olarak ve hücre sitoplazma yan›nda ba¤ dokunun da boyamas›nda kullan›l›r. Eosin S
SIRA S‹ZDE
ve Eosin B formlar› olsa da günümüzde Eosin Y(“yellowish”) kullan›lmaktad›r.
Eosin Y, yeflil-turuncu toz fleklinde olup, suda oldu¤u gibi alkolde de yeterince çözünebilmektedir. Eozinle boyamada karfl›tl›¤› ve parlakl›¤› artt›rmak
glaD Ü fi Ü N E Lamac›yla
‹M
sial asetik asit (%1 oran›nda) ilave edilebilir ve eozin çözeltisi k›rm›z› renge dönüfltürülür. Yine bu boya solüsyonunun kullan›m› s›ras›nda çökeltiler oluflursa veya
S O R U
dokular solgun boyanm›flsa eozin solüsyonu yeniden haz›rlanmal›d›r.
Z›t Boya: Dokuda boyanmas›
gereken k›s›mlar›n daha iyi
görünmesi amac›yla,
di¤er
SIRA S‹ZDE
yap›lar›n farkl› bir boya ile
boyanmas›d›r.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
Boya solüsyonlar›nda çökelti oldu¤unda veya dokular solgun boyan›yorsa
süzülD ‹ K K Aboyalar
T
meli veya daha iyisi boya yenilenmelidir.
SIRA S‹ZDE
D‹KKAT
N N
Histopatolojik boyama yöntemleri aras›nda, uygulama kolayl›¤› ve dokular›n
ayr›nt›l› görülebilmesi gibi nedenlerle, hematoksilen ve eozin en yayg›n kullan›lan
boyalard›r. Mikrotomda 5 µm kal›nl›¤›nda kesilerek lam üzerine
al›nm›fl ve sonraAMAÇLARIMIZ
s›nda parafini giderilmifl olan doku kesitleri suyu giderilerek elde ya da otomatik
boyama cihazlar›nda hematoksilen ve eozin ile boyan›r.
K ‹ T doku
A P kesiti kaDoku kesitlerinin boyama ifllemi bittikten sonra lam üzerindeki
pat›c› bir kimyasal madde ve lamel ile kapat›lmal›d›r. Kapatma esnas›nda doku ile
lamel aras›nda hava kabarc›¤› kalmamas›na dikkat edilmelidir. Hava kabarc›¤›n›n
T E L E V ‹ Zsaklanmas›nda
YON
kalmas› histopatolojik de¤erlendirmeyi engelledi¤i gibi preparat›n
da olumsuzluk yarat›r. Kapatma ifllemi kesitleri tozdan, zedelenmeden, zaman
içinde boyan›n ve hücre özelliklerinin bozulmas›ndan korur. Ayr›ca mikroskop alt›nda rahat bir flekilde incelenebilmesine olanak sa¤lar. Kapatma ifllemi için eski‹NTERNET
den do¤al reçineler (Kanada balzam›) kullan›l›rken günümüzde sentetik reçineler
(entellan) daha fazla kullan›lmaktad›r. Sulu yap›flt›r›c›lar ise dehidrasyon ve ksilol
aflamalar›ndan olumsuz etkilenecek ya¤ boyalar› ve immunofloresans boyamalar›nda tercih edilmelidir. Kapat›c› maddenin üzerine konulan çok ince cama “lamel”
ad› verilir. Kullan›lacak lamelin boyutu doku kesitleri ve lam ile uyumlu olmal›d›r.
Boyama sonras›nda yap›lan kapama iflleminde neye dikkat edilir ve SIRA
niçinS‹ZDE
yap›l›r?
Hematoksilen & Eozin (Elle Boyama)
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Tespit: Genel bir tespit solüsyonu.
Bloklama: Parafin, selloidin veya dondurma mikrotomu (kesitler 5 µm kal›nl›¤›nda).
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›;
S O R U
Harris’in Hematoksilen Solüsyonu:
1.0 gr Kristalize hematoksilen 10.0 ml %95’lik etil alkolde çözülür. 20. 0 gr potasD‹KKAT
yum alum (KAl(SO4)2.12H2O) veya amonyum alum (NH4Al(SO4)2.12H2O) 200.0
ml dam›t›k suda kaynat›larak eritilir. Her iki solüsyon yavaflça birbirine kar›flt›r›l›r.
S‹ZDE
Kar›fl›m koyu mor renk al›ncaya kadar (yaklafl›k yar›m dakika)SIRA
tekrar
kaynat›l›r. 0.5
gr merkürik oksit ilave edilir. Kar›fl›m›n bulundu¤u cam kap alt 1/3’ü suda kalacak
flekilde h›zla so¤utulur ve üzerine birkaç damla asetik asit ilave edilebilir. Bu boAMAÇLARIMIZ
ya solüsyonu bir veya iki aydan fazla kullan›lmamal›d›r.
Alkolik Eozin Solüsyonu:
1.0 gr Eozin Y 1000.0 ml %70’lik alkolde eritilir ve üzerine 5.0Kml‹ Tglasial
asetik asit
A P
ilave edilir.
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
1
N N
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
42
Temel Veteriner Patoloji
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, % 95’lik alkol , %70’lik alkol serilerinden, her biri en az on kez dald›r›l›rak, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r.
2. Çeflme suyundan geçirilir.
3. Hematoksilen solüsyonunda 2-5 dakika tutulur.
4. Tekrar çeflme suyundan geçirilir.
5. Gerekiyorsa afl›r› boyanma için asit-alkol solüsyonuna (1000.0 ml % 70’lik
alkole 10 ml yo¤un hidroklorik asit ilavesiyle haz›rlan›r) h›zl›ca birkaç kez
dald›r›l›p ç›kar›l›r. Afl›r› boyanma mikroskopta h›zla kontrol edilir (çekirdek
belirginleflmeli ve zemin parlak veya renksiz olmal›).
6. Akar çeflme suyunda k›saca y›kan›r.
7. Amonyakl› su (1000.0 ml çeflme suyuna 2-3 ml amonyak ilave edilir) veya
doygun lityum karbonat (100.0 ml distile suya 1.0 gr lityum karbonat ilavesiyle haz›rlan›r) solüsyonuna kesitler parlak mavi oluncaya kadar bat›r›l›r.
8. 10-20 dakika akar çeflme suyunda tutulur.
9. 15 saniye ila 2 dakika aras›nda ikinci boya solüsyonu olan eozin solüsyonunda tutulur.
10. % 70’lik alkol, % 95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez
ve en az 2 dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Çekirdekler: Koyu mavi.
Sitoplazmik yap›lar: Pembe-k›rm›z› (Resim 3.1).
Resim 3.1
Böbrek, Fare, H&E boyas›.
Kaynak:
http://www.ihcworld.com/ima
gegallery/displayimage.php?al
bum=3&pos=11
43
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
Hematoksilen & Eozin (Otomatik Aletle Boyama)
Günümüzde patoloji laboratuarlar›n›n ço¤unda bu boyamalar otomatik boyama
aletleriyle yap›l›r. Bu aletlerin baz›lar› sadece boyama yapar ve boyama bittikten
sonra kapatma elle yap›l›r. Baz›lar›nda ise kapatma da aletle olur.
Lamlar üzerine al›nm›fl olan dokular afla¤›da gösterildi¤i flekilde ksilol ve alkol
serilerinden geçirilerek doku üzerinde kalan parafinden ve dokunun hücrelerinde
kalan sudan ar›nd›r›l›r. Doku örnekleri temel boyama tekni¤i olan hematoksileneozin boyalar›yla boyan›r.
Ksilol
Ksilol
Absolut
Alkol
Absolut
Alkol
%96 Alkol
%80 Alkol
%70 Alkol
%50 Alkol
Distile
Su
Hematoksilen
Çeflme
Suyu
Eozin
%50 Alkol
%70 Alkol
%80 Alkol
%96 Alkol
Absolut
Alkol
Ksilol
Ksilol
ÇIKIfi
Daha sonra lam üzerindeki boyanm›fl doku uygun bir kapatma (do¤al, sentetik
ya da sulu) malzemesi yard›m›yla lamelle kapat›larak mikroskopta incelenebilecek
duruma getirilir (Resim 3.2).
Resim 3.2
Tam otomatik
kapatma üniteli
hematoksilen eozin
boyama aleti.
ÖZEL BOYAMA YÖNTEMLER‹
Doku boyanmas›na ilgili genel bilgilerden sonra afla¤›da, konnektif doku (ba¤ dokusu, kas doku, keratin, fibrin), ya¤lar ve karbonhidratlar, pigmentler ve mineraller, amiloid, mikroorganizmalar ve sinir dokusuna iliflkin histopatolojik tan›da yayg›n olarak kullan›lan di¤er boyama yöntemlerinden bahsedilecektir.
Konnektif ve Kas Dokusu Boyalar›
a) Masson’un Trikrom Boyas›
Tespit: % 10’luk tamponlu nötral formalin veya Bouin solüsyonu (Suda doymufl
pikrik asit solüsyonundan 75.0 ml ve %37-40’l›k formaldehitten 25.0 ml kar›flt›r›larak üzerine 5.0 ml glasial asetik asit ilave edilir)
Bloklama: Parafin (kesitler 5 µm).
44
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Temel Veteriner Patoloji
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Demirli Alum Solüsyonu: 4.0 gr demir amonyum sülfat (FeNH4(SO4)2 .12 H2O Ferric ammonium sulphate) 100.0 ml distile suda eritilir.
Weigert’›n Demirli Hematoksilen Solüsyonu:
Solüsyon A; 1.0 gr kristalize hematoksilen 100.0 ml %95’lik alkolde eritilir.
Solüsyon B; 4.0 gr Ferric chloride (%29 sulu) 95 ml distile suda eritilerek, 1.0 ml
yo¤un hidroklorik asit ilave edilir.
Çal›flma Solüsyonu: A ve B solüsyonlar› eflit oranda kar›flt›r›larak kullan›l›r. (Bu boya rutin boyama için önerilmez. Özel boyamalarda hematoksilen gerekti¤inde çekirdek boyanmalar›nda yararl›d›r)
Biebrich Scarlet - Acid Fuchsin Solüsyonu: 90.0 ml Biebrich k›rm›z›s› (scarlet)
(%1 sulu) 10.0 ml asit fuksin (%1 sulu) kar›flt›r›l›r. Sonra 1.0 ml glasial asetik asit
eklenir.
Phosphomolybdic-Phosphotungstic Asit Solüsyonu: 5.0 gr fosfomolibdik asit, 5.0 gr
fosfotungstik asit 200.0 ml distile suda eritilir.
Aniline Blue Solüsyonu: 2.5 gr anilin mavisi 100.0 ml distile suda eritilir. Sonra 2.0
SIRA S‹ZDE
ml glasial asetik
asit ilave edilir.
Light Green Solüsyonu: 5.0 gr light green (SF-yellowish) 250.0 ml ›s›t›lm›fl distile
suda eritilir.
Bu kar›fl›m so¤utulur, filtre edilir ve sonra üzerine 2.0 ml glasial aseD Ü fi Ü N E L ‹ M
tik asit ilave edilir.
%1’lik Asetik-Su Solüsyonu: 100.0 ml distile suya 1.0 ml glasial asetik asit yavaflça
kar›flt›r›l›r. S O R U
Asidi, suya azar
D ‹ K azar
K A T kar›flt›rarak ilave ediniz. Kesinlikle asidin üzerine su ilave etmeyiniz, kar›flt›rd›¤›n›z cam kap vs. taban› patlayabilir.
N N
SIRA S‹ZDE
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden
geçirilirilerek ve parafinden kurtar›l›r ve distile suda y›kan›r.
AMAÇLARIMIZ
2. Bir saat 56oC iron alumda mordantlan›r.(E¤er formalin tespiti kullan›lm›fl
ise 56o C’de bir saat veya oda ›s›s›nda bir gece Bouin solüsyonunda morK ‹ T A P
dantlan›r)
3. So¤utulur ve 5 dakika akarsuda tutulur.
4. Distile sudan geçirilir.
T E L E V ‹ Z Y O N solüsyonunda 5-30 dakika tutulur.
5. Hematoksilen
6. Tekrar çeflme suyunda 5-10 dakika y›kan›r.
7. Distile sudan geçirilir.
8. Diferensiyasyon için Biebrich k›rm›z›s›-asit fuksin solüsyonunda 1/2 - 2 da‹NTERNET
kika tutulur.
9. Distile sudan geçirilir.
10. Fosfomolibdik-fosfotungstik asit solüsyonunda 5-10 dakika renksizlefltirilir.
11. Anilin mavisi solüsyonunda 5 dakika veya light green solüsyonunda 1 dakika tutulur.
12. Distile sudan geçirilir.
13. Glasial asetik asit solüsyonunda 1-5 dakika tutulur.
14. %95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez ve en az 2 dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
45
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
Sonuçlar:
Çekirdekler: Koyu leylak rengi mavi veya siyah (boya taze iken). ; Sitoplazmik yap›lar, kas dokusu, epitel doku, keratin: De¤iflen tonlarda k›rm›z› ve leylak rengi. ;
Kollagen demetler: Koyu mavi (Resim 3.3).
Resim 3.3
Kollagen iplikler,
Deri, Masson
Trichrome boyas›.
Kaynak:
http://www.ihcwo
rld.com/imagegal
lery/displayimage
.php?album=4&p
os=9
b. Van Gieson Boyas›:
Tespit: Genel bir tespit solüsyonu.
Bloklama: Parafin (kesitler 5 µm).
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Weigert’›n Demirli Hematoksilen Solüsyonu: (Bak›n›z sayfa)
Van Gieson Solüsyonu: 2.5 gr asit fuksin (%1’lik sulu solüsyonu) 97.5 ml pikrik asit
(suda doymufl solüsyonundan) içinde eritilir.
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol , %70’lik alkol serilerinden, her birine en az on kez dald›r›larak, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r.
2. Distile sudan geçirilir.
3. Hematoksilen solüsyonunda 5-10 dakika tutulur.
4. Distile sudan geçirilir.
5. Van Gieson solüsyonunda 1-3 dakika boyan›r.
6. %95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez ve en az 2 dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Çekirdekler: Koyu maviden siyaha kadar. ; Kollagen iplikler: K›rm›z›. ; Kas, epitel
doku, eritrositler: Sar›.
Ya¤ ve Karbonhidrat Boyalar›
a) Oil Red O Boyas›
Tespit: %10’luk tamponlu nötral formalin veya sulu genel bir tespit solüsyonu.
Bloklama: Dondurma mikrotomunda (Kriostat) 10-15 µm
46
Temel Veteriner Patoloji
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Oil Red O Solüsyonu: 0.7 gr oil red O 200.0 ml absolut isopropanol dökülerek bütün gece boyunca kar›flt›r›l›r ve sonra filtre edilir. 180.0 ml oil red O solüsyonu
120.0 ml distile su ile suland›r›l›r. +4oC’de bütün gece dinlendirilir ve sonra filtre
edilir. Kullanmadan önce tekrar filtre edilerek kullan›ma haz›r hale getirilir. Bu solüsyon 6-8 ay kullan›labilir.
Scott Solüsyonu: 2.0 gr sodyum bikarbonat, 20.0 gr magnezyum sülfat 1000.0 ml
distile suda iyice eritilerek kar›flt›r›l›r. Kar›fl›m içine bir tutam timol ilave edilir.
Boyama ‹fllemi:
1. 10-15 µm kal›nl›¤›ndaki dondurma mikrotomu kesitleri 5-10 dakika kurumas› için bekletilir.
2. %60’l›k isopropanolde 30 saniye çalkalan›r.
3. Oil red O boyas›nda 10 dakika boyan›r.
4. Tekrar %60’l›k isopropanolde birkaç saniye çalkalan›r.
5. Akarsuda 2-3 dakika y›kan›r.
6. Herhangi bir Hematoksilen solüsyonunda 2-3 dakika tutulur.
7. Çeflme suyunda 3 dakika y›kan›r.
8. Mavi Scott solüsyonunda 3 dakika tutulur.
9. Çeflme suyunda 5 dakika y›kand›ktan sonra jelatin yap›flt›r›c› (Uygun ›s›da
0.05 gr jelatin 20.0 ml distile suda çözdülür) ve lamel ile kapat›l›r.
Sonuçlar:
Ya¤lar: Turuncu- k›rm›z› veya parlak k›rm›z›. ; Çekirdekler: Mavi (Resim 3.4).
Resim 3.4
Ya¤ dokusu, Oil
Red O boyas›.
Kaynak:
http://www.bristol.
ac.uk/vetpath/cpl/
oilredo.jpg
b. Best’in Carmine (Glikojen) Boyas›:
Tespit: Alkolik formalin (9 k›s›m saf alkol - 1 k›s›m %37-40’l›k formaldehit) veya
%5’lik asetik aside ilaveten %10’luk formalin alkol. Suda nötral %10’luk formalinle
genellikle iyi sonuçlar elde edilebilir.
Bloklama: Tercihan parafin kesitler (5 µm).
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Stok Solüsyonu; 2.0 gr karmin, 1.0 gr potasyum karbonat (K2CO3) ve 5 gr potasyum klorid (KCl) 60.0 ml distile su içinde 5 dakika renk koyulafl›ncaya kadar kaynat›l›r, sonra ›l›k hale gelene kadar bekletilerek filtre edilip üzerine 20.0 ml amonyum hidroksit (%28’lik) ilave edildikten sonra 0-5oC’de 24 saat olgunlaflmaya b›ra-
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
k›l›r. Bu stok solüsyonu +4oC’de ancak birkaç ay saklanabilir.
Çal›flma Solüsyonu; 30.0 ml karmin stok solüsyonu, 25.0 ml amonyum hidroksit ve
25 ml metil alkol kar›flt›r›larak haz›rlan›r ve kullan›l›r. Bu solüsyon en fazla 2-3 hafta kullan›labilir.
Diferensiasyon (ayr›mlaflt›rma, farkl›laflt›rma) Solüsyonu: 16.0 ml saf alkol, 8.0 ml
metil alkol ve 20.0 ml distile su iyice kar›flt›r›l›r.
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (2 kez) ve saf alkolden geçirilerek parafini giderilir ve 50:50 eter-alkol
kar›fl›m›nda %1’lik selloidin içinde 5-10 dakika tutulur.
2. Lamlar 1 dakika dik olarak süzdürülür.
3. %70’lik alkole 2-3 kez dald›r›l›r ve sonra suya al›n›r.
4. Hematoksilen solüsyonunda 5 dakika tutulur.
7. Suda y›kan›r, mavi Scott solüsyonuna dald›r›l›r ve sonra y›kan›r.
8. Karmin çal›flma solüsyonunda 15-30 dakika boyan›r.
9. 5-15 dakika diferensiasyon solüsyonuyla muamele edilir.
10. %80’lik alkolde h›zla çalkalan›r.
11. %95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Glikojen: K›rm›z›. ; Mast hücre granülleri, musin ve fibrin: Aç›k k›rm›z›. ; Çekirdekler: Mavi.
Pigment ve Mineral Boyalar›
a) Lillie’in Nil Mavisi Boyas›
Tespit: %10’luk tamponlu nötral formalin veya genel bir tespit solüsyonu.
Bloklama: 5 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›: 0.05 gr Nile Blue A %1’lik sülfirik asit (1.0
ml yo¤un H2SO4 /99 ml distile su) içinde çözdürülür.
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r.
2. Yukar›daki boya solüsyonunda 20 dakika boyan›r.
3. Akarsuda 10-20 dakika y›kan›r.
4. Jelatin kapama materyali ve lamel ile kapat›l›r.
Sonuçlar:
Lipofuskinler: Koyu mavi veya mavi-yeflil. ; Melanin pigmenti: Aç›k yeflil. ;
Eritrositler: Yeflilimsi-sar› veya yeflilimsi-mavi. ; Myelin: Yeflil ile koyu mavi aras›. ;
Çekirdekler: Zay›f veya hiç boyanmaz.
b. Von Kossa Boyas›
Tespit: %10’luk tamponlu nötral formalin.
Bloklama: 5 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
%5’lik Gümüfl Nitrat Solüsyonu; 5.0 gr gümüfl nitrat (AgNO3) 100.0 ml distile suda
çözdürülür. Bu haz›rlanan solüsyon bir haftadan fazla asla kullan›lmamal›d›r. Taze
haz›rlanm›fl solüsyon kullan›lmas› en iyi sonucun al›nmas›n› sa¤lar.
%5’lik Sodyum Tiosülfat Solüsyonu; 5.0 gr sodyum tiosülfat 100.0 ml distile suda
çözdürülür.
47
48
Temel Veteriner Patoloji
Kernechtrot (Nuclear Fast Red) Boyas›; 0.1 gr Kernechtrot (nuclear fast red) %5’lik
sulu aluminyum sülfat (5.0 gr aluminyum sülfat / 100.0 ml distile su) solüsyonuna
›s›t›larak ilave edilir. Sonra so¤utulur ve filtre edilir. Koruyucu olarak bir parça timol ilave edilir ve oda ›s›s›nda muhafaza edilir.
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r.
2. Distile suda 3 dakika y›kan›r.
3. %5’lik gümüfl nitrat solüsyonunda en az 30 dakika direkt günefl ›fl›¤› alt›nda,
ultra-viole lambas› veya 75-100 watt masa lambas› ›fl›¤› alt›nda tutularak boyan›r. Oluflan kimyasal reaksiyon aç›kça görülebilir.
4. Distile suda y›kan›r.
5. %5’lik Sodyum tiosülfat solüsyonunda 2-3 dakika tutulur.
6. Distile suda iyice y›kan›r.
7. Kernechtrot (nuclear fast red) boyas›nda 5-8 dakika tutulur.
8. Distile suda y›kan›r.
9. %95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez ve en az 2 dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Kalsiyum tuzlar›: Siyah. ; Çekirdekler: K›rm›z›. ; Sitoplazma: Gül pembesi (Resim 3.5).
Resim 3.5
Kalsiyum
birikimleri,
Böbrek, von Kossa
boyas›.
Kaynak:
http://www.bristol
.ac.uk/vetpath/cpl
/vonkossa.jpg
Amiloid Boyas›
a) Kongo K›rm›z›s› Boyas›
Tespit: %10’luk tamponlu nötral formalin.
Bloklama: 5 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Kongo K›rm›z›s› Solüsyonu; 1.0 gr kongo k›rm›z›s› 100.0 ml distile suda çözdürülür.
Doyurulmufl Lityum Karbonat Solüsyonu; yaklafl›k 1.3 gr lithium carbonate
(Li2CO3) 100.0 ml distile suda çözdürülmek için kar›flt›r›l›r.
Harris’in Hematoksilen Solüsyonu: (Bak›n›z sayfa)
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r ve distile suda y›kan›r.
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
2. Kongo k›rm›z›s› solüsyonunda 10-30 dakika boyan›r.
3. Doyurulmufl lityum karbonat solüsyonunda 15 saniye tutulur.
4. Boyan›n bulan›kl›¤› giderilinceye kadar %80’lik alkolde renk giderilir. Sonra
akarsuda 15 dakika y›kan›r.
5. Harris’in Hematoksilen solüsyonunda 1-8 dakika z›t boyama yap›l›r.
6. %1’lik asit alkolden geçirilir, distile suda y›kan›r, amonyakl› suda mavilefltirilir ve sonra suda y›kan›r.
7. %95’lik alkol, absolut alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez ve en az 2
dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Amiloid: Solgun pembeden k›rm›z›ya kadar.
Çekirdekler: Mavi.
Mikroorganizmalar›n Boyas›
a) Gram-Weigert Boyas›
Tespit: %10’luk tamponlu nötral formalin.
Bloklama: 5 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Eozin Solüsyonu; 1.0 gr eozin Y 100.0 ml distile suda çözdürülür.
Saf Jansiyan Moru (Sterling gentian violet) Solüsyonu; 2.0 ml anilin ya¤› (aniline
oil) 88.0 ml distile su ile kar›flt›r›l›r, filtre edilir ve üzerine 5.0 gr kristal violet (gentian violet- jansiyan moru) eklenip çözündürülerek 10.0 ml %95’lik alkol eklenir ve
iyice kar›flmas› sa¤lan›r. Bu solüsyon en fazla bir ay kullan›labilir.
Gram ‹odin Solüsyonu; 300.0 ml distile suda 2.0 gr potasyum iodide çözündürüldükten sonra 1.0 gr iodine kristali kolayca ilave edilebilir (eritilebilir).
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r ve distile suda y›kan›r.
2. Eozin solüsyonunda 5 dakika boyan›r.
3. Suda çalkalan›r.
4. Saf jansiyan moru (sterling gentian violet) solüsyonunda 10 dakika boyan›r.
5. Gram iodin solüsyonunda y›kan›p temizlendikten sonra 3 dakika tutulur.
6. Filtre ka¤›d› ile çevredeki lekeler temizlenir.
7. Boyanma reaksiyonunu durdurmak amac›yla, eflit oranlarda kar›flt›r›lm›fl
olan anilin ya¤› ve ksilol kar›fl›m›nda dald›r›l›r.
8. Ksilolden geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Gram-pozitif bakteri ve mantar: Mor. ; Gram-negatif organizmler: Genellikle boya almaz.
Fibrin: Mavi-siyah.
b) Ziehl-Neelsen Boyas›
Tespit: Genel bir tespit solüsyonu.
Bloklama: 5 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Karbol Fuksin(carbol fuchsin) Solüsyonu; 2.5 ml fenol (%5’lik sol., Phenol - Carbolik acid-C6H5OH) eriyi¤i, 5.0 ml saf alkol, 0.5 gr bazik fuksin 50.0 ml distile su içinde kar›flt›r›larak oda ›s›s›nda saklan›r. Kullan›laca¤› zaman filtre edilerek kullan›l›r.
49
50
Temel Veteriner Patoloji
%1’lik Asit-alkol; 1.0 ml yo¤un hidroklorik asit ile 99.0 ml %70’lik alkol yavaflça
kar›flt›r›l›r.
Metilen Mavisi Çal›flma Solüsyonu; 0.5 gr metilen mavisi, 0.5 ml yo¤un hidroklorik
asit ve 100.0 ml musluk suyu yavafl ve dikkatlice kar›flt›r›larak eritilir.
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r ve distile suda y›kan›r.
2. Karbol fuksin (filtre edilmifl) solüsyonunda 10 dakika boyan›r.
3. Çeflme suyunda iyice çalkalan›r.
4. %1’lik asit-alkolde, kesitler soluk pembe oluncaya kadar, rengi aç›l›r.
5. Akarsuda 8 dakika y›kan›r.
6. Metilen mavisi çal›flma solüsyonunda 15 saniye boyan›r. (Kesitler soluk mavi olmal›d›r, afl›r› boyanmamas›na özen gösterilmelidir)
7. Önce çeflme suyunda, sonra distile suda y›kan›r.
8. %95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez ve en az 2 dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Asit-fast bakteriler: Parlak k›rm›z›; Alyuvarlar (erythrocyte): Sar›ms›-turuncu. ;
Di¤er doku elemanlar›: Soluk mavi.
c) Gridley Mantar Boyas›
Tespit: Genel bir tespit solüsyonu.
Bloklama: 5 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Kromik Asit Solüsyonu; 4.0 gr kromik asit 100.0 ml distile su ile kar›flt›r›l›r.
Schiff Ay›rac›; Kaynamakta olan 200.0 ml distile su içine alev almamas›na dikkat
ederek 1.0 gr basik fuksin ilave edilir. Fuksin iyice çözündükten sonra so¤utulur
ve filtre edilir. Üzerine 2.0 gr sodium metabisulfite (Na2S2O2) ve 10 ml normal hidroklorik asit (1/N HCl) yavaflça ilave edilir. 24 saat içinde rengi aç›ld›ktan sonra
üzerine 0.5 gr aktif karbon (Norit) ilave edilir, bir dakika çalkalan›r ve filtre edilir.
Elde edilen filtrat renksizdir ve buzdolab›nda saklanmal›d›r.
Sulfüroz (sulfurous) Solüsyonu; 6.0 ml %10’luk sodium metabisulfite (Na2S2O2)(10
gr Na2S2O2 / 100.0 ml distile su) 100.0 ml distile su ile kar›flt›r›l›p üzerine 5.0 ml
normal hidroklorik asit (1/N HCl) yavaflça ilave edilir.
Aldehid Fuksin Solüsyonu; 1.0 gr basik fuksin 200.0 ml %70’lik alkolde eritilerek
üzerine 2.0 ml paraldehit ve 2.0 ml yo¤un hidroklorik asit dikkatlice ilave edilir.
Bu solüsyon 3 gün oda ›s›s›nda bekletilerek renginin koyu maviye dönmesi beklenir. Buzdolab›nda saklan›r. Kullan›laca¤› zaman oda ›s›s›na getirilip filtre edilir ve
kullan›l›r.
Metanil Sar› Solüsyonu; 0.25 gr metanil sar› 100.0 ml distile suda eritilip üzerine 2
damla glasial asetik asit ilave edilir.
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r ve distile suda y›kan›r.
2. %4’lük kromik asit solüsyonunda 1 saat tutulur.
3. Akarsuda 5 dakika y›kan›r.
4. Schiff ay›rac›nda 15 dakika tutulur.
5. Sulfüroz asit solüsyonunda her biri 1.5 dakika olmak üzere 3 kez çalkalan›r.
6. Akarsuda 15 dakika y›kan›r.
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
7. Aldehid fuksin solüsyonunda 15-30 dakika boyan›r.
8. %95’lik alkolde çalkalanarak boyanmas› sa¤lan›r.
9. Suda çalkalan›r.
10. Metanil sar› solüsyonunda hafifçe 1 dakika boyan›r.
11. Suda çalkalan›r.
12. %95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez ve en az 2 dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Mantar miselyumlar›: Koyu mavi. ; Mantar konidialar›: Koyu pembeden mora
kadar. ; Elastik doku ve musin: Koyu mavi. ; Zemin: Sar›.
Sinir Dokusu Elemanlar› Boyalar›
a) Holzer Boyas› (Glia hücre ve iplikleri için)
Tespit: %10’luk tamponlu nötral formalin.
Bloklama: 8-10 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Fosfomolibdik Alkol Solüsyonu; 10.0 ml %0.5’lik fosfomolibdik asit (suda taze haz›rlanm›fl kar›fl›m) 20.0 ml %95’lik alkol içinde eritilir.
Alkol-Kloroform Kar›fl›m›; 20.0 ml saf alkol ve 80.0 ml kloroform iyice kar›flt›r›l›r.
Kristal Menekfle Moru Boyas›; 50. gr kristal violet, 20.0 ml saf alkol ve 80.0 ml kloroform iyice kar›flt›r›l›r.
Potasyum Bromid Solüsyonu; 10.0gr potasyum bromid (KBr) 100.0 ml distile suda
iyice kar›flt›r›l›r.
Diferensiasyon (ayr›mlaflt›rma, farkl›laflt›rma) Solüsyonu; 30.0 ml anilin (aniline
oil), 45.0 ml kloroform ve %28’lik amonyakl› sudan 5 damla kar›flt›r›l›r.
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol, %70’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r ve 3 kez distile suda y›kan›r.
2. Fosfomolibdik alkol solüsyonunda 3 dakika y›kan›r ve süzülür.
3. Alkol-kloroform kar›fl›m›nda kesitler yar› saydam oluncaya y›kan›r.
4. Kristal menekfle moru boyas›nda 30 saniye tutularak boyan›r.
5. Potasyum bromid solüsyonunda 1 dakika tutulur.
6. Diferensiasyon solüsyonunda 30 saniye tutulur. (Diferensiasyon fazla olursa
tekrar boyanabilir)
7. Birkaç kez ksilolden geçirildikten sonra kapat›l›r.
Sonuçlar:
Glia hücre ve iplikleri: Koyu menekfle. ; Zemin: Aç›k menekfle.
b) Luxol Fast Blue Boyas› (Myelin iplikleri için)
Tespit: %10’luk tamponlu nötral formalin.
Bloklama: 8-10 µm parafin kesitler.
Boyama Solüsyonunun Haz›rlanmas›:
Luxol Fast Blue Solüsyonu; 0.1 gr luxol fast blue MBS 100.0 ml %95’lik alkolde eritilir. (Solüsyonun de¤iflmez hale gelebilmesi için her 1000.0 ml solüsyon için
%10’luk asetik asitten 5 ml ilave edilir)
Lityum Karbonat Solüsyonu; 0.05 gr lityum karbonat 100.0 ml distile suda çözündürülür.
Schiff Solüsyonu; Kaynamakta olan 200.0 ml distile su içine alev almamas›na dikkat ederek 1.0 gr basik fuksin ilave edilir. Fuksin iyice çözündükten sonra 50oC’ye
51
52
Temel Veteriner Patoloji
so¤utulur ve filtre edilir. Üzerine 20 ml normal hidroklorik asit (1/N HCl) yavaflça
ilave edilir. 25oC’ye so¤utulur. 1.0 gr susuz sodium bisulfite (NaHSO3) eklenir.
Oda ›s›s›nda 2 gün bekletilir. Koyu renkli fliflede buzdolab›nda muhafaza edilir (Elde edilen solüsyon birkaç ay -rengi pembeye dönünceye kadar- kullan›labilir).
Sulfüroz Asit Solüsyonu; 6.0 ml %10’luk sodium metabisulfite (Na2S2O2)(10 gr
Na2S2O2 / 100.0 ml distile su) 100.0 ml distile su ile kar›flt›r›l›p üzerine 5.0 ml normal hidroklorik asit (1/N HCl) yavaflça ilave edilir.
Periyodik Asit Solüsyonu; 0.5 gr periodik asit 100.0 ml distile suda eritilir.
Harris’in Hematoksilen Solüsyonu: (Bak›n›z sayfa)
Boyama ‹fllemi:
1. Ksilol (iki kez en az 2-3 dakika), saf alkol, %95’lik alkol serilerinden, geçirilir ve parafinden kurtar›l›r.
2. %0.1’lik luxol fast blue solüsyonunda 60oC’lik etüvde bütün gece tutulur.
3. %95’lik alkolde çalkalan›r.
4. Distile suda çalkalan›r.
5. %0.05’lik lityum karbonat solüsyonunda birkaç saniye tutulur.
6. %70’lik alkolde 20-30 saniye tutulur.
7. Bir baflka kapta bulunan %0.05’lik lityum karbonat solüsyonunda 20-30 saniye ikinci defa tutulur.
8. %70’lik alkolden geçirilir.
9. Distile suda çalkalan›r. (Diferensiasyon tam olmam›flsa, 7. ve 8. basamaklar
tekrarlan›r)
10. %0.5’lik periyodik asit solüsyonunda 5 dakika tutulur.
11. ‹ki kez (de¤iflik kaplarda) distile sudan geçirilir.
12. Schiff solüsyonunda 15-30 dakika tutulur.
13. Sulfüroz asit solüsyonundan 3 kez (de¤iflik kaplarda) ve her birinde 2 dakika tutularak geçirilir.
14. Akarsuda 5 dakika y›kan›r.
15. Harris hematoksilen’de 5 dakika boyan›r.
16. Akarsuda 5 dakika y›kan›r.
17. %95’lik alkol, saf alkol ve ksilolden (her birinden 2’fler kez ve en az 2 dakika) geçirilerek fleffaflaflt›r›l›r ve kapat›l›r.
Sonuçlar:
Myelin: Mavi-yeflil. ; Mantar ve PAS pozitif elementler: Pembeden k›rm›z›ya. ; Çekirdekler: Koyu mavi. ; Sitoplazmik nükleoproteinler: Mavimsi mor. ; Kapillarlar:
K›rm›z› (Resim 3.6).
Resim 3.6
Beyin, Luxol fast
blue boyas›.
Kaynak:
http://www.bristol.
ac.uk/vetpath/cpl/l
fbcv.jpg
53
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
M‹KROSKOPLAR
Mikroskoplar t›p-veteriner-difl hekimli¤i ve eczac›l›k gibi medikal bilimler ile biyoloji, mühendislik, fizik, kimya ve sanayinin birçok alan›nda kullan›lmaktad›r. Ç›plak gözle görülemeyen yap›lar›n büyütülerek gözlenmesini sa¤layan ›fl›k kayna¤›
ve yerleflik mercek yap›lar› içeren aletlerdir. Organik materyallerin incelenmesinde ise bafll›ca ›fl›k olmak üzere, faz-kontrast, polarizasyon, konfokal, floresans ve
elektron mikroskoplardan yararlan›l›r. Tüm bu mikroskoplar›n ortak noktas›, ›fl›k
kayna¤› ile materyalin etkileflimidir ve büyütme amac› ile de yerleflik mercekler
kullan›l›r. Son y›llarda mikroskoplara eklenen dijital fotograf makinalar› ve farkl›
yaz›l›m programlar› ve ekipmanlar eklenmifltir. Bu tip fotograf makinalar› çok yüksek çözünürlükte olup gerçe¤e çok yak›n görüntü elde etmektedirler. Eklenen yaz›l›m programlar› ile hücre say›m›, ölçümü gibi morfometrik de¤erler hesaplanabilirken (Resim 3.7a) özellikle deneysel çal›flmalarda eklenen ekipman ve yaz›l›mla
üç boyutlu alanlarda hacim ölçümleri ve histolojik yap› say›mlar› (stereolojik çal›flmalar) yap›labilmektedir (Resim 3.7b). Ço¤unlukla kullan›lan ›fl›k mikroskobik
incelemede organ ve doku örnekleri 2. ünitede ve bu ünitenin ilk k›sm›nda aç›klanan boyama gibi bir seri ifllemden geçirilmelidir. Amaç ise, incelenmek üzere al›nan doku ve organ örneklerinin yaflamdaki yap›sal flekillerinin korunmas› ve uygun boyamalar›n yap›larak mikroskopta gözlenmesidir.
Stereoloji: Mikroskoptaki iki
boyutlu görüntülerden elde
edilen say›sal verilerle (say›,
çap, hacim, yo¤unluk, yüzey
alan›) üç boyutlu yap›
hakk›nda veri elde
edilmesini sa¤layan
morfometrinin bir dal›d›r.
Resim 3.7
a) Morfometrik
ölçümler de
yapabilen
yaz›l›ml› ›fl›k
mikroskop
M‹KROSKOP ÇEfi‹TLER‹
Ifl›k Mikroskop
Ifl›k mikroskobun tarihi 16. yüzy›la (1590) kadar uzan›r. Optik mikroskop ilk olarak Hollandal› gözlükçü Z.Janssen taraf›ndan yap›lm›flt›r. Ancak günümüzde kullan›lan mikroskoplar›n temel yap›lar›n›n ortaya konmas› 17. Yüzy›lda Antoni Van Leeuwenhoek ve Robert Hook taraf›ndan olmufltur. Bir ›fl›k mikroskobunda hem mekanik hem de optik k›s›mlar vard›r. Mekanik parçalar; ayarl› tabla, tabladaki tabla
konum ayar› ve görüntü netlefltirmede rol alan diflli sistemleridir. Mikroskopta netlefltirme cismin bir diflli mekanizmayla objektife yaklaflmas› veya uzaklaflmas› fleklinde olmaktad›r. Optik k›s›mlar ise üç mercek sisteminden oluflur. Bunlar kondansatör, objektif ve okülerdir. Kondansatör; incelenen nesneyi ayd›nlatan bir ›fl›k demeti oluflturacak flekilde ›fl›k kayna¤›ndan gelen ›fl›¤› toplayarak odaklar, objektif;
incelenen nesnenin ayd›nlat›lan görüntüsünü okülere do¤ru büyüterek yollar,
oküler; bu görüntüyü daha da büyüterek gözlemcinin gözüne veya fotograf makinas›na ya da morfolojik ölçümler için bilgisayar ekran›na iletir. Mikroskopta ayr›nt›l› net bir görüntü elde edilmesini sa¤layan en önemli etken, iki parçac›¤›n ayr›
nesneler olarak görülebildi¤i en küçük mesafe anlam›na gelen çözümleme gücüdür. Ifl›k mikroskoplar›n›n en yüksek çözümleme gücü yaklafl›k 0.2 µm’dir. Bu
b) Stereolojik
çal›flmalarda
kullan›lan özel
yaz›l›ml› ve
motorize tablal›
mikroskop
54
Temel Veteriner Patoloji
özellik 1000-1500 kez büyütmede en iyi görüntüyü sa¤lar. 0.2 µm’den daha küçük
nesneler bu aletle seçilemezler. Görüntü niteli¤i ve ayr›nt›lar›n›n çeflitli¤i mikroskobun çözümleme gücüne ba¤l›d›r. Büyütme ise yüksek çözümleme gücüyle bir
anlam kazan›r. Bir mikroskobun çözümleme gücü objektif kalitesi ile do¤ru orant›l›d›r. Oküler merce¤in sa¤lad›¤› görüntüyü büyütür, çözümleme gücüne etki etmez. Bu nedenle farkl› büyütmedeki objektifler karfl›laflt›r›l›rken yüksek büyütme
yapan objektiflerin ayn› zamanda yüksek çözümleme gücüne sahip oldu¤unu
unutmamak gerekir. Yüksek duyarl›ktaki kameralar ›fl›k mikroskobun gücünü art›r›r ve bilgisayar ekran›na aktararak görüntü analizi yapmaya ve morfometrik ölçümler almaya olanakl› k›lar. Bu durumda okülerden bak›ld›¤›nda fark edilemeyen
ayr›nt›lar farkl› yaz›l›mlarla ortaya konabilir.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
2
Ifl›k mikroskobunun
SIRA S‹ZDEk›s›mlar› anlat›n›z?
Faz Kontrast Mikroskop
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Bu mikroskop
ile boyanmam›fl canl› hücre ve doku kesitlerinin incelenmesine olanak sa¤lar. Boyanmam›fl örneklerin tüm k›s›mlar› hemen hemen ayn› optik yo¤unS O R U
lu¤a sahip oldu¤undan
ayr›nt›l› olarak gözlenmeleri güçtür. Faz kontrast mikroskobu geçirgen nesnede seçilebilir görüntüler elde edebilen mercek sistemine sahiptir. TemelD ‹ilkesi
K K A T ›fl›¤›n farkl› k›r›lmaya sahip hücre ve hücre d›fl› yap›lardan geçerken h›z ve yönünü de¤ifltirmesine ba¤l›d›r. Bu de¤ifliklikler yap›lar›n daha aç›k
veya koyu görünmesine neden olur. Özellikle doku kültürü gibi canl› hücresel yaSIRA S‹ZDE
p›lar›n gözlenmesinde kullan›l›rlar.
N N
Polarizasyon
(kutuplaflt›rma) Mikroskobu
AMAÇLARIMIZ
Polarizasyon mikroskobu yüksek düzeyde düzenlenmifl moleküllerden oluflan yap›lar›n tan›nmas›n› sa¤lar. Kutuplaflt›r›c› bir filtreden geçen normal ›fl›k tek bir yönK ‹filtreden
T A P ç›kar. Mikroskoptaki bu filtrenin üzerine ikinci bir filtre, ana
de titreflerek
ekseni ilk filtreye dik olacak flekilde yerlefltirildi¤i zaman ›fl›k geçmez ve bu durumda karanl›k alan etkisi oluflur. Bununla birlikte polarize edici iki filtre aras›na
T E L E Vdo¤ru
‹ Z Y O N yönlenmifl moleküller (örne¤in selüloz, kollajen, mikrotububelli bir yöne
luslar, mikroflamanlar) içeren doku yap›lar› yerlefltirilmifl ise belli düzende yinelenen yap›lar polarizörden ç›kan ›fl›¤›n eksenini sapt›r›r. Sonuç olarak koyu zemin
üzerinde yap›lar
parlak görülür. Kutuplaflt›r›lm›fl ›fl›¤›n titreflim yönünü sapt›rma
‹NTERNET
yetene¤ine çift k›rma yani anizotropi ad› verilir. Kollagen ve kas lifleri gibi anizotropi gösteren yap›lar›n incelenmesinde kullan›l›r.
Konfokal Mikroskop
Konfokal terimi bir objenin ve görüntüsünün ayn› oda¤a sahip olmas›na denir.
Floresans mikroskop esaslar›na göre çal›flan ço¤unlukla floresans mikroskobun
geliflmifl flekli olarak kabul edilir. Konfokal mikroskop floresansla iflaretlenmifl,
saptanm›fl ya da canl› hücrelerde yüksek çözünürlük sa¤layarak görüntü elde etme ve elde edilen görüntüleri birlefltirerek üç boyutlu yap›s› hakk›nda fikir vermektedir. Anlafl›laca¤› üzere örnek floresan bir molekülle iflaretlenmesi gerekir ki
bu rutin kesitlerde çal›flamaz anlam›na gelmektedir. Di¤er taraftan elde edilen görüntüleri birlefltirerek üç boyutlu görüntüye dönüfltürmesi bu mikroskobu bilgisayara ba¤›ml› bir teknik haline getirmektedir.
55
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
Floresans Mikroskop
Belli floresans maddeler uygun dalga boyundaki ›fl›k alttan tutuldu¤unda daha
uzun dalga boyunda ›fl›k yayarlar. Bu olaya floresans denir. Floresans mikroskopta doku örnekleri genelde ›fl›k yelpazesinin görülebilir k›sm›nda yeralacak flekilde
morötesi ya da lazer ›fl›¤› alt›nda tutulur. Floresans maddeler karanl›k bir zemin
üzerinde parlak ›fl›lt›l› parçac›klar fleklinde izlenir. Veteriner patolojide özellikle
kuduzun h›zl› tan›s›nda kullan›lan bu mikroskoplarda FITC (floresansizotiyosiyanat) ile ba¤lanan antikorlar›n antijenle oluflturdu¤u kompleks yeflilimsi-sar› parlak
renkte görülür ve pozitif sonuç olarak de¤erlendirilir.
Elektron Mikroskop
Hem geçirimli (transmission) (TEM); hem de taramal› (scanning) elektron mikroskoplar (SEM), elektronlarla doku bileflenlerinin etkileflmesi temeline dayan›r. Temel olarak elektron mikroskoplarda vakum sistemi, elektromanyetik alan ve kolon olmak üzere üç ana bölüm bulunmaktad›r, ayr›ca gözlem ve görüntü alma
alanlar› bulunur.
Geçirimli elektron mikroskobu (TEM); yüksek çözümleme gücüne sahiptir. Bu
çözümleme gücü görüntülenen yap›n›n ayr›nt›lar›n› 400.000 kez büyüterek iki boyutlu görülebilmesini sa¤lar. TEM’unda elde edilen görüntüler daima siyah-beyazd›r. Elektron mikroskobu fotograf›n›n koyu alanlar› elektron yo¤un, renkli alanlar
ise elektron geçirgen olarak adland›r›l›r.
Taramal› elektron mikroskobu (SEM); hücrelerin, dokular›n ve organlar›n yüzeyine ait üç boyutlu görüntüler oluflturur. TEM’den farkl› olarak elektronlar örne¤in
içinden geçmez. Elektronlar daha önceden iflleme esnas›nda kaplanan ince metal
(alt›n) tabaka üzerine çarpar ve saç›l›r. Bunlar yakalanarak yükselticilerle üç boyutlu olarak ekrana yans›t›l›r ve oluflan görüntüler siyah-beyazd›r. SEM yaln›zca organlar›n yüzeylerini gösterdi¤inden ço¤unlukla boflluklu (mide, ba¤›rsak, akci¤er)
organlar›n incelenmesinde kullan›l›rlar.
S‹ZDE
Elektron mikroskop tiplerini aç›klay›n›z aralar›ndaki temel farklarSIRA
nelerdir?
3
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
N N
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
56
Temel Veteriner Patoloji
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
N
A M A Ç
3
Histokimyasal boyama yöntemlerini tan›mlamak,
Boyanmam›fl kesitlerde ço¤u doku elemanlar›
renksizdirler. De¤iflik k›rma indeksine sahip olmalar› nedeniyle ›fl›k mikroskobu ile hücresel ayr›nt›y› görmek güçtür. Farkl› yap›lar›n, farkl› boyalarla boyanmas› gereklidir. Bu durumda çekirdek sitoplazmadan, kas doku ba¤ dokusundan
farkl› boyanarak, yap›sal inceleme kolaylafl›r.
Böylece boyalar histokimyasal ifllemlerle, dokular›n kimyasal reaksiyonlar›n› ortaya koyar. Günümüzdeki boyama yöntemleri genellikle klasik
yöntemlerin az çok de¤ifltirilmifl halleridir. Son
yöntemler genellikle özel kimyasal yap›lar›n ve
enzimlerin tayini için renkli reaksiyonlar veren
histokimyasal yöntemlerdir.
Patoloji laboratuarlar›nda rutin de¤erlendirmede kullan›lan hematoksilen eozin boyama yönteminin ayr›nt›lar›n› ve temel prensiplerini
aç›klamak,
Histokimyasal boyama yöntemleri içerisinde en
s›k ve rutin kullan›lan boyama yöntemi hematoksilen ve eozin boyama yöntemidir. Genel doku boyas› olarak, hücre çekirde¤i ve sitoplazma
ayr›m›n› sa¤layan histopatolojik boyalar aras›nda
en genifl kullan›ml› olan›d›r. Hematoksilen boyas› genellikle hücre çekirde¤ini koyu mavi-mor
renge boyayarak hücre içi ayr›nt›y› iyi gösterir.
Eozin boyas› ise hücre sitoplazmas›n› pembe-k›rm›z› renge boyar.
Histopatolojik tan›da yayg›n kullan›lan di¤er
özel boyama yöntemlerini aç›klayarak hangi boyama yöntemlerini kullanabilece¤ini de¤erlendirmek,
Konnektif ve kas doku boyamalar› için Masson’un Trikrom boyas› ve Van Gieson boyas›;
ya¤ ve karbonhidratlar için Oil red O boyas› ve
Carmine boyas›; pigment ve mineraller için Lillie’nin Nile Blue boyas› ve Von Kossa boyas›; amiloid için Congo red boyas›; mikroorganizmalar
için Gram, Ziehl-Neelsen ve Gridley boyalar›; sinir dokusu elemanlar› için ise Holzer ve Luxol
fast blue boyalar› en s›k kullan›lan histokimyasal
özel boyama yöntemleridir.
N
A M A Ç
4
N
A M A Ç
5
Mikroskoplar hakk›nda temel bilgileri tan›mlamak,
Mikroskoplar ç›plak gözle görülemeyen yap›lar›n büyütülerek gözlenmesini sa¤layan ›fl›k kayna¤› ve yerleflik mercek yap›lar› içeren aletlerdir.
Organik materyallerin incelenmesinde ise bafll›ca ›fl›k olmak üzere, faz-kontrast, polarizasyon,
konfokal, floresans ve elektron mikroskoplardan
yararlan›l›r. Tüm bu mikroskoplar›n ortak noktas›, ›fl›k kayna¤› ile materyalin etkileflimidir ve büyütme amac› ile de yerleflik mercekler kullan›l›r.
Son y›llarda mikroskoplara dijital fotograf makinalar› ve farkl› yaz›l›m programlar› eklenmifltir.
Mikroskoplar›n kullan›m alanlar›n› yorumlamak,
Gerek rutin H&E boyas› ve gerekse di¤er özel
boyalarla boyanarak haz›rlanan preparatlar ›fl›k
mikroskobunda de¤erlendirilir. Buna karfl›n boyanmam›fl canl› hücre ve doku kesitleri faz kontrast mikroskop ile incelenir. Kollajen ve kas lifleri gibi anizotropi gösteren yap›lar›n incelenmesinde ise polarizasyon mikroskobu kullan›l›r. Floresans mikroskobunda, floresans ile iflaretlenerek kompleks oluflturan ve ›fl›k veren yap›lar genellikle h›zl› tan›da önem tafl›r. Konfokal mikroskoplar ise floresans mikroskoplar›n daha geliflmifl flekli olup üç boyutlu görüntü sa¤larlar. Geçirimli elektron mikroskop, ›fl›k mikroskobunda
gözlenen yap›lar›n daha ince yap›lar›n›n de¤erlendirilmesine olanak sa¤larken taramal› elektron mikroskop, üç boyutlu görüntü sa¤lar ve
genellikle boflluklu organlar›n yüzey de¤erlendirmesinde anlam tafl›r.
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
57
Kendimizi S›nayal›m
1. Laboratuarda çeflitli kimyasal maddeler kullanarak
ve dokuda birtak›m kimyasal reaksiyonlar oluflturulmas›yla doku ve elemanlar›n› tan›ma yöntemine ne ad
verilir?
a. Z›t boyama
b. Hematoksilen-Eozin
c. Mordant
d. Histokimya
e. Bazofilik boya
2. Boya ile iyi bir birleflim oluflturarak boya-doku
ba¤lanmas›n› kolaylaflt›ran madde afla¤›dakilerden
hangisidir?
a. Asidofilik boya
b. Bazofilik boya
c. Mordant
d. Amiloid maddesi
e. Tamponlu nötral formalin
3. "Dokuda boyanmas› gereken k›s›mlar›n daha iyi
görünmesi amac›yla, di¤er yap›lar›n farkl› bir boya ile
boyanmas›d›r." Bu afla¤›dakilerden hangisinin tan›mlanmas›d›r?
a. Tespit
b. Z›t boyama
c. Dehidrasyon
d. Parafinde bloklama
e. Amiloid boyas›
4. Afla¤›daki boyama yöntemlerinden hangisi konnektif
ve kas doku için en çok kullan›lan boya yöntemleridir?
a. Masson Trikrom boyas› ve Van Gieson boyas›
b. Holzer boyas› ve Luxol Fast Blue boyas›
c. Kongo K›rm›z›s› boyas›
d. Ziehl-Neelsen boyas› ve Gridley Mantar boyas›
e. Von Kossa boyas›
5. Afla¤›daki boyama yöntemlerinden hangisi kalsiyum
tuzlar›n›n histopatolojik gösterilmesinde kullan›lan boyama yöntemidir?
a. Van Gieson boyas›
b. Ziehl-Neelsen boyas›
c. Best'in Carmine boyas›
d. Von Kossa boyas›
e. Holzer boyas›
6. Ya¤lar›n histokimyasal boyama yöntemleriyle gösterilmesinde kesitler hangi mikrotomla al›nmal›d›r?
a. K›zakl› mikrotom
b. Yar›-otomatik mikrotom
c. Rotary mikrotom
d. Tam otomatik rotary mikrotom
e. Dondurma mikrotomu
7. Sinir sisteminde glia hücrelerinin koyu menekfle rengine boyanmas›n› sa¤layan boyama yöntemi hangisidir?
a. Holzer boyas›
b. Van Gieson boyas›
c. Von Kossa boyas›
d. Ziehl-Neelsen boyas›
e. Kongo K›rm›z›s› boyas›
8. Afla¤›daki mikroskoplardan hangisi boyanmam›fl hücre ve doku kesitlerinin incelenmesine olanak sa¤lar?
a. Floresans mikroskop
b. Faz kontrast mikroskop
c. Konfokal mikroskop
d. Polarizasyon mikroskobu
e. Ifl›k mikroskop
9. Kuduz hastal›¤›n›n h›zl› tan›s›nda afla¤›daki hangi
mikroskop kullan›l›r?
a. Polarizasyon mikroskobu
b. Faz Kontrast mikroskop
c. Floresans mikroskop
d. Konfokal mikroskop
e. Elektron mikroskop
10. Elektron mikroskoplarda afla¤›daki bölümlerden
hangisi bulunmaz?
a. Vakum sistemi
b. Elektromanyetik alan
c. Kolon
d. Gözlem-görüntüleme alan›
e. Oküler
58
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
1. d
S›ra Sizde 1
Doku ile lamel aras›nda hava kabarc›¤› kalmamas› için
yap›l›r. Hava kabarc›¤›n›n kalmas› histopatolojik de¤erlendirmeyi engelledi¤i gibi preparat›n saklanmas›nda
da olumsuzluk yarat›r. Kapatma ifllemi kesitleri tozdan,
zedelenmeden, zaman içinde boyan›n ve hücre özelliklerinin bozulmas›ndan korur. Ayr›ca mikroskop alt›nda
rahat bir flekilde incelenebilmesine olanak sa¤lar.
2. c
3. b
4. a
5. d
6. e
7. a
8. b
9. c
10. e
Ayr›nt›l› bilgi için “Boyama Yöntemleri”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Patoloji Laboratuarlar›nda
Kullan›lan Rutin Bematoksilen-Eozin Boyama
Yöntemi” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Patoloji Laboratuarlar›nda
Kullan›lan Rutin Bematoksilen-Eozin Boyama
Yöntemi” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Konnektif ve Kas Dokusu
Boyalar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Pigment ve Mineral Boyalar›”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Ya¤ ve Karbonhidrat
Boyalar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Sinir Dokusu Elemanlar›
Boyalar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Faz Kontrast Mikroskop”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Floresans Mikroskop”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Elektron Mikroskop”
konusuna bak›n›z.
S›ra Sizde 2
Bir ›fl›k mikroskobunda hem mekanik hem de optik k›s›mlar vard›r. Mekanik parçalar; ayarl› tabla, tabladaki
tabla konum ayar› ve görüntü netlefltirmede rol alan
diflli sistemleridir. Optik k›s›mlar ise kondansatör, objektif ve oküler olmak üzere üç mercek sisteminden
oluflur.
S›ra Sizde 3
Geçirimli elektron mikroskoplar iki boyutlu görüntü
sa¤lay›p çok ince ayr›nt›lar› de¤erlendirmede anlam tafl›r ve isminde de anlafl›laca¤› gibi oluflan ›fl›¤› geçirirler.
Taramal› elektron mikroskoplarda ise görüntü üç boyutlu olup ›fl›¤› geçirmez ve boflluklu organlar›n yüzeylerinin de¤erlendirilmesinde kullan›l›r.
3. Ünite - Boyama ve Mikroskoplar
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Demir, R. (2001). Histolojik Boyama Teknikleri.
Palme Yay›nc›l›k, Ankara.
Presnell, J.K. and Schreibman, M.P. (1997). Humason's
Animal Tissue Techniques, Fifth Edition, The
Johns Hopkins Univ. Pres, Baltimore- London.
Luna, L.G. (1968). Manual of Histologic Staining
Methods of the Armed Forces Institute of
Pathology. Third Edition, McGraw-Hill Book
Comp., NewYork.
Silliphant, W.M. (1960). Manual of Histologic and
Special Staining Techniques. Second Edition,
McGraw-Hill Book Comp., NewYork.
Conn, H.J. (1948). The History of Staining. Second
Edition, Biotech Publications, Geneva, NewYork.
Resimlerde Yararlan›lan Kaynaklar
Ankara Üniversitesi, Veteriner Fakültesi, Patoloji
Anabilim Dal›
59
4
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
‹mmunohistokimyasal boyama yöntemlerinin temelinde rol alan antijen, antikor
(poliklonal ve monoklonal), enzim ve substrat kavramlar›n› aç›klayabilecek,
‹mmunohistokimyasal boyama yöntemlerinin mekanizmalar›n›, karfl›lafl›lan
sorunlar› ve çözüm yollar›n› söyleyebilecek,
Moleküler patolojinin temelini oluflturan DNA, RNA ve protein kavramlar›n›
aç›klayabilecek,
Moleküler patolojide kullan›lan yöntemlerin (polimeraz zincir reaksiyonuPCR, in situ PCR, hibridizasyon, in situ hibridizasyon, blotting yöntemleri,
elektroforez vs) mekanizmalar›n›, karfl›lafl›lan sorunlar› tan›mlayabilecek ve
çözüm yollar› önerebilecek,
Bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
‹mmunohistokimyasal Yöntemler
TUNEL Yöntemi
Polimeraz Zincir Reaksiyonu
In Situ Polimeraz Zincir
Reaksiyonu
•
•
•
•
In situ Hibridizasyon
Elektroforez
Blotting Yöntemleri
Spektrofotometri
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
‹mmunohistokimyasal
ve Moleküler
Yöntemler
• ‹MMUNOH‹STOK‹MYASAL
YÖNTEMLER
• ‹MMUNOH‹STOK‹MYASAL
BOYAMA YÖNTEMLER‹
• MOLEKÜLER YÖNTEMLER
‹mmunohistokimyasal ve
Moleküler Yöntemler
‹MMUNOH‹STOK‹MYASAL YÖNTEMLER
Hücre ve dokularda yer alan endojen ve/veya ekzojen immunojenik yap›daki
maddelerin, özel yöntemlerle haz›rlanm›fl iflaretli antikorlar arac›l›¤›yla ›fl›k, floresans ve/veya elektron mikroskopta saptanmas›na “immunohistokimya” denilmektedir. Bu yöntemlerin ilk uygulamalar› 1930’lu y›llarda gerçeklefltirilmifl ve antikorla ba¤lanmada (konjugasyon) azo boyalar› kullan›lm›flt›r. Ancak bu boyalar›n antikorun biyolojik yap›s›n› bozmas› nedeniyle baflar›l› sonuçlar elde edilememifltir.
Daha sonraki y›llarda ise floresans ›fl›k veren bir madde (florokrom) olan floreseinizothiosiyanat (FITC) ve tetrametilrodamin (TRITC) ile antikor iflaretlenmifl ve
doku kesitlerinde antijen saptamas› gerçeklefltirilmifltir. Ancak görünürlü¤ün de¤erlendirilmesi için floresans mikroskoba ihtiyaç duyulmas›, dokuda oluflan boyanman›n uzun süre kal›c› olmamas› gibi baz› dezavantajlardan dolay› antikorun
farkl› maddelerle iflaretlenmesi için araflt›rmalar yap›lm›fl ve s›ras›yla peroksidaz ve
alkali fosfataz enzimi kullan›lmaya bafllanm›flt›r. ‹mmunohistokimyasal yöntemlerde üç önemli temel yap› antijen, antikor ve kromojendir.
Antijen
Organizmada immun yan›t oluflturabilen ve bunun sonucunda kendilerine karfl›
özel antikor flekillendirebilen maddelere antijen veya immunojen denir. Genellikle bu maddeler protein, glikoprotein ya da lipoprotein yap›s›ndad›rlar. Antijenler, antikorlara epitop veya antijenik belirleyici denilen bir bölgeden ba¤lan›rlar ve her bir antijen sadece kendisiyle reaksiyona girebilecek antikorlar olufltururlar. Buna karfl›l›k belli bir antijene karfl› elde edilmifl antikorlar baflka antijen(ler)le reaksiyona girebilir ki buna da çarpraz reaksiyon denir. Antijenler, vücutta yap›lmalar›na ve d›flar›dan al›nmalar›na göre iki grupta incelenirler. Ekzojen antijenler, herhangi bir flekilde vücuda d›flar›dan al›nd›¤›nda immun yan›t
sonucu, yaln›z kendileri ile birleflebilen antikor oluflumuna sebep olan antijenlerdir. Mikroorganizmalar, çiçek polenleri ve baz› toksinler s›kl›kla rastlan›lan bu
grup immunojenlerdir. Endojen antijenler; normal olarak veya herhangi bir nedenden dolay› organizmada flekillenen antijenlerdir. Bunlarda dört grupta toplan›rlar. 1. Otoantijenler; organa özgü antijenlerdir ve özellikle otoimmun hastal›klarda görülürler. 2. Alloantijenler; ayn› türe ait canl›lardan bir k›sm›nda bulunan
bir k›sm›nda ise bulunmayan antijenlerdir. Kan grubu antijenleri, Major Histocompatibility Complex (MHC) doku antijenleri bu grup antijenlerdir. 3. ‹diotipik
62
Temel Veteriner Patoloji
‹diopatik hastal›k: Neden
olufltu¤u tam olarak
bilinmeyen hastal›klard›r.
antijenler; vücuda ait olmayan ancak vücut taraf›ndan üretilen antijenlerdir ve
idiopatik hastal›klarda oluflurlar. 4. Heterofil antijenler; ekzojen antijenlerle
çarpraz reaksiyon veren antijenlerdir. Kalp dokusu antijenlerinin Streptococcus
spp ile verdikleri reaksiyonlar örnek olarak verilebilir.
Antikor
Hibridom: Plazma
hücrelerinin B lenfositlerden
köken alan myeloma
hücreleri ile kaynaflmas›
sonucu oluflan yap›lard›r ve
görevleri antikor üretmektir.
‹mmunolojik yan›tta T ve B lenfositler en önemli role sahip hücrelerdir. T lenfositler antijene karfl› lenfokin salg›layarak doku düzeyinde; B lenfositler ise immunglobulin (Ig) ad› verilen bir grup protein salg›layarak sistemik immun yan›t olufltururlar. Antijene karfl› immun sistem taraf›ndan oluflturulmufl olan Ig yap›s›ndaki
tüm bu maddelere “antikor” denir. Antikorlar A, D, E, G ve M olmak üzere befl tiptir. Çarpraz reaksiyonlar hariç sadece kendilerine karfl› oluflan antijenlerle ba¤lan›rlar. ‹mmunohistokimyasal de¤rlendirmelerde s›kl›kla G ve M tipi kullan›l›r. Bir antijene karfl› ilk yan›t olarak genellikle IgM, sonras›nda ise IgG oluflur. IgG’ler vücutta en uzun kalan ve en fazla bulunan antikorlard›r.
‹mmunohistokimyasal yöntemlerde yararlan›lan antikorlar›n baz› özelliklere sahip olmas› gerekmektedir. Bunlar; 1. ‹stenmeyen zemin boyas›n› önlemek ve yalanc› pozitif reaksiyonlar› engellemek için sadece bir antijenle birleflmelidir. 2. Güvenilir pozitif reaksiyon elde etmek için antijene azami ölçüde ba¤lanmal›d›r. 3.
Spesifik olmayan reaksiyonlardan kaç›nmak ve antikor tüketimini engellemek
amac›yla yüksek oranda suland›rmalarda dahi pozitif reaksiyon vermelidir.
Antikorlar elde edilme yöntemlerine göre de “monoklonal antikorlar” ve “poliklonal antikorlar” diye iki gruba ayr›l›rlar: Poliklonal antikorlar; deney hayvanlar›n›n immunizasyonu ile elde edilen antikorlard›r ve monoklonal antikorlar›n
aksine kendilerini oluflturan antijen üzerindeki farkl› epitoplarla birleflirler (fiekil
4.1 A). Monoklonal antikorlar; hibridomlardan elde edilen antikorlard›r. Kendilerini oluflturan antijen üzerindeki ayn› epitoplarla birleflme özelli¤ine sahiptirler
(fiekil 4.1 B).
fiekil 4.1
Antijenin farkl›
epitoplar›na
ba¤lanm›fl
poliklonal (A) ve
monoklonal (B)
antikorlar (AbAntikor; AgAntijen; e-Epitop).
Monoklonal ve poliklonal antikorlar›n birbirine göre avantaj ve dezavantajlar›
bulunmaktad›r. Bunlar Tablo 4.1’de özetlenmifltir.
63
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
Özellikler
Poliklonal antikorlar
Monoklonal antikorlar
Antijene affinitesi
Düflüktür.
Yüksektir.
Ba¤lanma spesifikli¤i
Antijendeki de¤iflimlerden
etkilenmezler.
Antijendeki de¤iflimlerden
çabuk etkilenir.
Ba¤lanma özelli¤i
Farkl› epitoplarla ba¤lan›rlar.
Tek bir epitopla ba¤lan›rlar.
Ba¤lanma kineti¤i
Önemsizdir.
Önemlidir.
Çarpraz reaksiyon
S›kl›kla verirler.
Çok nadiren verirler.
Antikor Sa¤lanmas›, Kullan›m› ve Saklanmas›
Uygun flekilde haz›rlanm›fl olan antikorlardan bozulmadan aylarca hatta y›llarca yararlanmak olas›d›r. Bunun için özellikle ticari olanlarda ürün kullan›m k›lavuzunda belirtilen uyar› ya da kurallara dikkat edilerek antikorun kullan›lmas› ve saklanmas› gerekir. Ülkemiz flartlar›nda birkaç poliklonal antikor d›fl›nda genel olarak üretimi yap›lan
monoklonal antikor yoktur ve ço¤u kere monoklonal antikorlar ticari olarak üretici firmalardan temin edilmektedir. Bu antikorlar toz (liyofilize) halindeyse ve hemen kullan›lmayacaksa +4°C’de saklan›r, kullan›m s›ras›nda suland›r›l›r. S›v› ise küçük miktarlara ayr›larak -20°C’de saklan›r. E¤er bu flekilde bir uygulama yap›lmadan saklanacak
olursa her kullan›mda yap›lan dondurma, çözdürme ifllemi antikorun gücünü düflürecektir. Ayr› ayr› suland›r›lan küçük miktarlar ise gün içindeki kullan›ncaya kadar
+4°C’de saklan›r. Çözdürme ifllemi olabildi¤ince yavafl yap›lmal›d›r. Özellikle de floresans verme özelli¤ine sahip maddelerle ba¤lanm›fl antikorlar ›fl›k almayan kaplarda
saklanmal›d›r. Kullan›m s›ras›nda antikoru ›s› ve ›fl›ktan koruman›n ötesinde bulaflmadan da korumak önemlidir. Bireysel olarak kirli kaplarda saklama ve suland›rma iflleminden, kirli pipet uçlar›n›n kullan›m›ndan kaç›nmak gerekir. Günümüzde üretici firmalar bulaflmay› önlemek için antikorlara koruyucu maddeler kullanmaktad›r. Kurallara uygun flekilde saklanan antikorun kullan›m aflamas›nda suland›r›lmas› gerekmektedir. Burada önemli olan yüksek suland›rmalarda antikordan maksimum boyanma elde edilmesidir. Bu durum hem zemin boyanmas›n›n en aza indirgenmesini hem de
antikor kullan›m›nda ekonomi sa¤lar. Ancak tüm bunlar› ayn› zamanda doku tipi, dokunun bloklanma flekli (parafin, dondurulmufl), doku kal›nl›¤› da etkilemektedir.
Hücre ve Doku Örneklerinin Haz›rlanmas›
‹mmunohistokimyasal incelemeler için hücre veya doku örneklerinden faydalan›l›r. Hücre örnekleri s›kl›kla kan, i¤ne biyopsisi veya lavajlardan elde edilir. Bunlar
do¤rudan lama yay›labildi¤i gibi santrifüje edilerek elde edilen çöküntünün lama
benzer flekilde yay›lmas› veya parafinde bloklanmas› fleklinde de haz›rlanabilir.
Doku örnekleri ise taze, dondurulmufl veya parafinde bloklanm›fl doku kesitlerinden haz›rlan›r. Bir dokunun incelenebilecek hale gelmesi için uygulanan her ifllem,
dokuda bulunan antijen yap›s›nda bozulmaya ya da antijen kayb›na sebep olabilir.
Bu ifllemlerden özellikle tespitte kullan›lan solüsyonlar antijenik yap› üzerinde
do¤rudan etkili olan kimyasal maddelerdir. ‹mmunohistokimyasal çal›flmalarda
kullan›lan bu tespit solüsyonlar› araflt›r›lan epitoplara göre farkl›l›k göstermesi nedeniyle her çal›flmada yeniden gözden geçirilmelidir. Patoloji alan›nda daha çok
formalinde tespit edilen ve parafinde bloklanan doku kesitlerinden yararlan›lmaktad›r. Bu flekilde haz›rlanan doku örneklerinden yap›lan kesitler, boyama s›ras›nda
doku dökülmesini önlemek için “chromalune, silane, poly-L-Lysine” gibi kimyasallarla kaplanm›fl lamlar üzerine al›nmal›d›r. Bu lamlar ya ticari olarak haz›r sat›l›r ya
da daha ekonomik olmas› amac›yla araflt›r›c›lar taraf›ndan bizzat haz›rlan›r.
Tablo 4.1
Poli/monoklonal
antikorlar›n
özellikleri
64
Temel Veteriner Patoloji
Nonspesifik Reaksiyonlar›n Engellenmesi
Boyamada kullan›lan primer antikor, antijenin d›fl›nda hücre duvar› ve pek çok
doku proteinleri ile tepkimeye girerek nonspesifik (istenmeyen, özel olmayan) reaksiyonlara sebep olur. Bunu engellemek için ya s›¤›r serum albumini ya da normal keçi serumundan faydalan›l›r (serum inhibisyonu). Ayr›ca baz› dokularda kullan›lan enzimlerle ba¤lanarak benzeri de¤ifliklikleri olufltururlar ki bunu önlemek
için de oda ›s›s›nda metanol ve %3’lük hidrojen peroksit (H2O2) kar›fl›m›ndan faydalan›l›r (enzim inhibisyonu).
Baz› durumlarda, kullan›lan antikorlar›n antijenle ya da reseptörlerle daha iyi
ba¤lanabilmesi için “antigen retrieval” ad› verilen bir ifllem yap›lmas› gerekir. Bu
ifllem ya enzimlerle (proteinase K, pronase, trypsin vs) ya da ticari olarak bu ifle
özel haz›rlanm›fl solüsyonlar›n mikrodalga f›r›nda, düdüklü tencerede veya kaynat›larak doku kesitlerine uygulanmas›yla gerçeklefltirilir.
Boyamada Uyulmas› Gereken Kurallar
Bu kurallar flöyle özetlenebilir. 1. Ortamdaki serbest antikorlar› uzaklaflt›rmak için
kesitler tamponlu solüsyonlarla (Phosphate buffer solutions-PBS, Tris buffer) iyice
y›kanmal›d›r. 2. Kullan›lan antikorlar›n suland›rmalar›na dikkat edilmelidir. 3. Antikor seçiminde özellikle kullan›lacak serum ve kimyasallar›n uyumu sa¤lanmal›d›r
(primer antikor, sekonder antikor ve kullan›lan ticari kit uyumu gibi). 4. ‹stenmeyen reaksiyonlar en aza indirgenmelidir. 5. Kullan›lan solüsyonlar›n fazlas› kurutma ka¤›d› veya ka¤›t havlu ile al›nmal›d›r ya da kesitlerin etraf› özel kalemlerle çizilmelidir. 6. Boyamada kullan›lan solüsyonlarla ifllem nem odas› içerisinde ve uygun ›s›da (+4°C, 37°C) yap›lmal›d›r. 7. Floresans boyamalar karanl›k bir ortamda
gerçeklefltirilmelidir.
‹MMUNOH‹STOK‹MYASAL BOYAMA YÖNTEMLER‹
‹mmunohistokimyasal boyama yöntemleri, immunoenzim ve immunofloresans
yöntemler olmak üzere ikiye ayr›l›r.
‹mmunoenzim Boyama Yöntemleri
Primer Antikor: Aranan
antijene karfl› kullan›lan
spesifik antikordur.
Sekonder Antikor: Primer
antikorun enzim
kompleksine ba¤lanmas›n›
sa¤layan antikordur. Primer
antikor, hangi hayvan
türüne göre haz›rlanm›flsa
sekonder antikor bu
hayvan›n IgG’sine karfl›
baflka bir hayvan türünden
elde edilmesi gerekir.
Doku ve hücrede bulunan endojen veya ekzojen antijenin primer antikor, sekonder antikor, enzim veya enzim anti-enzim kompleksi, substrat ve kromojen
arac›l›¤›yla boyanarak ›fl›k mikroskobunda de¤erlendirilmesi söz konusudur. Çeflitli immunoenzim boyama yöntemi vard›r. Bu yöntemler araflt›rmac›lar›n amaçlar›na, istedikleri duyarl›l›k derecesine, kullanacaklar› dokuya, maddi olanaklara göre
seçilmektedir. Boyaman›n temeli enzim reaksiyonuna dayand›¤›ndan immuno-enzim boyama yöntemleri olarak adland›r›lm›flt›r. Bu yöntemlerde kullan›lan enzimler; Horse radish peroxidase: “Bay›r turpu” kökünden elde edilir. 3-Amino-9-Ethylcarbazole (AEC); 3,3’-Diaminobenzidine (DAB) ve 4 Choloro-1-Naphtol (CN) gibi
substratlarla reaksiyona girer ve sonras›nda AEC ile tu¤la k›rm›z›s› rengi, DAB ile
kahverengi (Resim 4.1), CN ile mavi renk oluflur. Alkaline phosphatase: ‹nek ba¤›rsa¤›ndan elde dilir. Fast red; 5-Brom-4-chlor-3-indolyl-phosphate/Nitro blue tetrazolium chloride (BCIP/NBT); New Fuchsin ve AP-Orange gibi substratlarla reaksiyona girer. Fast red ile k›rm›z› renk, BCIP/NBT ile menekfle rengi, New Fuchsin
ile k›rm›z› renk ve AP-Orange ile turuncu renk görülür.
65
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
Bu enzimlerin seçiminde dikkat edilmesi gereken noktalar flunlard›r; 1. Seçilen enzimler saf ve
ekonomik olmal›d›r. 2. Antikor-enzim ba¤lanmas› ve nonkovalen tutunma enzim etkisini azaltsa da tamamen yok etmemelidir. 3. Antikora ba¤lanm›fl olan enzim, solüsyonlar›n içinde erimemelidir. 4.
Ortaya ç›kan ürünler gözlenebilir
ve stabil olmal›dr. 5. Endojen enzim aktivasyonu ile birbirine kar›flmamal›d›r.
Resim 4.1
A
B
C
D
‹mmunoperoksidaz
boyamada
kullan›lan DAB
(a-b) ve AEC (c-d)
kromojenlerinin
görünümü
‹mmunoperoksidaz Boyama Yöntemleri
Bu yöntemde, primer veya sekonder antikorun peroksidaz ile ba¤lanmas›, substrat
ve kromojen ilavesiyle immun reaksiyonun boyanarak ›fl›k mikroskobunda görülebilir hale gelmesi esast›r. Direkt ve ‹ndirekt immonuperoksidaz boyama yöntemi
olmak üzere ikiye ayr›l›rlar.
Direkt ‹mmunoperoksidaz Boyama Yöntemi: Do¤rudan enzim ile iflaretlenmifl
primer antikor, dokudaki antijen ile reaksiyona sokulur (fiekil 4.2). Avantaj› boyanman›n k›sa sürmesi ve nonspesifik reaksiyonlar›n düflük olmas›d›r. Ancak kullan›lan antikor direkt enzimle iflaretli oldu¤undan tek bir antijene özel boyanma sa¤lan›r, dolay›s›yla her bir antijen için ayr› bir antikora gereksinim vard›r.
‹ndirekt ‹mmunoperoksidaz Boyama Yöntemi: Enzim ile primer antikor yerine sekonder antikor iflaretlenmifltir. (fiekil 4.3). Primer
antikor önce antijenle ba¤lan›r, sonras›nda
ba¤lanan antijen-primer antikor kompleksi
enzimle iflaretli olan sekonder antikorla ba¤lan›r. Bu yöntem direkt yönteme göre daha
duyarl› bir yöntemdir. Primer antikoru de¤ifltirmek suretiyle iflaretli sekonder antikor pek
çok çal›flmada kullan›labilir. Ancak çarpraz
reaksiyon verme olas›l›¤› yüksektir.
Enzim Anti-enzim Kompleksi Boyama
Yöntemleri: ‹ndirekt yönteme benzemekle birlikte bu yöntemde sekonder antikor iflaretlenmemifltir. Ancak enzimle iflaretli antikor
kompleksi kullan›l›r. Sekonder antikor hem
bu kompleksle hem de antijene ba¤l› primer
antikor ile ba¤lan›r. Burada önemli olan nokta primer antikorla enzim anti-enzim kompleksinin ayn› hayvandan elde edilmesidir. Peroxidase anti-peroxidase (PAP), alkaline
phosphatase anti-alkaline phosphatase (APAAP)
en s›k olarak kullan›lan yöntemlerdir (fiekil 4.4). PAP’da üç adet enzim molekülünün
kullan›lmas›; APAAP’da iki enzim ve buna karfl› haz›rlanm›fl bir antikor kullan›m› söz
konusudur ki tüm bunlar bu boyama yöntemlerini hassas hale getiren özelliklerdir.
fiekil 4.2
fiematize edilmifl
direkt yöntem
fiekil 4.3
fiematize edilmifl
indirekt yöntem
66
Temel Veteriner Patoloji
fiekil 4.4
fiematize edilmifl
APAAP yöntemi
fiekil 4.5
fiematize edilmifl
ABC-Kompleks
yöntemi
Resim 4.2
Fare testisinde IF,
GFP pozitifli¤i
Avidin-Biotin Complex Peroxidase (ABC-P)
veya Strep Avidin-Biotin Complex Peroxidase
(StrepABC-P) Yöntemi; Yumurta beyaz›ndan
elde edilen avidin ya da Streptomyces avidinii’den elde edilen Strepavidin’in biyotine kuvvetli bir flekilde ba¤lanma özelli¤inden yararlan›l›r. Bir avidin 4 farkl› yerden biyotine ba¤lanma özelli¤ine sahiptir (fiekil 4.5). Enzim olarak genellikle peroksidaz enziminden faydalan›l›r.
‹mmunofloresans Boyama
Yöntemleri
‹mmunofloresans boyama, immunoperoksidaz boyama yöntemine benzemektedir, sadece antikorun çeflitli
florokromlarla (Fluorescenceinisothiocyanate (FITC), Tetramethylrhodamine isothiocynate (TRITC), Cyanine) ba¤lanmas› ve de¤erlendirmenin floresans mikroskoplarda yap›lmas› söz konusudur. Floresans görüntülemenin en önemli ve di¤er yöntemlere göre ayr›cal›kl› yönü antijenle antikorun ba¤lant› noktas›n›n siyah zemin üzerinde parlak ›fl›malar halinde görülmesidir (Resim 4.2). Bu ›fl›ldamalar FITC ve Cyanine’de yeflil renk, TRITC’de k›rm›z› renktedir. Florokromlarla konjuge edilen (ba¤lanan) serumlar ya ticari olarak sat›n al›nmakta ya da araflt›r›c›lar taraf›ndan ba¤lanmaktad›r. Florokromlar›n
seçiminde; floresans mikroskobun sahip oldu¤u filtre düzene¤ine, farkl› konjugatlarla (serum+florokrom) boyamalar yap›lacaksa istenen renk ayr›m›na ve duyarl›l›¤a dikkat edilmelidir.
67
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
Direkt ‹mmunofloresans Boyama Yöntemi
Bilinen en kolay ve en eski immunohistokimyasal yöntemdir. Direkt immunoperoksidaz boyama yöntemine benzer flekilde dezavantajlara sahiptir ve primer antikorun florokromla ba¤lanmas› söz konusudur.
‹ndirekt ‹mmunofloresans Boyama Yöntemi
Antijene özgü primer antikor, florokromla iflaretli sekonder antikorla reaksiyona
girer. Direkt yönteme göre daha duyarl›d›r, tek bir konjugat halinde çok daha fazla antijenle kullan›labilir, ancak istenmeyen boyanmalara daha s›k rastlan›r.
‹mmunohistokimyasal yöntemlerden ayn› zamanda hücrede oluflan apoptozisin saptanmas›nda da yararlan›labilir. Bu yöntemlerin bir bak›ma k›smen de¤ifltirilmifl flekli olan TUNEL (Terminal deoxynucleotidyl transferase (Tdt)-mediated
dUTP-biotin nick end-labeling) yönteminden faydalan›l›r.
Kontroller
Kullan›lan primer antikorlar›n çal›fl›p çal›flmad›¤›n› veya aran›lan antijenin var olup
olmad›¤›n› saptamak amac›yla ayn› doku kesitleri üzerinde gerçeklefltirilen immunohistokimyasal boyamalard›r. Pozitif ve negatif kontroller olmak üzere iki tiptir.
‹mmunohistokimyasal yöntemlerin ana prensipleri hakk›nda bilgi veriniz
SIRA S‹ZDE
MOLEKÜLER YÖNTEMLER
1
D Ü fi Ü N E L ‹ M
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Neden Moleküler Histopatoloji
Pek çok patoloji laboratuvar›nda 100 y›ldan daha fazla süredirS morfolojik
inceleO R U
me kalitesinin ve tan›daki etkisinin iyi olmas› nedeniyle, tespit ve rutin doku iflleme yöntemleri kullan›lmaktad›r. Moleküler t›bb›n son y›llarda h›zla ilerlemesi ve
D‹KKAT
genifllemesi nedeniyle moleküler yöntemlerin ya morfolojik yöntemlerle yer de¤ifltirmesi ya da morfolojik yöntemlerle aras›nda bir bütünlük kurulmas›n› zorunlu
SIRA
S‹ZDE asitlerdeki
hale getirmifltir. ‹mmunohistolojik tan›ya yard›mc› olmak ad›na
nükleik
(DNA, RNA vb) de¤iflikliklerin saptanmas›; nükleik asitlerin, proteinlerin ve enzimlerin yap›lar›n›n ayd›nlat›lmas›, üstlendikleri görevleri ve birbirleriyle olan etkileAMAÇLARIMIZ
flimlerin anlafl›lmas› moleküler yöntemlerle olmaktad›r. Bunlar sayesinde hücrelerin DNA, RNA ve protein yap›lar›nda meydana gelen özel de¤ifliklikler ortaya konulabilmektedir. Moleküler yöntemler hedef doku/hücre yap›s›na,
K ‹ T Aana
P moleküle
ve uygulanacak temel yönteme göre amaca yönelik farkl› uygulama alanlar›na sahiptir. Fizik, kimya, biyoloji temel ö¤retilerine dayanan ve temel olarak da moleküler biyoloji, genetik ve patoloji bilimine oturan bu disiplinin,
birçok bilim dal›nTELEV‹ZYON
da uygulama alan› bulunmaktad›r.
Patoloji alan›ndaki geliflmeler, hastal›klar›n tan› ve sa¤alt›m›na yönelik daha ayr›nt›l› incelemeleri günlük uygulamalar haline getirme olana¤› sa¤lamaktad›r. Stan‹ N T E R N tan›s›
ET
dart incelemeler sonunda hastal›klar›n büyük bir k›sm›n›n patolojik
konulabilmekte, sa¤alt›m ve prognoza yönelik bilgiler oluflturulabilmektedir. Günümüzde ço¤u tan› ve sa¤alt›ma yönelik kararlar çok küçük biyopsi parçalar›n›n de¤erlendirilmesini temel alarak gerçeklefltirilmektedir. Hatta bu anlamda moleküler
yöntemlerde kullan›lan örneklerin çok küçük miktarlarda olmas› bu yöntemlerin
“doku dostu” olarak nitelendirilmesini sa¤lam›flt›r. Ayn› zamanda moleküler yöntemler arfliv dokular›nda da çal›flma olana¤› sunmaktad›r. Burada önemli olan za-
N N
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
68
Temel Veteriner Patoloji
man›nda uzaklaflt›r›lan dokunun hemen ifllenmeye al›nmas› ve bu ifllemler s›ras›nda da dokunun moleküler yap›s›n›n korunmas›d›r. Örnekleme, tespit ve doku ifllem süresinin uzun ya da k›sa olmas› biyomoleküllerin yap›s›n›n bozulabilece¤i
olas›l›¤›n› düflündürmelidir.
Moleküler Yöntemler ‹çin Örnek Toplanmas›
Moleküler yöntemlerde ya s›v› örnekler ya da doku örnekleri (doku ekstrat› veya
lama al›nm›fl doku kesiti) kullan›lmaktad›r. Özellikle moleküler patolojide taze veya dondurulmufl doku, FTPB (formalinde tespit edilmifl, parafinde bloklanm›fl), taze ya da tespit edilmifl i¤ne biyopsisi örnekleri, kan, kemikili¤i ve yanak s›vaplar›
tercih edilmektedir. Örnekleme hastal›¤a ve uygulanacak moleküler yönteme göre seçilmektedir. Taze ya da dondurulmufl dokular DNA, RNA ve protein kalitesinin en iyi flekilde sa¤land›¤›, y›k›mlanman›n en az oldu¤u test örnekleridir. FTPB
doku örnekleri ile tespit edilmifl sitolojik örnekler nükleik asiti çok iyi korumazlar
ancak ço¤u test ortam›nda özellikle DNA saptanmas›nda moleküler yöntemlerde
kullan›labilir. RNA molekülü DNA molekülünden daha az stabildir. Hücrede ve
bulundu¤u ortamda çok say›da bulunan çeflitli ribonükleaz enzimleri kolayl›kla y›k›mlan›r. Bu yüzden RNA temelli yöntemlerde sadece taze toplanm›fl ya da dondurulmufl örneklerin kullan›lmas› daha uygundur. FTPB dokular›ndan RNA izolasyonu çok kötü kalitededir ve özellikle klinik tan›da kullan›lmas› uygun de¤ildir.
Hematolojik örneklerin, kan ve kemikili¤inin EDTA ya da ACD gibi p›ht›laflmay›
engelleyici tüplere al›nmas› gerekir. Heparin asla kullan›lmaz.
Tespit
Dokularda yer alan makromoleküllerin korunmas›n› sa¤layan iyi bir tespit bulunmamaktad›r. Geçmiflte yap›lan incelemelerde tüm kimyasal tespit solüsyonlar›n›n, nükleik asit ve proteinlerin yap›s›n› bozdu¤u görülmüfltür. Bu nedenle ço¤u moleküler çal›flmada taze ya da taze dondurulmufl dokular kullan›lmaktad›r.
Ancak bu da histolojik de¤erlendirmeleri ya da histokimyasal ve immunohistokimyasal gibi rutin yard›mc› yöntemleri s›n›rl› hale getirmifltir. Di¤er taraftan
dondurulmufl dokular›n uzun süreli saklanmas› ve tafl›nmas› sorun yaratt›¤› için
ço¤u patoloji tan› laboratuvarlar›nda rutin kullan›mda pratik bulunmam›flt›r. Dokudaki makromolekülleri koruyabilen kimyasal solüsyonlar iki genel s›n›fa ayr›lmaktad›r. Birinci s›n›ftakiler, moleküler koruyucular’d›r, nükleik asiti iyi korur,
ancak ayn› dokuda histolojik inceleme için uygun de¤ildir. ‹kinci s›n›ftakiler,
gerçek moleküler koruyucular’d›r, bunlar hem makromolekülleri hem de belli bir
oranda histolojiyi koruyan solüsyonlard›r. En yayg›n kullan›lanlar› paraformaldehit, formalin ve gluteraldehit’dir.
Hem biyomolekülün bütünlü¤ünü hem de mikro-anatomiyi koruyan ideal moleküler tespit solüsyonlar› zehirli olmamal›d›r. De¤iflikliklerden çabuk etkilenmemelidir. Yüksek ›s›larda aktif olmal›d›r. Ekonomik ve etkili olmal›d›r. Proteolitik
özellikleri çok iyi bilinmelidir. DNA, RNA ve proteinlerini korumal›d›r. Doku oda
›s›s›nda uzun süreli (6 aydan fazla) tespitte kalsa bile bu özelliklerin önemli bir flekilde etkilenmemesi gereklidir.
Hangi tip doku veya hücre örne¤i kullan›l›rsa kullan›ls›n test aflamas›nda çal›flma alan›n›n, kullan›lan metot ve aletlerin bulafl›k olmas› önlenmelidir. E¤er
buna uygun ortamlarda çal›fl›lam›yorsa bu ifl için haz›rlanm›fl laminar flow ad›
verilen ultraviyole lambal›, bulaflma riskini azaltan kabinler kullan›lmak zorundad›r (Resim 4.3).
69
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
DeoksiriboNükleik Asit (DNA)
Hücrelerdeki genetik bilgi, her bir hücre
çekirde¤inde bulunan DNA ile kodlan›r.
DNA, linear flekilde dizilmifl iki nükleotid
zincirinin oluflturdu¤u çift sarmall› bir moleküldür. Her bir nükleotid fosforize olmufl fleker ve bir azotlu bazdan oluflmufltur. Bazlar Adenin (A), Timin (T), Guanin
(G) ve Sitozin (S)’dir. Bu dört baz ile genetik bilgi kodlan›r. DNA sarmal› oluflturulurken her bir zincirdeki baz, özel bir
baz ile birleflerek yani A-T; S-G fleklinde
ba¤lanarak heliks fleklindeki sarmal› olufltururlar.
Yeni bir DNA zincirindeki nükleotid sekans› di¤er DNA zincirindeki nükleotid sekans› tamamlar. DNA’n›n yaklafl›k %5’i genellikle proteinleri, tRNA, rRNA, mRNA
ve di¤er küçük nüklear RNA’lar gibi di¤er fonksiyonel ürünleri kodlar. Arta kalan
büyük bir k›sm› (≥%95) ise kodlanmam›fl sekanslar›, tipik olarak minisatellit, mikrosatellitleri içerir. Bunlar kromozom yap›s›n› ve stabilitesini kurma ve korumada
rol oynar.
Genetik bilgiyi iletmek için DNA, mRNA’ya kopyalan›r, sitoplazmaya geçer ve
proteine dönüflümü yönetir. Genler, proteinleri ve di¤er fonksiyonel ürünleri kodlayan yap›lard›r. Her bir gen tipik olarak hücrede iki kopya halinde bulunur. Biri
maternal (annedenden gelen), di¤eri paternal (babadan gelen) kromozomdur.
RiboNükleik Asit (RNA)
Tek zincirli bir moleküldür. DNA’daki gibi fleker, fosfat ve bazdan ibarettir ancak
fleker olarak deoksiriboz yerine riboz, timin yerine de Urasil (U) içerir. RNA, kimyasal ve enzimatik hidrolize daha duyarl›d›r ve DNA’dan daha az stabildir. Yap›s›na, yerleflimine ve fonksiyonuna göre tiplere ayr›l›r. En s›k rastlanan› rRNA ve
tRNA’d›r ki bunlar toplam hücre RNA’s›n›n %90’›n› oluflturur. Özellikle sitoplazmada bulunurlar ve protein sentezinde önemli role sahiptirler. Kar›fl›k özel proteinler
rRNA taraf›ndan ribozomlarda oluflturulur. Protein sentezi süresince, tRNA oluflan
polipeptid zincirine aminoasit tafl›r ve ekler. mRNA, toplam RNA’n›n %1-5’i kadard›r. Her bir mRNA molekülü, özel bir gen kopyas›d›r ve protein sentezi için kal›p
gibi hizmet ederek çekirdekten sitoplazmaya genetik bilgiyi iletir
.
Resim 4.3
Laminar flow
Sekans:Ayn› olayda rol
oynayan maddelerin belirli
say›da elementinin ön
belirlemeli bir s›ra
izlemesidir.
Tafl›y›c› RNA (tRNA): Uygun
aminoasiti ba¤layarak,
ribozoma getirir. Tafl›d›¤› üç
nükleotidlik gruba antikodon
denir.
Ribozomal RNA (rRNA):
Yap›sal RNA olup ribozomun
yap›s›na kat›l›rlar.
Mesajc› RNA (mRNA):
DNA’dan flifreleri alarak
protein sentezine kal›pl›k
yapar. mRNA’daki her üç
nükleotidlik gruba kodon
denir. Her kodon ribozoma
aminoasit gelmesini sa¤lar.
Polimorfizm ve Mutasyon
Polimorfizm, bir populasyonda bireyler aras›nda DNA sekans›nda oluflan ve genel
populasyonda %1’den fazla s›kl›kta bulunan farkl›l›klard›r. Polimorfizm tek bir
nükleotid de¤iflimi ile ilintilendirilebilir ki bu tek nükleotid polimorfizmi olarak bilinmektedir.
Mutasyon ise, bir popülasyonun %1’den daha az bulunan ve daha çok bir hastal›k nedeni olabilecek flekilde bir genin DNA sekans›nda oluflan kal›c› de¤iflimlerdir. Polimorfizmle asla eflanlaml› de¤ildir. Mutasyonlar germline hücrede ya da
somatik hücrede oluflur. Somatik mutasyonlar hücre büyümesinde ve kanser gelifliminin bafllang›c›nda seçici bir avantaj sa¤lar fakat bunlar nakledilmezler. Oysa
Germline Hücre: Vücudun
tüm hücrelerinde olabilir.
Somatik Hücre: Bir canl›da
efley hücreleri d›fl›ndaki
bütün hücrelere verilen
isimdir.
70
Temel Veteriner Patoloji
germline de¤ifliklikler gelecek nesillere aktar›l›r. Mutasyonlar boyutlar›na ve yap›s›na göre küçük çapl› mutasyonlar (sekans mutasyonu) ve büyük çapl› mutasyonlar (kromozomal de¤iflmeler) diye s›n›fland›r›l›rlar. Küçük çapl› mutasyonlar, tek
bir nükleotid yap›s›n› (küçük baz eklenmesi veya ç›kart›lmas› ile oluflanlar) içeren
nokta mutasyonlar› içerir.
Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR)
‹n vitro: Vücuttan ç›kar›l›p
tüp içinde laboratuar
ortam›nda gerçeklefltirilen
biyolojik çal›flmalar ya da
olaylard›r. Karfl›t› “in
vivo”dur.
fiekil 4.6
PCR aflamalar›
Belirli bir DNA dizisinin in vitro olarak h›zl›, peflpefle ve çift yönlü ço¤alt›lmas›na “polimeraz zincir reaksiyonu (polymerase chain reaction-PCR)” denir. Bu teknik sayesinde bilinen DNA parças›, milyarlarca kez kopyalanabilir. PCR yöntemi,
ilk kez 1971 y›l›nda Kleppe ve arkadafllar› taraf›ndan bildirilmifltir. Ancak Kary
Mullis taraf›ndan 1980’lerin ortas›nda tan›mlanm›fl ve adland›r›lm›flt›r. Bugün için
moleküler patolojinin olgunlaflmas›na öncülük eden en önemli bulufl olarak kabul edilmektedir.
Polimeraz zincir reaksyionunda; baflta kanser olmak üzere genetik ve enfeksiyöz hastal›klar›n tan›s›nda ve özelliklerin belirlenmesinde, adli t›p analizlerinde,
g›da teknolojisi, çevre mikrobiyolojisi ve evrim çal›flmalar›nda, mutasyonlarda, çeflitli ilaç uygulamalar›na karfl› canl›da geliflen direncin saptanmas› gibi pek çok
alanda kullan›l›r. PCR reaksiyonu üç aflamadan oluflur (fiekil 4.6).
Birinci aflama (denaturasyon); DNA yap›s›n› bozma (denaturasyon) aflamas›d›r. Bu amaçla kar›fl›m› yüksek ›s›da (94-97°C aras›nda 15-60 sn) ›s›t›l›r ve çift
sarmal ayr› ayr› tek zincir haline döner. DNA içeren bir çözeltide, yüksek s›cakl›kta bazlar aras›ndaki hidrojen ba¤lar› kopar ve çift sarmal “termal denaturasyon” aç›l›r.
‹kinci aflama (annealing); ba¤lanma dönemidir. Kal›p nükleik asit ipliklerinin
eflleflerek çift iplikli molekül oluflturmas›d›r. Denatürasyon sonras›nda ortam ›s›s›
(47-60°C aras›nda 30-60 sn) düflürülür ve düflük ›s›da primerler, tek zincirli DNA
üzerinde kendi ile eflleflen sekanslarla ba¤lan›rlar.
Üçüncü aflama; uzama dönemidir. DNA polimeraz enzimi etkisiyle (72°C’de,
30 sn ile 3 dakika), tamamlay›c› DNA zincirinin uzat›lmas› ifllemidir.
71
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
Bu üç aflama 35-40 kez tekrarlan›r. Her bir siklus süresince yeni sentezlenmifl
DNA zinciri, daha fazla DNA sentezi için kal›p gibi görev yapar. PCR amplifikasyonunun (tekrar tekrar kopyalanma) etkinli¤i; izole edilen DNA kal›b›na, PCR ürününün boyutuna, uygun primer dizilimine ve uygun reaksiyon durumuna ba¤l›d›r.
Her PCR yönteminde buffer içinde: hedeflenen DNA kal›b›; hedef sekans› tamamlayan iki primer; deoksinucleoside triphosphate (dNTP); enzim; MgCl2 bulunmak zorundad›r.
Primerler: Polimeraz zincir reaksiyonu amplifikasyonunda bir adet ileri ileten
(forward), bir adet de tersine çeviren (reverse) olmak üzere iki adet PCR primeri
gereklidir. ‹leri ileten primer, hedef sekans›n bafllang›c›ndaki tersine çeviren kal›p
zincirini tamamlarken; tersine çeviren primer, hedef sekans›n sonundaki ileri ileten zincirini tamamlar. PCR’›n baflar›l› olabilmasi için primerler, her bir siklusta
kopyalans›n diye hedefin iki zinciri DNA dizisinin z›t zincirine ba¤lanmak zorundad›r. ‹yi primer seçimi testin performans›n› belirler. Seçilen primer sekans›, hedeflenen örnekteki DNA sekans› ile uyumlu olmal›d›r.
Deoksinukleosid Trifosfat: Dört adet “deoksinucleoside triphosphate” olan
dATP, dCTP, dGTP ve dTTP, amplikon polimerizasyonu için gerekli olan bileflenlerdir.
Enzimler: Hangi yöntem olursa olsun PCR’da s›kl›kla Taq DNA polimeraz ve
bunun modifikasyonundan elde edilen enzimler kullan›lmaktad›r. Taq DNA polimeraz “Thermus aquaticus (Taq)” ad› verilen termofilik bir bakteriden elde edilir
ve birebir DNA eflleflmesini sa¤layan bir enzimdir. Bu enzim, nonspesifik ürün oluflumunu engellemesi, yüksek ›s›lara dayanmas›n›n yan› s›ra düflük ba¤lanma ›s›lar›nda da çal›flma özelliklerine sahiptir. Hedef dizi ve kullan›lan primerlerin özelliklerine göre enzim yo¤unlu¤u ayarlan›r, yo¤unlu¤un fazla olmas› nonspesifik reaksiyonlara neden olur.
Magnezyum Klorür: Magnezyum klorür yo¤unlu¤unun çok iyi ayarlanmas›
gerekir. Çünkü bu primer ba¤lanmas›n›, denatürasyon için gerekli s›cakl›¤›n›,
ürün spesifikli¤ini, primer-dimer oluflumunu ve enzim aktivitesini oldukça fazla etkilemektedir.
Thermalcycler Aleti
Kullan›lacak alette her bir primer tak›m› için en iyi denatürasyon, ba¤lanma ve
uzama süresi ile s›cakl›klar› ayr› ayr› belirlenebilmelidir (Resim 4.4). Aletin parametreleri; amplifikasyonu yap›lacak diziye, tamamlay›c› DNA’n›n uzunlu¤una
ve G/C içeri¤ine ba¤l›d›r. Denatürasyon, ba¤lanma ve uzama ›s›lar›na ulaflma
zaman› olabildi¤ince k›sa olmal›d›r. Uygun uzama zaman› hedef dizinin uzunlu¤una; siklus say›s› ise reaksiyonun verimlili¤ine ve konulan tamamlay›c› DNA
miktar›na ba¤l›d›r. Siklus say›s›n›n artt›r›lmas› (>40) polimeraz aktivitesinde
azalmaya ve nonspesifik amplifikasyonlara neden olmaktad›r. Siklus say›s›n›n
fazla olmas› özgün olmayan ürün miktar›n› art›r›rken, az olmas› yeterli miktarda amplikon elde edilememesine; yanl›fl pozitif/negatif sonuca neden olabilir. Bu yüzden siklus say›s› dikkatli bir flekilde belirlenmelidir. Kullan›lan cihaz›n kapasitesine göre kullan›lan solüsyonlar›n miktar› 10 ile 100µl aras›nda de¤iflir. Bu miktarlardan fazla hacimlerin kullan›m› inhibisyon (engelleme) etkisini artt›r›r.
Amplikon: PCR
ürünüdür;amplifikasyon
teknikleri kullan›larak
sentezlenmifl DNA
parçalar›d›r.
72
Temel Veteriner Patoloji
Resim 4.4
Thermalcycler aleti
‹flaretlemeler
Antijenik ve radyoaktif olarak iki farkl› flekilde yap›l›r. Antijenik olarak yap›lanlarda amaç timidin-CH3 radikalini deoksiurasile (dUTP) dönüfltürerek nükleotide
ba¤lanmas›n› sa¤lamakt›r. ‹flaretlemeler için biotin, digoksigenin ve floresan, 35S
ve 33P (radyoaktif yolda tercih edilir) kullan›l›r. Biotin; yumurta beyaz›ndan elde
edilen Avidin ile Streptomyces avidii kültüründen sa¤lanan Streptavidin adl› glikoproteinlere affinite (e¤ilim, yatk›nl›k) gösterir. Baz› dokular›n (karaci¤er, ba¤›rsak, endometrium gibi) kendine özgü endojenöz biotine sahip olmalar› nedeniyle
bu dokulardan biotinin en iyi flekilde elimine edilmesi (uzaklaflt›r›lmas›) gerekmektedir. Aksi halde yanl›fl sonuçlara sebep olur. Digoksigenin; Digitalis purpura
bitkisinden elde edilen bir moleküldür. Dokudaki reaksiyonun gözle görülebilir
hale getirilmesi için bu moleküle karfl› haz›rlanm›fl enzim, florokrom ve koloidal
alt›nla ba¤lanm›fl anti-digoksigenin IgG’ler bulunmaktad›r. Prob haz›rlamada kullan›lan digoksigenin, bir nükleodit trifosfat analogu olan digoksigonin 11 dUTP yap›s›nda, urasile ba¤l› olarak yer al›r. ‹n vitro DNA sentezi reaksiyonu fleklinde gerçekleflen prob haz›rlanmas› s›ras›nda ortama dört çeflit dNTP’nin yan› s›ra DIG-11dUTP de eklenir. Belirlenmesi istenen DNA dizisinin tamamlay›c›s› olan prob in
vitro sentez edilirken ortamda dört çeflit dNTP’ye ek olarak DIG-11-dUTP’de bulundu¤undan yeni sentezlenen prob, kal›p DNA zincirindeki her adenin nükleotidinin karfl›l›¤› olarak ya dTTP. ya da DIG-11-dYTP tafl›r. Floresan ile yap›lan iflaretlemelerde nükleotidler dUTP floresan molekülünü olufltururlar. 35S ve 33P radyoaktif maddeleriyle yap›lan iflaretlemeler spesifitelerinin az olmas› ve çevre için
yüksek bulaflma riski tafl›d›klar›n önerilmemektedir.
Kontroller
Polimeraz zincir reaksiyonu yönteminde pozitif ve negatif kontroller kullan›l›r. Pozitif kontrolde amplifikasyon reaksiyonlar› sonucunda elde edilmesi istenen ürünler oluflmal›d›r. Pozitif kontrol, pozitif sonuç vermedi¤i zaman reaksiyon bileflenleri, reaksiyon koflullar› ile ilgili bir sorun oldu¤u düflünülmelidir. Negatif kontrol,
amplifikasyon reaksiyonlar› sonucunda hiç ürün vermemelidir. Negatif kontrolde
kal›p DNA materyali d›fl›nda tüm bileflenler bulunur. Hatta istenirse hedef DNA sekans› yerine su kullan›labilir.
73
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
PCR’›n ana prensibini aç›klay›n›z
Polimeraz Zincir Reaksiyonu Çeflitleri
SIRA S‹ZDE
2
D Ü fi Ü N E L ‹ M
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Reverse Transcription PCR (RT-PCR)
O R U kullan›lan,
‹n vitro nükleik asit amplifikasyonu için bafllang›ç materyaliSolarak
mRNA ve viral RNA gibi RNA hedef dizilerinden, yararlan›lan modifiye (k›smen de¤ifltirilmifl) PCR yöntemidir. 1970’lerde retroviral reverse transcriptase’›n
bulunmaD‹KKAT
s› bu yöntemin yap›labilirli¤ini sa¤lam›flt›r. Bu yöntemde reverse transkriptase enzimi arac›l›¤›yla izole edilmifl mRNA, tamamlay›c› DNA (cDNA) molekülüne çevrilSIRA S‹ZDE
mektedir. Elde edilen cDNA, PCR amplifikasyonu için kullan›l›r.
Ayr› ayr› iki aflama
halinde uygulanan RT-PCR daha hassas; tek aflamal› ise daha az bulaflma riski tafl›r.
Real time PCR
AMAÇLARIMIZ
S O R U
D‹KKAT
Reverse Transcriptase:
Normal hücrede
oluflan›nkinin tersi bir
SIRA üzerine
S‹ZDE
ifllemle, RNA zinciri
bir DNA zincirinin
transkripsiyonunu
sa¤layan bir enzimdir.
N N
Real time PCR, klasik PCR esas›na dayal›d›r, ancak reaksiyon devam ederken gerçek zamanda PCR ürünü saptan›r ve ölçülür. Tüm PCR bileflenlerinin
s›ra PCR
K ‹ T A yan›
P
amplikonlar›n› görmek için floresansla iflaretli moleküllerden yararlan›l›r. PCR süresince, amplifikasyon sonras› a盤a ç›kan PCR ürünlerinin miktar› ile orant›l› olarak artan floresans ›fl›ldamas›n›n fliddetinin ölçümüne dayan›r.
TELEV‹ZYON
AMAÇLARIMIZ
Transkripsiyon: Kal›p
DNA’n›n, mRNA’ya
dönüflmesidir.
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
Multiple PCR
Farkl› hedef DNA sekanslar›na özgü çok say›da primer çifti kullanarak gerçeklefl‹ N T say›da
E R N E T hedef böltirilen modifiye Real time PCR’d›r. Bu yöntemde k›sa sürede çok
ge amplifikasyonu gerçeklefltirilebilmektedir.
‹NTERNET
Nested PCR
Farkl› primerler kullanarak iki kez amplifikasyon iflleminin uygulanmas›ndan ibaret PCR yöntemidir. ‹lk amplifikasyonda elde edilen ürün, ikinci PCR için kal›p olarak kullan›l›r ve kullan›lan ikinci primer tak›m› diziye özgüdür.
‹n Situ PCR
‹n situ PCR yönteminde aran›lan DNA veya mRNA’n›n PCR’›n temel prensiplerinden hareketle doku veya hücre kültüründe hücre yap›s›n›n korunarak ço¤alt›lmas› ve oluflan ürünlerin görünülür bir hale getirilmesini kapsar. Parafinde bloklanm›fl dokular direkt bu yönteme uyarlanm›flt›r. Dokunun yap›s›n›n bozulmamas›,
aran›lan nükleik asit sekans›n›n in situ olarak ço¤alt›lmas›, ultrastruktürel boyutta
da uygulanarak incelenmesi yönünden avantajlar tafl›r. Ancak amplifikasyonun s›n›rl› olmas› amplifiye edilen ürünlerin hücreye sokulmas›nda her zaman ayn› sonuçlar›n al›nmamas›, prosedürün gerçeklefltirilmesi için gerekli olan s›cakl›k ve baz› kimyasallarla ön ifllem s›ras›nda hücre morfolojisinin k›smen zarar görebilmesi
ve bu ifllem için doku kesitleri al›rken özel aletlere gereksinim duyulmas› en büyük dezavantajlard›r. ‹n situ PCR yöntemi direkt ve indirekt olmak üzere iki flekilde gerçeklefltirilir.
Direkt in situ PCR; aran›lan DNA veya RNA sekans›na yönelik haz›rlanm›fl ve uygun kimyasallarla iflaretlenmifl primerlerin amplifikasyon sonras›nda immunositolojik reaksiyonla dokuda görülebilir hale getirilmesidir. Amplifiye edilen ürünlerin
hücrede görülmesini sa¤lar, h›zl› ve son derece hassas bir yöntemdir. Ancak, hatal›
primer ba¤lant›lar›n›n s›k olmas› nedeniyle yanl›fl pozitif sonuçlar verebilmektedir.
‹n situ: Latince bir kelime
olup orijinal, yerinde
anlam›n› tafl›r.
74
Temel Veteriner Patoloji
‹ndirekt in situ PCR; aran›lan sekanslar spesifik haz›rlanm›fl primerler amplifiye
ve hibridize edildikten sonra iflaretlenir. ‹n situ RT-PCR’da ise mRNA’n›n reverse
transkripsiyonundan elde edilen cDNA’n›n amplifikasyonu, spesifik problarla hibridizasyonu yap›l›r ve ayn› flekilde ürünler iflaretlenir. Primerler spesifik oldu¤u sürece elde edilen sonuçlar daha güvenilir ve daha kolay kontrol edilir. ‹flaretli olmayan primer kullan›m› maliyeti düflürür. Ancak direkt yönteme göre daha az hassas
olan bu yöntemde uygulanan prosedür daha uzun sürer.
Hibridizasyon ve ‹n Situ Hibridizasyon (ISH)
Hibridizasyon, birbirini bütünleyen iki DNA zincirinin biraraya gelerek ikili sarmal
biçimindeki molekülü (hibrid) oluflturmas›d›r. ‹ki veya daha fazla nükleik asit ipli¤inin baz dizilerinin etkileflimlerinden (A-T; G-S; A-U) faydalan›larak DNA:DNA;
RNA:RNA veya DNA:RNA aras›nda birleflmenin olmas› ile tek bir hibrid oluflumu
sa¤lanm›fl olur. ISH, iflaretli bir prob kullanarak doku veya kromozomda bulunan
spesifik DNA veya RNA sekans›n›n görülmesine izin veren ve yayg›n olarak kullan›lan bir yöntemdir.
Floresans ‹n Situ Hibridizasyon (FISH), gen düzensizliklerini, kromozom y›k›m›n›, amplifikasyon bölgelerini ve say›sal kromozomal anormalliklerini saptamak
için kullan›lan yayg›n bir yöntemdir. FISH’de identifiye edilmek istenen genomik
sekans› belirlemek amac›yla floresanla iflaretli DNA ya da RNA probu kullan›l›r.
Nükleik Asit ‹zolasyonu
Bütün moleküler patoloji testleri kurallara uygun örnekler topland›ktan sonra ekstraksiyona dayal› nükleik asit izolasyonu ile bafllar. Tipik olarak bir nükleik asitin
izolasyonu üç aflamada gerçeklefltirilir. Bunlar :
Hücre eritilmesi (lizisi): Bu aflama kullan›lan örnek tipine göre de¤iflebilir. Örnekler ya kimyasal olarak (deterjan, enzim vb) ya da mekanik olarak (kaynatma,
homojenizasyon) eritilir. Hücre materyali genellikle hücre duvar›nda çözünen deterjanlarla, bakteri duvar› lizozomal enzimlerle erir. Taze dondurulmufl dokularda
homojenizasyon, FTPB’da parafin uzaklaflt›r›ld›ktan sonra proteazla muamele edilerek bu ifllem gerçeklefltirilir.
Purifikasyon (saflaflt›rma) ve izolasyon: Organik ya da organik olmayan yöntemlerle gerçeklefltirilir. En yayg›n organik yöntem fenol-kloroform ile ekstraksiyonudur (özütünü ç›karma). Organik olmayan yöntemler silika ba¤l›, anyon-de¤iflim
kromotografi ya da manyetik çubuklara ba¤l› gerçeklefltirilir.
RNA’ya karfl› DNA izolasyonu: RNase’lar s›v› ortamda bulunurlar, oldukça stabil ve aktiftirler. Denatürasyon sonras› aktivitelerini yeniden kazan›rlar.
Nükleik Asit Kalite ve Kantitesinin Ölçümü
‹zole edilen nükleik asitin miktar› ço¤u yöntemde iste¤e ba¤l› olmas›na ra¤men
öyle yöntemler vard›r ki ölçümün yap›lmas›n› gerekli k›lar. Nitekim bu ölçüm
spektrofotometelerde nükleik asit solüsyonunun UV ›fl›¤›n›n çeflitli dalga boylar›n›n emilmesinin ölçülmesiyle gerçeklefltirilir.
Elektroforez ve DNA’n›n Gösterilmesi
Protein çal›flmalar›nda kullan›lan ilk elektroforez yöntemi Tiselius taraf›ndan
1937’de tan›mlanm›flt›r. Elektroforez s›v› ya da kitle ayr›m›na bakmaks›z›n matrikste (agaroz, akrilamit) makromolekülleri, elektrik alan› alt›nda hareket h›z›na göre
ay›r›r (Resim 4.5). Elektrotlar korunmal› kanallar›na ba¤lan›r ve güç kayna¤› yard›-
75
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
m›yla bir elektrik alan› oluflturulur, negatif yüklü olan DNA, elektrik alan› içinde
anota do¤ru hareket eder. Moleküllerin elektroforezdeki h›z›n› etkileyen çeflitli
faktörler vard›r. Uygulanan elektriksel alan›n gücü, kullan›lan ortam›n moleküler
eleme etkisi bunlar›n aras›nda yer al›r. Proteinler ve nükleik asitler elektriksel yük
tafl›d›klar› için, elektroforezle bu moleküllerin büyüklü¤ü, uyumu ve net yükleri
hakk›nda bilgi elde edilir. Büyük ölçekte elektroforezle protein ya da nükleik asit
kar›fl›mlar›n›n bileflenleri tek tek elde edilebilir. Moleküllerin yol almas›ndan sonra, jel ya da k⤛t üzerinde ayr›lm›fl olan bileflenler seçici bir boyayla (Ethidium
Bromid-EtBr), UV ›fl›¤› alt›nda görüntülenir (Resim 4.6). Ka¤›t elektroforezi, selüloz asetat elektroforezi, jel elektroforezi (Poliakrilamid jel elektroforezi [PAGE]),
agaroz jel elektroforezi), immun elektroforez ve kapiller elektroforez olmak üzere
çeflitli elektroforez tipleri vard›r.
Resim 4.5
Elektroforez cihaz›
Resim 4.6
Bantlar›n görünümü
DNA Sekans Analizi
Dizisi bilinmeyen bir DNA bölgesindeki nükleotidlerin dizilimin belirlenmesi ifllemidir. Genlerde meydana gelen baz› nükleotid de¤iflimleri çeflitli kal›tsal hastal›klara neden olur. Hastal›¤a sebep olan gen bölgesi sekans analizi tekni¤i ile taranarak mutasyonun gen üzerindeki yeri tespit edilir. Otomatize sekans analizatörleri
s›ras›yla nükleotidleri saptar ve bunlar› “sekans elektrohelogramlar›” ile gösterir.
Otomatize sekans analizleri kolayca yap›l›r ve çeflitli mutasyonlar› saptamak için
rutin olarak moleküler laboratuvarlarda kullan›l›r. Sanger, Nickler ve Coulson taraf›ndan gelifltirilmifl DNA sekanslar› metotlar› klinik laboratuvarda bu incelemelerin
temelini oluflturur.
Blotting Yöntemleri
Southern Blot, Edwin M. Southern taraf›ndan 1975’te gelifltirilen ve klinik moleküler patolojide önemli bir yere sahip ilk moleküler biyoloji yöntemlerindendir. Southern Blot’un temeli DNA izolasyonu, RE parçalanma, jel elektroforez ve nükleik
asit hibridizasyonundan ibarettir. Blotting, hibridizasyonun görüldü¤ü bölgelerde
parçalanm›fl DNA’n›n jelden kat› bir deste¤e (örne¤in, naylon membran) tafl›nmas›d›r. DNA problar›, probun görünürlü¤ünü sa¤lamak için hibridizasyon iflleminden önce iflaretlenir, bu sayede hedeflenen gen a盤a ç›kart›l›r. E¤er membran üzerinde görülen yap› beklenenden farkl› ise bu mutasyonun habercisi olabilir.
76
Temel Veteriner Patoloji
Western Blot (protein immunoblot), doku homojenat› ya da ekstrakt›ndaki spesifik proteinin olup olmad›¤›n› ve varsa ne kadar oldu¤unu saptamak için yayg›n
olarak kullan›lan analitik bir yöntemdir. Polipeptidlerin uzunlu¤una ya da proteinin üç boyutlu yap›s›na göre jel elektroforezle do¤al ya da y›k›mlanm›fl proteinler
ayr›l›rlar.
Eastern Blot, Western Blot yönteminin gelifltirilmifl flekli olup proteinlerdeki de¤ifliklikleri, lipid ve glikokonjugatlar› belirlemek için yarar sa¤lar.
Northern Blot da Southern Blot’a benzer ancak DNA yerine mRNA ve virus
RNA’s›ndan yararlan›l›r.
Spektrofotometri
Haz›rlanan bir çözeltiden belirli spektrumlarda ›fl›k geçirilmesi ve bu ›fl›n›n ne kadar›n›n çözelti taraf›ndan emildi¤inin miktar olarak ölçülmesidir. Bu ölçüm spektrofotometre ad› verilen aletler arac›l›¤›yla olur. S›kl›kla bu ölçümler cam ya da gaz
gibi fleffaf veya opak kitlelerde gerçeklefltirecek flekilde çok çeflitli bilim dallar›nda
ve endüstride kullan›l›r.
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
77
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
‹mmunohistokimyasal boyama yöntemlerinin temelinde rol alan antijen, antikor (poliklonal ve
monoklonal), enzim ve substrat kavramlar›n›
aç›klamak.
‹mmunohistokimyasal incelemeler hücre ve dokularda yer alan endojen ve/veya ekzojen immunojenik yap›daki maddelerin, özel yöntemlerle haz›rlanm›fl iflaretli antikorlar arac›l›¤›yla ›fl›k,
floresans ve/veya elektron mikroskoplarda tespit
edilmesidir. ‹mmun yan›t ve bu immun yan›t sonucu kendilerine karfl› spesifik antikor oluflturabilen maddelere antijen veya immunojen denir;
endojen (otoantijenler, alloantijenler, idiotipik
antijenler ve heterofil antijenler) ve ekzojen antijenler olmak üzere iki çeflittirler. Antijene karfl›
immun sistem taraf›ndan oluflturulmufl olan immunglobulin yap›s›ndaki tüm bu maddelere de
“antikor” denir. Antikorlar A, D, E, G ve M ya da
poliklonal ve monoklonal olmak üzere grupland›r›l›r.
‹mmunohistokimyasal boyama yöntemlerinin
mekanizmalar›n›, karfl›lafl›lan sorunlar› ve çözüm yollar›n› söylemek.
‹mmunohistokimyasal boyama yöntemleri, immunoenzim ve immunofloresans yöntemler (direkt ve indirekt) olmak üzere ikiye ayr›l›r ve bunlar›n hepsinde antijen, antikor ve kromojen en
önemli yap›lard›r. ‹mmunoenzim yöntemler doku ve hücrede bulunan endojen veya ekzojen
antijenin primer antikor, sekonder antikor, enzim veya enzim anti-enzim kompleksi, substrat
ve kromojen arac›l›¤›yla boyanma esas›na dayan›r. ‹mmunofloresans boyamada, immunoenzim
boyama yöntemlerine benzer, sadece antikorlar›n florokromlarla ba¤lanmas› ve de¤erlendirmenin floresans mikroskoplarda yap›lmas› söz
konusudur.
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
Moleküler patolojinin temelini oluflturan DNA,
RNA ve protein kavramlar›n› aç›klamak.
‹mmunohistolojik tan›ya yard›mc› olmak ad›na
nükleik asitlerdeki (DNA, RNA vb) de¤iflikliklerin saptanmas›; nükleik asitlerin, proteinlerin ve
enzimlerin yap›lar›n›n ayd›nlat›lmas›, üstlendikleri görevleri ve birbirleriyle olan etkileflimlerin
anlafl›lmas› moleküler yöntemlerle olmaktad›r.
Bunlar sayesinde hücrelerin DNA, RNA ve protein yap›lar›nda meydana gelen özel de¤ifliklikler
ortaya konulabilmektedir.
Moleküler patolojide kullan›lan yöntemlerin (polimeraz zincir reaksiyonu-PCR, in situ PCR, hibridizasyon, in situ hibridizasyon, blotting yöntemleri, elektroforez vs) mekanizmalar›n›, karfl›lafl›lan sorunlar› tan›mlayabilecek ve çözüm yollar› önermek.
Moleküler incelemeler, genel olarak nükleik asit
izolasyonu, hücre lizisi, purifikasyon ve izolasyonunu kapsar ki bunlar çok çeflitli yöntemlerle
gerçeklefltirilir. Bunlar›n içinde günümüzde yayg›n flekilde kullan›lanlar Polimeraz Zincir Reaksiyonu (PCR) ve hibridizasyon yöntemleridir. PCR
saflaflt›r›lm›fl DNA polimerazlar› ve kimyasal olarak sentezlenmifl DNA oligonükleotidleri sayesinde belirli bir DNA dizisinin in vitro olarak çift
yönlü ço¤alt›lmas›d›r. Bu ifllem denaturasyon,
ba¤lanma ve uzama olmak üzere üç aflamada
gerçeklefltirilir. Reverse Transcription PCR (RTPCR), Real time PCR, Multiple PCR, Nested PCR
ve ‹n situ PCR gibi çok çeflitli tipleri vard›r. Hibridizasyon ise birbirini bütünleyen iki DNA zincirinin biraraya gelerek ikili sarmal biçimindeki
molekülü oluflturmas›d›r. Tüm bu moleküler incelemelerin yan› s›ra özellikle DNA ve/veya
RNA’n›n kalite ve miktar›n› de¤erlendirmek için
DNA Sekans Analizi, Blotting Yöntemleri, Spektrofotometri de kullan›lmaktad›r.
78
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m
1. ‹mmunohistokimyasal yöntemlerde olmas› gereken
üç temel yap› afla¤›dakilerden hangisidir ?
a. Antijen-koromojen-immunojen
b. Antikor-kromojen-biotin
c. Antijen-antikor-kromojen
d. Antijen-antikor-alkalen fosfataz
e. Antijen-antikor-Streptavidin
6. PCR’›n denaturasyon aflamas›nda olmas› gereken uygun ›s› ve süre afla¤›dakilerden hangisidir ?
a. 94-97°C ; 15-60 saniye
b. 94-97°C ; 15-60 dakika
c. 72°C ; 30-90 saniye
d. 72°C ; 30-90 dakika
e. 42°C ; 15-60 saniye
2. Afla¤›dakilerden hangisi poliklonal antikor özelli¤i
de¤ildir?
a. Antijenin tek bir epitopuna ba¤lan›r.
b. Antijenin pek çok epitopuna ba¤lan›r.
c. De¤iflimlerden etkilenmez.
d. Ba¤lanma kineti¤i önemsizdir.
e. Çarpraz reaksiyon s›kl›kla verir.
7. Farkl› hedef DNA sekanslar›na özgü çok say›da primer çifti kullan›lan yöntem afla¤›dakilerden hangisidir ?
a. ‹n situ PCR
b. Real time PCR
c. Multiple PCR
d. Nested PCR
e. Reverse transkriptaz PCR
3. Afla¤›daki kromojen ve oluflan renk efllemelerinden
hangisi yanl›flt›r?
a. AEC-tu¤la k›rm›z›s›
b. DAB-k›rm›z›
c. Fast red-k›rm›z›
d. New Fucksin-k›rm›z›
e. BCIP/NBT-menekfle rengi
8. PCR’da buffer içinde DNA polimeraz›n etkimesi için
gerekli olan iyon hangisidir ?
a. Demir
b. Mangan
c. Magnezyum
d. Klor
e. Kalsiyum
4. ABC-P yöntemini hassas k›lan neden afla¤›dakilerden hangisidir?
a. Peroksidaz enziminin kullan›lmas›
b. Sekonder antikor kullan›lmas›
c. Avidinin biotine dört farkl› yerden ba¤lanmas›
d. Uzun süre boyaman›n devam etmesi
e. Avidin ve biyotinin primer antikorla ba¤lanmas›
9. Afla¤›dakilerden hangisinin saptanmas›nda FISH kullan›lmaz ?
a. Gen düzensizliklerinin
b. Kromozom y›k›m›n›n
c. Kromojen yap›s›n›n
d. Amplifikasyon bölgelerinin
e. Say›sal kromozomal anormalliklerinin
5. Apoptozisin saptanmas›nda afla¤›daki hangi immunohistokimyasal yöntemlerden hangisi kullan›l›r ?
a. TUNEL yöntemi
b. ‹mmunofloresan yöntemi
c. ‹mmunoperoksidaz yöntemi
d. ‹n situ hibridizasyon yöntemi
e. PCR
10. Afla¤›daki yöntemlerden hangisi DNA, RNA ve protein saptanmas›nda kullan›lan yöntemlerden de¤ildir ?
a. Southern blot
b. PCR
c. TUNEL
d. FISH
e. Elektroforez
4. Ünite - ‹mmunohistokimyasal ve Moleküler Yöntemler
79
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. c
2. a
3. b
4. c
5. a
6. a
7. c
8. c
9. c
10. c
Ayr›nt›l› bilgi için “‹mmunohistokimyasal Yöntemler” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Antikor” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “‹mmunoenzim Boyama Yöntemleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “‹mmunoperoksidaz Boyama
Yöntemi” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “TUNEL Yöntemi” konusuna
bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “PCR” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “PCR” çeflitleri konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “PCR” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Hibridizasyon ve ‹n Situ Hibridizasyon” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Moleküler Yöntemler” konusuna bak›n›z.
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Hücre ve dokularda yer alan endojen ve/veya ekzojen
immunojenik yap›daki maddelerin, iflaretli antikorlar
arac›l›¤›yla ›fl›k, floresan ve/veya elektron mikroskopta
tespit edilmesidir.
S›ra Sizde 2
Belirli bir DNA dizisinin in vitro olarak h›zl›, peflpefle ve
çift yönlü ço¤alt›lmas›d›r. S›v›larda, doku ekstratlar›nda ve
doku kesitlerinde (taze, dondurulmufl, FTPB) uygulan›r.
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Bagasra, O. and Hansen, J. (1997). In Situ PCR Techniques, 1st Ed., Wiley-Liss, NewYork.
Bozkurt, M.F. ve Al盤›r, G. (2005). Patolojik Tan›da
‹mmunohistokimyasal Yöntemler (Seminer),
Ankara Üniversitesi Sa¤l›k Bilimleri Enstitüsü.
Bancroft, J.D. and Gamble, M. (2002). Theory and
Practice of Histological Techniques, 5th Ed.,
Churchill Livingstone, London.
Culling, C.F.A., Allison, R.T. and Barr, W.T. (1985). Cellular Pathology Technique, 4th Ed., Butterworth
§ Co. Ltd.
Dabbs, D.J. (2010). Diagnostic Immunohistochemistry-Theranostic and Genomic Applications,
3rd Ed., Saunders (Elsevier), Philadelphia.
Tubbs, R.R. and Stoler, M.H. (2009). Cell and Tissue
Based Molecular Pathology: Foundations in Diagnostic Pathology, Churchill Livingstone (Elsevier), Philadelphia.
Key, M. (2006). Immunohistochemical Staining Methods-Education Guide, 4th Ed., DAKO, Carpinteria, California.
Kuhlmann, W.D. (1984). Immunoenzyme Techniques in Cytochemistry, Verlag Chemie, Florida.
Kumar, V., Abbass, A.K., Fausto, N.and Mitchell, R.N.
(2007). Robbins Basic Pathology, 8th Ed., Saunders (Elsevier), Philadelphia.
Noll, S., Schaub-Kuhnen, S., Hofler, H., and Muller,
K.M. (2000). Praxis der Immunhistochemie, Urban & Fischer Verlag, München.
Polak, J. M. and Noorden, S.V. (2003). Introduction to
Immunocytochemistry, 3rd, BIOS Scientific Publishers Limited, UK.
Resimlerde Yararlan›lan Kaynaklar
fiekil 4.1
http://www.pathology.ufl.edu/~molecular/Dako%20Immunostaining%20Methods%204th%20ed.pdf
Resim 4.1
http://archotol.ama-assn.org/cgi/content/full/131/6/493/
OOA50026F2
fiekil 4.2, 4.3, 4.4 ve 4.5
http://www.pathology.ufl.edu/~molecular/Dako%20Immunostaining%20Methods%204th%20ed.pdf
Resim 4.2
http://www.ihcworld.com/imagegallery
Resim 4.6
http://www.burclab.com/tr/genetik/bolumlerimiz/molekuler-genetik
Resim 4.5
http://www.mikrobik.net/page.php?id=151
Resim 4.6
http://oldearth.wordpress.com/2008/10/16/experimentos-de-biologia-molecular-1-electroforesis/
5
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Doku ve hücrelerin hangi etkilerle de¤iflikli¤e u¤rad›¤›n› ve bunlara karfl›
oluflan savunma mekanizmalar›n› aç›klayabilecek,
Doku ve hücrelerde uyum reaksiyonlar›n›n neler oldu¤unu tan›mlayabilecek,
Dejeneratif de¤iflikliklerin neler oldu¤u, nas›l tan›mland›¤› ve olufltuklar›n›
aç›klayabilecek,
Metabolizma bozukluklar› ve sonuçlar›n› yorumlayabilecek,
Hücre ve doku ölümünün hangi yollardan geliflti¤ini ve bunlar›n nas›l yorumlanaca¤›n› ifade edebilecek
Bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
Hücre Zedelenmesi
Hücresel Uyum
Dejenerasyonlar
Metabolizma Bozukluklar›
• Hücre Ölümü
• Apoptozis
• Nekroz
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
Hücre ve
Dokularda
Zedelenme,
Metabolizma
Bozukluklar›
• HÜCRE VE DOKU
ZEDELENMES‹N‹N NEDENLER‹
(ET‹YOLOJ‹)
• HÜCRE VE DOKU
ZEDELENMES‹N‹N OLUfiUMU
(PATOGENEZ)
• DEJENERASYONLAR
(SOYSUZLAfiMALAR) VE
METABOL‹ZMA BOZUKLUKLARI
• HÜCRE ÖLÜMÜ
Hücre ve Dokularda
Zedelenme, Metabolizma
Bozukluklar›
HÜCRE VE DOKU ZEDELENMES‹N‹N NEDENLER‹
(ET‹YOLOJ‹)
Hücre ve doku zedelenmesinde; fiziksel, kimyasal ve toksik (zehirli), beslenme
bozukluklar›, metabolik nedenlere ba¤l› bozukluklar, immunolojik nedenler, gen
ve kromozom bozukluklar› ile biyolojik (bakteri, mantar, virus, parazitler) nedenler rol almaktad›r. Fiziksel Nedenler; bunlar çarpma, vurma, germe, ezme, bas›nç
alt›nda kalma gibi mekanik; donma, yanma ile sonuçlanan afl›r› so¤uk ve s›cak,
elektrik ak›m›, k›z›l ötesi, ultraviole (UV) ve iyonize ›fl›nlar fleklinde özetlenir. Kimyasal ve Zehirli Nedenler; çeflitli organik, inorganik maddelerdir. Özellikle c›va,
kurflun gibi a¤›r metaller ile zehirli bitkililer ve uygun olmayan flekilde al›nan ilaçlarla zehirlenmeler; yak›c› asit ve bazlar bu gruptad›r. Hücre ve dokular›n y›k›m
ürünlerinden veya böbrek hastal›klar›nda oluflan ürenin kana kar›flmas›ndan ileri
gelen otointoksikasyonlar bir baflka nedendir. Beslenme Bozukluklar›; fazla, eksik, yanl›fl beslenme; vitamin eksikli¤i veya A, D vitamini fazlal›¤›; mineral ve iz
element eksiklikleri bu grupta yer al›r. Susuzluk, vücut suyunun azalmas›na sebep
olur. Hücrede suyun azalmas›yla sitoplazma yo¤unlafl›r, asitli¤i artar. Organa az
kan gelmesi (oligemi) veya hiç kan gelmemesi (iflemi) yüzünden organ›n beslenememesi de bir baflka faktördür. Bu ba¤lamda besin maddelerinin azalmas›ndan
çok oksijensizlik önemlidir. Hipoksi (oksijen azl›¤›na) ve anoksiden (oksijensizlikten) hücreler çabuk etkilenirler. Hücreler hipoksiye bir süre dayan›rlarsa da anokside ölüm birden geliflir. Metabolik Maddelere Ba¤l› Bozukluklar; metabolizmada
görevli enzim ve hormonlar›n eksikli¤i, fazlal›¤› veya bunlar›n yanl›fl ifllevi nedeniyle flekillenir. ‹mmunolojik Nedenler; ba¤›fl›kl›k (immun) sisteminin yanl›fl ifllevi,
yetmezli¤i, fazla uyar›lmas›na ba¤l› olarak flekillenir. Alerjik ve otoimmun hastal›klar bu grupta de¤erlendirilir. Gen ve Kromozom Bozukluklar; do¤masal (konjenital) veya sonradan oluflan gen mutasyonlar›, bunlar›n yönlendirdi¤i enzim ve
hormonlara; hücre metabolizmas› ve yap›lanmas›na yans›r. Biyolojik Nedenler; vücut hemen her zaman virus, bakteri, mantar ve parazitlerin etkisi alt›ndad›r. Bu etkenler, etkilerini ya zehirli ve metabolik ürünleriyle, antijenik uyar›lar›yla do¤rudan ya da bafllatt›klar› yang›sal, immunolojik reaksiyonlar kanal›yla dolayl› gösterir. Afl›r› Çal›flman›n Getirdi¤i Bitkinlik; hücreler, etkinliklerini art›ran strese karfl›
metabolizmalar›n› art›rarak uyum sa¤lamaya çal›fl›rlar. Dejeneratif de¤ifliklikler
(zedelenme) ortaya ç›kar ve iyileflme olmazsa ölümle noktalan›r. Yafll›l›k; vücudun
birçok hücresi hayat boyu kal›c› de¤ildir. Yaflamlar› boyunca fazla çal›flma, beslen-
Otointoksikasyon: Vücutta
oluflan zararl› zehirli
maddelerle vücudun kendi
kendini zehirlemesine denir.
Otoimmun Hastal›klar:
Vücudun ba¤›fl›kl›¤›n›n
kaybolmas›yla kendine karfl›
belirli bölgelerde
otoantikorlar ve ba¤›fl›k
yan›t oluflmas›yla meydana
gelen hastal›klara denir.
Otoimmun hastal›klar›n
nedeni henüz tam olarak
bilinmemektedir. Bir virus
enfeksiyonu s›ras›nda ya da
baz› ilaçlarla sa¤alt›mdan
sonra ya da yafllanma
sonucu meydana gelebilir.
Hastal›k oluflturan bileflen
bazen yayg›n olur ve
belirtiler yayg›n flekilde
ortaya ç›kar. Bazen de bir ya
da birkaç organda yerleflir
ve sadece bunlarda birincil
bozukluk olur.. Otoimmun
hastal›klar›n oluflmas›nda
genetik yatk›nl›¤›n da
katk›s› vard›r.
Metabolizma: Al›nan
maddelerin yeniden
sentezine, y›k›m›na, zarars›z
hale getirilmesine,
tafl›nmas›na, at›lmas›na ve
enerjiye dönüfltürülmesine
iliflkin vücutta sürekli
oluflan kimyasal
reaksiyonlard›r.
82
Temel Veteriner Patoloji
me eksikli¤i, kimyasal, fiziksel ve enfeksiyöz etkilere ba¤l› olarak y›pran›rlar; sonuçta metabolizmalar› azal›r, fonksiyonlar› k›s›tlan›r. Yafllanan hücrelerin organelleri azal›r, lipofuksin gibi metabolizma ürünleri birikir.
HÜCRE VE DOKU ZEDELENMES‹N‹N OLUfiUMU
(PATOGENEZ)
Patomorfoloji: Patolojik
de¤iflikliklerde
(makroskobik, mikroskobik)
flekillenen yap›sal ve
fonksiyonel duruma denir.
Ozmotik Bas›nç: Farkl›
yo¤unluktaki iki s›v›y›
ay›ran, yar› geçirgen bir
zardan s›v› geçiflini
sa¤layan bas›nçt›r. S›v›
düflük yo¤unlukludan daha
yo¤una do¤ru akar. Hücrede
bu olay› proteinler yapar.
Zedelenme; etkinin tipi, fliddeti, süresi, etkilenen canl›n›n türü, doku ve hücrelerin
tipi gibi pek çok faktöre ba¤l›d›r. Dolay›s›yla ayn› etkinin bulgular› olaydan olaya
farkl›d›r. Yap›sal bir de¤ifliklik flekillenmemiflse bulgular gözle görülmez. Böyleleri örne¤in, yaln›z immunolojik, biyokimyasal analizlerle saptan›r; gen mutasyonuna ba¤l› olanlar kapsaml› testler ile ortaya konulur. Bir k›sm› ise böyle bafllay›p
hücrede, hücreler aras› dokuda ve sonuçta da o organda yap›sal de¤ifliklik meydana getirir. Bu durumda hücrenin çeflitli yap›sal ve fonksiyonal de¤iflikliklerin olufltu¤u patomorfolojiden söz edilir. Hücre zar›n›n, sitoplazmik yap›lar›n zarar görmesi; enerji, protein sentezinin, su dengesinin bozulmas›; hücrede kalsiyumun,
sodyum gibi iyonlar›n artmas›; hücreyi ayakta tutan moleküler yap›n›n, genetik
materyalin örselenmesi ile karfl›lafl›l›r.
Zedelenmeden ilk etkilen hücre k›sm› hücre zar›d›r. Zarda bulunan birtak›m
mekanizmalarla (sodyum-potasyum pompas›) hücreye su girifl ç›k›fl› kontrol edilir
ve hücredeki ozmotik bas›nç dengede kal›r. Çeflitli etkenlerle (zehir, oksijen azl›¤› veya virüslerin, antikorlar›n yap›flmas›yla vs.) bu pompa bozulur. Sonuçta hücreye giren fazla miktardaki su sitoplazmay› fliflirir. Bu flekilde ilerleyen bozukluklar hücreyi ölüme (nekroz) götürür. Her olay bu flekildeki dramatik bir tabloyla
sonlanmaz. Hücre, zarar› morfolojik de¤ifliklik boyutuna vard›rmadan kendi savunma mekanizmalar›n› harekete geçirerek önlemeye çal›fl›r.
Baz› bozukluklar›n iyileflmesi olanakl› ise de (geri dönüfllü-reversibl) baz›lar›nda bunlar›n iyileflmesi olanakl› de¤ildir (geri dönüflsüz-.ireversibl). Bazen iyileflme
olsa da ilk etkinin tetikledi¤i etkiler hücrede yeniden geri dönüflsüz de¤iflikliklere
neden olabilir. Sonuç olarak çeflitli etkiler hücrelerde farkl› tepkiler, de¤ifliklikler
do¤urur. Baz›s› hücrede geçici de¤ifliklik, baz›s› kal›c› bozukluk yapar. Kimi zaman hücre ölmemekle beraber, metabolizmas›n›, fonksiyonunu ve morfolojisini
de¤ifltirerek ona uymaya çal›fl›r. Kimi zaman da nas›l karfl› koyarsa koysun ölümden kurtulamaz. Bu nedenle hücre ve dokuda metabolizma bozukluklar› ve bunlara iliflkin geliflen patomorfolojik de¤ifliklikler ortaya ç›kar. Uyuma ba¤l› degifliklikler; geri dönüfllü ve geri dönüflsüz dejeneratif de¤ifliklikler ile bunu izleyen hücre ölümü olmak üzere üç ana bafll›kta toplan›r.
Hücre ve Dokularda Uyuma ‹liflkin De¤ifliklikler
Uyum reaksiyonlar› hücre metabolizmas›n› azaltan (katabolik) ve art›ran (anabolik) nedenlerden ileri gelir. Bunlar atrofi, hipoplazi, hipertrofi, hiperplazi ile dokunun karfl› koymas›n› gösteren metaplazidir.
Atrofi
Grekçede: a, olumsuzluk eki olup trophia ise beslenme anlam›nad›r. Genel olarak
geliflimini tamamlam›fl doku ve organlar›n herhangi bir nedenle sonradan küçülmesidir. Uzun süren etkilerle yavafl geliflen morfolojik bir de¤iflikliktir. Patolojik oldu¤u
gibi fizyolojik de olur. Patolojik atrofinin esas nedeni beslenme yetersizli¤idir. Tan›m
olarak da buna uygundur. Çünkü atrofi beslenememe anlam›na gelir. Hücreler bu
duruma uyum sa¤lamak için fonsiyonlar›n› azaltarak küçülür. Ayr›ca hücrelerin bir
83
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
k›sm›, organ›n yaflamas› u¤runa kayboldu¤undan hücrelerde say›sal bir azama da
kaydedilir. Histolojik aç›dan, hücrelerin küçülmesiyle geliflen atrofiye basit atrofi,
hücre say›s›n›n azalmas›yla oluflana ise say›sal atrofi denilir. Hücrelerin küçülmesine
hücre atrofisi denilmesine karfl›l›k; hücrelerinin küçülmesi ve/veya say›s›n›n azalmas›yla organ›n küçülmesine organ atrofisi veya yaln›zca atrofi denilir. Makroskobik incelemede organ küçülür, k›vam› artar (Resim 5.1). Bazen rengi solar. Histopatolojik
bak›da, organ›n esas hücrelerinde an›lan küçülme, azalma yan› s›ra kimi kez bunlar›n aras›nda ba¤ dokusu hücreleri de artar. Bazen pigmentlerin flekillendi¤i gözlenir.
Resim 5.1
Solda normal
sa¤da ise atrofik
(ok) böbrek
Patolojik atrofi; vücutta yay›l›fl›na ve sebeplerine göre s›n›fland›r›l›r. Generalize (yayg›n atrofi) çeflitli nedenlerden ileri gelen zay›fl›kta ortaya ç›kar ve özellikle
ya¤ ve kas dokular› etkilenir. Ayr›ca hormonal etkilerler, yafllanma; bazen zehirlenmeler, iyonize ›fl›nlar ve enfeksiyonlar generalize atrofinin di¤er nedenleridir.
Lokalize atrofi; bir organda veya dokuda geliflir. Bunun da temelinde az kan gelmesine ba¤l› beslenme bozuklu¤u; bölgede sinirsel uyar›mlar›n azalmas›, hareketsizlik gibi nedenler yatar. Bunlardan açl›k atrofisi, kan dolafl›m›n›n yeterli olmamas›ndan dolay› organ›n beslenememesinden; hareketsizlik atrofisi, ço¤unlukla bacaklar›n hareketsiz kalmas›ndan; sinirsel atrofi, felç durumlar›nda kaslar›n uyar›lamamas› sonucu hareketlerin azaltmas›ndan; bas›nç atrofisi ise tümör, apse, bandaj
veya herhangi bir sebepten organ›n ve damarlar›n›n bas›nç alt›nda kalarak beslenememesinden kaynaklan›r.
Fizyolojik atrofi; yaflam›n çeflitli aflamalar›nda olan bir durumdur. Görevini tamamlam›fl organ ve dokular›n do¤al küçülmesidir. Örne¤in timus, civcivlerde bursa
Fabrisius yaflla birlikte; laktasyon (süt üretimi) sonras› da meme bezleri küçülür. Bir
di¤er flekil organ›n görevinin artmas›yla büyümesi görevi bittikten sonra küçülerek
eski durumuna dönmesi halidir. Do¤umdan sonra uterusun kaslar› bu flekilde eski
durumuna gelir. Bu tip fizyolojik atrofi flekilleri atrofiden çok gerileme (involüsyon)
olarak de¤erlendirilir. Büyüme faktörü ve cinsel hormonlar›n kontrolünde oluflur.
84
Temel Veteriner Patoloji
Hipoplazi
Do¤masal (konjenital) olarak doku ve organlar›n küçük görülmesidir. Morfolojik
yönden atrofiye benzese de atrofi tan›m›na girmez. Çünkü geliflimini tamamlam›fl
bir organ veya dokunun sonradan küçülmesi de¤ildir.
Hipertrofi ve Hiperplazi
Mitoz: Hücrelerin dolayl›
çekirdek bölünmesi ya da
efleysiz bölünme fleklidir.
Çekirde¤in kromatininde bir
seri de¤ifliklikle karakterize
somatik hücrenin dolayl›
bölünmesidir. Cinsiyet
hücreleri d›fl›nda
organizman›n tüm hücreleri
(soma hücreleri) mitozla
bölünürler. Ana hücrenin
kromozomlar›n›n iki o¤ul
hücre oluflturmas›yla
sonuçlanan normal hücre
üreme fleklidir.
Hipertrofi, organ ve dokular›n büyümesidir. Atrofinin tersi olan bu durum ya o organ ve dokudaki hücrelerin hac›mca artmas›ndan ya da hücresel ço¤almas›ndan
ileri gelir. Haliyle böyle organ hac›m ve a¤›rl›kça artar. Histolojik temelde ise, e¤er
hücrelerin hacminde bir art›fl varsa hipertrofiden; hücrelerin say›s›nda bir art›fl varsa hiperplaziden söz edilir. Yaln›z burada dikkate edilmesi gereken nokta, her
hücre büyümesinin hipertrofi olmay›fl›d›r. Örne¤in akut hücre fliflkinli¤inde hücreler su alarak fliflti¤inden büyük görülür. Halbuki hipertrofideki büyüme, hücre organellerinin art›fl›ndan kaynaklan›r. E¤er organda söz gelimi hücre aralar›nda su
toplanm›flsa (ödem), hava dolmuflsa (emfizem) veya yang›sal hücreler toplanm›flsa büyümüflse, bu hipertrofi kapsam›na girmez.
Organdaki büyüme sadece hacimde ise, homolog hipertrofiden; büyüme yan›nda
fleklinde de bir de¤iflme olursa heterolog hipertrofiden söz edilir. Bazen de organ asl›nda büyümemifl olup aksine atrofiktir; ama makroskobik görünümü gere¤inden fazla büyüktür. Bu flekildeki bir de¤iflikli¤e psödohipertrofi (yalanc› hipertrofi) denilir.
Hipertrofi ve hiperplazinin bir organda bazen biri bazen her ikisi birden görülür. Bu durum etkinin tipi ve süresinden ziyade hücrenin tipiyle ilgilidir. Düz kas,
kemik, k›k›rdak gibi baz› hücrelerin ço¤alma yetisi vard›r ama ancak gerekti¤inde
ve fazla uyar›ld›klar›nda ço¤al›rlar. Bu tip hücreler dura¤an (stabil-kararl›) hücrelerdir. Yetiflkinlerde sinir, kalp ve iskelet kas› hücrelerinin üreme yetisi kaybolmufltur. Bunlar postmitotik (bölünmeyen) veya kal›c› (permanent) hücrelerdir. Deri ve
ba¤›rsak mukozas›n›n epitelleri, kemik ili¤i gibi vücudun ço¤u hücreleri ise de¤iflken (labil-karars›z) hücrelerdir. Ayn› etki ile bir organda hipertrofinin, di¤erinde
hiperplazinin görülmesi bu temele dayan›r. Bu nedenle kal›c› hücrelerde ancak hipertrofi görülür. Kal›c› hücrelerde her ikisi görülürse de hipertrofi önceliklidir. De¤iflken hücreler her ikisine de e¤ilimlidir. Önce hipertrofiye u¤rarlar; etki fazla ise
hiperplazi flekillenir. Ancak, organ ve dokularda hiperplazinin flekillenmesi pek
hofl karfl›lanmaz. Nedeni ise bazen bunun devam›nda tümörler oluflabilir.
Hipertrofi veya hiperpaziye u¤rayan organ›n makroskobik görünümü ayn›d›r.
Hipertrofi söz konusuysa, histopatolojik incelemede organ›n yap›s› bozulmam›fl
olup hacimsel bir büyüme söz konusudur. Hiperplazide ise hücrelerdeki hacimsel
büyümenin yan› s›ra hücre ço¤almas›n›n kan›t› olarak mitoza rastlan›r.
Her iki olay da fizyolojik ve patolojik nedene iliflkin geliflir. Hipertrofi genelde
fazla çal›flmaya iliflkin flekillenir. Örne¤in yar›fl atlar›nda kas gücü artt›¤›ndan kaslar›n miyofibrilleri artar ve kas hücreleri hipertrofiye u¤rar.
Hiperplazi daha çok de¤iflken hücrelerde olur. Özellikle ineklerde süt verme
döneminde meme bezleri artar. Gebelikte uterus kaslar›n›n hem hipertrofik ve
hem de hiperplazik olmas› normaldir. Fakat, örne¤in köpeklerde progesteronun
etkisiyle uterus mukozas›nda s›k görülen kistik endometrial hiperplazi patolojiktir.
Prostat›n hiperplazisi de ayn› flekilde de¤erlendirilir. Bazen organda bir k›s›m hücreler fonksiyonlar›n› kaybetti¤inden, di¤erleri bu eksikli¤i gidermek için hipertrofi
ve hiperplaziye u¤rar. Buna kompenzasyon hipertrofisi veya hiperplazisi denilir.
Örne¤in yafll› köpeklerin dala¤›nda nodüler dalak hiperplazisine s›kça rastlan›r.
85
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
Ceviz büyüklü¤üne varan ve tümöral bir de¤ifliklik olan lenfoma ile kar›flt›r›lan bu
durum, asl›nda yafll›l›k nedeniyle fonksiyonunu kaybeden lenfoid hücreleri görevini hala aktif olanlar›n al›p hiperplaziye u¤ramas›ndan ileri gelir (Resim. 5.2)
Resim 5.2
Nodüler hiperplazi,
köpek
Metaplazi
Olgunlaflm›fl dokudaki hücrelerin embriyonal kökeni ayn› olan bir baflka hücre tipine dönmesi olay›d›r. Dönüflüm daima ayn› dokunun farkl› hücreleri aras›nda
olur. Örne¤in tek katl› bez epitelleri çok katl› yass› epitele, çok katl› mukoza epiteli çok katl› keratinize deri epiteline; mezenflimal kökenli kas hücreleri ayn› kökten gelen k›k›rdak kemik dokusu hücrelerine dönebilir. Ancak epitel dokusu hücrelerinin mezenflimal dokuya dönmesi mümkün de¤ildir.
Metaplazi olay› hücreden çok stres alt›nda kalan dokunu bir uyum reaksiyonudur. Metaplazide bu de¤ifliklik genellikle ayn› dokununu daha üst hücre tipine dönmesi fleklinde olur. Ancak tersi de olas›d›r. Metaplazi en s›k epitel dokuda gözlenir.
Nedenleri farkl›d›r. Kronik kimyasal etkiler, kronik yang›lar, A vitamini eksikli¤i,
devaml› mekanik etkiler veya hormonlar›n etkisiyle oluflur. Örne¤in A vitamini yetersizli¤inde kanatl›larda a¤›zda, özofagusta; tükrük ve safra kesesi kanallar›nda geliflen tafllar›n mekanik etkisiyle bu bölgelerde tek katl› epitelin çok katl› yass› epitele döndü¤ü görülür. ‹neklerde kronik meme yang›s› olgular›nda, bez epitellerinde
metaplaziye rastlan›r (Resim 5.3). Östrojen hormonun etkisiyle erkek köpeklerde
prostat bezlerinde metaplazi oluflur. Yumuflak dokulardaki kemik metaplazileri genelde sürekli zedelenmelere iliflkindir. Memenin kar›fl›k tümörlerinde, k›k›rdak, kemik dokusunun görülmesi de mezenflimal dokuya ait di¤er metaplazi örnekleridir.
Resim 5.3
Memenin süt
kanallar›nda
Metaplazi ve kronik
yang›
(galaktoforitis) ‹nek
86
Temel Veteriner Patoloji
DEJENERASYONLAR (SOYSUZLAfiMALAR) VE
METABOL‹ZMA BOZUKLUKLARI
‹ç ve d›fl etkilerle organ ve dokular›n hücrelerinde ve hücreler aras› bölgelerde ortaya ç›kan birincil morfolojik de¤ifliklikler ve birikimlerdir. En çok yang› ile kar›fl›r.
Çünkü yang› sonunda, hücre ve dokular zarar görüp y›k›mlanarak ölür. Ancak buradaki dejenerasyon yang› tablosuna sonradan ikincil eklenmifltir. Ayn› durum dejenerasyon için de geçerlidir. Dejenere olup nekroze olan dokular›n temizlenmesi
yang›sal reaksiyonla olas›d›r.
Dejenerasyonlar çeflitli flekilde adland›r›l›r. Tercih edilen, dejenerasyona u¤rayan organ›n sonuna “ose” (oz) veya “osis” (ozis) eklerinin getirilmesidir. Nefroz
(nephrozis) böbrekte, hepatoz (hepatozis) karaci¤erde, myokardose (myokardozis), kalp kas›ndaki dejenerasyonu belirten terimlerdir.
Metabolizma bozukluklar› etiyolojileri, kimyasal yap›lar› ve morfolojik bulgular› göz önüne al›narak grupland›r›l›r. Böyle yap›lmas›ndaki amaç, bulgulardan yola
ç›karak olay›n ne çeflit bir etki sonucu geliflti¤inin ayd›nlat›lmas›d›r. Dejeneratif de¤ifliklikler buna göre: hücrelerde su ve elektrolit dengesinin; protein, purin, karbonhidrat, lipid, mineral madde metabolizmalar› ile keratin, kollajen bozulmalar›n›n sonucunda hücre içi ve d›fl›nda madde ve pigment birikimleri fleklinde görülür.
Hücrede Su ve Enerji Metabolizmas› Bozuklu¤u
Hücre organellerinde ve sonra da hücrenin tümünde su toplanmas›n›n (hücre içi
ödemin) morfolojik yans›mas› akut hücre fliflkinli¤i tan›m›yla ifade edilir. Bunlardan
en hafifi bulan›k hücre fliflkinli¤i ve giderek a¤›rlaflan› ise hidropik dejenerasyondur.
Bulan›k fiiflkinlik; mitokondrilerin su al›p fliflmesiyle karakterizedir. Bafllang›çta
albuminlerin çökmesiyle olufltu¤u düflünülerek albumin dejenerasyonu olarak tan›mlanm›flt›r. Bulan›k denilmesinin sebebi, hematoksilen eozin boyas›yla boyanm›fl doku kesitlerinde hücre çekirdeklerinin sanki tül perdenin arkas›ndan görünüyormufl gibi bir izlenim vermesi, yani silik, hayali flekilde görülmesidir. Karaci¤er,
böbrek gibi parankim organlar›nda daha s›k rastlan›r. Bundan ötürü, parankim dejenerasyonu da denilmifltir. Böyle bir dejenerasyonla karfl›lafl›ld›¤›nda ilk akla gelen hücre enerjisini, su al›fl veriflini bozan hipoksik, zehirli, zehirli-enfeksiyöz nedenlerdir. Ayr›ca immunolojik, mekanik, iyonize ›fl›nlar gibi bir dizi etki de s›ralanabilir. Makroskobik incelemede organ fliflkin, aç›k renkli ve yar› piflmifl görünümdedir. K›vam› yumuflak; kesiti nemlidir. Ifl›k mikroskobik incelemede hematoksilen ile boyal› kesitlerde hücre sitoplazmalar› normalden daha eozinofilik (k›rm›z›)
renkte ve hafif granüllüdür. Buraya kadarki de¤ifliklikler geri dönüfllüdür. E¤er, etki fliddetli ve uzun sürerse hücre çekirde¤inde de¤iflikliklerle olay geri dönüflsüz
olur ve hücre ölümüyle sonuçlan›r. Bu tip dejenerasyon p›ht›laflma (koagulasyon)
nekrozu ile sonuçlan›r.
Hidropik Dejenerasyon; yaln›z mitokondrilerin de¤il, di¤er organellerin de su
al›p fliflmesi ve sitoplazmada de¤iflik büyüklükte boflluklar›n (vakuollerin) oluflmas›yla karakterizedir. Akut hücre fliflkinli¤inin ileri fleklidir ve genelde geri dönüflsüzdür. Organlardaki makroskobik morfolojik bulgular› bulan›k fliflkinlikten farks›zd›r. Hematoksilen eozin ile boyal› dokular›n ›fl›k mikroskobik incelemesinde
özellikle endoplazmik retikulum su al›p fliflti¤inden, bunun flekline uygun olarak
sitoplazmada önce küçük, kenarlar› düzensiz boflluklar belirir. ‹lerledi¤inde, büyük vakuoller geliflir ve sitoplazma k›s›mlar› bunlar›n aras›nda ince alanlar halinde
uzan›r. Bundan dolay› sitoplazma a¤›ms› (retiküler) bir görünüm al›r ve retiküler
dejenerasyon olarak tan›mlan›r.
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
Protein Metabolizmas› Bozuklu¤u
Hyalin ve Hyalin Dejenerasyonu; hyalin Grekçede “cam “ anlam›na gelir. Hyalin
denilmesinin sebebi, HE ve PAS (periodik asit Schiff) ile boyan›n dokular›n ›fl›k
mikroskobik incelenmesi s›ras›nda: hücre içi ve hücre d›fl›na yerleflmifl; homojen
pembe renkte, flekilsiz (amorf), cams› alanlar›n, kitlelerin damlac›klar›n görülmesindendir. Temel yap›s› bozulmufl proteinlerdir. Ancak ›fl›k mikroskobik görünümü ayn› olsa da kimyasal yap›s›, dokulara yerleflimi ve etiyolojisi farkl›d›r. Ayr›ca
her hyalin, dejenerasyon kapsam›na girmez. Yine her hyalin, temel bir bozuklu¤u
yans›tmad›¤› sürece patolojik de¤ildir; fizyolojik de olabilir. Epitel dokuda hücre
içinde, mezenflimal dokuda hücre içi ve d›fl›ndad›r. Doku boflluklar›nda da toplan›r. Hücre içi hyalin damlac›k (granül) fleklinde görülür. Kronik hastal›klarda veya
bir tümör olan plazmasitomda, kurflun zehirlenmesinde, böbrek tubul epitellerinde hyalin damlac›klar›na rastlanmas› organellerinin zedelenmesini ifade eden patolojik de¤iflikliklerdir. Mezenflimal dokuda hem hücre içi hem de hücre d›fl›nda
bulunur. Ba¤ dokudaki hyalinleflme, genelde bölgenin beslenememesine; kollajen
yap›s›n›n bozulmas›na, ilgilidir. Ba¤ dokusunda rastlanan hyalin, dejenerasyonundan daha çok hyalinleflme tan›m›na girer. Örne¤in nedbe (skatriks) dokusunda
kollagen ipliklerin artmas›yla hyalinleflme flekillenir. Doku, organ boflluklar›nda
toplanan hyalin hematoksilen eozin boyamalar›nda pembe homojen kitle halinde
görülür. Hyalin dejenerasyonu yukar›dakilerden ayr›d›r. Yaln›z kas dokusunda,
hücre içinde oluflur. Tan›mlayan›n ad› nedeniyle Zenker dejenerasyonu ad›yla da
an›l›r. Bir k›s›m olaylarda bunu Zenker nekrozu izler ki, bu p›ht›laflma nekrozundan baflka bir fley de¤ildir. Makroskobik incelemede, kaslar bafllang›çta aç›k pembe renkte ve gevrek k›vamdad›r. Sonradan sar›mt›rak boz renge döner; hava temas›yla bal›k veya tavuk eti görünümünü al›r. Ifl›k mikroskobik incelemede kas hücreleri ve çekirdekleri fliflkin; çizgileri kaba, eozinofilik ve parçal› görünümdedir.
Hücrenin tamamen eozinofilik homojen bir kitle halini almas› ve çekirde¤inin y›k›ma u¤ramas›yla Zenker nekrozuna dönüflür. Veteriner hekimlikte geviflgetirenlerin beyaz kas ve flap hastal›klar› en iyi örnektir.
Amiloid ve Amiloid Dejenerasyonu; amiloid bir birikimdir. Dokularda daima
hücre d›fl›nda yerleflerek amiloidozis denilen tabloyu oluflturur. Bir k›s›m hastal›klar›n seyri s›ras›nda ortaya ç›kan farkl› ve kar›fl›k yap›ya sahip patolojik maddelerin
hücreler aras›na birikmesinden ileri gelir. Bu bak›mdan bafll› bafl›na bir hastal›k olmay›p bir baflka hastal›¤›n sonucu olarak flekillenir. Ancak birikti¤inde, hücrelerin
ve dokunun beslenmesini, fonksiyonunu engeller. Amiloid denilmesinin nedeni,
niflastaya (amiloid=niflasta benzeri) benzer flekilde boyanmas›ndand›r. Dokular lugol gibi iyot içeren bir boya ile boyan›r, sonra da sülfirik asit ile muamele edilirse
niflasta gibi mavi renk al›r. Bunun d›fl›nda niflastayla benzerli¤i yoktur. HE ile boyanm›fl doku kesitlerinde flekilsiz, homojen k›rm›z› renktedir. Bu durumda hyalin,
kollajen ve fibrin ile kar›flabilir. Ancak özel boyama yöntemleriyle ay›rd edilir. Bir
di¤er özelli¤i metakromazi göstermesidir. Yani boyand›¤› boyan›n rengini de¤il de,
baflka bir renk vermesidir. Bu özelli¤i tan›da önemli ipucudur. Baz› amiloid tipleri
yaln›z bir organ› hedefledi¤inden yersel amiloidozise sebep olur. Baz›s› ise birden
fazla organa yay›larak sistemik (generalize) amiloidozis flekillendirir. Sistemik amiloidozis ço¤u kez karaci¤er, böbrek, dalak, böbreküstü bezi gibi organlar› tutar.
Makroskobik incelemede organ hac›mca, artm›fl ve solgundur; kesit yüzleri kuru, ve
balmumu gibidir. Mikroskobik incelemede bu organlarda yukar›da an›lan görünümde amiloid birikimleriyle karfl›lafl›l›r. Sistemik amiloidozis ile sonuçlanan iki
amiloid tipi önemlidir. Bunlardan birisi AA amiloid, di¤eri AL amilod birikimidir. AA
amiloidozis (sekonder, tipik, reaktif amiloidozis); uzun süren enfeksiyonlarda de-
87
88
Temel Veteriner Patoloji
vaml› antijenik uyar›m alt›nda kal›nmas›yla veya romatoid artritis gibi enfeksiyöz olmayan kronik hastal›klarda doku y›k›m ürünlerinin etkisiyle flekillenir. Örne¤in,
kronik irinli yang›larda, kronik kemik ili¤i yang›lar›nda (osteomyelitis), görülür.
Klasik örne¤i atlar›n serum hastal›¤›d›r. Antiserum üretmek amac›yla; sürekli antijenle uyar›l›p afl›r› hiperimmun hale getirilen atlar›n dalak, karaci¤er gibi organlar›nda amiloid birikir. Sonuçta, dalak, karaci¤er fliflip y›rt›l›r ve hayvan iç kanamadan
ölür. AL amiloidozis (primer, atipik amiloid; paraamiloid), ba¤›fl›kl›k sisteminin yanl›fl ifllevine dayan›r. Morfolojik görünümü ve yerleflti¤i dokular hemen hemen AA
gibidir. Ayr›m›, hastal›¤›n araflt›r›lmas›; immunolojik, biyokimyasal analizlere ba¤l›d›r. Bununla birlikte dokular potasyum permangant ile muamele edilip kongo k›rm›z›s› ile boyand›¤›nda: Amiloid, boyanma özelli¤ini kaybederse, AA; kaybetmezse
AL amiloid olarak de¤erlendirilir. Yersel amiloidozis yaln›z bir organa, dokuya yerleflir. Etiyolojisi, yap›s›, ve yerleflti¤i dokular sistemikten farkl›d›r. Örne¤in atlar›n sadece burun bofllu¤u girifli mukozas›nda, yayg›n veya nodül tarz›ndad›r. Kesin olmamakla birlikte, sebebi sokucu böcek zehirlerine karfl› geliflen yersel alerjik reaksiyona ba¤lan›r. Senil amiloidozis (yafll›l›k amiloidozisi) yafll› köpeklerde beyinde flekillenir; kalp, sindirim kanal› ve akci¤erlerde de bildirilmifltir.
Purin Metabolizmas› Bozuklu¤u
Purin bazlar› (adenin, guanin) karaci¤erde ksantin üzerinden ürat ve ürik aside
çevrilir. Bu ürünler vücuttan uzaklaflt›r›lmazsa kanda ürenin artmas›, dokularda
ürat kristallerinin (sodyum ürat) birikmesiyle urikozis (gut) oluflur. Sürüngen, maymun ve özellikle kanatl›larda karfl›lafl›l›r. Kanatl›larda A vitamini eksikli¤i önemlidir. Domuzlar›n eklem ve kaslar›nda guanin birikmesiyle guanin gutu; s›¤›rlarda
konjenital enzim bozuklu¤u nedeniyle böbrek, karaci¤er, dalak ve lenf yumrular›nda ksantin birikimiyle geliflen ksantin gutu vard›r. ‹nsanlar›n gut hastal›¤›, alkol
alma, fazla proteinle beslenme, lösemi gibi etkilerle geliflir eklemleri tutar.
Karbonhidrat Metabolizmas› Bozuklu¤u
Karbonhidratlar (polisakkaridler) ba¤›rsakta monosakkarid haline gelir; glukoz,
fruktoz, galaktoz oluflur; V.porta ile karaci¤ere gelip metabolize olur. Glukoz, vücudun enerji gereksinimini karfl›lar. Bir k›sm› protein lipid, nükleik asitlerle kar›fl›k
yap›lar oluflturur; geri kalan› da karaci¤er, kas ve di¤er dokularda glikojen fleklinde depolan›r. ‹htiyaç duyuldu¤unda glikojenden yeniden elde edilir ve enerji tüketiminde kullan›l›r. Glikojeni saptamak için dokular ya alkolde tespit edilir ya da
do¤rudan kriostat ile dondurularak kesilir. Özel boya yöntemlerinden yararlan›l›r.
Karbonhidrat Metabolizmas› Bozukluklar›; kanda glukozun artmas› veya azalmas›, dokuda glikojen fazlal›¤› eksikli¤i; glikojen bulunmayan dokularda toplanmas› fleklinde olur. Bu bozukluklar glikojen metabolizmas›nda gerekli enzim ve
hormonlar›n olmamas›, eksik olmas› veya yanl›fl iflleviyle flekillenir. Hipoglisemi
kanda glukozun azalmas›d›r. Diabetes mellitus (fieker hastal›¤›); kanda glukozun
yükselmesi (hiperglisemi) idrarla d›flar›ya at›lmas› (glukozuri) ile karakterizedir.
Damar bozukluklar› göz, kalp, böbrek, eklemlerde de flekillenir. Formlar› vard›r.
Primer form do¤ufltand›r. Sekonder form sonradan geliflir. Bunlarda pankreas›n
yang›s›, nekrozu, sirozu, tümörü, amiloidozu gibi patolojik de¤ifliklikleri sonu flekillenir. Kedilerde diyabet olgular›n›n ço¤u bu flekildedir.
Karaci¤erde Nodüler Hiperplazi; genelde 10 yafl›n üzerindeki köpeklerde görülür.
Parankim hücrelerinin hiperplazisinden kaynaklanan gevrek k›vaml›, sar›-kahve renkli nodüllerdir. Histopatolojik incelemede, bu bölgelerdeki hepatositlerin sitoplazmalar›nda oldukça büyük yuvarlak vakuoller göze çarpar. Glikojen boyalar›yla boyan›r.
89
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
Ya¤ Metabolizmas› Bozukluklar›
Ya¤lar (lipidler), organizmada nötral ya¤ (trigliserid) ve ya¤ asitleri; kompleks yap›lar
(fosfolipid, glikolipid, kolesterin ve esterleri) gibi farkl› yap›larda bulunur. Enerji sa¤lanmas›nda yan›nda doku ve hücrelerin, enzim ve hormonlar›n yap›lanmas› gibi oldukça genifl ifllevleri vard›r. Bu nedenle, ya¤ metabolizmas› bozuklu¤u denildi¤inde
hayli farkl› bozukluklar dizisi anlafl›l›r. Vücudun çeflitli yerlerindeki ya¤ dokusunun
artmas›, azalmas›; ya¤ dokunun bulunmad›¤› bölgelere ya¤ hücrelerinin s›zmas› veya
hücre y›k›m› dolay›s›yla serbest ya¤›n birikmesi; di¤er hücrelerde görülmeyen ya¤›n
görülür hale gelmesi; Kan ya¤lar›n›n normalin alt›na inmesi veya üstüne ç›kmas›; ya¤
metabolizmas›na gerekli enzimlerin, hormonlar›n bozulmas› gibi olaylar› içerir.
Obesite; oburluk anlam›na gelir. Dilimizdeki karfl›l›¤› fliflmanl›kt›r. Gere¤inden
fazla al›nan karbonhidratlar›n ya¤a çevrilmesi, fazla ya¤›n ya¤ depolar›ndaki ya¤
hücrelerinde (lipositlerde) nötral ya¤ halinde depolanmas›ndan ileri gelir. Sonuçta
vücudun a¤›rl›¤› ve hac›m› artar. Ev kedi ve köpeklerinde, ah›rda tutulan bo¤alarda hareketsizlik ve fazla beslenmeden kaynaklan›r. Adipositaz da ya¤lanma anlam›na gelir. Ancak vücudun tümünde de¤il, belli bölgelerindeki ya¤ dokusunun
artmas›yla karakterize yersel bir ya¤lanmad›r.
Kafleksi (zay›fl›k); açl›k, yetersiz beslenmeyle oluflur. Besinlerin ba¤›rsaktan emilememesi, bozuk sindirim, tümöral veya kronik paraziter hastal›klar belli bafll› sebebidir. Ya¤ dokular› azal›r, vücut a¤›rl›¤› düfler. ‹leri kafleksilerde deri incelip buruflur, kemik ç›k›nt›lar› belirginleflir; kaslar soluk ve atrofiktir. Kalp ve böbrek çevresindeki ya¤
dokusu kaybolur; sulu, jelatin benzeri görünüm al›r. Bu görünüm seröz atrofi; ya¤›n
boflal›p dokunun sulu görülmesinden dolay› da ödema eksvakuo olarak tan›mlan›r.
Ketonemi; kanda aseton, keton cisimciklerinin görülmesidir. Vücudun fazla
enerjiye ihtiyac› oldu¤u, enerjinin lipid ve proteinlerden sa¤lanmas› s›ras›nda oluflur. ‹drarda keton cisimciklerinin görülmesine ketonuri denir.
Kan lipidleri trigliserid, kolesterol, fosfolipid gibi yap›lard›r. Kanda proteine ba¤l› dolafl›r. Hiperlipidemi kanda lipidlerin artmas›d›r. Sindirimden sonra bir miktar artmas› (alimenter lipemi) normaldir. Nakil hiperlipemisi ise, enerji için ya¤ depolor›ndaki ya¤›n yak›lmas›na iliflkilidir. Açl›k, fleker hastal›¤›, ineklerde laktasyon dönemi
veya gebeli¤in sonunda strese iliflkin adrenalinin etkisiyle kanda ya¤ miktar› artar.
Lipomatozis; ya¤ dokusunun çevresindeki di¤er dokulara tümöral özellikte olmayan s›zmas›d›r. “Ya¤ hücresi infiltrasyonu” olarak da tan›mlan›r. Örne¤in kalp
çevresindeki ya¤ dokusu hücreleri, kalp kas› demetleri aras›na; kar›n bofllu¤undakiler pankreas›n veya ba¤›rsak duvar›na s›zar (Resim 5.4).
Resim 5.4
Lipomatozis kordis;
kalp kas› aras›na
s›zm›fl ya¤ hücreleri
90
Temel Veteriner Patoloji
Hücre D›fl› Ya¤ Birikimi; liposit veya ya¤ içeren di¤er hücrelerin y›k›m›yla a盤a ç›kan ya¤›n belli bölgede toplamas›d›r. Bu durumdaki ya¤ makrofajlar taraf›ndan fagosite edilir. Ya¤› fagosite eden hücrelere “lipofajik hücre” denilir. Hematoksilen eozin ile boyamada, ya¤ bunlar›n sitoplazmas›nda köpük gibi görüldü¤ünden “köpük hücresi” ad› da tak›lm›flt›r. Kolesterin de benzer flekilde; ancak ya lipoproteine ba¤l› ya da kristaller halinde toplan›r. E¤er makrofajlar kolesterini fagosite ederse bunlara “ksantom hücresi” denilir.
Lipidose (lipidosis); β- glukosidaz, β- galaktosidaz, sfingomyelinaz gibi genetik
enzim bozuklu¤u sonucu ya¤›n ve ya¤l› ürünlerin hücrelerde birikmesiyle karakterizedir. Ço¤unlukla sinir sisteminde; k›smen de iskelet kas›, deri ve karaci¤er
hücrelerinde görülür.
Kolesterin Bozuklu¤u; genel ve yersel olur. Kanda kolesterinin art›fl› sonu damarlarda birikerek aterom plaklar› ve sonra da ateroskleroz oluflturmas› hayvanlar için
önemli de¤ildir. Yan›z ksantom hayvanlarda da görülür. Sar›ms› kahve renkli plaklar veya nodüller halindedir. Mikroskobik incelemede, ksantom hücrelerine (lipid,
ksantin içeren hücrelere), serbest ksantin kristalleri ve dev hücrelerine rastlan›r.
Ya¤l› Dejenerasyon; genelde dolafl›m bozuklu¤u, anemi gibi nedenlere ba¤l›
hipoksiler ile toksik etkilerin belirtisidir. Ço¤unlukla karaci¤erde rastlan›r. Böbrek,
kalp kas› gibi organlar ikinci s›radad›r. Hematoksilen eozin ile boyal› doku kesitlerinde hücre sitoplazmas›nda de¤iflik genifllikte keskin kenarl› boflluklarla karfl›lafl›l›r (Resim 5.5). Hücre de, özellikle karaci¤er hücresinde, tek bafl›na ya¤ vakuolünün görülmesi bir fley ifade etmez. Çekirdekte de bozukluk varsa o zaman ya¤l›
dejenerasyondan söz edilir.
Resim 5.5
Karaci¤er
hücrelerinde ya¤l›
dejenerasyon
Ya¤ Dokusu Nekrozu; travmatik, kimyasal ve hatta enfeksiyöz bir nedenden
ya¤ dokusu hücrelerinde nekroz meydana gelebilir. Örne¤in travmada deri alt› ya¤
dokusu nekroza u¤rar. Böyle nekrozlar›n di¤er nekrozlardan pek bir fark› yoktur.
Ancak steatonekroz farkl›d›r. Enzimatik ya¤ dokusu nekrozu olarak da tan›mlan›r.
Kar›n bofllu¤unda, pankreasa yak›n konumdaki omentum ya¤lar›nda; kar›n içi
ya¤larda ortaya ç›kar. Pankreas›n yang›s›, nekrozu; pankreas kanallar›n›n bütünlü¤ünün bözulmas› durumunda pankreastan serbest hale gelen enzimlerin çevrelerindeki ya¤ dokuyu eritip nekroza u¤ratmas›ndan ileri gelir ve özel bir nekroz flekli olarak de¤erlendirilir.
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
Kalsiyum Metabolizmas› Bozuklu¤u
Hücre içinde, hücreler aras› bölgede, vücut s›v›lar›nda ve kanda bir miktar kalsiyum bulunur. Esas bulundu¤u yer kemik ve difllerdir. Kalsiyumu kontrol alt›nda
tutan çeflitli mekanizmalar vard›r. Bunlardan birisi hormonlard›r (paratiroid hormonu ve kalsitonin) Bir di¤eri ise kandaki fosfor ve kalsiyum oran›d›r. Fosfor azal›p
artarak kandaki kalsiyumu belli bir düzeyde tutar.
Kalsiyum Metabolizmas› Bozukluklar›; kalsiyumun kanda azalmas› “hipokalsemi” veya artmas› “hiperkalsemi”; kemiklerde birikmemesi, yetersiz birikmesi veya
normal birikip sonradan azalmas› fleklinde özetlenir. Kalsiyumun kemik dokusu ve
difller d›fl›nda toplanmas›na “heterotopik kalsifikasyon”, “patolojik kalsifikasyon”
veya yaln›zca “kalsifîkasyon” (kireçlenme) denilir. Kalsiyum; kalsiyum karbonat,
kalsiyum fosfat gibi tuzlar fleklinde çöker. Bu nedenle kalsifîkasyon yerine “kalsiyum mineralizasyonu” veya yaln›zca “mineralizasyon” terimi de kullan›l›r. Dokularda kalsifikasyona u¤ram›fl bölgeler beyaz, beyaz-boz renktedir. Yayg›n oldu¤unda tebeflir tozu serpilmifl gibidir. Kireçlenmifl dokular›n k›vam› serttir, b›çak ‹le
kesilirken ç›t›rt› sesi gelir. Hematoksilen eozin ile boyanm›fl doku kesitlerinde kireçlenmifl bölgeler, koyu mavi renkte irili ufakl› tanecikler veya genifl düzensiz
alanlar halindedir. Patolojik kalsifîkasyon ço¤unlukla ya distrofik ya da metastatik
kalsifikasyon fleklinde görülür. Distrofik (Dys kötü, trophia beslenme) kalsifikasyon; dejenere olmufl, ölmüfl dokulara kalsiyum tuzlar›n›n çökmesiyle karakterizedir. Kalsiyum metabolizmas›nda de¤ifliklik yoktur. Yersel olup yaln›zca zarara u¤rayan bölgeyle s›n›rl›d›r. Metastatik kalsifikasyon; yersel de¤il yayg›nd›r. Kalsiyum
metabolizmas›n›n bozulmas›yla geliflir.
Enzootik Kalsinozis; Trisetum flavescens (sar› yulaf) baflta olmak üzere baz› bitkileri yiyen s›¤›r ve koyunlarda görülen bir hastal›kt›r. Bu bitkilerin fazla tüketilmesiyle D hipervitaminozis’e benzer bir tablo ortaya ç›kar. Hiperkalsemi flekillenir ve
çeflitli yumuflak dokularda, özellikle endokardium, büyük venalar, mide duvar›,
akci¤erler, eklemler, ligamentler ve böbreklerde metastatik kalsifikasyon geliflir.
Konkement; gerçek ve yalanc› olmak üzere iki flekilde oluflur. Gerçek konkrementler salg› organlar› ile sindirim sistemi boflluklar›nda, organik ve ço¤unlukla da
inorganik maddelerin birbirine ba¤lan›p kolloid veya kristal halinde toplanmas›yla oluflan de¤iflik büyüklük ve flekilde sert kitlelerdir. Gerçek konkrement “tafl”,
“kalkuli” olarak isimlendirilir. Organizman›n ve al›nan besinlerin yap›s›, metabolik
bozukluklar, salg›lardaki erimifl maddelerin çökmesi; yang›sal maddelerin kar›flmas› oluflumunda rol oynar. Bunlardan ileri gelen hastal›klara litiazis (lithiasis) denilir. Örne¤in böbrek tafllar› (kalkuli renalis, urolit), urolitiazise; safra tafllar› (kalkuli
biliari, kolelit) kolelitiazise; tükürük tafllar› (kalkuli salivali, sialolit), sialolitiazise
ba¤›rsak tafllar› (enterolit), enterolitiazise sebep olur. Sonuçta, bas›nç yap›p boflluk
ve kanallar› t›kayarak organ›n yap›s›n› ve ifllevini bozarlar. Yalanc› kongrementler
(psödokongrementler) kökenleri, yap›lar›, türleri, oluflumlar› yönünden gerçek
olanlardan farkl›d›rlar. Örne¤in fibrin, irin gibi eksudat›n yo¤unlaflmas›, kurumas›
ve üzerlerine inorganik tuzlar›n çökerek bir kabuk oluflturmas›yla karakterizedirler. Atlar›n hava kesesinin irinli yang›s› sonucu böyle de¤ifliklik görülebilir.
Bezoarlar; kongrementlerden ayr›d›r. Yaln›z sindirim kanal›nda bulunur. Bunlardan zootrikobezoarlar, geviflgetirenlerde (genelde buza¤›larda) yutulan k›llar›n
ön midelerde yumak fleklinde toplanmas› ve üzerlerine tuzlar›n çökmesi ile oluflurlar. Ço¤unlukla fosfor eksikli¤i olgular›nda (k›l yalama hastal›¤›nda) görülür. Fitotrikobezoar ise yulaf, çavdar gibi bitki liflerinin üzerine tuzlar›n çökmesiyle oluflurlar. Her iki bezoar tipi de sindirim bozuklu¤u ve t›kanma yapar. Konglobatlar ise
d›flk›n›n yapt›¤› topak fleklindeki oluflumlard›r.
91
92
Temel Veteriner Patoloji
Keratinleflme Bozuklu¤u
Keratin, epitel dokunun yap›sal proteinidir. Deri ile k›l, boynuz, t›rnaklar gibi deri
eklentilerinde bulunur. Deri yüzeyindeki hücrelerde hücrenin ölümüne kadar olgunlafl›r ve kepek fleklinde dökülür. Keratin bozukluklar›na diskeratozis denilir.
Genelde keratinde azalma (hipokeratoz) ve artma (hiperkeratoz) fleklindedir. Kornifikasyon (boynuzlaflma; kornu=boynuz) deri yüzeyindeki keratin kat›n›n artmas›yla karakterizedir. Hematoksilen eozin ile boyal› dokular›n mikroskobik incelemesinde, artan bu kat pembe homojen bir kitleyse hiperkeratozdan; içinde çekirdek k›r›nt›lar› varsa “hiperkeratotik hiperkeratozdan” veya ‘“parakeratozdan” söz
edilir. Hiperkeratoz, do¤ufltan (konjenital, genetik bozukluk nedeniyle) veya sonradan flekillenir. Sistemik veya yersel olur. Yersel olanlar s›radan mekanik etkilerle geliflir. Nas›r böyledir. Yalanc› deri boynuzlar› (kornu kutaneum) hayvan ve insanlarda zaman zaman tespit edilir; keratin benzeri maddelerden oluflur. Sonradan
olan hiperkeratoz, özellikle A vitamini eksikli¤ine iliflkindir.
Kollajen Bozuklu¤u (kollajenopati)
Hücreler aras› bölge doku tipine göre farkl›laflm›flt›r. Örne¤in, ba¤ dokusu, k›k›rdak ve kemik gibi mezenflimal dokulardaki hücreler aras› temel madde ile deri ve
mukoza epitellerini altlar›ndaki destek dokulara ba¤layan bazal membranlar bir
örnek de¤ildir. Morfolojik aç›dan, flekilli ve flekilsiz olmak üzere iki k›s›md›r. Dokunun yap›s›na göre ayr›ca kandan gelen su ve di¤er maddeler de bulunur. fiekilli k›sm›n›n ço¤unlu¤unu çeflitli tip kollajenler oluflturur. Elastik, iplikler, retikulum
iplikleri ile fibronektin, laminin ve di¤erleri de dokunun tipine göre de¤iflik yo¤unlukta bulunur. Hücreler aras› bozukluklar; do¤ufltan veya sonradan olan kollajen
bozukluklar›na dayan›r. Do¤ufltan olanlar gen genetik bozukluklara iliflkindir.
Fibrinoid Dejenerasyon; fibrinoid, kollajenin bozulmas›yla flekillenen bir maddedir. Özellikle organ ve dokulardaki kan damarlar› duvar›nda ve ba¤ dokuda geliflir. ‹çinde bozulmufl, parçalanm›fl kollajen, proteoglikan veya kal›nt›lar›, kandan
gelen serum proteinleri (özellikle globulin), antijen antikor kompleksleri, bir miktar da fibrin ve fibrin ara ürünleri ile fibrinojen bulunur. Hematoksilen eozin boyamalar›nda parlak k›rm›z› renkte görülür. Kollajen önce flifler; ›fl›k mikroskobunda
iplik fleklinde görülür. Sonra aralar›na damarlardan ç›kan ve yukar›da an›lan maddeler çöker. Daha sonrada kollajen parçalan›r ve bu maddeler ile dokunun di¤er
y›k›m ürünlerinden ibaret bir kitle halini al›r ki buna fibrinoid nekroz denilir. Bafllang›çta fliflip ipliksi görülmesi; kandan fibrin geldi¤inde k›smen onun gibi boyanmas› dolay›s›yla fibrinoid (fibrin gibi) denilmifltir. Yoksa fibrinle iliflkisi yoktur.
Toksik etkilerle; özellikle allerjik, otoimmun hastal›klarda antijen-antikor komplekslerin dokuya çöktü¤ü olgularda flekillenir. Örne¤in s›¤›rlar›n gangrenli nezlesinde, köpek ve kedilerde üremide flekillenir.
Mukoid Dejenerasyon; mukus (sümük, musin), sudan daha k›vaml›, yap›flkan,
fleffaf görünümlü bir maddedir. Yap›s›nda mukopolisakkarit, nukleoproteinler bulunur. Nukleoproteinlerden dolay› hematoksilen eozin ile boyal› doku kesitlerinde
mavimsi renk al›r. Yap›s›ndaki protein miktar› artt›kça rengi k›rm›z›lafl›r. Mukus,
müköz bezlerin bir salg›s›d›r. Müköz bezlerden bir miktar mukus salg›lanmas› fizyolojiktir. Buna karfl›l›k, örne¤in burun yang›s›nda daha fazla salg›lan›r. Safra kanallar›n›n adenokarsinomu, ovaryumun kistadenomu gibi tümörlerde de mukusa benzer kitleler görülür. Bu kitleler psödomusindir. Çünkü mikroskobik incelemede,
içinde baflka maddelerden dolay› hematoksilen eozin ile maviye de¤il k›rm›z›ya bo-
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
yan›r. Mukoid dejenerasyon ise, ç›plak gözle sümük gibi görülse de ba¤ dokunun
bozuklu¤udur. Sebep ve yerleflti¤i yer bak›m›ndan farkl›d›r. Makroskopik görünüflü müsine benzer. Ba¤lay›c› doku aral›klar›nda sümü¤e (musine) benzer bir maddenin toplanmas›ndan; bölgedeki doku k›s›mlar›n›n y›k›mlan›p erimesinden (özellikle elastin, kollajenin eriyip parçalanmas›ndan) ileri gelir. Amorf bir maddedir.
Pigment Birikimleri
Pigment Latincede boya anlam›na gelir. Doku ve hücrelerde erimifl veya erimemifl
granüller, kristaller halinde bulunan; d›flar›dan al›nan veya vücutta oluflan; köken
ve kimyasal yap›lar› de¤iflik renkli maddelerdir. Baz› pigmentler fizyolojik olarak
doku ve organlarda bulunur. Derideki melanin, eritrositlerdeki hemoglobin, safradaki bilirubin bu flekildedir.
Pigment Bozukluklar›; normalde vücutta üretilen (endojen) pigmentlerin fazla,
az olmas› veya bulunmamas›ndan; genetik, enzimatik ve herhangi bir sebepten
yanl›fl üretilmesi, yerine baflka bir pigmentin flekillenmesinden; d›flar›dan al›nan
(ekzojen) pigmentlerin vücutta birikmesinden kaynaklan›r. Bir k›s›m hastal›klar›n
belirtisi olarak geliflirler. Ancak biriktikleri organ›n fonksiyonunu bozduklar›ndan
kendileri de bir hastal›k sebebidir. Pigmentler kökenlerine, kimyasal yap›lar›na ve
gelifltikleri hastal›klara göre s›n›fland›r›l›r. Ekzojen pigmentlerin ço¤u insanlar için
önemlidir. Silikat, asbest, demir gibi tozlar; bu ifllerde çal›flanlar›n akci¤erinde toplan›p toz soluma hastal›¤›na (pnömokoniozis) sebep olur. Fakat antrakoid yani
karbon pigmentinden ileri gelen antrakozis farkl›d›r. Özellikle kömür ocaklar›
çevresinde bulunan, kirli haval› kentlerde yaflayan kedi ve köpeklerin akci¤erlerinde, solunan isin, kömür tozlar›n›n toplanmas›ndan ileri gelir.
A vitamini ön maddesi olan karotenoid, hayvanlar aç›s›ndan dikkati çeken bir
di¤er ekzojen pigmenttir. Özellikle at ve Jersey, Guernsey gibi s›¤›r ›rklar›nda ya¤
dokusunun sar› renk almas›yla karakterize olan psödoikterusa (yalanc› sar›l›¤a) sebep olur. Ancak sadece ya¤ dokusunun böyle boyanmas›, mukoza ve organlar›n
sararmamas›yla gerçek ikterustan (sar›l›ktan) ayr›l›r.
Endojen pigmentler hemoglobinojen (kana ait) ve anhemoglobinojen (kana ait
olmayan) olmak üzere iki ana grupta toplan›r. Melanin anhemoglobinojen pigmentlerdendir. Deri ve k›llar›n rengini verir. Bozuklu¤u eksiklik ve fazlal›¤›na dayan›r; do¤masal ve sonradan olur. Do¤masal melanin eksikli¤inin en çok bilineni
albinizmdir. Gen bozuklu¤una iliflkindir. ‹nsanlar ve hayvanlarda görülür. Melanin
eksikli¤i nedeniyle deri ve k›llar renksizdir. Yersel eksikli¤i, do¤masal veya iyileflen yaralarda oldu¤u gibi sonradan pigmentsiz lekeler halinde göze çarpar. Fazlal›¤›na melanozis denilir. Örne¤in buza¤› ve kuzularda a¤›zda, beyin zarlar›nda hafif siyah›ms› renk de¤iflikli¤i fizyolojiktir.
Hemoglobinojen pigmentler eritrositlerin parçalanmas›yla a盤a ç›kan hemoglobin ve ürünleridir. Kanda eritrositlerin fazla y›k›mlanmas› (hemoliz), sonu ortaya
ç›kan safra kana kar›fl›r ve sar›l›k meydana getirir. Hemosiderin hemoglobin kaynakl› sar› kahvemsi renkte, granül halinde demir içeren bir pigmenttir. Fizyolojik
olarak dalakta bir miktar görülürse de, patolojik durumlarda da flekillenir. Dokularda birikirek organlarda hemosiderozis denilen renk de¤iflikli¤ine neden olur.
Travmatik etkilerle deri, deri alt› kanamalar›nda yersel olarak da flekillenir. Böyle
durumlarda yaln›z hemosiderin de¤il, hematoidin ve biliverdin gibi di¤er kan pigmentleri de oluflur. Bölge de bu yüzden, bunlar›n geliflimine göre k›rm›z›, kahve
k›rm›z›dan yeflilimsi sar›ya çalan renkler al›r. Hematoidin de bir hemoglobin ürünüdür. Hemosiderinden fark› demir içermemesidir.
93
94
Temel Veteriner Patoloji
HÜCRE ÖLÜMÜ
Hücrede geri dönüflsüz de¤iflikliklerin varaca¤› son noktad›r. Nekroz ve apoptozis
fleklinde geliflir
Nekroz
Nekroz patolojik bir olayd›r. Grekçede nekro, ölü; daha do¤rusu “lefl” anlam›na gelir. Kaba tan›m›yla, canl›da yersel hücre ölümüdür. Ancak bu ölüm o bölgedeki birkaç hücrenin ölümünden ibaret de¤ildir. Hücreler aras›n›n da içinde oldu¤u bir grup
hücreyi de kapsar. Bu anlamda nekroza yersel doku ölümü demek daha uygundur.
Nekroz enfeksiyöz, ço¤u kez de hipoksik ve zehirli hücre d›fl› etkilerle oluflur.
Bu durumda hücre zar› ve di¤er organeller bozulur. Özellikle lizozomlar›n parçalan›p enzimlerinin sitoplazmaya yay›lmas›yla hücreler erir, hem hücreler aras› bölge ve hem de di¤er hücreler nekroze olarak ölür. Hematoksilen eozin boyal› doku kesitlerinin incelenmesinde, hücreler fliflkindir. Sitoplazma daha k›rm›z› görülür. Bu tabloya çekirdek de¤ifliklikleri eklenir. Bafllang›çta çekirdek fliflkin, membran› düzensiz ve hiperkromaziktir (boyanma özelli¤inin artmas›yla daha koyu
mavi rente boyanmas›). Kromatin taneleri kaba hal al›r ve bazen çekirdek membran›n iç yüzü boyunca dizilir (nüklear membran hiperkromazisi, marginal hiperkromazi). Buraya kadarki bulgular hafiftir. Bunlar› geri dönüflsüz olan karyopiknoz, karyolizis, karyoreksiz izler. Karyopiknoz; çekirde¤in büzülüp küçülerek kromatinin koyu mavi bir kitleye dönüflmesi; karyolizis, çekirde¤in homojen pembemsi bir kitleye dönüflüp kromatininin erimesi; karyoreksiz ise çekirdek kromatinin parçalan›p toz gibi da¤›lmas›d›r.
Nekroz, p›ht›laflma nekrozu ve erime nekrozu olarak iki temel flekilde görülür.
Di¤er tipler bunlar›n birinden kök al›r veya ikisinin kar›fl›m›d›r.
P›ht›laflma Nekrozu (koagülasyon); kalp, böbrek, dalak, karaci¤er gibi hemen
her organda görülen nekroz tipidir. Genelde flok, hipoksi, zehirli, kimyasal asitler
veya bakterilerin etkisiyle flekillenir. Böyle etkiler sonucu proteinlerin y›k›mlan›p
çökmesi ve suyun çekilmesi, gelifliminde temel sebeptir. Makroskobik incelemede
dokular kuru, gevrek k›vamda; soluk, bulan›k sar›mt›rak boz renktedir. Histopatolojik bak›da, sitoplazma homojen eozinofilik renkli olup çekirdekte de yukar›da
an›lan de¤iflikliklerden bir veya birkaç› belirir. Nekroz sonucu doku hayali bir görünüm al›r (Resim 5.6).
Resim 5.6
Koagulasyon
nekrozu, karaci¤er,
tay
Erime Nekrozu (likefaksiyon veya kolliguasyon); enzimatik y›k›mla hücrelerin
erimesi ve bölgenin su almas› temeline dayan›r. Hücre enzimleri yan›nda; yang›
dolay›s›yla bölgeye gelen nötrofil lökositlerden veya irin yap›c› bakterilerden sal›nan enzimler dokuda erimeye sebep olur.
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
Peynirleflme (kazeifikasyon) Nekrozu; koagulasyon nekrozunun özel bir fleklidir.
Esas tüberkülozda gözlenir. Makroskobik görünümü peynirimsi bir izlenim verdi¤inden bu ad verilmifltir. Sebebi, koagülasyon nekrozdaki proteinlerin y›k›mlanmas› ve
tüberküloz etkeninin kapsülündeki ya¤›n da¤›lmas›yla oluflur. Mikroskobik incelemede, ortada yer alan kazeifikasyon nekrozu alan› doku pembe homojen ya¤l› kitle
halindedir. Ayr›ca koyunlar›n kazeöz lenfadenitis hastal›¤›nda da gözlenir.
Gangren; nekrozun sonradan ikincil de¤ifliklikli¤e u¤ramas›yla flekillenir. Gangrenli dokular yeflilimsi kahveden kahvemsi siyaha çalan renktedir. Di¤er bulgular› tipine göre de¤iflir. Kuru gangren nekrotik dokuda sonradan suyun çekilmesiyle olur. Dokunun mumyalaflm›fl gibi bir görünümü vard›r kahvemsi, sertce ve kurudur. Sulu gangren, nekroza saprofit bakterilerin sonradan kat›lmas›yla olur. Doku ve organlar kirli kahvemsi renkte ve yumuflakt›r pis bir koku yayar. Gazl› gangren, klostridial etkenlerden ileri gelir. Lezyonlu bölge derisi fliflkindir. Bas›l›nca ç›t›rt›l› ses verir; kesit at›ld›¤›nda deri alt› ve kaslar aras›nda köpüklü kanl› pis kokulu bir içerik gelir kaslar koyu k›rm›z› siyah›ms› renktedir.
Otoliz; kendi kendini eritme anlam›na gelir. Nekroza benzerse de ölümden
sonra oluflur. Yersel de¤il, kadavran›n tüm doku ve ornganlar›nda oluflan de¤iflikliktir. Yaln›z oluflumu nekroza benzer.
Apoptozis
Apoptozis programl› hücre ölümüdür. Yafllanan, y›pranan, bozulan veya art›k gerek duyulmayan hücrelerde; genlerin kontrolündeki moleküler mekanizmalar›n
devreye girerek hücrenin bir program çerçevesinde kendini imha etmesidir. Bu yönüyle bir çeflit hücre intihar›d›r. Esasen ad› da buradan gelir. Grekçede apo, ayr›;
ptosis düflme anlam›na gelir. Sonbaharda sarar›p kuruyan yapraklar›n dökülmesinden esinlenerek böyle bir tan›m getirilmifltir. Asl›nda canl›l›k için gerekli olan fizyolojik bir olayd›r. Embriyonal dönemde itibaren daima devrededir. Organ taslaklar›ndan organlar›n geliflmesi; geliflen organlarda hücre say›s›n›n sabit tutulmas›; deri yüzeyinde oldu¤u üzere y›pranan hücrelerin kepek olup dökülmesi; timusun, kanatl›larda bursa Fabrisius’un belli bir yafltan sonra küçülmesi daha önemlisi tümöre
e¤ilimli hücrelerin ortadan kald›r›lmas› hep apoptozisin sayesinde gerçekleflir. E¤er
herhangi bir hücre içi veya d›fl› zararl› bir etkiyle bu mekanizma tetiklenir ve ola¤an üstü hücre bu flekilde ölürse, o zaman patolojik apoptozisten söz edilir.
Apoptoziste hücrelerin tek tek ölmesi söz konusu oldu¤undan makroskobik
bulguya rastlanmaz. Mikroskobik olarak apoptoza giden hücreler büzülür. Zar›
katlan›r. Çekirdek kromatini yo¤unlafl›r sitoplazma ayr›lmaya yüz tutar. Sonra da
bölümlere ayr›lan sitoplazma ve çekirdek, hücre zar›yla sar›l› vaziyette ayr›l›r. Bu
parçalara apoptotik cisimcik (konsilman cisimci¤i) denilir. Bunlar ya çevrelerindeki doku hücreleri ya da bölgeye gelen makro ve mikrofajlar taraf›ndan al›n›p kald›r›l›r. Bölgede nekrozda oldu¤u gibi yang›sal reaksiyon olmaz.
95
96
Temel Veteriner Patoloji
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Doku ve hücrelerin hangi etkilerle de¤iflikli¤e u¤rad›¤›n› ve bunlara karfl› oluflan savunma mekanizmalar›n› aç›klamak.
Canl›l›¤›n sürmesi, hücrelerin fonksiyonlar›n›
yerine getirmesine, metobolizmal mekanizmalar›n düzenli çal›flmas›na ba¤l›d›r. Vücudun doku ve hücreleri yaflamlar› boyunca fiziksel, kimyasal, zehirli, enfeksiyöz ve benzeri pek çok zararl› etkinin alt›ndad›r. Zarardan kaynaklanan
hasar etkinin tipi, fliddeti, süresi; etkilenen canl›n›n türü ile doku ve hücrelerinin tipi gibi pek
çok faktörle iliflkili oldu¤undan farkl› olarak flekillenir. Bir k›sm› moleküler veya hafif morfolojik bir de¤ifliklikten ibarettir. Bir k›sm› ise ölümden baflka flans tan›maz. Bu tabloya göre zarar
karfl›s›nda kalan hücre, doku ve organda üç temel de¤ifliklik geliflir. Bunlar: uyum, dejenerasyon ve ölümdür.
Doku ve hücrelerde uyum reaksiyonlar›n›n neler
oldu¤unu tan›mlamak.
Uyum reaksiyonlar›, stres karfl›s›nda hücrenin
ve dolay›s›yla da organ›n bu duruma ayak uydurmas›d›r. E¤er bu metabolizmay› ve fonksiyonu azaltacak bir etki ise atrofi; tersi ise hipertrofi ve hiperplazi ile karfl›l›k verilir. Bir baflka flekil
ise dokunun kendisinin gösterdi¤i uyum reaksiyonudur. Metaplazi olarak tan›mlanan bu durumda, doku hücreleri ayn› kökenden gelen baflka bir hücreye döner. Bu yollar da baflar›s›z olursa, hücreyi dejenerasyon gibi daha ciddi bozukluklar bekler.
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
Dejeneratif de¤iflikliklerin neler oldu¤u, nas›l
tan›mland›¤› ve olufltuklar›n›aç›klamak ve metabolizma bozukluklar› ve sonuçlar›n› yorumlamak.
Dejenerasyon hücre ve dokularda ortaya ç›kan
birincil morfolojik de¤ifliklikler ve birikimlerdir.
Hücre veya hücreler aras› dokularda su, enerji,
protein, karbonhidrat, ya¤, mineral madde, pigment gibi de¤iflik metabolizmal bozukluklar›n
yap›sal yans›mas› olarak geliflir. Dolay›s›yla karfl›lafl›lan böyle de¤iflikliklerin tipinin saptanmas›yla temelinde yatan hastal›¤›n nedeni hakk›nda önemli ipuçlar› elde edilir. Özellikle akut
hücre fliflkinli¤i, hyalin dejenerasyonu, amiloid
birikimi, ya¤l› dejenerasyon ile baz› pigment birikimleri ve kireçlenme tipleri bu anlamdad›r.
Dejenerasyonda, hücre çekirde¤inde önemli bir
zedelenme olmad›¤› sürece hücrenin kendini
toparlamas› olas›d›r. Aksi halde hücre ölümü
gerçekleflir.
Hücre ve doku ölümünün hangi yollardan geliflti¤ini ve bunlar›n nas›l yorumlanaca¤›n› ifade
etmek.
Hücre ölümü iki flekilde oluflur. Bunlardan birisi
nekrozdur. Doku hücrelerinin ve daha do¤rusu
da dokunun yersel ölümüdür ve daima patolojik
bir olay› izler. Nekroz sonu ölü doku art›klar›
yang›sal reaksiyonla temizlenir ve y›k›m›n boyutuna göre onar›m olur. ‹kinci ölüm flekli apoptozistir. Hem patolojik ve hem de vücut için gerekli fizyolojik bir ifllevdir. Programl› hücre ölümü
olarak tan›mlan›r ve genelde birkaç hücrenin ölümü fleklindedir. Yaln›z patolojik olaylarda hücre
ölümü yo¤undur. Nekrozda oldu¤u gibi ölüm
sonras› yang›sal bir reaksiyon görülmez. Apoptozise u¤rayan hücreler küçülür, çekirdek ve sitoplazma zarla sar›l› parçalar halinde da¤›l›p çevredeki hücreler taraf›ndan al›n›r.
5. Ünite - Hücre ve Dokularda Zedelenme, Metabolizma Bozukluklar›
97
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi doku ve hücre zedelenmesinin direkt nedenlerinden (etiyoloji) de¤ildir?
a. Fiziksel nedenler
b. Yorgunluk
c. Kimyasal nedenler
d. Biyolojik nedenler
e. Beslenme bozukluklar›
2. Afla¤›dakilerden hangisi doku ve hücre zedelenmesinin oluflumunda (patogenez) do¤rudan etkili de¤ildir?
a. Etkenin tipi
b. Etkinin süresi
c. Etkilenen canl›n›n türü
d. Uzun süren hayvan nakilleri
e. Doku ve hücre tipi
3. Afla¤›dakilerden hangisi doku ve hücrede uyuma
iliflkin de¤iflikliklerden de¤ildir?
a. Nekroz
b. Atrofi
c. Hiperplazi
d. Hipertrofi
e. Metaplazi
4. Afla¤›daki hücrelerden hangisi hiperplaziye daha
fazla e¤ilimlidir?
a. Sinir hücresi
b. Kalp kas› hücresi
c. ‹skelet kas› hücresi
d. Çizgisiz kas hücresi
e. Ba¤›rsak mukozas› epitel hücresi
5. Afla¤›dakilerden hangi metabolik bozukluklar dejeneratif de¤iflikliklerin oluflumundan sorumlu de¤ildir?
a. Su-enerji bozuklu¤u
b. Klor metabolizmas› bozukluklar›
c. Lipid metabolizmas› bozuklu¤u
d. Karbonhidrat metabolizmas› bozuklu¤u
e. Protein metabolizmas› bozuklu¤u
6. Afla¤›dakilerden hangisi geri dönüfllüdür?
a. Ya¤l› dejenerasyon
b. Amiloid dejenerasyonu
c. Bulan›k hücre fliflkinli¤i
d. Hyalin dejenerasyonu
e. Fibrinoid dejenerasyon
7. Ya¤ dokusu hücrelerinin tümöral de¤ifliklik olmaks›z›n çevrelerindeki dokulara s›zmas›na ne ad verilir?
a. Obesite
b. Ya¤l› dejenerasyon
c. Lipidoz
d. Steatonekroz
e. Lipomatozis
8. Distrofik kireçlenme afla¤›dakilerden hangisiyle iliflkilidir?
a. Tüberkuloz enfeksiyonuyla
b. Böbreklerden fazla kalsiyum at›lmas›yla
c. Böbreklerden fazla fosfor at›lmas›yla
d. D hipervitaminozisle
e. Tiroid enfeksiyonuyla
9. Afla¤›daki nekroz çeflitlerinden hangisi tüberkülozda gözlenir?
a. Erime nekrozu
b. Gangren
c. Kazeifikasyon nekrozu
d. Kolliguasyon nekrozu
e. Otoliz
10. Afla¤›dakilerden hangisi hücrenin apoptozis ile ölümünde görülür?
a. Sitoplazmada vakuoler dejenerasyon
b. Hücrede fliflme
c. Çekirdekte vakuoler dejenerasyon
d. Hücrede büzülme
e. Dokuda yang›sal reaksiyon görülür
98
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
1. b
McGavin M.D., Zachary, J.F. (2009). Pathologie der
Haustiere:
Allgemeine,
spezielle
und
funktionelle Veterinärpthologie. 1 Auflage,
Urban und Fischer Verlag, (Elsevier) München
Kumar, V, Abbas A.K, Fausto, N, Mitchel, R.N. (2007).
Robbins Basic Patholoy 8th Ed., WB Sounders
(Elsevier), Philadelphia
Böcker, W., Denk, H., Heitz, P.U. (2004). Pathologie.
3. Auflage, Urban und Fischer Verlag, Elsevier
GmbH, Mnüchen.
Slauson, D.O., Cooper, B.J.(2002). Mechanisms of
Disease: A Textbook of Comparative General
Pathology, 32nd Ed., Mosby St Louis, Missouri.
Meurer, D.G. (1999). Allgemeine Pathologie:
Kompendium für die Veterinärmedizin
Schattauer Verlag Stuttgart
Jones, T.C., Hunt, R.D., King, N.W. (1997). Veterinary
Pathology. 6 th Ed., Williams and wilkins Co.
Baltimore, USA.
2. d
3. a
4. e
5. b
6. c
7. e
8. a
9. c
10. d
Ayr›nt›l› bilgi için “Hücre ve Doku Zedelenmesinin Nedenleri (Etyoloji)” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Hücre ve Doku Zedelenmesinin Oluflumu (Patogenezi)” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Hücre ve Dokularda Uyuma
‹liflkin De¤ifliklikler” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Hipertrofi ve Hiperplazi” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Dejenerasyonlar ve Metabolizma Bozukluklar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Dejenerasyonlar ve Metabolizma Bozukluklar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Ya¤ Metabolizmas› Bozukluklar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Kalsiyum Metabolizmas› Bozukluklar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Nekroz” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Apoptozis” konusuna bak›n›z.
6
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Genel olarak dolafl›m sistemini ve dolafl›m sisteminde en s›k gözlenen patolojik bozukluklar› aç›klayabilecek,
Hiperemi, konjesyon, ödem, eksudat, transudat, asites, kanama, tromboz,
Emboli, iskemi, infarktüs, flok kavramlar›n›n neyi ifade etti¤ini tan›mlayabilecek
Hiperemi ve ödemin oluflum mekanizmalar›n› ve makroskobik görünümlerini betimleyebilecek,
Ödem ve kanamalar› vücutta flekillendi¤i yere göre isimlendirebilecek,
fiokun tan›m›n› yapabilecek ve oluflum mekanizmalar›n› aç›klayabilecek
Bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
•
•
•
Dolafl›m Sistemi
Hiperemi
Konjesyon
Ödem
Eksudat
Transudat
Asites
•
•
•
•
•
•
Kanama
Tromboz
Emboli
‹skemi
‹nfarktüs
fiok
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
Dolafl›m
Bozukluklar› ve fiok
•
•
•
•
•
•
•
•
G‹R‹fi
H‹PEREM‹ VE KONJESYON
ÖDEM
KANAMA
TROMBOZ
‹SKEM‹
‹NFARKTUS
fiOK
Dolafl›m Bozukluklar›
ve fiok
G‹R‹fi
Tek hücreli canl›lar gereksinimleri olan besin maddelerini ve oksijeni do¤rudan
bulunduklar› ortamdan alabilirlerken, çok hücreliler gerekli besin maddeleri ve
oksijeni vücutlar›ndaki tüm hücrelere götürebilecek bir dolafl›m sistemine ihtiyaç
duyarlar.
Vücudun dolafl›m sistemi kalp ve damarlardan oluflur. Damarlar arter (atardamar), ven (toplardamar), kapillar (k›lcal) ve lenf damarlar› olarak s›n›fland›r›l›r. Arterler genel olarak temiz kan› doku ve hücrelere tafl›rken, venler kirli kan› hücrelerden al›p temizlenmesi amac›yla akci¤erlere getirirler. Bu duruma tek istisna vücutta kirlenmifl olan kan› oksijenlenmesi için akci¤erlere götüren arteria pulmonalis ve akci¤erlerde oksijenlenmifl olan temiz kan› kalbe tafl›yan vena pulmonalis’lerdir.
Akci¤erlerden vena pulmonalis’ler ile gelen temiz kan kalbin sol atrium’una dökülür. Kan buradan sol ventrikül’e geçer ve aorta ile tüm vücuda pompalan›r. Vücutta kullan›larak kirlenen kan bu kez temizlenmek üzere vena kava ad› verilen
damarlarla kalbin sa¤ atrium’una getirilir. Bu dolafl›m büyük dolafl›m olarak isimlendirilir. Sa¤ atrium’a gelen kan buradan sa¤ ventrikül’e geçer ve arteria pulmonalis ile akci¤erlere gönderilir. Akci¤erlerde temizlendikten sonra da vena pulmonalis’ler ile kalbin sol atrium’una getirilir. Kan›n oksijenlenmesini sa¤layan bu dolafl›ma da küçük dolafl›m ad› verilir.
Küçük dolafl›m ve büyük dolafl›m› anlat›n›z?
SIRA S‹ZDE
1
Kalpte atrium’larla ventrikül’ler aras›nda ve kalpten ç›kan damarlar›n ç›k›fl nokÜ fi Ü N E L ‹ M
talar›nda kan›n geri dönmesini engelleyen kapaklar bulunur. DYine
toplardamarlar
içerisinde de kan›n geri dönmesini engelleyen kapakç›klar vard›r.
S O Rdamarlar›
U
Kan damarlar› (arter, ven ve kapillarlar) içerisinde kan, lenf
içerisinde ise lenf s›v›s› bulunur. Kan›n yap›s›nda kan hücreleri ve kan plazmas› vard›r. Kan plazmas› da çözünmüfl halde bulunan elektrolitler ve plazma proteinleD‹KKAT
rini içerir.
Vücutta yer alan hücrelerin uygun flekilde beslenerek homeostasis’i sa¤layaSIRA olmas›
S‹ZDE ve görevbilmeleri ancak dolafl›m sisteminin bileflenlerinin yap›ca düzgün
lerini fizyolojik flekilde yerine getirebilmeleri ile sa¤lanabilir. Yani k›saca; 1. Kalbin
sa¤l›kl› olmas› ve kan pompalama görevini yerine getirebilmesi, 2. Kan ve lenf daAMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Homeostasis: Yunanca
homoios (benzer) ve stasis
S O R U
(durgunluk, durma)
kelimelerinden köken alan
homeostasis herhangi bir
sistemin iç ortam›n›
D‹KKAT
düzenleyebilmesi ve sabit
s›n›rlar içerisinde kalmas›n›
ifade eder. Canl›lar için
SIRA S‹ZDE
homeostasis vücudun
dengesinin fizyolojik s›n›rlar
içerisinde tutulabilmesi
anlam› tafl›r.
N N
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
102
Temel Veteriner Patoloji
marlar›n›n yap›s›n›n düzgün olmas›, 3. Kan›n yap›s›n›n ve bileflenlerinin sa¤l›kl› olmas› ile sa¤l›kl› bir denge sa¤lanabilir.
Vücutta dolafl›m sisteminin görevini yerine getirebilmesi, dolafl›m sisteminin bu
temel bileflenleri d›fl›nda da, baz› organlar›n sa¤l›kl› olarak çal›flmas› ile mümkündür. Örne¤in karaci¤er plazma proteinlerinin sentezinde, dolay›s›yla da damar içi
kolloidal ozmotik bas›nc›n sa¤lanmas›nda hayati öneme sahiptir ve karaci¤er yetmezliklerinde ödem benzeri, ayr›nt›lar› daha sonra anlat›lacak olan bozukluklar
görülür.
Bundan sonraki bölümlerde dolafl›m sisteminde meydana gelebilecek olan temel patolojik de¤ifliklikler incelenecektir.
H‹PEREM‹ VE KONJESYON
Arteriyel Kan: Arterler ve
arterioller arac›l›¤› ile
getirilen oksijence zengin,
temiz kan
Venöz Kan: Venler ve
venüller arac›l›¤› ile
toplanan oksijence fakir,
kirli kan
Hem hiperemi, hem de konjesyon terimleri bir organda, dokuda veya dokunun
belli bir bölgesindeki damarlarda normalden fazla miktarda kan birikimi anlam›na
gelir. Hiperemi, arterler ve onlardan daha küçük olan arteriol ve kapillarlar›n aktif
olarak kanla dolmas›d›r ve aktif hiperemi olarak da bilinir. Hiperemide bir bölgeye olan arteriel kan ak›m›nda art›fl söz konusudur. Konjesyon ise venlerin ya da
onlardan daha küçük olan venül ve kapillar damarlar›n pasif olarak kanla dolmas›n› ifade eder ve pasif hiperemi olarak da bilinir. Burada bir bölgenin venöz kan
ak›m›nda durgunlaflma, yani o bölgedeki venöz kan damarlar›ndaki kan›n uzaklaflt›r›lamamas› söz konusudur.
Hipereminin S›n›fland›r›lmas›
Vazoaktif Madde: Damarlar
üzerine etki yapan madde.
Histamin, bradikinin gibi
vazoaktif maddeler
damarlarda genifllemeye yol
açarlar.
Hiperemileri, oluflum sebebine, oluflum mekanizmas›na, geliflim süresine ve etkiledi¤i alan›n büyüklü¤üne göre farkl› flekillerde s›n›fland›rmak mümkündür.
Oluflum sebebine göre hiperemiler fizyolojik ve patolojik olmak üzere ikiye
ayr›l›r:
Fizyolojik Hiperemi: Besin maddesi al›m› sonras›nda mide ve ba¤›rsaklarda
sindirim faaliyetlerinin rahatça yürütülebilmesi için o bölgeye daha fazla kan gitmesi gerekir. Koflu, egzersiz yaparken vücutta a盤a ç›kan fazla ›s›n›n vücuttan at›labilmesi için de vücudun yüzeye yak›n olan damarlar›ndaki kan miktar› artar ve
genifllemeler meydana gelir. Bu tür olaylarda o bölgedeki damarlara daha fazla
kan gitmesi sonucu meydana gelen dolgunluk fizyolojik hiperemiye örnektir.
Patolojik Hiperemi: Fizyolojik olaylar d›fl›nda meydana gelen hiperemi çeflitleri patolojik olarak nitelendirilir. Örne¤in ba¤›rsaklarda meydana gelen patolojik
vaziyet de¤iflikliklerinde (ba¤›rsaklar›n iç içe geçmesi, kendi etraf›nda dolanmas›
gibi) o bölgedeki damarlar bask› alt›nda kalacaklar›ndan kan birikir ve pasif olarak hiperemi (konjesyon) geliflir. Damarlar üzerine bas›nç yapan kitleler de (örne¤in büyük damarlar etraf›nda geliflen tümörler) o bölgedeki dolafl›m›n aksamas›na
ve venlerde kan birikimine sebep olabilir.
Oluflum mekanizmas›na göre hiperemiler aktif ve pasif olarak ikiye ayr›labilir:
Aktif Hiperemi: Arteriyel kan ak›m›n›n art›fl›na ba¤l› olarak flekillenir. Aktif hipereminin gelifliminde s›kl›kla histamin, bradikinin gibi vazoaktif maddelerin etkisi söz konusudur.
Pasif Hiperemi (konjesyon): Venöz kan ak›m›nda meydana gelen engellemeler sonucu ortaya ç›kan durgunlu¤a ba¤l› olarak flekillenir. Damar lümenini içeriden t›kayan sebepler ya da damar duvar›na d›flar›dan bas›nç yapan faktörler konjesyon geliflimine sebep olabilir.
6. Ünite - Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok
Geliflim süresine göre ise hiperemiler perakut/akut ve kronik olarak ikiye ayr›labilir:
Perakut/akut Hiperemi: K›sa sürede geliflen hiperemiler bu gruptad›r. Örne¤in ar› sokmas› ya da böcek ›s›rmalar› sonucu ›s›r›lan bölgedeki damarlardaki kan
miktar› h›zla artar.
Kronik Hiperemi: Uzun süre içerisinde yavaflça geliflen hiperemilerdir. Damarlar yak›n›nda yavafl büyüyen tümörlerin damar duvar›na d›fltan yapm›fl oldu¤u
bas›nç sonucu oluflan pasif hiperemi (konjesyon) buna güzel bir örnektir.
Etkiledi¤i alan›n büyüklü¤üne göre hiperemiler lokal ve generalize olarak s›n›fland›r›labilir:
Lokal Hiperemi: Belirli bir alanda s›n›rl› olan, sadece oray› etkileyen hiperemidir.
Generalize Hiperemi: Bir sistemin veya bir organ›n tümünü etkileyen hiperemidir.
Pratikte ise hiperemiler afla¤›daki flekilde s›n›fland›r›labilirler:
Akut Lokal Aktif Hiperemi: Yang› olaylar›nda gözlenen hiperemi çeflididir.
Yang›da o bölgeye daha h›zl› flekilde s›v› ve savunma hücresi götürülebilmesi için
o bölgedeki kan ak›m› artar. Yang›n›n bafllang›c›nda ortaya ç›kan k›rm›z›l›k ve ›s›
art›fl› geliflen hiperemiden dolay›d›r.
Akut Lokal Pasif Hiperemi: Bir bölgede genellikle t›kanma ya da bas›nç sonucu geliflen hiperemi çeflididir. Ba¤›rsaklardaki patolojik vaziyet de¤iflikliklerinde
venalar›n bas›nç alt›nda kalmas›ndan ötürü ba¤›rsaklarda flekillenen pasif hiperemi (konjesyon) buna güzel bir örnektir. Arterler venlerle k›yasland›¤›nda daha kal›n duvara sahip olduklar› için d›fltan uygulanacak bas›nçlardan daha az etkilenirler. Dolay›s›yla ba¤›rsaklardaki patolojik vaziyet de¤iflikliklerinde bölgeye kan gelifli tamamen ya da k›smen normal flekilde devam etmesine ra¤men, venler daha
fazla etkilenece¤i için kan›n dönüflünde problem olur ve kan birikir.
Damar içerisinde meydana gelen ve lümenin daralmas›na sebep olan faktörler
de lokal pasif hiperemiye sebep olabilirler. Lokal pasif hiperemide bölge, lokal aktif hipereminin aksine parlak k›rm›z› de¤il, biriken kan›n oksijenden fakir olmas›
sebebiyle koyu k›rm›z›-mavimsi renktedir.
Kronik Lokal Pasif Hiperemi: Akut lokal pasif hiperemiden tek fark› hipereminin geliflip ortaya ç›kmas› için gereken zaman›n uzun olmas›d›r. Damar d›fl›nda bulunan tümör, apse gibi yavafl geliflen lezyonlar›n büyüdükçe komflu dokulara ve onlar›n damarlar›na bas›nç yapmas›yla geliflen pasif hiperemi fleklidir. Kronik yang›lar sonucunda ba¤ doku oluflumuna (fibrozis) ba¤l› olarak da kronik lokal pasif hiperemi geliflebilir. Karaci¤erde geliflen siroz hastal›¤› sonucu geliflen pasif hiperemi buna örnektir. Konjestif kalp yetmezliklerinde de vücudun farkl› organlar›nda kronik lokal pasif hiperemi gözlenir.
Kronik Generalize Pasif Hiperemi: Kalp veya akci¤er hastal›klar›na/yetmezliklerine ba¤l› olarak geliflen hiperemilerdir. Kalpteki bozukluk genellikle kalp
kapakç›klar›ndan kaynaklan›r ve kronik generalize pasif hiperemi karaci¤er ve akci¤erlerde flekillenir. Akci¤er hastal›klar› sonras› geliflen pulmoner hipertansiyon
sonucu flekillenen kronik generalize pasif hiperemi de öncelikle karaci¤eri etkiler.
Bunlar›n mekanizmas› afla¤›daki flekildedir;
Kalbin sa¤ ventrikülünden ç›kan arteria pulmonalis’in daralmas›na (stenoz)
ba¤l› olarak sa¤ ventrikül sistol esnas›nda tam olarak boflalamaz. Kan önce sa¤ atrium’a geri kaçar, buradan da vena kava isimli damar arac›l›¤› ile baflta karaci¤er
olmak üzere vücuda geri döner. Sa¤ atrium ile sa¤ ventrikül aras›nda bulunan üç
103
Yang›: Vücudun kendini
savunma amac›yla
oluflturdu¤u s›v›sal ve
hücresel savunma, iltihap,
inflamasyon.
Sistol: Kalbin kan›
akci¤erlere ve vücuda
pompalamak için kas›lmas›.
104
Asites: Kar›n bofllu¤unda
ödem s›v›s›n›n birikimi. Sa¤
kalp yetmezli¤inin önemli bir
göstergesidir.
Korpulmonale: Akci¤er
hastal›klar›na ba¤l› olarak
kalbin sa¤ taraf›n›n
genifllemesidir.
Temel Veteriner Patoloji
parçal› (trikuspital) kalp kapa¤› yetmezli¤inde de benzeri durum söz konusudur.
Sistolde kapaklar iyi kapanmad›klar› için kan atrium’a ve vena kava’ya geri kaçar.
Bu sebeple hem arteria pulmonalis’in ç›k›fl noktas›ndaki bir daralma, hem de trikuspital kapak yetmezli¤inde karaci¤erde kronik pasif hiperemi geliflir. E¤er karaci¤erde kronik pasif hiperemi uzun süre devam edecek olursa burada yer alan damarlardan d›flar› s›zan plazma s›v›s› kar›n bofllu¤unda toplan›r ve asites denen durum ortaya ç›kar.
Kalbin sol ventrikül’ünden ç›kan aortan›n daralmas›na ba¤l› olarak sistol esnas›nda kan aortaya tam olarak at›lamaz. Kan önce sol atrium’a, oradan da vena pulmonalis’lere geri kaçar. Sol atrium ile sol ventrikül aras›nda bulunan iki parçal› (bikuspital kapak, mitral kapak) kalp kapa¤› yetmezli¤inde de sistolde kapaklar iyi
kapanmad›klar› için kan önce sol atrium’a, daha sonra da vena pulmonalis’e ve akci¤erlere geri kaçar. Bu sebeple hem aortan›n ç›k›fl noktas›ndaki bir daralma, hem
de bikuspital kapak yetmezli¤inde akci¤erlerde kronik pasif hiperemi geliflir. E¤er
akci¤erlerde kronik pasif hiperemi uzun süre devam edecek olursa interalveolar
boflluklarda yer alan damarlardan alveol boflluklar›na plazma s›v›s› s›zmas› sonucu
akci¤er ödemi flekillenir.
Akci¤erlerde amfizem, kronik obstruktif akci¤er hastal›¤› (KOAH) ve benzeri
hastal›k durumlar›nda pulmoner hipertansiyon flekillenir. Buna ba¤l› olarak da
sa¤ kalbin akci¤erlere kan pompalayabilmesi için daha fazla kas›lmas› gerekir.
Bu durum sa¤ kalpte genifllemeye sebep olur ki bu durum korpulmonale olarak bilinir.
Hipereminin Makroskobik Görünümü
Hiperemik organ ya da dokunun kesit yüzü afl›r› derecede kanl›d›r. Ayr›ca doku
ödemli bir görünümdedir. Kronik hiperemide, dokunun oksijenden fakir kana
uzun süre maruz kalmas› kronik lokal hipoksiye neden olur. Bunun sonucunda da
dejenerasyon ve hatta nekroz geliflebilir. Karaci¤erde meydana gelen kronik pasif
hiperemide organ büyüyebilir; vena sentralis çevresi kan birikimine ba¤l› olarak
koyu renkli, periportal alanlar ise aç›k sar›-kahverenkli renklidir. Dolay›s›yla karaci¤erin kesit yüzü kesilmifl hindistan cevizi görünümündedir.
ÖDEM
Hücreler aras› dokuda ve vücut boflluklar›nda anormal miktarda s›v› toplanmas›
olarak bilinen ödeme geçmeden önce vücuttaki s›v›lar üzerine etki eden bas›nçlar› k›saca hat›rlamakta fayda vard›r.
Damar duvar›na etki yapan dört farkl› bas›nçtan bahsedilebilir. Hidrostatik bas›nç d›flar›ya iten kuvvettir. Damar içi hidrostatik bas›nç kan s›v›s›n› damar d›flar›s›na iterken, damar çevresindeki dokuda var olan hidrostatik bas›nç ise kan s›v›s›n› damara geri iter. Kolloidal ozmotik bas›nç ise tutan kuvvettir. Damar içi kolloidal ozmotik bas›nç s›v›y› damar içerisinde tutmaya çal›fl›rken, dokudaki kolloidal
ozmotik bas›nç s›v›lar› dokuda tutar. Damar d›fl›na s›v› s›zmas› ve bu s›v›n›n tekrar
damara dönmesi arteriolar ve venüler kapillar damarlarda bu dört bas›nç aras›ndaki iliflkiler sayesinde sa¤lan›r.
105
6. Ünite - Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok
fiekil 6.1
Plazma hidrostatik bas›nc›
Arteriolar uç
Venüler uç
30 mm Hg
17 mm Hg
Doku hidrostatik bas›nc›
8 mm Hg
8 mm Hg
Plazma kolloidal ozmotik bas›nc›
25 mm Hg
25 mm Hg
Doku kolloidal ozmotik bas›nc›
10 mm Hg
10 mm Hg
Arteriel uçta net süzülme bas›nc›: (30-8) – (25-10)= 7 mm Hg
Venüler uçta net geri emilim bas›nc›: (17-8) – (25-10)= -6 mm Hg
fiekil 6.1’den de görüldü¤ü gibi s›v›lar damarlar›n arteriolar ucunda 7 mm cival›k bas›nçla damar d›fl›na ç›karken, venüler uçta -6 mm cival›k bas›nçla damara geri emilirler. Yani tam bir geri emilim söz konusu de¤ildir. Damar d›fl›nda kalan az
miktardaki bu s›v› lenf damarlar› taraf›ndan dolafl›ma geri tafl›n›r.
Ödem bir dokuda lokalize olabilece¤i gibi, vücudun genifl bir alan›na yay›labilir ya da tüm vücudu etkileyebilir. Süresine göre ödem akut (travmatik olaylarda ve
yang› halinde gözlenen ödem gibi) ve kronik (böbrek veya kalp yetmezliklerinde
gözlenen ödem gibi) olarak flekillenebilir. Ödeme tüm dokularda rastlanabilirse de
bol miktarda kapillar damara, bofllu¤a ya da gevflek bir yap›ya sahip olan dokularda ödem geliflimi çok daha kolayd›r. Buna en güzel örnek boflluklu bir yap›ya ve
bol miktarda kapillar damara sahip olan akci¤erlerin ödem geliflimine olan yatk›nl›¤›d›r.
Ödemin Nedenleri
Ödem oluflumuna sebep olabilecek 4 temel mekanizma vard›r:
1. Kan›n Hidrostatik Bas›nc›n›n Artmas›: Damar içerisindeki hidrostatik
bas›nc›n artmas› sonucu ödem flekillenebilir. Normalde akci¤erlere ya da vücuda
pompalanmas› gereken kan›n kalp yetmezliklerinde geri dönüp venlerde birikmesi sonucu geliflen pasif konjesyonlarda ya da venöz dolafl›m›n engellendi¤i ba¤›rsak vaziyet de¤iflikliklerinde hidrostatik bas›nç art›fl›na ba¤l› olarak ödem geliflir.
Konjestif kalp yetmezliklerinde ödem, baflta vücut boflluklar›, akci¤erler ve deri alt› dokusu olmak üzere bütün organlarda görülür. Büyük venlerde trombotik t›kanmalar, gebe uterusun ve tümörlerin venlere bas›nçlar›, karaci¤er hastal›klar›n› takiben karaci¤erde ba¤ doku geliflimi (fibrozis) gibi olgularda da venöz ak›fl›n yavafllamas› veya durmas› sonucu venöz kapillarlarda hidrostatik bas›nç artarak ödem
oluflabilir. Böbrek yetmezliklerinde vücuttan sodyumun yeterince at›lamamas› ve
buna ba¤l› olarak vücutta fazla su tutulmas› da damar içi s›v› hacminin artmas›na
sebep olarak sekonder olarak hidrostatik bas›nc› artt›r›r ve sonuçta ödem geliflimine yol açar.
2. Kan›n Kolloidal Ozmotik Bas›nc›n›n Azalmas›: Kan›n kolloidal ozmotik
bas›nc› büyük oranda kanda bulunan proteinlerin, özellikle de albuminin, etkisiyle oluflur. Kandaki protein seviyesinin azalmas›, kolloidal ozmotik bas›nc›n düflmesine ve kan›n s›v› k›sm›n›n damar d›fl›na kolayca ç›kmas›na yol açar. Kanda protein miktar›n›n azalmas›na pek çok durum sebep olabilir. Bunlar ana bafll›klar fleklinde 1. Tam açl›k ya da proteinden fakir beslenme sonucu vücuda yeterince protein al›namamas›, 2. Paratüberküloz gibi hastal›klara ba¤l› olarak ba¤›rsaklardan
Damarlar›n
arteriolar ve
venüler ucunda
s›v›lar üzerine etki
eden kuvvetler
106
Temel Veteriner Patoloji
yeterince protein emiliminin olmamas›, 3. Karaci¤er hastal›klar›na (örne¤in siroz)
ba¤l› olarak karaci¤erde yeterince protein sentezlenememesi (karaci¤er protein
sentezinde hayati öneme sahip bir organd›r), 4. Böbrek hastal›klar›na ba¤l› olarak
idrarla ya da uzun süreli ishallerde d›flk›yla protein at›lmas›, 5. Vücutta afl›r› say›da
parazit bulunmas›na ba¤l› olarak bu parazitlerin hem vücuttaki besin maddelerini
ve proteinleri tüketmeleri, hem de baz› durumlarda damarlar›n yaralanmas› sonucu kanla beraber proteinlerin de s›zmas›d›r.
3. Kapillar Damar Geçirgenli¤inin Artmas›: Damar geçirgenli¤inin çeflitli
sebeplere ba¤l› olarak artmas› s›v›lar›n damar d›fl›na s›zmas›na ve ödem geliflimine
sebep olabilir. Yang› durumlar›nda salg›lanan vazoaktif maddelerin etkisiyle damar geçirgenli¤inin art›fl› sonucu geliflen ödeme yang›sal ödem denir. Yang›sal
ödemde damarlar ve bazal membranlar zedelendi¤i için s›v› ile birlikte proteinler
de doku aral›klar›na s›zar. Bu nedenle yang›sal ödemin özgül a¤›rl›¤› fazlad›r
(1.020 g/ml’nin üzerinde) ve eksudat ad›n› al›r. Eksudat bulan›kt›r, yang› hücreleri ve fibrin iplikleri içerir. Normal ödem s›v›s›n›n özgül a¤›rl›¤› ise düflüktür (1.012
g/ml’nin alt›nda) ve transudat ad›n› al›r. Saman nezlesi gibi alerjik olaylarda burun mukozas›nda lokal ödemler oluflur. Bu tür ödeme alerjik ödem denir. Baz› fliddetli alerjik olaylarda tüm vücudu kaplayan ufak flifllikler flekillenir ki bu durum
ürtiker olarak isimlendirilir.
4. Lenf Ak›m›n›n Engellenmesi: Lenf s›v›s›n›n genel dolafl›ma geri dönememesi bir ödem sebebidir. Lenf ak›m›n›n bozulmas› ve bunu izleyen lenf ödemi genellikle yerseldir yani sadece bir bölgeyi etkiler. Lenf damarlar›na tümör, vb. nedenlerle bas›nç uygulanmas› ya da yang› gibi nedenlerle lenf damarlar›nda oluflan
fliflkinlik ve buna ba¤l› t›kanmalar sonucunda normal lenf ak›m› engellenir ve bu
da doku aral›klar›nda s›v› toplanmas›yla sonuçlan›r.
Tropikal bölgelerde insanlarda gözlenen Wuchereria bancrofti adl› parazit genellikle inguinal bölgedeki lenf kanallar›nda ba¤ doku üremesine (fibrozis) neden
olur. Bunun sonucunda inguinal bölgede ve alt ekstremitelerde çok fliddetli ödem
oluflur. Bu bölgede deri fil derisine benzer flekilde çok kal›nlaflm›fl ve sark›k oldu¤u için bu duruma fil bacakl›l›k (elefantiasis) ad› verilir.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
2
SIRA S‹ZDE
Ödem oluflumuna
yol açan 4 temel mekanizmay› maddeler halinde yaz›n›z§?
Ödemin Tan›nmas›
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Ödem hücreler aras› dokuya ya da vücut boflluklar›na s›v› ç›k›fl› olup, kendini fazla miktarda berrak s›v›n›n varl›¤› ile gösterir. Ödem her organ ya da dokuda flekilS Oen
R Us›k olarak akci¤erlerde, deri alt› dokuda ve beyinde ortaya ç›kar.
lenebilirse de
Ödem s›v›s› yerçekiminin etkisiyle vücudun alt k›s›mlar›nda toplanma e¤ilimindedir. Bu nedenle
ödem çene alt› bölge ile kar›n ve gö¤üsün ventral duD ‹ K Khayvanlarda
AT
varlar›nda boydan boya birikir.
Vücudun alt bölümlerinin deri alt› ödemi kalp yetmezli¤inin, özellikle de sa¤
SIRA S‹ZDE
kalp yetmezli¤inin önemli bir belirtisidir. Sa¤ kalp yetmezli¤i sistemik venöz dolafl›m› tümüyle etkiledi¤i halde, en yüksek hidrostatik bas›nç vücudun altta kalan k›s›mlar›ndaAMAÇLARIMIZ
oldu¤u için ödem buralarda daha belirgindir.
Böbrek fonksiyon bozukluklar›na ba¤l› olarak geliflen ödem idrarla protein at›lmas› (ve buna ba¤l› olarak kan›n kolloidal ozmotik bas›nc›n›n düflmesi) veya sodyum tutulmas›n›n
K ‹ T A (ve
P buna ba¤l› olarak kan›n hidrostatik bas›n›c›n›n artmas›) bir
sonucudur.
N N
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
6. Ünite - Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok
107
Ödemin Makroskobik Görünümü
Ödemli dokular genel olarak normalden daha fliflkin olarak görünürler. Ödemli
deri alt› dokusu üzerine bast›r›ld›¤›nda s›v› s›k›flarak çevreye itilir ve parmak izi
oluflur. Ödemli akci¤erler fliflkin olup, üst yüzü gergin ve a¤›rlaflm›flt›r, sönmezler
(kollabe olmazlar). Böyle bir akci¤erin kesit yüzünden s›v› s›zar. Trahea ve bronfllar›n içi köpüklü s›v› ile doludur. Vücut boflluklar›nda toplanan ödem s›v›lar›nda
belirli oran›n üzerinde protein varsa ödem s›v›s›nda de¤iflen derecelerde p›ht›laflma (koagulasyon) oluflabilir.
Ödem vücutta topland›¤› yere veya doldurdu¤u bofllu¤a göre farkl› isimler al›r.
Hidrotoraks: Gö¤üs bofllu¤u içerisinde ödem s›v›s› birikimidir. Hidroperikardium: Perikard kesesinde ödem s›v›s› birikimesine denir. Hidroperitoneum: Kar›n bofllu¤u içerisinde ödem s›v›s› birikimidir, asites olarak da adland›r›l›r. Hidrosel: Tunika vaginalis’te (skrotum) ödem s›v›s› birikimidir. Hidrosefalus: Kabaca
kafatas› bofllu¤u içerisinde ödem s›v›s› birikimesine denir. Hidartroz: Eklem boflluklar›nda ödem s›v›s› birikimesidir. Anazarka: Vücutta fliddetli generalize ödeme
verilen add›r.
Ödemin Sonu
Ödem her ne kadar yersel s›v› birikimlerine sebep olsa da, flekillendi¤i yere ya da
fliddetine göre bazen ölümcül de olabilir. Kafatas› sert ve s›n›rlay›c› bir engel oldu¤u için beyinde flekillenen ödemde beynin genifllemesine olanak veren bir alan
yoktur; beyin ödemi hayati merkezlerde fonksiyon kayb›na ve ölüme yol açabilir.
Farinks ve glottiste flekillenen ödem de soluk almay› imkans›z k›laca¤› için asfeksiye sebep olur. Akci¤er ödemi normal hava al›flveriflini bozdu¤u için ölümcül
olabilir. Ödem s›v›s› perikardda birikti¤inde kalbin çal›flmas›nda aksamalar, plöra
bofllu¤unda birikti¤inde ise solunum hareketlerinde güçlük, dispne ve siyanoz
görülür.
Ödem s›v›s› enfeksiyonlar›n oluflmas› için uygun bir ortamd›r. Protein de içeren
ödem s›v›s›nda mikroorganizmalar kolayca ürer ve bu nedenle ödemli yaralar›n ve
enfeksiyonlar›n iyileflmesi uzar. Boflluklardaki s›v›lara gelebilen bakteriler plöritis,
perikarditis ve peritonitise yol açarlar. Uzun süren ödem olaylar›nda, özellikle deri alt› dokuda, ödem s›v›s› fibröz ba¤ doku ile organize olma e¤ilimi gösterir. Buralarda derinin esnekli¤i kaybolur ve kal›nlaflma flekillenir.
KANAMA (HEMORAJ‹)
Kan›n kalp ve damar sisteminden d›flar›ya ç›kmas›d›r. Oluflum mekanizmas›na,
olufltu¤u yere ve büyüklü¤üne göre kanamalar farkl› flekillerde s›n›fland›r›labilir.
Kanaman›n Oluflum Mekanizmas›
Kanamalar 2 temel mekanizma ile meydana gelirler:
Zedelenme Sonucu Oluflan Kanama (hemorrhage per rhexis): Kalpte veya damarlarda oluflan büyük bir delikten kan›n ç›kmas› fleklinde olan kanamad›r.
S›zma Sonucu Oluflan Kanama (hemorrhage per diapedesis): Damar
geçirgenli¤inin artmas›na ba¤l› olarak eritrositlerin damar d›fl›na s›zmas› fleklinde
olan kanama çeflididir.
Damar d›fl›na ç›kan kan›n dokular veya vücut boflluklar› içinde birikmesi hematom olarak bilinir. Kanamalar olufltuklar› yere göre afla¤›daki isimleri al›rlar: Hemotoraks: Gö¤üs bofllu¤u içerisinde kan birikimidir. Hemoperikardium: Kalp kesesi
Asfeksi: Oksijensiz kalmaya
denir.
Dispne: Oksijensiz kalma,
düzgün nefes alamama bu
sözcükle tan›mlan›r.
Siyanoz: Oksijen
yetmezli¤ine ba¤l› olarak
deri ve mukozalar›n mavimsi
mor renk almas›d›r.
108
Temel Veteriner Patoloji
içerisinde kan birikimesine denir. Hemoperitoneum: Periton bofllu¤u içerisinde
kan birikimesini tan›mlar. Hemartrozis: Eklem bofllu¤u içerisinde kan birikimesidir. Hemopitisis: Öksürükle trahea veya bronfllardan kan gelmesine denir. Epistaksis: Burun kanamas›d›r.
Büyüklü¤üne göre ise kanamalar› afla¤›daki flekilde isimlendirmek mümkündür: Petefliel kanama; 1-2 mm büyüklü¤ünde olan ufak kanamalard›r. Ekimotik kanama; 2-3 cm ya da daha büyük çapa sahip kanamalard›r. Purpura: petefli, ekimoz gibi kanamalar›n vücudun genifl alanlar›na da¤›lm›fl olmas›d›r. Vibeks ya da
f›rça izi kanamalar; serozal veya mukozal yüzeylerde f›rça ile sürülmüfl gibi çizgiler tarz›nda oluflan kanamalard›r.
Kanaman›n Nedenleri
Endotoksemi: Kanda
endotoksinlerin
bulunmas›d›r.
Endotoksin: Genel olarak
bakterilerin yap›s›nda
bulunan ve ancak
bakterilerin ölmesiyle a盤a
ç›kan toksinlere verilen
add›r.
En s›k rastlanan kanama nedeni travmad›r. Travmalara ba¤l› flekillenen kanamalar
genellikle deri alt› (subkutan) ya da kas içi (intramüsküler) kanamalar fleklindedir.
Bunun d›fl›nda septisemi, viremi ve toksemi gibi durumlarda damarlarda flekillenen sistemik bozukluklara ba¤l› olarak yayg›n petefli ve ekimozlar flekillenir.
Endotoksemi endotel hasar› oluflturarak yayg›n ufak kanamalar›n flekillenmesine yol açabilir. Köpeklerde adenovirus-1 gibi enfeksiyon etkenleri ve üremik
toksinler de endotele hasar verebilirler. Benzer flekilde immun komplekslerin endotel hücreleri aras›nda birikmeleri komplement sistemini ve yang› hücrelerini aktive eder (Tip 3 afl›r› duyarl›l›k). Yang› hücrelerinin buralara sald›rmalar› sonucu
damar hasar› flekillenir.
Kan›n p›ht›laflma mekanizmas›ndaki bozukluklara ba¤l› kanamalara da s›k olarak rastlan›r. Bu tür kanamalar protrombin yetmezli¤i, K vitamini yetmezli¤i, karaci¤er yetmezli¤i ve trombositopeni (platelet say›s›n›n azalmas›) gibi kan›n p›ht›laflma mekanizmas›n› olumsuz etkileyen sebeplere ba¤l› olarak flekillenebilece¤i gibi, hemofili gibi kal›tsal hastal›klar da söz konusu olabilir. Kandaki kan pulcuklar›
(trombosit-platelet) say›s›n›n azalmas› ya da fonksiyonlar›ndaki bozukluklar kanamaya sebep olabilir. Trombositopeni; Trombositlerin üretimindeki azalma veya
kullan›m›ndaki art›fl ya da y›k›m›n artmas›ndan kaynaklanabilir.
Kan pulcuklar›n›n üretimindeki azalma radyasyon y›k›m›, östrojen toksisitesi,
sitotoksik ilaç kullan›m›, viral ya da di¤er enfeksiyöz hastal›klar (örne¤in kedi ve
köpeklerde parvovirus enfeksiyonlar›) sonras› geliflebilir.
Kan pulcuklar›n›n y›k›m›ndaki art›fl genellikle immun sistem arac›l› bozukluklarda flekillenir. Sistemik lupus eritematozus gibi otoimmun hastal›klarda kan pulcuklar›n›n yüzeyinde bulunan moleküllere karfl› geliflen antikorlar bu kan pulcuklar›n›n y›k›mlanarak dolafl›mdan uzaklaflt›r›lmas›n› sa¤lar. Atlar›n enfeksiyöz anemisi ve kedilerde immun yetmezlik sendromu gibi viral hastal›klarda ve artropodlar arac›l›¤› ile bulaflan hastal›klar›n baz›lar›nda da kan pulcu¤u y›k›m› gözlenir.
Kan pulcuklar›n›n kullan›m›ndaki art›fl›n en yayg›n sebebi yayg›n endotel y›k›m› izleyen damar içi p›ht›laflmad›r. Yayg›n damar içi p›ht›laflmada, damar içerisinde afl›r› miktarda p›ht›laflma ve kan pulcuklar›n›n aktivasyonu söz konusudur. Bu
da dolafl›mda bulunan kan pulcuklar›n›n h›zla tükenmesine yol açar. Durum ilerledikçe trombositopeni ve kanamalar geliflir.
Kan pulcuklar›nda baz› ilaçlar›n kullan›m›na ba¤l› olarak da bozukluklar geliflebilir. Aspirin gibi steroid olmayan yang› gidericiler (non-steroid antienflamatuvar) araflidonik asit metabolizmas›nda siklooksijenaz yolunu bozarak tromboksan
üretimini, dolay›s›yla da kan pulcuklar›n›n kümeleflmesini azalt›r.
6. Ünite - Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok
109
P›ht›laflma faktörlerinin miktarlar›ndaki azalmalar da kanamaya olan e¤ilimi artt›r›r. fiiddetli karaci¤er hasar› durumunda p›ht›laflma faktörlerinin ço¤u yeterince
üretilemez. K vitamini yetmezli¤i durumunda p›ht›laflma faktörlerinden II, VII, IX
ve X’un üretimi aksar. Küflü tatl› yonca yedirilmesi, varfarin içeren rodentisitler ve
sulfakuinoksalin de (koyun ve s›¤›rlarda koksidialara karfl› kullan›l›r) p›ht›laflma
faktörlerinde azalmaya yol açar.
Kanaman›n Sonucuna Etki Eden Faktörler
Kanaman›n ne flekilde sonuçlanaca¤›n› süresi, fliddeti ve yeri belirler. K›sa sürede
çok fazla kan kayb› flekillenirse bu durum do¤rudan hipovolemik floka (ilerleyen
bölümlerde detayl› olarak anlat›lmaktad›r) ve ölüme sebep olabilir. Uzun süre içerisinde yavafl flekillenen kanamalarda (örne¤in mide ülserlerinin kanamas›) ise vücut eksilen kan›n yerine yeni kan oluflturacak zaman kazan›r. Doku ve organlar›n
yap›s› ve geniflleyebilme kapasitesi de oldukça önemlidir. Bir kanama kar›n bofllu¤unda flekillendi¤inde önemli olmazken, ayn› miktardaki kanaman›n kafatas› bofllu¤u içerisinde flekillenmesi, genifllemek için yer olmamas› ve beynin do¤rudan
bas›nç alt›nda kalmas›ndan dolay› ölüme sebebiyet verebilir.
Kanaman›n Sonu
Kanama ya geri-emilim (reabsorbsiyon) ya da organizasyon ile sonuçlan›r. Damar
d›fl›ndaki kan p›ht›laflmaya elverifllidir; bu nedenle geri emilme olas›l›¤› azd›r. P›ht› büzülürken, sadece buradan s›zan plazma damara geri emilebilir. Kalan k›s›m ise
ya fagositoza ya da organizasyona u¤rar. Organize olma durumunda fibrin ve eritrositlerden oluflan p›ht› ba¤ doku ile sar›l›r. Fagositozda ise vücudun fagositik hücreleri fibrin ve eritrositleri parçalarlar.
TROMBOZ-‹S
Damarlar içinde kan elemanlar›ndan oluflan kat› bir kitlenin ya da p›ht›n›n oluflmas›na tromboz, bu olayda flekillenen kitleye ise trombus (p›ht›) ismi verilir.
Trombus ile normal kan p›ht›s› aras›nda fark vard›r. Trombus damar içinde flekillenir ve özel tipte bir kan p›ht›s›d›r. Kan p›ht›s› ise ya ölüm sonras›nda damar içerisinde ya da genel olarak damar d›fl›nda flekillenir; trombus gibi p›ht›laflma yoSIRA S‹ZDE
luyla flekillenmez.
Zaman zaman trombuslardan parçalar koparak kan ak›m›yla ana kitleden uzak
bölgelere tafl›n›p buralara yerleflebilir. Bu olaya embolizm, embolizm
D Ü fi Ü N E L ‹ Mile uzak bir
bölgede yerleflen kitlelere ise embolus ya da emboli ad› verilir.
Afla¤›da önce kan›n normal p›ht›laflma mekanizmas›ndan bahsedilecek, ard›nS O R U
dan tromboz ve embolizme de¤inilecektir.
Embolus, Emboli: Damarlar içerisinde dolaflan ve bir yerde tak›larakD ‹t›kanmaya
yol açan
KKAT
p›ht›, hava kabarc›¤› gibi maddeleri ifade eden bu kelime ‹ngilizce’den dilimize girmifl
olup ‹ngilizce’de tekil olarak “embolus”, ço¤ul olarak ise “emboli” olarak
kullan›l›r. DiliSIRA S‹ZDE
mizde ise her iki kelime kar›fl›k flekilde kullan›lmaktad›r.
Kan›n P›ht›laflma Mekanizmas›
AMAÇLARIMIZ
N N
P›ht› flekillenmesi temel olarak kan plazmas›nda çözünmüfl halde bulunan bir protein olan fibrinojenin p›ht›laflarak eriyemez yap›daki fibrine dönüflümüdür. FibriK ‹ T ile
A Polur. Ancak
nojenin fibrine dönüflmesi trombin ad› verilen bir enzimin arac›l›¤›
bu olay›n bafllamas› ve geliflmesinde etkili olan çok say›da p›ht›laflma faktörleri
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
110
Temel Veteriner Patoloji
bulunmaktad›r. P›ht›laflma faktörleri plazmada inaktif halde bulunan ve gerekti¤inde aktif hal alan enzimler, proteinler ve koenzimlerdir. Bilinen çok say›da p›ht›laflma faktörü vard›r.
Trombozun Patojenezi
Endotel: Vücuttaki tüm
damarlar›n lümene bakan
en iç tabakalar›n› örten
yass› hücrelerdir.
Trombozun flekillenebilmesi için kan ak›m›n›n hemodinami¤inde de¤iflme veya
durgunluk (stasis) flekillenmesi ve damar yüzeyinde yer alan endotel tabakas›nda
ya da damar duvar›nda hasar meydana gelmesi gerekir. Kan›n kendi yap›s›nda ve
p›ht›laflma özelli¤inde meydana gelen de¤iflmeler de trombozun gelifliminde rol
oynayabilir.
Kan normal olarak damarlar içerisinde laminar tarzda yani katmanlar halinde
akar. En merkezdeki katman en h›zl› akan k›s›md›r. Damar duvar›na yaklaflt›kça
ak›fl h›z›nda azalma olur. Duvara en yak›n bölgede kan elemanlar› ile endotel kat› aras›nda ince bir plazma tabakas› bulunur. Kan›n ak›fl h›z›n› azaltan faktörler kan
hücrelerinin damar endoteline yaklaflmas›na ve sonuçta kümelenerek p›ht› oluflumuna yol açar. Vücutta damarlar›n keskin dönüfller yapt›¤› k›s›mlar, kapakç›klar ve
damarlar›n dallanma yerleri gibi bölgelerde kan ak›m›nda dalgalanma (anafor)
oluflur ve bu gibi vücut bölgeleri tromboz oluflumuna daha yatk›nd›r. Kan ak›m›nda dalgalanma özellikle kan›n daha yavafl akt›¤› venöz sistemde ve kapaklar çevresinde daha s›kt›r.
Kan›n bileflenleri sa¤lam damar endoteline yap›flmazlar. Ancak herhangi bir sebeple damar zedelenirse, damar›n en iç tabakas› olan intima normal düz ve kaygan yüzeyini kaybederek, pürüzlü bir hal al›r. Kanda bulunan pulcuklar›n bu pürüzlü yüzeye tak›larak kümeleflmeye bafllarlar. Kan pulcuklar›n›n ard›ndan, fibrin
ve kan hücreleri de bu birikime kat›l›r. Böylece damar lumenine do¤ru ve kan ak›m› istikametinde kuyruk fleklinde uzanan bir p›ht› flekillenmifl olur. P›ht›y› oluflturan kan pulcuklar›ndan ve hücrelerden salg›lanan baz› kimyasal maddeler damar
endotelinde zaten bafllam›fl olan y›k›m› daha da artt›r›rlar. Do¤rudan fiziksel travma, elektrik ak›m›, kimyasal yaralanma, yüksek dozda D vitamini al›m›, epinefrin
gibi ilaçlar, damar yang›lar› (vaskulitis), bakteriyel endotoksinler damar zedelenmesine sebep olan faktörlere örnek olarak verilebilir.
Trombozun Morfolojisi
Trombuslar kalp-damar sisteminin herhangi bir yerinde flekillenebilirler. Arteriel
trombuslar genellikle gri-boz renkli kitleler olup katmanl› bir yap› gösterirler. Bu
tip trombuslar daha çok trombosit ve fibrinden ibaret olduklar› için renkleri aç›kt›r ve bu nedenle “beyaz trombus (solgun trombus)” ad›n› da al›rlar. Bazen damara tutunan trombus k›sm› beyaz iken, kuyruk k›sm› koagüle olan kana ba¤l› olarak k›rm›z›d›r.
Venöz trombuslar ise genellikle koyu k›rm›z› renklidirler ve “k›rm›z› trombus”
olarak da adland›r›l›rlar. Arteriel trombusa k›yasla daha yumuflak veya jelatini k›vamdad›rlar. Kan bileflenlerinin da¤›l›m› arteriel trombustan farkl› olarak katmanlar halinde olmay›p kar›fl›kt›r.
Trombozun Sonu
Trombuslar genellikle dört flekilde sonlanabilirler: 1. Büyürler: Trombuslar bazen
daha da büyüyerek damarlar› t›kayabilirler. fiekillenen trombusun büyümesi, üzerine yeni p›ht›lar›n eklenmesiyle olur. 2. Parçalan›rlar: Trombuslar bazen parçalanarak emboliye yol açarlar. 3. Eritilerek Uzaklaflt›r›l›rlar: Trombuslar bazen plaz-
111
6. Ünite - Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok
ma kökenli fibrin eritici sistem (fibrinolizis) ve fagositoz ile uzaklaflt›r›l›rlar. Bu sistemde plasminojenden plasmin ayr›fl›r ve böylece trombus ve fibrin erir. Eritilen
fibrin daha sonra makrofajlarca fagosite edilerek bölgeden uzaklaflt›r›l›r. 4. Damar
Duvar›na Organize Olurlar: E¤er trombus fibrinolizis ile eritilemez ise organizasyona u¤rar. Bunun için önce trombusun boyutlar› küçülür. Ard›ndan damar endoteli trombusun yüzeyini örtecek flekilde büyür ve trombusu dolafl›m kan›ndan ay›r›r. Bazen trombus içine do¤ru küçük damarlar flekillenir ki bu olaya rekanalizasyon ad› verilir. Büyüyen bu damarlardan ç›kan fagositik hücreler p›ht›y› uzaklaflt›r›r ve p›ht›n›n yerinde ba¤doku ürer.
Trombozun nas›l sonlanaca¤› hakk›nda k›saca bilgi veriniz.
SIRA S‹ZDE
3
Trombusun ana kitlesinden kopan parçalar›n dolafl›mla baflka yerlere gitmesi
D Ü fi Ü N E L ‹ M
ve ufak çaptaki bir damara geldi¤i zaman burada tak›lmas› tromboembolizm
olarak bilinir. Venöz tromboemboliler tipik olarak pulmoner dolafl›ma emboli yaparO R U
lar ve akci¤erde infarktüse ya da sa¤ kalp yetmezli¤ine sebepS olabilirler.
Arteriel
emboliler ise genellikle besledikleri organda infarktüse sebep olurlar. Kalp kökenli emboliler genellikle eksternal iliak arterin bifurkasyon noktas›nda yerleflim gösD‹KKAT
terir.
Emboliler kan p›ht›s›ndan baflka kitlelerden de köken alabilir. Bunlar›n bafll›caSIRA
S‹ZDEili¤inde bular› flöyledir: 1. Uzun kemiklerde meydana gelen k›r›klar sonras›
kemik
lunan ya¤ dokusu dolafl›ma girebilir ve embolilere sebep olabilir. 2. Dejenere vertebra disklerinden köken alan k›k›rdak yap›s›ndaki maddeler
dolafl›ma kar›flabilir
AMAÇLARIMIZ
ve omurilikte lokal infarktüslere yol açabilirler. 3. Üremeli kalp kapa¤› yang›s›ndan
(vejetatif valvuler endokardit) ya da apselerden köken alan bakteriler kan dolafl›m›na girerek emboli yapabilirler. Bu bakteriler infarktüse ve ayr›ca
dokuK ‹ T Agittikleri
P
larda sekonder enfeksiyonlara yol açabilir. 4. Damar içi parazitler (örne¤in Dirofilaria spp.) ya da kelebekler (örne¤in Schistosoma spp.) parazitik embolilere sebep
olabilir. 5. Kötü huylu tümörler damarlara ulafl›rlarsa embolilere
yol
T E L E V ‹ Z(metastaz)
YON
açabilirler.
Embolinin önemi t›kanan damar›n besledi¤i bölgedeki fonksiyon kayb›n›n derecesine ba¤l›d›r.
N N
‹NTERNET
‹SKEM‹-‹fiEM‹
‹skemi lokal olarak bir alanda dokuya yeterince kan gitmemesi yani doku perfüzyonunun dokunun gereksinimini karfl›layamamas›d›r. Bölgede iskemiye yersel olarak flekillenmifl damar t›kanmalar› (damarlar üzerine içten ya da d›fltan olan bas›nçlar) ya da kalpten at›lan kan miktar›n›n yetersiz kalmas› sebep olabilir. ‹skeminin
fliddeti ve sonuçlar› dokunun anastamoz yapan damarlara sahip olup olmamas›na
ve kollateral dolafl›m›n derecesine, t›kanman›n fliddetine ve dokunun oksijene
olan ihtiyac›na ba¤l›d›r. Beyin ve kalp gibi organlar yüksek oksijen ve besin maddesi ihtiyaçlar›n›n olmas› ve düflük kollateral dolafl›ma sahip olmalar› dolay›s›yla
iskemiye çok duyarl›yken, akci¤erler, gastrointestinal sistem ve deri ise iskemiye
oldukça dayan›kl›d›r.
Kan›n oksijenlenme derecesi de iskemi geliflimi üzerine etkilidir. Kan›n oksijensiz kalmas› anoksi olarak bilinir ve çeflitli sebeplere ba¤l› olarak geliflebilir:
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
112
Temel Veteriner Patoloji
Durgunluk Anoksisi
Oksijenlenmifl kan ak›m›n›n azl›¤›ndan dolay› olur. Örnek: fiok, kalp yetmezli¤i gibi durumlarda oldu¤u gibi
Anoksik Anoksi
Kan›n yeterince oksijenlenememesinden dolay› flekillenir. Örnek: fiiddetli pnömonilerde oldu¤u gibi
Anemik Anoksi
Düflük hemoglobin seviyesi veya hemoglobinin oksijen tafl›ma kapasitesindeki yetersizli¤e ba¤l› olarak flekillenir
Histotoksik Anoksi
Hücrelerin oksijen kullanmalar›ndaki yetersizlikten dolay› oluflur. Örnek: Hücrelerin toksik y›k›m›nda oldu¤u gibi.
‹NFARKTÜS
Bir organ veya dokuda lokalize olmufl iskemik nekroz alan› olarak tan›mlanabilir.
Yani bir doku veya organ›n belli bir k›sm›n›n ya da tamam›n›n beslenemeyerek ölmesidir. En yayg›n infarktüs sebepleri iskemilerde oldu¤u gibi trombozlar ve tromboembolilerdir. ‹nfarktüslerin sonucu üzerine etki eden faktörler aras›nda ne tür
bir damarda flekillendi¤i (arter veya ven), süresi ve hangi doku veya organda flekillendi¤i vard›r. H›zl› ve tam olarak geliflen arteriel t›kanmalarda ani infarktüsler
gözlenirken, yavafl geliflen t›kanmalarda infarktüs de yavafl bir geliflim gösterir. ‹nfarktüs flekillenen organda ayn› zamanda baflka bir hastal›k durumu da söz konusuysa, kalbin çal›flmas›nda herhangi bir problem varsa ya da bireyde anemi gözleniyorsa infarktüsün fliddeti daha a¤›r olabilir. Beyin, kalp, böbrek, dalak gibi tek
bir damar taraf›ndan beslenen ve anastomozu az olan organlarda infarktüs kolayca flekillenebilirken, iskelet kas› ve gastrointestinal kanalda infarktüs flekillenebilmesi ancak ana damarlar›n t›kanmas› ile mümkündür. Karaci¤er ve akci¤erlerde
de bir bölge birden fazla damar taraf›ndan beslendi¤i için çok say›da damar etkilenmedi¤i sürece bu organlarda infarktüs gözlenmez. ‹nfarktüs alanlar› genellikle
“V” veya üçgen flekillidir ve üçgenin tepesi t›kanan damar›n oldu¤u bölgedir. Bu
t›kanma noktas›ndan itibaren “V” fleklinde giderek geniflleyen bir nekroz alan› seçilir. Nekrotik alan çevresinde bir süre sonra vücudun verece¤i reaksiyona ba¤l›
olarak çeflitli de¤ifliklikler gözlenir.
Farkl› organlarda infarktüse ba¤l› olarak farkl› tipte nekrozlar görülür. Karaci¤er, böbrek gibi organlarda infarktüs sonucu dokular piflmifl et görünümü al›rlarken (koagülasyon nekrozu), beyin, sinir doku gibi dokular infarktüse u¤rad›klar›nda eriyerek s›v›lafl›rlar (likefaksiyon nekrozu).
fiOK
Kardiovasküler kollaps da denen flok, periferal dolafl›m›n yetersiz olmas›d›r. fiok
çeflitli sebeplere (fliddetli kanama ya da ishal, yan›klar, doku travmas›, endotoksemi) ba¤l› olarak meydana gelse de flokta geliflen basamaklar benzerlik gösterir. fiekillenen hipotansiyona ba¤l› olarak doku perfüzyonu yetersiz kal›r ve hücrede hipoksi flekillenir. Hücre oksijen yetmezli¤ine ba¤l› olarak aerobik solunumdan anaerobik solunuma geçifl yapar ve sonuç olarak hücrede dejenerasyon ve nekroz ge-
6. Ünite - Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok
113
liflir. fiok k›sa sürerse etkileri ortadan kald›r›labilir, ancak uzun süreli flok olaylar›nda geri dönüflsüz de¤ifliklikler ve ölüm geliflir.
fiok Tipleri
Sebeplerine göre flok farkl› flekillerde s›n›fland›r›labilir:
Hipovolemik fiok: Kanama, travma, yan›klar ve büyük operasyonlar sonucunda oluflan s›v› kayb›na ba¤l› olarak flekillenir. Vücutta %10’a kadar olan s›v› kay›plar›nda kan bas›nc›nda ya da kalpten pompalanan kan miktar›nda herhangi bir
düflmeye sebep olmaz. Ancak daha yüksek oranlarda s›v› kayb› olacak olursa kan
bas›nc› ve kalpten pompalanan kan miktar› düfler ve dokular›n perfüzyonunda
problemler yaflanmaya bafllan›r.
Kardiojenik fiok: Kalpten at›lan kan›n miktar›n›n azalmas›na ba¤l› olarak flekillenir. Myokard infarktüsü, ventriküler taflikardi, fibrillasyon ve di¤er ritm bozukluklar›, kalpten kan ç›k›fl›n› aksatan durumlar gibi sebeplere ba¤l› olarak gözlenebilir.
Septik fiok: Septik flokta bakteri ve mantarlar taraf›ndan salg›lanan mediatörlere ba¤l› olarak fliddetli periferal damar genifllemesi meydana gelir ve dolafl›mdaki
kan miktar› h›zla düfler. Septik flok en fazla endotoksin (Gram negatif bakterilerin
hücre duvar›nda yer alan bir lipopolisakkarit) taraf›ndan meydana getirilir.
Nörojenik fiok: fiiddetli a¤r›, korku, psikolojik çalkant› gibi durumlarda flekillenen flok halidir. Burada floka sebep salg›lanan mediatörlerden çok, sinirsel uyar›md›r.
Böcek ›s›rmalar›, bitki kökenli alerjenler, ilaçlar ve afl›lamalar sonras›nda görülen anaflaksi de flok tiplerine örnek verilebilir. Burada alerjenin mast hücrelerine
tutunmufl IgE’ye ba¤lanmas› sonucu mast hücreleri degranüle olur, yani granüllerindeki içeri¤i ortama boflalt›r. Bu granüllerde bulunan ve damar geçirgenli¤i artt›r›c› maddeler sistemik bir damar genifllemesine (vazodilatasyon) yol açarak flok
oluflturabilir.
fiokta klinik bulgular h›zl› bir flekilde geliflir. Hipotansiyon, nabz›n zay›flamas›,
taflikardi, hiperventilasyon, idrar üretiminde azalma ve hipotermi s›kl›kla gözlenen
bulgulard›r. ‹leri aflamada organ ve sistemlerde yetmezlikler görülür.
fioka ba¤l› dolafl›m yetmezli¤i hücrelerde dejenerasyon ve nekrozlara yol açar.
Ço¤u vakada (flok fliddetli kan kayb›na ba¤l› olarak flekillenmediyse) vücutta yayg›n konjesyon görülür. Damarlardaki de¤iflikliklere ba¤l› olarak ödem, kanama
(petefli ve ekimozlar) ve tromboz gözlenebilir. Özellikle septik flokta trombozlar
ve damarlar içerisinde kan pulcuklar› kümelenmeleri yayg›nd›r. Hücre dejenerasyonu ve nekroz özellikle nöronlar ve kardiak miyositler gibi hipoksiye duyarl›
hücrelerde gözlenir. Karaci¤er hepatositleri, böbrek tubul epitelleri, adren korteks
epiteli ve gastrointestinal kanal epiteli de kolayca zarar görür. fiok, k›sa sürede müdahale edildi¤i takdirde sa¤alt›labilir bir durumdur. Ancak özellikle kalp ve beyin
hücrelerinde dejenerasyon ve nekroz flekillendikten sonra kal›c› y›k›m ve ölümler
gözlenebilir.
Anaflaksi: Vücutta birden
fazla sistemi etkileyebilen
fliddetli alerjidir (Tip 1 afl›r›
duyarl›l›k reaksiyonu).
114
Temel Veteriner Patoloji
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
N
A M A Ç
3
Genel olarak dolafl›m sistemini ve dolafl›m sisteminde en s›k gözlenen patolojik bozukluklar›
aç›klayamak.
Vücudun dolafl›m sistemi kalp ve damarlardan
oluflan bir sistemdir. Damarlar arter (atardamar),
ven (toplardamar), kapillar (k›lcal) ve lenf damarlar›d›r. Arterler genel olarak temiz kan› doku
ve hücrelere tafl›rken, venler kirli kan› hücrelerden al›p temizlenmesi amac›yla akci¤erlere getirirler. Dolafl›m sisteminde dolaflan kan›n lokal
olarak artmas›, damarlardan vücut boflluklar›na
ve doku aralar›na s›v› s›zmas›, kan›n damar d›fl›na ç›kmas›, damarlar içerisinde p›ht› flekillenmesi ve bunlar›n yerlerinden koparak vücudun baflka yerlerine gitmesi, hücre ve dokulara giden kan›n azalmas›na ba¤l› olarak buralar›n beslenememesi ve ölmesi ya da periferal dolafl›m›n yetersiz kalmas› gibi çeflitli patolojik de¤ifliklikler
görülebilir.
N
A M A Ç
4
Hiperemi, konjesyon, ödem, eksudat, transudat,
asites, kanama, tromboz, emboli, iskemi, infarktüs, flok kavramlar›n›n neyi ifade etti¤ini tan›mlayamak.
Hiperemi, bir bölgedeki kan miktar›n›n artmas›d›r. Durgunluk sonucu pasif olarak flekillenirse
konjesyon ad›n› al›r. Ödem, damarlardan vücut
boflluklar›na ve doku aralar›na s›v› s›zmas›d›r.
Bu s›z›nt› yang›ya ba¤l› olarak flekillenirse eksudat, sadece dolafl›m bozukluklar›na ba¤l› olarak
flekillenirse transudat ad›n› al›r. Kar›n bofllu¤unda ödem s›v›s› birikimine asites ad› verilir. Kanama, kan›n kalp ve damarlar d›fl›na ç›kmas›d›r.
Tromboz, damarlar içerisinde p›ht› fleklinde kitleler flekillenmesidir. Bu ana kitleden kopup vücudun baflka yerlerine giden kitlelere ise embolus ya da emboli ad› verilir. ‹skemi, hücre ve dokulara giden kan›n azalmas›na iskemi, buna ba¤l› olarak hücre ve dokular›n ölmesine ise infarktüs ad› verilir. fiok, periferal dolafl›m›n yetmezli¤idir.
Hiperemi ve ödemin oluflum mekanizmalar›n› ve
makroskobik görünümlerini betimlemek.
Çok farkl› mekanizmalarla flekillenen hiperemi
de, hiperemik organ ya da dokunun kesit yüzü
N
A M A Ç
5
afl›r› derecede kanl›d›r. Ayr›ca doku ödemli bir
görünümdedir. Kronik hiperemide, dokunun oksijenden fakir kana uzun süre maruz kalmas› kronik lokal hipoksiye neden olur. Karaci¤erde meydana gelen bu kronik pasif hiperemide organ
büyüyebilir ve kesit yüzü kesilmifl hindistan cevizi görünümündedir. Ödem; hidrostatik bas›nc›n artmas› ve ozmotik bas›nc›n azalmas›n›n yan› s›ra damar geçirgenli¤inin artmas› ve lenf ak›m›n›n engellenmesi sonu oluflur. Ödemli dokular genel olarak normalden daha fliflkin olarak
görünürler. Ödemli deri alt› dokusu üzerine bast›r›ld›¤›nda s›v› s›k›flarak çevreye itilir ve parmak
izi oluflur. Ödemli akci¤erler fliflkin olup, üst yüzü gergin ve a¤›rlaflm›flt›r, sönmezler (kollabe olmazlar). Böyle bir akci¤erin kesit yüzünden s›v›
s›zar.
Ödem ve kanamalar› vücutta flekillendi¤i yere
göre isimlendirmek.
Ödem vücutta topland›¤› yere veya doldurdu¤u
bofllu¤a göre hidrotoraks, hidroperikardium, hidroperitoneum, hidrosel, hidrosefalus, hidartroz,
anazarka; kanamalar da benzer flekilde hemotoraks, hemoperikardium, hemoperitoneum, hemartrozis, hemoptizis ve epistaksis gibi farkl›
isimler al›r.
fiokun tan›m›n› yapabilecek ve oluflum mekanizmalar›n› aç›klamak.
Kardiovasküler kollaps da denen flok, periferal
dolafl›m›n yetersiz olmas›d›r. fiok çeflitli sebeplere (fliddetli kanama ya da ishal, yan›klar, doku
travmas›, endotoksemi) ba¤l› olarak meydana
gelse de flokta geliflen basamaklar benzerlik gösterir. fiekillenen hipotansiyona ba¤l› olarak doku
perfüzyonu yetersiz kal›r ve hücrede hipoksi flekillenir. Hücre, oksijen yetmezli¤ine ba¤l› olarak
aerobik solunumdan anaerobik solunuma geçifl
yapar ve sonuç olarak hücrede dejenerasyon ve
nekroz geliflir.
6. Ünite - Dolafl›m Bozukluklar› ve fiok
115
Kendimizi S›nayal›m
1. Karaci¤erde siroz hastal›¤›nda organda ba¤ doku art›fl› sonucu damarlar›n bas›nç alt›nda kalmas›yla geliflen
hiperemi tipi afla¤›dakilerden hangisidir?
a. Kronik, lokal pasif hiperemi
b. Akut, lokal pasif hiperemi
c. Akut, lokal aktif hiperemi
d. Kronik, generalize aktif hiperemi
e. Akut, generalize pasif hiperemi
2. Aortan›n ç›k›fl noktas›ndaki daralmalar ya da kalbin
sol taraf›nda yer alan bikuspital kapak yetmezli¤inde
kronik pasif hiperemi öncelikle hangi organda flekillenir?
a. Akci¤er
b. Beyin
c. Böbrek
d. Dalak
e. Mide
3. Yang› esnas›nda flekillenen, özgül a¤›rl›¤› fazla olan,
yang› hücreleri ve fibrin iplikleri içeren ödem s›v›s›na
ne ad verilir?
a. Transudat
b. Hiperemi
c. Eksudat
d. Konjesyon
e. ‹nfarktüs
4. Afla¤›dakilerden hangisi kan›n kolloidal ozmotik bas›nc›n› düflürerek ödeme yol açan sebeplerden biri de¤ildir?
a. Karaci¤er hastal›klar›
b. Ba¤›rsaklar›n birbiri üzerine dolanmas›
c. Proteinden fakir g›dalarla beslenme
d. ‹drarda protein at›lmas›na sebep olan böbrek
hastal›klar›
e. Vücutta çok say›da parazitin varl›¤›
5. Ba¤›rsaklarda meydana gelen patolojik vaziyet de¤iflikliklerinde (ba¤›rsaklar›n iç içe geçmesi, kendi etraf›nda dolanmas› gibi) o bölgedeki damarlarda görmeyi
bekleyece¤iniz ilk patolojik de¤ifliklik afla¤›dakilerden
hangisidir?
a. ‹nfarktüs
b. Aktif hiperemi
c. Emboli
d. Trombus
e. Pasif hiperemi
6. Afla¤›daki bas›nçlardan hangisinde arteriolar ve venüler uç aras›nda büyük fark olmas› s›v›lar›n arteriolar
uçta damardan ç›kmas›nda ve venüler uçta tekrar dokudan damara dönmesinde en büyük etkiye sahiptir?
a. Plazma kolloidal ozmotik bas›nc›
b. Doku kolloidal ozmotik bas›nc›
c. Plazma hidrostatik bas›nc›
d. Doku hidrostatik bas›nc›
e. Onkotik bas›nç
7. Karaci¤er hastal›klar›na ba¤l› olarak yeterince protein sentezlenememesi afla¤›daki bas›nçlardan hangisinde belirgin düflüfle yol açarak ödeme sebep olur?
a. Doku kolloidal ozmotik bas›nc›
b. Plazma hidrostatik bas›nc›
c. Doku hidrostatik bas›nc›
d. Plazma kolloidal ozmotik bas›nc›
e. Onkotik bas›nç
8. Afla¤›dakilerden hangisi trombozlar›n sonuçlanma
flekillerinden biri de¤ildir?
a. Büyüme
b. Parçalanarak emboli yapma
c. Eritilerek uzaklaflt›r›lma
d. Damar duvar›na organize olma
e. Ödeme yol açma
9. Kanama, travma, yan›klar ve büyük operasyonlar sonucunda oluflan s›v› kayb›na ba¤l› olarak flekillenen
flok afla¤›dakilerden hangisidir?
a. Kardiyojenik flok
b. Hipovolemik flok
c. Septik flok
d. Nörojenik flok
e. Müsküler flok
10. Afla¤›dakilerden hangisi temel anoksi sebeplerine
örnek de¤ildir?
a. Kalp yetmezli¤i gibi durumlarda kan ak›m›n›n
azl›¤›
b. fiiddetli akci¤er hastal›¤›na ba¤l› olarak kan›n
yeterince oksijenlenememesi
c. Eritrositlerin yeterince hemoglobin içermemesi
d. Kandaki trombosit say›s›n›n azalmas›
e. Hücrelerde meydana gelen toksik y›k›ma ba¤l›
olarak hücrelerin oksijeni kullanamamalar›
116
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1. a
2. a
3. c
4. b
5. e
6. c
7. d
8. e
9. b
10. d
Ayr›nt›l› bilgi için “Hipereminin S›n›fland›r›lmas›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Hipereminin S›n›fland›r›lmas›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Ödemin Nedenleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Ödemin Nedenleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Hipereminin S›n›fland›r›lmas›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Tablo 1’e” bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Ödemin Nedenleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Ödemin Sonu” konusuna bak›n›z.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “fiok Tipleri” konusuna bak›n›z.
Yan›t›n›z yanl›fl ise “‹skemi” konusuna bak›n›z.
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Sol ventrikülden aorta ile vücuda pompalanan kan›n,
kullan›ld›ktan sonra toplanarak vena kava ad› verilen
damarlarla kalbin sa¤ atrium’una getirilmesine büyük
dolafl›m ad› verilir. Sa¤ atrium’a gelen kan›n buradan
sa¤ ventrikül’e geçtikten sonra temizlenmek üzere arteria pulmonalis ile akci¤erlere gönderilmesi ve akci¤erlerde temizlendikten sonra vena pulmonalis’ler ile kalbin sol atrium’una getirilmesi ise küçük dolafl›m olarak
bilinir.
S›ra Sizde 2
Ödem oluflumuna yol açan 4 temel mekanizma flunlard›r:
1. Kan›n hidrostatik bas›nc›n›n art›fl›
2. Kan›n kolloidal ozmotik bas›nc›n›n azalmas›
3. Kapillar damar geç irgenli¤inin art›fl›
4. Lenfatik ak›m›n engellenmesi
S›ra Sizde 3
Trombozlar 4 ana flekilde sonlanabilir:
1. Büyüyerek damarlar› t›kayabilirler.
2. Trombozdan parçalar koparak vücudun baflka yerlerine giderek buralarda t›kanmalara yol açabilir. Bu
durum embolizm olarak bilinir.
3. Fibrinolizis ve fagositoz ile uzaklaflt›r›l›rlar.
4. Damar endoteli trombusun yüzeyini örtecek flekilde
büyür ve böylece trombus damara organize olur.
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Cotran, R.S., Kumar, V. and Robbins, S.L. (1994).
Robbins Pathologic Basis of Disease.
Philadelphia: W.B. Saunders
Erer, H., K›ran M.M. ve Çiftçi, K. (2009). Veteriner
Genel Patoloji. Konya: Bahç›vanlar Bas›m Sanayi
McGavin, M.D. and Zachary, J.F. (2007). Pathologic
Basis of Veterinary Disease. St. Louis: Mosby
Elsevier
Slauson, D.O. and Cooper, B.J. (2002). Mechanisms
of Disease. St. Louis: Mosby
Tortora, G.J. and Grabowski, S.R. (1996). Principles of
Anatomy and Physiology.
New
York:
HarperCollins Publishers.
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
7
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Yang›n›n genel özelliklerini tan›mlayabilecek,
Yang›sal reaksiyonlar›n hangi kritelere göre s›n›flaca¤›n› aç›klayabilecek,
Akut ve kronik yang›lar›n birbirlerinden olan farklar›n› aç›klayabilecek,
Yang› s›ras›nda a盤a ç›kan hücre ve s›v›n›n tan› koymadaki önemini de¤erlendirebilecek,
Ba¤›fl›kl›k hastal›klar› ve olufl mekanizmalar›n› aç›klayabilecek,
Bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
Yang› ve Temel Reaksiyonlar
Yang› Yan›t›n ‹fllevi
Yang›y› S›n›fland›rmada Ölçütler
Yang›da Damarsal ve Hücresel
Reaksiyon; Mediatörler
• Mikrobisidal Mekanizma
• Eksudat Hücreleri ve Eksudat
Tipleri
• ‹mmun Zedelenme
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
Yang›
• YANGI VE EKSUDAT
• ‹MMUN ZEDELENME
Yang›
YANGI VE EKSUDAT
Canl› bir organizmada mekanik travmalar, doku nekrozlar›, kanserli hücreler veya
enfeksiyon oluflturma yetene¤ine sahip bakteri, virüs gibi etkenler ile uyar›lan hücreler zedelenebilir. Belirtilen bu uyar›mlar yaflamakta olan insan ve hayvan vücudundaki damarl› dokuda, yang› ad› verilen, lokal-s›n›rl›, çok iyi düzenlenmifl bir dizi s›v›sal ve hücresel de¤iflikli¤in meydana gelmesine neden olur.
Yang› canl› organizman›n bu zararl›lara karfl› gösterdi¤i koruma reaksiyonudur.
Yang›n›n temel amac› canl› organizmay› hem hücre zedelenmesine yol açan bakteri ve toksinler gibi zedeleyicilerden ve hem de bunlar›n etkisiyle geliflebilen nekrotik hücre ve dokulardan temizlemektir. Yang›n›n koruyucu etkisi olmaks›z›n, bir
canl› organizma zedelenmeye neden olan etkenler ve zedelenme sonucunda meydana gelen y›k›mla sa¤l›kl› ve uzun süre yaflayamaz. Yang› yan›t› olmaz ise enfeksiyonlar kontrolsüz, aç›k yaralar kapanmayarak aç›k, a¤r›l›, irinli olarak kalabilir.
Kan dolafl›m›n›n olmad›¤› tek hücreli ve çok hücreli ilkel canl›lar da lokal zedelenmelere karfl› reaksiyon gösterirler. Bu reaksiyonlar, zedeleyici etkenin fagositozu, özelleflmifl hücreler taraf›ndan zedeleyici etkenin hapsedilmesi, zararl› uyar›c›n›n görevli hücreler taraf›ndan nötralize edilmesi fleklinde olabilir. Bu say›lan
reaksiyonlar, insan ve hayvan gibi yüksek organizmalarda da aynen veya benzeri
mekanizmalar ile oluflur. Ancak, kan damarlar›n›n reaksiyonu ve bunun sonucunda ortaya ç›kan s›v› ve kan hücrelerinin birikimi karmafl›k olaylar olup yüksek organizmalarda yang›y› karakterize eden temel özelliklerdir. Yang›sal reaksiyon bafllang›çtan itibaren iyileflme-onar›m ifllemleriyle s›k› bir ba¤lant› içersindedir.
Zedelenmeye karfl› geliflen reaksiyonlar sonucunda damar d›fl› dokuda s›v›,
elektrolit, plazma proteinleri ve lökosit hücre birikimi oluflur. Bu geliflmeler etkilenmifl olan dokunun d›fl bak› ve klinik muayenesinde kendini k›rm›z›l›k-rubor, s›cakl›k-calor, fliflkinlik-tumor, a¤r›-dolor ve ifllev kayb›- functio laesa olarak belli
eder. Yang›sal lezyonlar›n isimlendirilmesi genellikle ilgili organ veya dokunun sonuna -itis eki getirilerek yap›l›r; örne¤in derinin yang›s› dermatitis, karaci¤erin yang›s› hepatitis gibi. Ancak akci¤er yang›s›n›n isimlendirilmesi “pneumonia”gibi istisnalar da vard›r.
Yang›sal Yan›t›n ‹fllevi
Yang›sal reaksiyonun amac› zedelenmenin meydana geldi¤i dokuda zedeleyicinin
etkisini en alt seviyeye indirmektir. Zedelenmeye karfl› geliflen ana reaksiyon ze-
120
Temel Veteriner Patoloji
Eksudat: D›flar›ya ç›kma
anlam›na gelir, yang›
s›ras›nda kan
damarlar›ndan d›fla ç›karak
doku içinde veya yüzeyinde
biriken s›v› ve hücreleri
aç›klamak için kullan›l›r.
delenme bölgesinde s›v› ve hücrelerin toplanmas›d›r. Biriken bu s›v› ve hücreler
zedeleyici etken veya etkenleri suland›r›r, s›n›rland›r›r, tahrip eder, uzaklaflt›r›r ve
zedelenmifl dokunun tekrar eski haline dönmesi ifllemlerini bafllat›r. ‹yileflme-onar›m yang›n›n erken aflamalar›ndan itibaren bafllar ancak sonuçlanmas› ço¤unlukla
yang›ya yol açan zedeleyicilerin etkilerinin nötralize edilmesinden sonra gerçekleflir. Yang› s›ras›nda a盤a ç›kan s›v› ve hücreler birlikte eksudat olarak adlan›r.
Yang›lar›n makroskobik ve mikroskobik olarak tan›nmas›nda eksudat›n görünümü
ve kompozisyonu çok yard›mc› olur.
Yang›sal Lezyonlar›n S›n›flanmas›-Morfolojik Tan›
Yang› zararl› etkenlere karfl› vücudu korumak için geliflen yararl› bir reaksiyondur.
Ancak, afl›r› duyarl›k reaksiyonlar›nda oldu¤u gibi abart›l› olarak geliflen veya afl›r› ve uzun süreli yang›sal olaylar kimi zaman yang›n›n geliflti¤i konak hayvan organizmas›na, yang›y› bafllatan etkenden daha fazla zarar verebilirler. Örne¤in s›¤›rlarda akci¤er yang›lanmas›na neden olan bir bakteri Mannheimia haemolytica
pnömonisinde, çok fliddetli-abart›l› bir s›v› ve hücre reaksiyonu geliflerek, bakteri
taraf›ndan verilen zarar› daha da art›r›r.
Yukar›daki örnekte oldu¤u gibi, bir akci¤er dokusu yang›land›¤› ve tan›s› kondu¤u zaman merak edilen ne kadarl›k bir akci¤er dokusunun, hangi fliddette etkilendi¤i ve ne tipte bir eksudat ile kapland›¤›d›r. Merak edilen bu sorulara morfolojik tan›da yan›t verilmeye çal›fl›l›r.
Yang› Reaksiyonunun fiiddeti
Hafif fliddetteki yang›lar hiç veya çok az doku y›k›m›n›n oldu¤u, hiperemi ve ödemin ancak fark edilebilir düzeyde oldu¤u yang›lard›r. Minimal fliddetteki yang›larda hafif fliddetteki de¤ifliklikler çok daha azd›r ve hatta mikroskop ile fark edilebilecek düzeydedir. Orta fliddetteki yang›larda dokuda y›k›m flekillenmifltir ve klinik
olarak fark edilebilecek durumdad›r; mikroskobik incelemede damarsal olaylar ve
hücre ç›k›fllar› belirgindir. fiiddetli yang›lar orta fliddetteki yang›lar›n ilerlemifl halidir, belirgin bir doku y›k›m› söz konusudur ve efllik eden belirgin bir eksudasyon
vard›r.
Yang› Reaksiyonunun Süresi
‹nfiltrasyon: Doku veya
hücre içerisine kendileri için
normal olmayan maddenin
s›zmas›, toplanmas›n› ifade
etmek için kullan›lmaktad›r.
Bütün yang›lar bir bafllama ve ço¤unlukla da bir sona sahiptirler. Bu ikisi aras›nda geçen sürede geliflen reaksiyonun karakteri de¤iflim gösterebilir. Perakut yang› belirtileri bafllat›c› uyar›m› hemen izleyerek bir iki saat içinde geliflir. Akut yang› 4 ile 6 saat içinde bafllar, damarlar dolgundur; yerel kanamalar ve ödem geliflimi izler, yang›
sahas›nda fibrin birikimi bulunabilir. Klinik olarak yang›n›n klasik belirtileri izlenir.
Yang›l› bölgeye kan ak›m›n›n artm›fl olmas›ndan dolay› s›cakl›k ve k›zar›kl›k (hiperemi) , s›v› birikmesinden dolay›-ödem fliflkinlik, yang›y› düzenleyici çeflitli biyokimyasal arac›-mediatör maddelerden dolay› a¤r› vard›r. Mikroskobik incelemede yang›
bölgesinde çok fazla nötrofil lökosit infiltrasyonu görülür. Bununla beraber kimi olgularda makrofajlar da fazla say›da bulunabilirler. Ödem ve hiperemi akut yang›da oldukça belirgindir (Resim 7.1 ve 7.2). Lenfatik damarlar akut yang›sal reaksiyon s›ras›nda biriken s›v›n›n uzaklaflt›r›lmas›nda-drenaj›nda önemli rol oynarlar.
Akut bir yang›n›n sonlanmas› dört flekilde olabilir;
1. Tam iyileflme-rezolusyon, yang›ya neden olan etkenin nötrlenmesi-yang›sal
reaksiyon ile tamamen etkisiz hale getirilerek yang› bölgesinin normal hale
konmas› halidir.
121
7. Ünite - Yang›
2. Ba¤ dokusunun oluflumu, fibrozis ile sonuçlanmad›r. Bu durum oldukça
fazla doku kayb› ve yang›sal zedelenmenin olufltu¤u dokunun rejenerasyon
kabiliyetinin olmad›¤› ya da fazla miktarda fibrin eksudasyonun flekillendi¤i durumlarda görülür.
3. Apse ile sonuçlanabilir, bu özellikle irin yapan etkenler ile yang› flekillendi¤i zaman oluflur.
4. Kronik yang›ya dönüflebilir. Akut yang›y› takiben olabildi¤i gibi, uyar›c› bafllang›çtan itibaren kronik reaksiyon uyand›r›r.
Resim 7.1
Kedi gö¤üs
bofllu¤u;
irinli
eksudat (a)
ve
akci¤erde
hiperemi,
ödem ve
irinli
eksudat
Resim 7.2
a
a
b
b
Küçük
ruminant,
mikroskobi;
alveoller içinde
ödem, fibrin (a)
ve duvar›nda
hiperemi (b)
Subakut yang› ile akut yang› aras›nda ani olmayan yavafl bir geçifl vard›r. Subakut yang›da ödem ve hiperemi hafiflemifltir, mikroskobik olarak nötrofil lökositler
ile beraber mononükleer hücreler grubundan lenfositler, makrofajlar ve az say›da
plazma hücreleri görülür. Süre olarak bir iki günden bir iki haftaya kadar devam
edebilir. Kronik yang› uzun süre devam eden (aylarca, y›llarca) bir yang›y› ifade
eder. Sürmekte olan yang›sal reaksiyona doku iyileflme reaksiyonlar› da efllik eder.
Kronik yang› belirli özellikler ile kendisini tan›t›r;
1. ‹natç› yang›sal uyar›mlar nedendir ve konak kendisini mikroplardan, yabanc› cisimler, ba¤›fl›kl›k reaksiyonlar› gibi uyaranlardan kurtaramaz.
2. Yang›sal reaksiyona immun reaksiyon efllik edebilir, bu tip bir reaksiyon y›k›c› etkinin süresi ve kal›c› özellikler tafl›mas›ndan dolay› olabilir.
3. Ekseriya reaksiyona konak dokudaki yenilenme faaliyetleri efllik eder. Bu faaliyetler parankimal rejenerasyon fleklinde olabilir. Ancak kronikleflme için
en güvenilir bulgu fibrozisin-ba¤doku art›fl›n›n (nedbeleflmenin) varl›¤›d›r.
4. Mikroskobik olarak hem makrofaj gibi mononükleer hücrelerin hem de fibroblast gibi ba¤ doku hücrelerinin varl›¤› karakteristiktir. Küçük kan damarlar›n›n ço¤almas›-angiogenezis de görülebilir. Akut ve Kronik yang›ya ait
özellikler flu flekilde özetlenebilir (Tablo 7.1):
AKUT YANGI
-Vasküler de¤ifliklikler,
-Ödem,
-Nötrofil lökosit infiltrasyonu fazlad›r.
KRON‹K YANGI
-Mononükleer hücre infiltrasyonu fazlad›r (makrofajlar, lenfositler, plazma hücreleri)
-Büyük ölçüde yang› hücreleri taraf›ndan oluflturulan konak doku (hem parankim hücrelerinin
hem de stromal çat›n›n) y›k›m› fazlad›r.
-Ba¤ doku yerine konulmas›yla onar›m çal›flmalar›, fibroblastlar›n ço¤almas›-fibrozis ve küçük kan
damarlar›n›n ço¤almas› angiogenezis belirgindir
Tablo 7.1
122
Temel Veteriner Patoloji
Yang›sal Lezyonlar›n Da¤›l›m›
Yang›y› etkiledi¤i doku içindeki da¤›l›m› ile de de¤erlendirmek tan› koymaya ve
yang›n›n dokuda oluflturdu¤u y›k›m ile iyileflme sürecini tahmin etmeye de yard›mc› olur. Makroskobik ve mikroskobik olarak yang›sal lezyonlar›n da¤›l›m› için
çeflitli s›fatlar kullan›l›r. Lezyonlar fokal-tek odak, multifokal-çok say›da odak, lokal ekstensif-yerel olarak yayg›n ve diffuz-yay›lm›fl lezyonlar olabilirler. Fokal lezyonlar bir doku içindeki tek bir anormalli¤i ya da yang›sal alan› ifade etmek için
kullan›l›r. Bunlar birkaç milimetrelik çok küçük lezyonlar olabildikleri gibi, birkaç
santimetreden de büyük olabilirler ve ço¤unlukla normal bir doku ile sar›lm›fllard›r. Multifokal lezyonlar doku içindeki birkaç tane veya çok say›daki yang›sal oda¤›-fokusu ifade eder. Bunlar›n boyutlar› de¤iflebilir ancak her bir yang›sal odak bir
di¤erinden nispeten normal say›labilecek doku alanlar› ile ayr›lm›flt›r. Dissemineda¤›lm›fl terimi bu anlamda da kullan›labilmektedir. Yerel olarak yayg›n lezyonlar
bir hayli genifl bir doku alan›ndaki yang›lanmay› ifade eder; yerel olarak geliflen
fliddetli bir reaksiyon hemen bitiflikteki normal dokuyu da etkileyerek lezyonlar›n
birleflmesine neden olur. Konglomere-kümeleflmifl terimi de bu anlamda kullan›labilmektedir. Diffuz lezyonlar gelifltikleri organ veya dokunun her taraf›nda bulunurlar; bu flekilde yang›lanm›fl bir dokuda lezyonlar›n fliddeti bak›m›ndan farkl›l›klar olabilir, ancak dokunun her taraf› yang›l›d›r (fiekil 7.1).
fiekil 7.1
Yang›sal lezyon
da¤›l›m›
Fokal
Multifokal
Yerel yayg›n
Diffuz
Yang›sal Eksudat ve Transudat
Yang›n›n fliddeti ve da¤›l›m› farkl›l›k gösterebildi¤i gibi yang›y› karakterize eden
eksudat›n tabiat› da farkl›l›k gösterebilir. S›v›, plazma protein miktar› ve hücresel
kompozisyondaki de¤ifliklikler genellikle sürenin ve fliddetin yans›mas›n›n bir sonucudurlar. Ancak, bu de¤ifliklikler yang›ya yol açan nedene ba¤l› olarak da de¤iflim gösterirler. Eksudat ve daha önce bahsedilen transudat aras›nda farklar vard›r.
Bu farklar flu flekilde özetlenebilir (Tablo 7.2):
Tablo 7.2
Özellikler
Eksudat
Transudat
Etiyoloji
Yang›, ara s›ra tümör
Hemodinamik dengesizlikler
Görünüm
Bulan›k-mat, de¤iflken
renkte
Berrak veya hafif renkli
Protein içeri¤i
>3 g/dl
<3 g/dl
P›ht›laflma
Bazen
Nadiren
Çekirdekli hücre/ µL
>1500
<1500
Bakteri
Bazen
Hemen hemen hiç
Zedelenmenin fliddeti ve yang›ya ba¤l› olarak ç›kan s›v›n›n bileflimi aras›nda bir
iliflki vard›r. Çok hafif zedelenmeler dahi proteinden fakir sulumsu bir transudat ç›k›fl›na neden olur. Öte yandan, fliddeti sürekli olarak artan zedeleyiciler ile yang›-
7. Ünite - Yang›
sal s›v› daha yüksek yo¤unlukta plazma proteinlerini, k›rm›z› kan hücrelerini ve lökositleri kapsayarak eksudat tabiat›n› kazanacakt›r. Akut yang›n›n bu yerel belirtileri flu flekilde gruplanabilir.
Damarsal Reaksiyonlar;
1. Hemodinamik de¤ifliklikler; damarlarda büzülme-vazokonstriksiyon ve damarlarda geniflleme-vazodilatasyon
2. Damarlarda geçirgenlik-permeabilite de¤ifliklikleri
Hücresel-sellüler Reaksiyonlar;
1. Marjinasyon,
2. Emigrasyon,
3. Kemotaksis,
4. Akumulasyon,
5. Fagositozis aflamalar›n› kapsar.
Damarsal ve hücresel olaylar›n dizilifli yukar›da ayr› ayr› olarak belirtilmifl ise
de, bu ay›r›m kesin s›n›rlar› olan bir ay›r›m de¤ildir. Yang›sal reaksiyonun ilk iflaretini veren hemodinamik de¤ifliklikler çok k›sa bir süre sonra permeabilite-geçirgenlik de¤ifliklikleri ve beyaz kan hücrelerindeki reaksiyonlar ile izlenirler. Bu üç
reaksiyonun ard› ard›na oluflmas›, olaylara devaml›l›k kazand›r›r.
Damarsal reaksiyonlar; yang›n›n pek çok lokal belirtileri zedelenme bölgesindeki mikrosirkulasyonda de¤iflimler ile ortaya ç›kar. Hemodinamik de¤ifliklikler iç
içe geçmifl zincirleme olaylar dizisidir ve biyokimyasal mediatörler taraf›ndan aktive edilirler. Olaylar›n baz›lar›nda ise geçici olarak sinirsel yolla uyar›l›rlar. Bu vasküler de¤ifliklikler ço¤unlukla afla¤›daki s›ra ile geliflir:
1. Arteriolar geniflleme, buna bazen geçici bir damar daralmas› öncülük eder.
2. Arteriollere do¤ru kan ak›m›n›n artm›fl olmas›,
3. Artan kan ak›fl›na uyum sa¤lamak için bölgedeki ilave kapillar ve venüler
yataklar›n aç›lmas›, yang›daki akut lokal aktif hiperemidir (Resim 7.2).
4. Venalarda konjesyon,
5. Mikrovaskular damarlarda geçirgenlik art›fl› ile s›v›n›n damar d›fl› dokulara
taflmas›,
6. Bu s›v› taflmas›, ak›fl› kapillar damarlarda eritrositlerin yo¤unlaflmas›na yol
açar.
7. Bu yo¤unlaflma sürerse, kan›n küçük damarlarda ak›fl›n›n yavafllamas›na ve
durgunlu¤una yol açar.
8. Bu s›rada, normalde kan ak›fl›n›n ortas›nda yer alan beyaz kan hücreleri, kapillar ve venüllerde damarlar›n çeperinde dizilmeye bafllarlar.
9. Bu son durum da birbirini ard›fl›k olarak takip eden lökosit hücrelerinin faaliyeti ile sonuçlan›r.
Damar geçirgenli¤inin artmas› k›sa ve uzun süreli olarak iki evre gösterir.
1. Permeabilite art›fl›n›n ilk evresinde mast hücreleri taraf›ndan salg›lanan histamin önemli bir mediatördür. Bu dönemde Lökotrienlerden C4, D4, E4, serotonin ve trombosit aktive edici faktör de (Platelet activating factor- PAF)
görev al›r. Bu dönem geçicidir.
2. Yang› yeteri derecede fliddetli ise, 2 ile 4 saat içerisinde daha uzun ve farkl› bir evre bafllar. Bu dönem daha uzundur ve takip eden 3-4 saat veya daha uzun sürer. Bu dönem s›ras›nda nötrofil lökositler damar d›fl›na ç›kmaya
bafllarlar. Bu ikinci fazdan çok say›da kimyasal mediatör sorumludur. Permeabilite art›fl ifllemine lökositler, endotel üzerine etkiyen mediatörler salg›layarak kat›l›rlar.
123
124
Temel Veteriner Patoloji
Hücresel-sellüler reaksiyonlar; Lökositlerin damar d›fl›na ç›kmalar› yang›n›n
önemli bir fonksiyonudur. Zedelenme bölgesine ç›kan lökositler yang›y› bafllatan
etkenleri sindirir, bakteri ve di¤er mikroorganizmalar› öldürür, nekrotik dokular› ve
yabanc› antijenleri parçalar. Ancak, lökositler bu ifllemleri yerine getirirken serbest
b›rakt›klar› enzimler, kimyasal arac›lar-mediatörler ve toksik oksijen radikalleri ile
yang›y› uzat›rlar ve dokuda y›k›m oluflturabilirler. Damar bofllu¤undan dokular aras› dokuya lökositlerin ç›k›fl› belirli bir s›rada gerçekleflir. Yang›n›n bafllang›c›nda
kan ak›m›, damar geçirgenli¤inin artmas›ndan ötürü yavafllarken, beyaz kan hücreleri, merkezi kan ak›m›ndan ayr›l›p endotel yüzeyinde dizilmeye bafllar, bu iflleme
marjinasyon denir. Büyük ölçüde hemodinamik de¤iflikliklerden, kan ak›m›n›n az
ve yavafllam›fl olmas›ndan, dolay›d›r. Daha sonra, ilk önce tek tek, daha sonra diziler halindeki lökositler endotel boyunca a¤›r dönüfller yaparak yavafllar ve endotel hücrelerine geçici olarak ba¤lan›r, belirli bir noktaya kadar geldikten sonra güçlü bir flekilde endotele tutunurlar. Lökosit-endotel adezyonu (yap›flmas›) ve bunlar›n aras›ndan lökositlerin d›fla göçü-emigrasyonu, birbirlerini t›pk› anahtar-kilit gibi tamamlayan ve karfl›l›kl› eflleri lökosit ve endotel hücre yüzeylerinde bulunan
adezyon-yap›flma molekülleri ve kimyasal arac›lar-mediatörler yoluyla gerçekleflir.
Zaman içerisinde endotelium hemen tamam›yla beyaz kan hücreleri ile kaplan›r ve
bu görünüm döflenme-pavementing olarak bilinir. S›k› yap›flma sonras› lökositler
aktif olarak sitoplazmik uzant›lar gelifltirerek endotel hücreleri aras›ndaki bitiflme
yerlerinden süzülerek damar d›fl›na ç›karlar. Nötrofil, monosit, lenfosit, eozinofil,
bazofil hücrelerinin hepsi ayn› ç›k›fl yolunu kullan›r. Bununla beraber, fliddetli yang›sal reaksiyon s›ras›nda yo¤un nötrofil göçü, eritrositlerin de pasif olarak geçmesine izin verir. Sonuçta ortaya ç›kan bu mikro kanamalar akut yang›lar s›ras›nda s›k
olarak gözlenir. Lökosit endotel iliflkisinin önemini, bu iliflkinin normal geliflmedi¤i hallerde görülen tekrarlayan bakteriyel enfeksiyonlar gösterir.
Göç eden lökositlerin tipi, yang›sal lezyonlar›n süresi ve lezyona neden olan
uyar›c›n›n tipine ba¤l› olarak de¤iflir. Hafif fliddetteki uyaranlar karfl›s›nda 4-6 saat
içinde nötrofil lökosit toplanmas› en yüksek seviyeye ç›kar ve sonra süratle düfler.
Oysa, toplam mononükleer hücre say›s› 4 saat sonra yükselmeye bafllar ve 18-24
saat içinde en yüksek düzeye eriflir. Lökosit ç›k›fl› ve say›s› yang›ya neden olan
uyaranlara göre farkl›l›k gösterir. Örne¤in, deneysel amaçl› olarak canl› organizmalar kar›n bofllu¤u içine verildikten sonra gözlemin yap›ld›¤› 24 saat boyunca sürekli olarak nötrofil lökositler toplan›rlar; bu süre içinde hiçbir mononükleer reaksiyon saptanmaz. Yine, Pseudomonas etkenlerine karfl› geliflen olaylarda, nötrofil
lökositler 2-4 gün kadar eksudattaki hâkim hücrelerdir. Buna karfl›n, viral enfeksiyonlarda ise, yang› bölgesine gelen ilk hücreler lenfositler olabilir. Baz› afl›r› duyarl›k reaksiyonlar›nda ise eozinofil lökositler ana hücre tipidir.
Kemotaksis ve Lökosit Aktivasyonu; Damar d›fl›na ç›k›fl› takiben nötrofil, monosit, di¤er lökositler ve daha az ölçüde eritrositler, zedelenme bölgesine do¤ru göç
ederler. Kemotkasis-kimyasal çekim olarak tan›mlanan bu olay kimyasal bir yo¤unluk alan›na yönelik hareket olarak geliflir. D›fl kökenli-ekzojen maddeler aras›nda
en çok bilinenleri lipid veya peptid tabiat›nda olan bakteriyel ürünlerdir. ‹ç kökenli-endojen olanlar ise komplement sisteminin elemanlar› özellikle C5a, lökotrien B4
(LTB4) gibi lipooksijenaz yolunun ürünleri ile interlökin 8 (IL-8) gibi sitokinlerdir.
Fagositoz-is; Bakteri gibi büyük parçac›klar›n aktif olarak nötrofil ve monosit sitoplazmas› içine al›nmas› ifllemidir. Fagositoz yap›lmas› ve bunu takiben enzimlerin
sal›nmas› yang› bölgesinde lökositlerin toplanmas›n›n iki önemli ifllevidir. Nötrofil
ve monositlerin sitoplazmas›nda bulunan lizozomal granüller içerisinde çok çeflitli
7. Ünite - Yang›
enzimler bulunur ve bunlar yabanc› cisimlerin parçalanmas› ifllemine kat›l›rlar. Fagositoz ifllemi membran tan›ma, fagosite edilecek parçac›¤›n lökositin yüzeyine
ba¤lanmas›, parçac›¤›n yutulmas›, fagositik vakuolün oluflmas›, bu vakuolün lizozomlar ile kaynaflmas› (fagolizozom oluflmas›), parçac›¤›n fagolizozom içersinde lizozomal enzimlerle karfl› karfl›ya getirilmesi evrelerini kapsar. Bu süreç konakç›n›n,
özellikle bakterilere karfl› savunmas›nda çok önemli bir rol oynar ve opsonizasyon gibi ifllemler bakterilerin, hücreler taraf›ndan tan›nmas›n› ve yutulmas›n› kolaylaflt›r›r. Bunlar›n aras›nda en önemlilerden bir tanesi komplementin C3b bileflenidir.
Yüksek beden s›cakl›¤› da fagositoz ifllemini destekleyen bir durumdur.
Mikrobisidal-Mikrop Öldürücü Mekanizmalar
Fagositozun en son amac› bakteriyi öldürmek ve parçalamakt›r. Oksijen ba¤›ml› ve
oksijen ba¤›ms›z yollar ile bu ifllemler yap›l›r.
Oksijen ba¤›ml› öldürme iflleminde; fagositoz s›ras›nda nötrofillerde normalden,
iki üç kat fazla, oksijen tüketimi olur. Sonuçta oksijen radikalleri, süperoksit anyonu (O-2) ve hidrojen peroksit (H2O2) üretimi oluflur. Bu ifllemler s›ras›nda glikoz tüketimi de artar; bu say›lanlar›n hepsi toplu olarak “fagositozun solunum patlamas›”
olarak bilinir. Oksijenden aktif oksijen moleküllerinin oluflumu lizozomlar›n içinde
geliflir. Bu granüllerde bulunan miyeloperoksidaz enzimi ile halojen iyonlar›n›n birleflmesi, örne¤in klor (Cl-) gibi, hidrojen peroksiti hipoklorik asite (HOCl-çamafl›r
suyunun özüdür) dönüfltürür. Son derecede güçlü bir bakteri öldürücü olan HOCl,
hücre d›fl› ve içi membranlarda bulunan proteinleri ve lipidleri oksitleyerek (lipid
peroksidasyonu) membran bütünlü¤ünü bozarak hücreyi y›k›mlar. Bu sistemin hatal› çal›flmas› veya sistemi oluflturan elamanlardan bir veya birkaç›n›n genetik olarak yoklu¤u halinde, insan ve hayvanlar› hastal›klara duyarl› hale koyar.
Oksijen ba¤›ms›z bakteri öldürülmesi; solunum patlamas› olmaks›z›n lökosit
granülleri-lizozomlar içersinde bulunan maddeler ile de bakteriler öldürülebilir.
Örne¤in, lizozim enzimi özellikle gram pozitif bakteri hücrelerine zarar verir. Laktoferrin demir ba¤layarak bakteriler taraf›ndan demirin kullan›lmas›n› engeller. Katepsin G protein y›k›mlayan bir enzimdir, gram pozitif ve negatif bakteriler ile
mantarlara zarar verir.
Lökosit Ürünlerinin Serbest Kalmas›
Kemotaksis ve fagositoz s›ras›nda nötrofil ve monositlerin kendilerinde membran
y›k›m› flekillenebilir ve sonuçta fagositoz ürünleri sadece fagolizozom içine de¤il
hücre d›fl›na da b›rak›l›r. D›flar›ya ç›kanlar›n içinde lizozomal enzimler, oksijen kökenli aktif metabolitler (oksijen radikalleri) ve arahidonik asit metabolizmas› ürünleri, prostaglandin ve lökotrienler gibi, bulunur. Bu ürünler endotel hücreleri ve
dokular üzerinde y›k›m etkileri güçlü olan arac›lard›r, bu nedenle hücre d›fl›na ç›kt›klar› zaman yang›y› do¤uran uyaran›n etkilerini güçlendirir ve art›r›rlar. Bu nedenle lökositik bir infiltrat kal›c› olur ve kontrol at›nda tutulmaz ise, hücre birikiminin kendisi bir zarar verici, zedeleyici olur.
Lökosit Fonksiyon Yetersizli¤i
Konak savunmas›nda lökositlerin çok önemli rolleri vard›r. Lökosit fonksiyonlar›nda gerek genetik gerekse edinsel hatalar, kona¤› enfeksiyonlara karfl› aç›k ve
zay›f bir hale getirirler. Lökosit fonksiyonlar›nda, ortaya ç›kabilecek aksakl›klar,
örne¤in damar endoteline yap›flmadan, mikrop öldürücü aktivitedeki hatalara kadar tespit edilmifltir.
125
Opsoninler ve
Opsonizasyon: Opsoninler
do¤al olarak bulunan ve
bakterilerin yüzeyini
kaplayarak onlar› fagositoza
haz›r hale getiren
maddelerdir. Opsonizasyon
ise bu maddeler ile yap›lan
ifllemi, süreci ifade etmek
için kullan›l›r.
126
Temel Veteriner Patoloji
Yang›n›n Kimyasal Mediatörleri
Mediatörler-arac›lar, k›saca kan damarlar› ve/veya yang› hücreleri üzerine etkiyerek yang›sal yan›ta katk›da bulunan maddelerdir. Mediatörler, ço¤unlukla ya önceden haz›r halde olan veya sentez edilmifl maddelerdir. Karaci¤er, nötrofil, monosit/makrofaj, bazofil, platelet; mast, endotel, düz kas hücreleri fibroblast ve epitel hücrelerinin ço¤u mediatörlerin kayna¤›d›r. Mast hücreleri, bazofil lökosit ve
plateletlerde bulunan histamin ve serotonin gibi vazoaktif aminler, yang›n›n öncül
mediatörleridir, damar genifllemesine ve geçirgenli¤inin artmas›n› sa¤larlar. Histamin önceden haz›rlanan moleküllere örnek bir mediatördür, yang› hücrelerinin
granüllerinde depo edilir. Hücresel aktivasyonu izleyerek serbest hale getirilir ve
saniyeler içinde etkisini gösterir. Di¤er mediatörler, örne¤in sitokinler, adezyon
molekülleri, prostaglandinler büyük ölçüde yang›sal hücreler aktif hale getirildikten sonra sentezlenirler. Plazma proteinlerinden köken alan yang› mediatörleri, örne¤in kinin, komplement ve p›ht›laflma proteinleri prekürsörler-öncül moleküller
halinde sürekli olarak karaci¤erden sal›n›rlar. Kan dolafl›m›nda bunlar›n aktif flekillerine dönüfltürülmeleri gerekir. Yang›sal mediatörler ister önceden flekillenmifl olsun isterse plazmadan köken al›yor olsun, genellikle hedef hücre üzerindeki al›c›ya-reseptöre ba¤lan›r ve ço¤unlukla bu hedef hücreleri aktif hale getirirler. Ya da,
bu hedef hücrenin ilave yang›sal mediatörler salg›lamalar›na neden olurlar
Komplement; karaci¤erden sentezlenen aktif olmayan plazma proteinler grubudur (C1-C9), doku zedelenmesini takiben aktif hale gelirler. Aktif hale gelen ara
molekül di¤er molekül üzerine etki ederek onu aktif hale koyar. Sonuçta biyolojik
olarak aktif 20 kadar plazma proteini “komplement sistemini” oluflturur. Bu moleküller yang›y› do¤urucu, kemotaktik (C5a), opsonize edici (C3b), damar geçirgenli¤i art›r›c›, membran atak kompleksi oluflturarak hücre eritici etki gösterir. Bradikinin plazma kinin sisteminin bir üyesidir. Histaminden daha yavafl etki gösterir,
damar geçirgenli¤ini art›r›r ve a¤r›ya neden olur.
Koagulasyon-p›ht›laflma sistemi, fibrin oluflumunu sa¤lar. Protrombinden trombin enzimi oluflumu ve bunun da eriyik halindeki fibrinojene etkisiyle eriyemez iplikler halinde olan fibrin geliflir. Damar d›fl›nda birikimlere yol açar, eksudat›n yap›s›na kat›l›r.
Yang›ya yan›t olarak, arahidonik asit (AA) hücre membranlar›nda lipid yap›s›nda aktif moleküllerin, lökotrienlerin, oluflumunu sa¤lar; AA prostaglandinlere de
dönüflür. Prostaglandinler atefl, a¤r›, damar genifllemesi, permeabilite art›fl›na yol
açarlar. Lökotrienler ise kemotaksis, düz kas kas›lmas› gibi görevlere sahiptirler.
Sitokinler, bir grup proteindir: Pek çok hücre taraf›ndan üretilir ve sal›n›rlar;
yirmi dokuzdan fazla sitokin tan›mlanm›flt›r. Bunlar›n temel amac›, yang›sal reaksiyon s›ras›nda di¤er hücrelerin ifllevlerini düzenlemektir. Kemokinler de sitokin
ailesi grubundan maddelerdedir, hemen her hücre taraf›ndan üretilebilirler. Temel
etkileri lökosit hücreler üzerine kemotaksis sa¤lamakt›r. Tümör nekrozis faktör
(TNF) ve interlökin-1 (IL-1) yang›y› düzenleyici akut faz proteinlerinin karaci¤erden sentezlenmesini tetiklerler.
Nitrik oksit (NO), küçük, elektrik yüksüz, sadece iki atomdan oluflan bilinen en
küçük mediatördür. Pek çok patolojik ve fizyolojik olayda görev alan, memelilerde çeflitli hücreler taraf›ndan sal›nan çok fonksiyonlu bir moleküldür. Kan damarlar›n›n gerginli¤i üzerine etkiyerek damar genifllemesi sa¤lar, baz› hastal›k etkenlerine karfl› savunmaya kat›l›r, sinir sisteminde sinyal molekülü görevi vard›r.
7. Ünite - Yang›
D›fl ve ‹ç Yang›sal Uyar›mlara Yönelik Reseptörler-Al›c›lar
Girifl Kap›s›-Gifle Benzeri Al›c›lar (Toll Like Receptor-TLR), memelilerde kal›p-motif tan›ma al›c›lar› ailesinin bir üyesidir. Bu al›c›lar kimyasal olarak son derecede
farkl›, genetik olarak korunmufl mikrobial ürünleri birbirinden ay›rt edebilir, tan›yabilir. Bu al›c›lar, baflta makrofajlar, monositler olmak üzere pek çok hücrede bulunmaktad›r. Reseptörler, örne¤in bakteriyel ürünler gibi zedeleyiciler ile uyar›lmalar› halinde yang› düzenleyici sitokinlerin serbest b›rak›lmas›nda merkezi bir rol
oynarlar.
Akut Faz Proteinleri
Akut faz proteinleri karaci¤er taraf›ndan sal›nan miktarlar› %25 oran›nda artan veya
azalma gösteren plazma proteinleridir. Bu proteinler yang›sal sürecin arac›l›¤›n› veya bask›lanmas›n› sa¤layan, yerel ve sistemik etkileri olan kimyasal maddelerdir.
Yang›sal Eksudat›n Hücreleri
Nötrofil (polimorfonükleer) Lökosit: Yang›da fagositoz yapmak ve yang›daki
hücre art›klar›n› enzimleri ile lize etmek gibi görevleri vard›r. Sitoplazmalar›ndaki
granüllerde, miyeloperoksidaz, proteinazlar gibi s›ras›yla mikrop ve ba¤ doku y›k›mlay›c› enzimler vard›r. ‹rinli yang›larda eksudat içerside en fazla bulunan hücrelerdir.
Eozinofil Lökosit: Ço¤unlukla alerjik, paraziter ve baz› mantar hastal›klar› s›ras›nda yang› alan›nda çok fazla say›da görülürler; bununla beraber hemen her
türlü eksudatta rastlanabilen hücrelerdir. Nötrofillere benzer özelliklere sahip olmakla beraber fagositoz yetenekleri daha zay›ft›r.
Bazofil Lökosit: Kan dolafl›m›nda az say›da bulunurlar. Ani afl›r› duyarl›k ve
gecikmifl tipteki afl›r› duyarl›k reaksiyonlar›nda ve bu tip reaksiyonlara ba¤l› olarak
geliflen kronik yang›larda daha s›k görülürler. Mast hücrelerine benzer flekilde vazoaktif aminleri ile farkl› yang›sal reaksiyonlar›n oluflmas›na kat›l›r.
Mast Hücresi: Ço¤unlukla dokularda damarlar çevresinde bulunur, kemik ili¤inden köken al›r, bir süre dolafl›mda kald›ktan sonra doku içine göç ederler. Bütün vücuttaki mast hücreleri bir araya toplan›rsa, dalak büyüklü¤ünde bir kitleye
ulaflaca¤› tahmin edilmektedir. Deri, solunum sistemi, mide ba¤›rsak kanal› gibi d›flar› ile temas› olan bölgelerde say›lar› daha fazlad›r. Yang›sal, immünolojik-alerjik
uyar›mlar bu hücreleri aktif hale getirerek mediatörleri salg›lamalar›n› sa¤larlar.
Akut ve kronik yang›da ve iyileflmede önemli görevleri olan hücrelerdir. Kronik
yang›larda ba¤ doku yap›m ve y›k›mda salg›lad›klar› protein parçalayan enzimler
ile katk›da bulunurlar.
Monosit-Makrofaj-Histiyosit-Dev Hücresi: Yang› bölgesindeki makrofajlar›n ço¤u dolafl›mdaki kemik ili¤i kökenli monositlerin dokuya göçmüfl halidir. Dokudaki yerleflik makrofajlar›n küçük bir k›sm› hücre bölünmesine gidebilen makrofajlard›r ve histiosit ad›n› al›rlar. Bu makrofajlar da bafllang›ç itibariyle kemik ili¤inden kaynaklan›rlar. Nötrofil lökositlerden daha büyük olan makrofajlar›n büyük olan nukleuslar› bir böbrek gibi çöküntü gösterir. Fagositoz ve mikrop öldürme gibi nötrofilin gösterdi¤i temel fonksiyonlara sahip olan makrofajlar, nötrofil
lökositlerden çok daha fazla iflleve sahiptirler. Makrofajlar sitokinler, kemokinler,
komplement parçac›klar›, proteinazlar gibi proteinleri; oksijen radikallerini, nitrik
oksidi, prostaglandin ve lökotrienleri sentezler. Bu mediatörler di¤er lökositleri
yang› bölgesine çekerek hem onlar›n hem de fibroblastlar›n aktivitelerini etkiler.
127
128
Temel Veteriner Patoloji
Resim 7.3
Akci¤er, küçük
ruminant,
mikroskobi;
Langhans tipi dev
hücresi (a), histiosit
ve makrofajlar;
kronik
granulamatöz
yang›,
Makrofajlar taraf›ndan salg›lanan IL-1, TNF ve IL-6 gibi sitokinler hem lokal hem
de sistemik etki gösterirler, örne¤in akut faz proteinlerinin sentezini tetiklerler.
Makrofajlar; baz› kronik yang›sal reaksiyonlardaki, çok çekirdekli dev hücrelerinin de kayna¤›d›rlar. Sindirilmeye inatç›l›k gösteren yabanc› cisimler veya mikobakteri gibi etkenler bu dev hücrelerinin oluflumu için uyar›c›d›rlar. Yabanc› cisim
reaksiyonlar›nda oluflanlara “yabanc› cisim dev hücresi”, mikobakterilere karfl› geliflen reaksiyonlardakine ise “Langhans tipi dev hücresi” ad› verilir (Resim 7.3). Yine
bu tip kronik yang›sal reaksiyonlarda makrofajlar yan yana gelerek, epitel dokudaki epitel hücre dizilifline benzerli¤inden ötürü, epiteloid histiositleri oluflturlar.
Lenfosit ve Plazma Hücreleri;
lenfositler yang› sahas›nda nötrofillerden bir hayli sonra ortaya
ç›kan hücrelerdir. ‹stisnalar› olmakla beraber, subakut ve kronik yang›lardaki eksudatta daha
fazla bulunabilen hücrelerdir.
a
Yo¤un boyanan bir çekirdekleri
b
ve dar bir sitoplazmalar› vard›r.
Platelet-trombosit; lokal bir
yang› s›ras›nda y›k›mlanan damarlarda endotel hücrelerinin
alt›nda a盤a ç›kan alanlar›n örtülmesi trombositlerin görevidir.
Trombositler damar y›k›m›n›n oldu¤u bölgeye nötrofillerin toplanmas›na da katk›da bulunurlar.
Endotel Hücreleri ve Fibroblastlar; nötrofillerin damar› terk edip yang› bölgesine ç›kmas› için ilk önce endotele ba¤lanmas› ve sonra da damar duvar›n› boyunca göç etmesi gerekir; endotel hücreleri bu lökosit-endotel iliflkisinin aktif parças›d›r. Endotel hücreleri yüksek ço¤alma yetene¤i olan hücrelerdir ve bu yetenekleriyle iyileflme-onar›m yan›t›nda önemli rol oynarlar. Fibroblastlar lökositleri etkileyebilen sitokinleri sentezleyebilen hücrelerdir. Yine kollajen üretme ve serme
özellikleriyle zedelenmifl dokular›n iyileflme ve onar›mda büyük öneme sahiptirler.
Yang›sal Eksudat›n Tipi
Yukar›da yang›y› tan›mlarken eksudat›n bu tan›mlamadaki önemi vurgulanm›fl,
eksudat oluflumuna kadar olan damarsal ve hücresel de¤iflikler ve eksudat›n yap›s›na kat›lan hücreler aç›klanmaya çal›fl›lm›flt›. fiimdi yang›y› tan›mada önemli bir
etmen olan eksudat tipleri üzerinde durulacakt›r. Bu grupland›rma ö¤renmeyi kolaylaflt›rmas›n yan› s›ra tan› koymaya da yard›mc› olur.
Daha çok akut yang›larda görülen eksudat tipleri s›ras›yla seröz, kataral, fibrinöz, suppuratif, hemorajik, nekroze edici, nonsuppuratif tiptedir. Kronik yang›ya
tipik örneklerden bir tanesi ise granülomatöz eksudatt›r.
Seröz Eksudat: Ekseriya perakut olarak geliflir, hücreden fakir berrak bir s›v›dan (s›v›+albumin) ibarettir, varl›¤› hafif y›k›ma iflaret eder. Seröz eksudat›n yerleflimi organlar›n yüzeyinde veya içinde olabilir.
Fibrinöz Eksudat: Eksudat›n içinde bol miktarda fibrin bulunur, bu da fliddetli akut damarsal y›k›ma iflaret eder. Eksudat sar›ms›; s›v›, jel k›vamda veya kauçuk
gibidir. Ekseriya serozal ve mukozal yüzeylerde, beyin zarlar›nda ve akci¤erlerde
flekillenir (örne¤in fibrinli pnömoniler). Fibrin kemotaktik oldu¤undan k›sa sürede
bol miktarda nötrofili sahaya çeker.
129
7. Ünite - Yang›
Hemorajik Eksudat: Eksudat›n içinde fazla miktarda kanama oldu¤u zaman
bu terim kullan›l›r. Ekseriya akci¤er ve ba¤›rsak gibi damarlaflman›n fazlaca oldu¤u organlarda görülür. fiiddetli ve çok k›sa sürede (perakut olarak) geliflen lezyonlara iflaret eder.
Kataral Eksudat: Eksudat içinde fazla miktarda mukus vard›r; ek olarak nötrofiller, doku kal›nt›lar›, fibrin yumaklar› ve az say›da eritrosite de rastlanabilir.
Akut ve kronik lezyon olarak görülür.
Purulent/ Suppuratif Eksudat: Eksudat içinde fazla miktarda nötrofil ile ölü
hücrelerden oluflur; ölü hücreler konakç›ya ait doku ve hücreler ile ölü yang› hücreleridir (Resim 7.4; 7.5). Böyle bir eksudat irin olarak isimlenir; suppurasyon, irin
flekillenmesi ifllemidir.
Resim 7.4
Resim 7.5
b
a
a
a
‹rinin rengi yeflil-sar› kahverengi-beyaz veya bunlar›n kombinasyonu; k›vam›
ise sulu, yar› kat› veya jelatinöz olabilir. Mukozal, serozal zarlar ve deri üzerinde
olabildi¤i gibi organlar›n içinde de flekillenebilir. Püstül deride, epidermis içinde
veya alt›nda gözle görülebilen irin toplanmas›d›r. Böbrek, beyin gibi dokularda
purulent eksudat hapis olabilir. Buna apse denir, zamanla bu odak çevresinde apseyi s›n›rlayan ba¤ doku kat› geliflebilir (apse kapsulas›). Odak ba¤ dokuyla (nedbeleflme) doldurulur.
Nekroze Edici Yang›: Nekroz ile karakterize yang›d›r; bu yang›da da damarsal ve lökositlerin kat›ld›¤› hücresel reaksiyon vard›r. Trahea, ba¤›rsak, burun bofllu¤u gibi yüzeylerde flekillendi¤i zaman yüzeysel epitel hücre (erozyon) ve mukozada derin doku kay›plar›na (ülser) neden olabilir.
Nonsuppuratif Eksudat: Ço¤unlu¤unu makrofaj veya lenfositler ve plazma
hücrelerinin oluflturdu¤u bir eksudat tipidir. Nötrofil lökositlerin hakim oldu¤u eksudattan ay›r›m için kullan›l›r. Viral hastal›klar s›ras›nda görülür.
Granülomatoz Eksudat: Granülomatöz yang› daima kroniktir. Bütün yang›
hücrelerini kapsayabilirse de lenfositler, plazma hücreleri ve makrofajlar ço¤unluktad›r. Makrofajlar, epiteloid histiyositler, dev hücreleri ve iyileflmeye katk› yapan ba¤ doku flekillenmesinin bulundu¤u eksudat granülomatöz olarak isimlenir.
Neden olucu etken, yabanc› madde ya da antijen kald›¤› sürece reaksiyon devam
eder. Granülomatöz reaksiyon dokuda genellikle bir yumru oluflumuna yol açt›¤›ndan granuloma olarak da isimlenir.
Kedi, kar›n
bofllu¤u; irinlifibrinli peritonitis;
eksudat (a) ve
fibrin (b); Mezür
içindeki kar›n
bofllu¤undan
toplanan
eksudatt›r.
130
Temel Veteriner Patoloji
Makroskobik olarak yumru tarz›nda görülen bu kitle asl›nda küçük çok say›da
bir araya gelmifl yumrulardan oluflmufl olabilir (Resim 7.6). Kesit yüzü kat› görünüflte olabilece¤i gibi, küçük apse odaklar›n› veya kazeöz nekroz alanlar›n› kapsayabilir. Mikroskobik olarak tipik bir granuloma, merkezde etkeni ve bunu çevreleyen k›smen katman halinde ya da kar›fl›k halde makrofajlardan, bunlar› çevreleyen
lenfositlerden ve ba¤ dokudan ibarettir. Nötrofillere ve irin kitlesine granulamatöz
olaya yol açan etken çevresinde rastlanabilir. Mycobacterium, Actinobacillus, Actinomycosis gibi etkenlere karfl› bu tipte reaksiyon flekillenir. Granulomatöz reaksiyonlar›n oluflumunda anahtar faktör, yang› hücrelerini bölgeye çekecek mediatörleri sürekli olarak üreten antijenin varl›¤›n›n dokuda kal›c› olmas›d›r.
Resim 7.6
Küçük ruminant,
çok say›da
dü¤ümümsü (a)
odak; “fiiddetli
multifokal kronik
granulamatöz
pnömoni”
a
‹MMUN ZEDELENME
‹mmun yan›t kona¤› d›fl tehditlere karfl› koruyan önemli bir savunma mekanizmas›d›r. Normal immun yan›tlar sa¤l›kl› bir hayat›n süreklili¤i ile iliflkilidir, oysa normalden sapan immun yan›tlar çok çeflitli hastal›klar›n kayna¤› olabilir. Ekseriya bu
hastal›klar üç ana bafll›k alt›nda toplan›rlar.
1. Afl›r› duyarl›k-hipersensitivite-, antijenik bir uyarana karfl› immun sistemin
afl›r› bir reaksiyonu olarak ortaya ç›kar.
2. ‹mmun yetersizlik, immun sistemin baz› taraflar›n›n do¤ufltan veya sonradan
ortaya ç›kan hatalar› neden olur.
3. Otoimmunite, immun sistemin kendi ve kendisinden-olmayan antijen ay›r›m›n› yapma yetene¤inin ortadan kalkmas› sonucu flekillenir.
Afl›r› Duyarl›k Reaksiyonlar›
Tekrar ayn› etkene maruz kalan organizman›n immun sistemi, etkeni yok etmek
için reaksiyon gösterirken dokular›n da y›k›m›na yol açabilirler. ‹mmun yan›t›n bu
flekildeki zararl› etkisi “Afl›r› duyarl›k (hipersensitivite)” olarak isimlenir. Konak gere¤inden çok daha fazla veya koruyucu özellikte olmayan antikor yapabilir; antijen-antikor kompleksleri yang›y› do¤urabilir ya da uzun süren inatç› antijen kal›c›l›¤› zararl› olacak immun cevab›n geliflmesini do¤urabilir.
Tip I-Ani Afl›r› Duyarl›k (immediate hipersensitivite): Önceden duyarl›
halde olan bir organizmaya eriyebilir antijenin girmesiyle flekillenir. Reaksiyon
anafilaksi, alerji veya immediate hipersensitivite olarak bilinir. Bafll›ca immunoglobulin E antikoru reaksiyonda söz konusudur. Reaksiyonun flekillendi¤i dokudaki
temel de¤ifliklik ödemdir. Besine, sal›nan antijenlere, internal ve ektoparazitlere
7. Ünite - Yang›
kars› geliflen reaksiyonlar örnek olarak verilebilir. Ana etki mast hücrelerinden bazofillerden, kan küreciklerinden damarlar›n geçirgenli¤ini artt›racak ve düz kaslar› kasacak histamin ve serotonin gibi arac›lar›n sal›nmas›d›r. S›¤›rlarda oldu¤u gibi
akci¤er ödemi, kobaylarda ise brofllarda daralma geliflebilir.
Tip II-Sitotoksik Afl›r› Duyarl›k (sitotoksik hipersensitivite): Bu tipte reaksiyon hücresel ve doku y›k›m›na yol açar. Ekseriya IgG veya IgM s›n›f› bir antikor hücre yüzeyindeki veya doku elementindeki bir antijenik belirleyici ile reaksiyona girer. Doku y›k›m› ya komplementin aktive edilmesiyle veya antikor ba¤›ml›-hücresel sitotoksik etki ile olmaktad›r. Otoimmun hastal›klar›n büyük ço¤unlu¤u
bu tipte meydana gelmektedir. Burada vücudun kendi antijenlerine karfl› reaksiyon geliflmektedir. Geliflen reaksiyon pek çok sistemi etkileyebildi¤i gibi tek bir
doku ya da hücre tipini de etkileyebilir. Köpeklerdeki otoimmun hemolitik anemide antikor eritrosit yüzeyine ba¤lanarak parçalanmaya neden olur.
Tip III-‹mmun Kompleks Hastal›¤›: ‹mmun kompleksler büyük moleküler
toplant›lard›r. Antijen ve antikorun birbirine ba¤lanmas› ve bazen de bunlara
komplementin eklenmesiyle flekillenirler ve immun cevab›n geliflimi s›ras›nda
uzaklaflt›r›l›rlar. E¤er antijen, spesifik antikora oranla az veya çok fazla miktarda
ise, flekillenen kompleksler küçük ve eriyebilir halde kal›r, kapillar damarlarda endotel hücreler alt›nda tak›labilirler. Buralarda daha sonra komplement aktive edilir. Damarlarda immun komplekslerin birikimi ve komplementin aktive edilmesi
nötrofillerin bu bölgeye göç etmesine yol açar. Bunun sonucunda da damar duvar›nda veya komflu dokularda yang› ve/veya nekroz geliflir.
Tip IV-Gecikmifl Afl›r› Duyarl›k (hücre arac›l› hipersensitivite): Reaksiyon duyarl› hale gelmifl lenfositler ve makrofajlar›n arac›l›¤› ile meydana gelir. Reaksiyonun oluflumunda ne sirküle eden antikor, ne de komplement sorumludur.
Gelifliminde her zaman olmamakla birlikte, enfeksiyoz etkenlerden köken alan antijenler söz konusudur. Bu, antijenler duyarl› hücreler ile iletiflime girdi¤inde makrofajlar bölgeden uzaklaflamaz hale getirilerek, lokal ödem, granulamatöz yang›,
vasküler tromboz ve nekroza yol açacak enzimleri salmalar› için uyar›l›rlar. Gecikmifl tipte hipersensitivite pek çok viral, bakteriyel, mantar ve parazit enfeksiyonunun geliflimi s›ras›nda flekillenir.
‹mmun Yetersizlik Hastal›klar›
Primer ‹mmun Yetersizlikler: Do¤masal olarak ortaya ç›kan kal›tsal hastal›klard›r. Yang›sal reaksiyonda hücresel ve enzimatik düzeydeki aksamalar hastal›klara yol açar. Bu flekilde ortaya ç›kan baz› hastal›klar flunlard›r:
Chediak Higashi Sendromu-CHS: Nötrofil lökositlerdeki anormal granül formasyonu insan ve bej fare, kedi, s›¤›r, katil balina gibi hayvanlarda hastal›klara yol
açar.
Lökosit adezyon yetersizli¤i-LAD: Kal›c› bir nötrofil lökosit yüksekli¤i vard›r. ‹rlanda seteri, Holfltayn s›¤›rlar›nda tekrarlayan enfeksiyon, yara iyileflmesinde gecikmelere neden olur.
fiiddetli birleflik immun yetersizlik-SCID: Antijen spesifik reaksiyon yoklu¤u çeflitli
hastal›klara duyarl› hale getirir, insan, Arap at›, köpek ve, farelerde tespit edilmifltir.
Edinsel ‹mmun Yetersizlikler: Yaflam s›ras›nda çeflitli nedenlerle ortaya ç›kan yetersizlik hastal›klar›d›r. ‹nsanlarda AIDS-HIV, Lentivirus-Reoviridae; enfeksiyonu sonunda T hücre, monosit/ makrofaj, dendritik hücrelerde yetersizlikler
131
132
Temel Veteriner Patoloji
meydana gelir. Kedilerde Feline lösemi virus (FeLV) ve Feline immun yetersizlik virus (FIV) enfekiyonlar›na ba¤l› olarak immun yetersizlik sonucu anemi, lenfoid
sistem ve destek doku tümörleri geliflir.
Otoimmun Hastal›klar
Kendi doku antijenlerine (oto-antijen) karfl› geliflen antijen spesifik reaksiyon ve
bunun sonucunda kronik yang› ve fliddetli doku y›k›m› ile karakterize olan hastal›k - otoimmun hastal›k halidir. Otoimmun hemolitik anemi, Pemfigus, miyastenia
ve romatoid eklem yang›s› gibi insan ve hayvanlarda görülen hastal›klar örnek olarak verilebilir.
7. Ünite - Yang›
133
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Yang›n›n genel özelliklerini tan›mlamak.
Yang› canl› bir organizman›n zararl› etkenlere,
karfl› savunma amac›yla gelifltirdi¤i s›n›rl›, bir dizi s›v›sal ve hücresel reaksiyondur. Yang›n›n koruyucu etkisi olmaks›z›n, bir canl› zedelenme halinde sa¤l›kl› ve uzun süre yaflayamaz. Ancak insan ve hayvan gibi yüksek organizmalarda kan
damarlar›n›n reaksiyonu ve bunun sonucunda
ortaya ç›kan reaksiyonlar flekillenebilir. Damar
d›fl› dokuda s›v›, elektrolit, plazma proteinleri ve
lökosit hücre birikimi oluflur ve dokuda k›rm›z›l›k, s›cakl›k, fliflkinlik, a¤r› ve ifllev kayb› gibi belirtiler geliflir. Yang›sal lezyonlar›n isimlendirilmesi genellikle ilgili organ veya dokunun sonuna –itis eki getirilerek yap›l›r. Yang› s›ras›nda a盤a ç›kan s›v› ve hücreler birlikte eksudat ad›n›
al›r. Amaç etken veya etkenlerin suland›r›lmas›,
s›n›rlanmas›, y›k›mlanmas›, uzaklaflt›r›lmas› ve
zedelenmifl dokunun tekrar eski normal haline
(iyileflme) dönmesinin sa¤lanmas›d›r.
Yang›sal reaksiyonlar›n hangi kriterlere göre s›n›flanaca¤›n› aç›klamak.
Yang› s›ras›nda etkene ve oluflan reaksiyona ba¤l› olarak geliflen reaksiyonun fliddeti, süresi, doku içindeki da¤›l›m› ve eksudat›n bileflimine ba¤l› olarak yang›lar isimlendirilir. Doku y›k›m›n›n
derecesine göre hafif, minimal, orta, fliddetli; bafllama ve devam etti¤i süreye ba¤l› olarak perakut, akut, subakut, kronik; organ ve doku içindeki da¤›l›m›na göre fokal, multifokal, lokal olarak yayg›n ve diffuz da¤›l›m gösterebilirler. Eksudat›n bileflimine giren hücre ve s›v›n›n tabiat›na göre seröz, fibrinli, hemorajik, kataral, purulent, nonpurulent ve granülomatöz tipleri vard›r.
N
A M A Ç
3
Akut ve kronik yang›lar›n birbirlerinden olan
farklar›n› aç›klamak ve yang› s›ras›nda a盤a
ç›kan hücre ve s›v›n›n tan› koymadaki önemini
de¤erlendirmek.
Akut yang›larda hiperemi ve ödem gibi damarsal
olaylar ön plandad›r ve nötrofil lökosit hücre ç›k›fl› daha belirgindir. Zararl› etkenin ve etkisinin
kal›c› oldu¤u ve y›k›m›n sürdü¤ü kronik olaylarda ise damarsal reaksiyonlar geri plandad›r. Hâkim olan hücre tipi makrofajlard›r, ba¤ doku art›fl› ve yeni damar oluflumlar› görülür. Yang› s›ras›nda oluflan reaksiyonlar hemodinamik de¤ifliklikler ve geçirgenlik art›fl›n›n görüldü¤ü damarsal de¤ifliklikler ile marjinasyon, emigrasyon, kemotaksis ve fagositoz aflamalar›n› kapsayan hücresel reaksiyondan oluflur. Oksijenin kullan›ld›¤›
ve kullan›lmad›¤› mekanizmalar ile fagosit içerisine al›nan mikroplar yok edilir. Gerek damarsal, gerekse hücresel reaksiyonlar mediatör ad›
verilen kimyasal arac›lar vas›tas›yla kontrol edilir. Bunlar›n aras›nda histamin, serotonin gibi
maddeler genellikle damarlar üzerine etkili olurken, sitokin ve kemokin grubu arac›lar hücreler
üzerine etkilerini gösterirler. Eksudat› oluflturan
hücrelerin büyük ço¤unlu¤u dolafl›mdan yang›
bölgesine ç›kar. Nötrofil lökositler ilk ç›kan hücrelerdir. Fagositoz yapan bu hücrelerin yang›
bölgesindeki ömürleri k›sad›r. Fazla miktarda bulunduklar› irinli eksudat› tan›t›c› hücrelerdir. Eozinofil lökositler nötrofil lökositler ile benzer
özelliklere gösterirse alerjik ve paraziter reaksiyonlarda daha s›k görülürler. Dolafl›mda az say›da bulunan bazofil lökosit, dokularda damarlar
çevresinde yerleflim gösteren mast hücrelerine
benzer flekilde damarlar üzerine etkiyen mediatörler salg›lar. Monosit kökenli hücreler, makrofaj, histiyosit gibi, fagosit yapan hücreler olmakla beraber, yang›n›n bafllang›c›ndan sonuna kadar görev yapan hücrelerdir. Yang› bölgesinde
ço¤alabilen bu hücreler, kronik yang›n›n tan›t›c›
hücrelerindendir. De¤iflime u¤rayarak dev hücrelerini de meydana getirirler. Lenfosit ve plazma hücreleri subakut ve kronik yang›da daha s›k
görülebilen hücrelerdir. Trombositler yang› s›ras›nda y›k›mlanan hemostazisi sa¤larlar. Endotel
hücreleri bafllang›çtan itibaren yang›ya kat›lan
134
Temel Veteriner Patoloji
hücrelerdir, nötrofil lökositlerinin yang› bölgesinde damar d›fl›na ç›k›fllar›nda aktif olarak görev yaparlar. Fibroblastlar mediatör salg›layarak
ve ço¤alarak iyileflmeye katk› yaparak yang›da
görev yapan hücrelerdir. Yang›n›n ve etkenin
özelliklerine ba¤l› olarak eksudat tipleri de¤ifliklik gösterir. Daha çok akut yang›larda görülen
eksudat tipleri s›ras›yla seröz, kataral, fibrinöz,
suppuratif, hemorajik, nekroze edici, nonsuppuratif tiptedir. Kronik yang›ya tipik örneklerden
bir tanesi ise granülomatöz eksudatt›r.
N
A M A Ç
4
Ba¤›fl›kl›k hastal›klar› ve olufl mekanizmalar›n›
aç›klamak.
Sa¤l›kl› bir hayat sürmek için normal bir immun
sistem flartt›r. Ancak, normalden sapan immun
yan›tlar çok çeflitli hastal›klara neden olabilir.
Bunlar afl›r› duyarl›k, immun yetersizlik ve otoimmun hastal›klard›r. Afl›r› duyarl›k reaksiyonlar›
Tip I ani afl›r› duyarl›k, Tip II sitotoksik, Tip III
immun kompleks ve Tip IV gecikmifl-hücre arac›l› afl›r› duyarl›k hastal›klar› olarak bilinir. ‹mmun yetersizlik hastal›klar› do¤masal veya edinsel olarak ortaya ç›kan hastal›klard›r. Otoimmun
hastal›klar, canl›n›n kendi doku antijenlerine karfl› antikor oluflmas› ve takibinde geliflen reaksiyona ba¤l› olarak oluflan hastal›klard›r.
7. Ünite - Yang›
135
Kendimizi S›nayal›m
1. Yang› canl› bir organizman›n zararl› etkenlere karfl›
gösterdi¤i bir savunma reaksiyonudur. Afla¤›dakilerden
hangisi yanl›flt›r ?
a. Kan dolafl›m›n›n olmad›¤› tek ve çok hücreli ilkel canl›lar kendilerini zararl› etkenelere karfl›
koruyamazlar.
b. ‹nsan ve hayvanlarda da ilkel canl›larda görülen
fagositoz olay› görülür.
c. Kan damarlar›n›n reaksiyonu sadece insan ve
hayvanlarda oluflur.
d. Yang›n›n koruyucu etkisi olmaks›z›n bir canl›
sa¤l›kl› yaflayamaz.
e. Yang› damarl› dokuda gerçekleflen bir reaksiyondur.
2. Afla¤›dakilerden hangisi yang›da görülen ana belirtilerden biri de¤ildir ?
a. A¤r›
b. S›cakl›k
c. K›zar›kl›k
d. Kanama
e. fiiflkinlik
3. Afla¤›dakilerden hangisi eksudat› en iyi tan›mlar ?
a. Yang› s›ras›nda a盤a ç›kan fibrinden zengin bir
jeldir.
b. Yang› s›ras›nda sadece damar bütünlü¤ünü bozan etkenlere karfl› geliflir.
c. Yang› s›ras›nda en önemli belirtisi a¤r›d›r.
d. Yang› s›ras›nda s›v› ve hücrelerden oluflan bir
birikimdir.
e. En önemli görevi etkenleri suland›rmakt›r.
4. Hangisi akut yang›y› en iyi tan›tan bulgulardan bir
tanesidir ?
a. Yang› alan›nda fazla miktarda nötrofil görülür.
b. Eksudat içinde çok fazla lenfosit vard›r.
c. Çok belirgin bir ba¤ doku art›fl› görülür.
d. Kanama alanlar› çok fazlad›r.
e. ‹leri derecede fliflkinlik vard›r.
5. Afla¤›dakilerden hangisi yang› da¤›l›m›n› aç›klamak
için uygundur ?
a. Fokal bir yang› etraf›ndaki sa¤lam dokudan ay›rt
edilemez.
b. Multifokal yang› da¤›l›m›nda odaklar birbirinden nispeten normal bir doku ile ayr›lm›flt›r.
c. Dissemine fokal terimi yerine kullan›labilir.
d. “Yerel yayg›n” multifokal teriminin karfl›l›¤›d›r.
e. Diffuz lezyonlar gelifltikleri dokuda tek bir oda¤›n etkilendi¤ini ifade eder.
6. Lökositlerin damar d›fl›na ç›kmalar›n›n yang›n›n
önemli bir fonksiyonu olma sebebi afla¤›daki seçeneklerden hangisinde do¤ru olarak verilmifltir?
a. Fibroblast ço¤almas›n› engellerler.
b. Nötrofiler damar d›fl›na ç›kmaz ise ödem flekillenmez.
c. Damar d›fl›na ç›kan lökositler yang›y› bafllatan
etkenler ile savafl›r.
d. Bu flekilde ç›karak marjinasyon meydana getirirler.
e. Endotel hücreleri yap›flma moleküllerini üretir.
7. Mikrobisidal mekanizma için hangisi do¤rudur ?
a. Hücre d›fl›nda gerçekleflen bir olayd›r.
b. Hücrede çekirdekte gerçekleflen bir reaksiyondur.
c. Gerçekleflmesi için enerjiye gerek yoktur.
d. Oksijen ba¤›ml› ve ba¤›ms›z bir mekanizmalar
ile etkenleri yok eder.
e. fieker peroksidasyonuna neden olur.
8. Afla¤›dakilerden hangisi yang›da görev alan mediatör kimyasallar›n ifllevlerindendir?
a. Damar geçirgenli¤i ve hücre ç›k›fl›na arac›l›k yaparlar.
b. Fagositoz için birbirlerinin etkilerini nötralize
ederler.
c. Solunum patlamas›n›n geliflimini yaparlar.
d. Karaci¤erden akut faz proteinleri sentezlenmesini engellerler.
e. Etkilerini sadece yang› hücreleri üzerinde gösterirler.
136
Temel Veteriner Patoloji
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
9. Apse yap›s›na afla¤›dakilerden hangisi kat›lmaz ?
a. Nötrofil lökositler apse içeri¤inin en tan›t›c› hücreleridir.
b. Fibroblast hücreleri kapsulan›n yap›s›na kat›l›r.
c. Orta k›sm›nda toplanan içerik bol miktarda lenfositten oluflur.
d. ‹rin apse içeri¤ini oluflturur.
e. Purulent içerik apseyi oluflturur.
10. Tip I ani geliflen afl›r› duyarl›k reaksiyonunda hangi
tip antikor oluflur ?
a. ‹mmunoglobuin M
b. ‹mmunoglobuin A
c. ‹mmunoglobuin G
d. ‹mmunoglobuin E
e. ‹mmunoglobuin D
Carneiro, L.A.M., Magalhaes, J.G., Tattoli, I., Philpott,
D.J. and Travassos, L.H. (2008). Invited Review:
Nod-like proteins in inflammation and disease.
J. Pathol, 214: 136-148.
Kumar, V., Cotran, R.S. and Robbins, S.L. (1994). Robbins Pathologic Basis of Disease, 5th Ed. , WB
Saunders Co.
McGavin, M.D. and Zachary, J.F. (2007). Pathologic
Basis of Veterinary Disease, Mosby Elsevier.
Slauson, D.O. and Cooper, B.J. (2002). Mechanisms of
Disease, A Textbook of Comparative General Pathology, 3rd ED, Mosby.
Thomson, R.G. (1984). General Veterinary Pathology,
WB Saunders Co.
http://homepage.uludag.edu.tr/~mufitk/
Resimlerde Yararlan›lan Kaynaklar
Resim 7.1-7.6 Uluda¤ Üniversitesi Veteriner Fakültesi
Patoloji Anabilim Dal›
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
1.a
2.d
3.d
4.a
5.b
6.c
7.d
8.a
9.c
10.d
Ayr›nt›l› bilgi için “Yang› ve Eksudat” konusuna
bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yang› ve Eksudat” konusuna
bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yang›sal Yan›t›n ‹fllevi” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yang› Reaksiyonunun Süresi” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yang›sal Lezyonlar›n Da¤›l›m›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Damarsal ve Hücresel Reaksiyonlar” konular›na bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Mikrobisidal Mekanizmalar”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yang›n›n Kimyasal Mediatörleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yang›sal Eksudat›n Tipi” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “‹mmun Zedelenme” konusuna bak›n›z.
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
8
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
‹yileflme ve onar›m›n canl›lar için önemini aç›klayabilecek,
Onar›m, rejenerasyon, iyileflme, yara ve kök hücre gibi kavram ve terimleri
tan›mlayabilecek,
Doku iyileflmesindeki farkl›l›klar› ve nedenlerini de¤erlendirebilecek,
Birincil ve ikincil iyileflme aras›ndaki farklar› aç›klayabilecek,
Yara iyileflmesine etki eden iyi ve kötü faktörler ile normalden sapmalar›
aç›klayabilecek
Bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• Rejenerasyon, Onar›m ve
‹yileflme
• Parankim Rejenerasyonu ve Ba¤
Doku Ço¤almas›
• Angiogenezis, Granulasyon
Dokusu
• Birincil ve ‹kincil ‹yileflme
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
‹yileflme ve Onar›m
• ‹Y‹LEfiME VE ONARIM
• PARANK‹M REJENERASYONU VE
NEDBE DOKUSU ‹LE ‹Y‹LEfiME
• YARA ‹Y‹LEfiMES‹ VE
ANG‹OGENEZ‹S
• B‹R‹NC‹L VE ‹K‹NC‹L ‹Y‹LEfiME
• BÜYÜME FAKTÖRLER‹, ‹Y‹LEfiMEY‹
ETK‹LEYEN FAKTÖRLER VE
NORMAL ‹Y‹LEfiMEDEN SAPMALAR
‹yileflme ve Onar›m
‹Y‹LEfiME VE ONARIM
Yang›sal bir yan›tta istenen ve hedeflenen sonuç, zedelenmifl dokunun iyileflmesi ve onar›m›d›r. Zedelenmeyi izleyen iyileflme bütün hayvan âleminde ve bitkilerde görülen bir süreç ve ifllemdir. Geliflimin alt basamaklar›nda olan canl›larda
iyileflme daha çok doku rejenerasyonu halinde olmaktad›r. Örne¤in solucanlarda ve denizy›ld›zlar›nda kopmufl gövde veya kollar tekrar yeniden flekillenmektedir. ‹nsan ve hayvanlarda ise organ rejenerasyonu yoktur. Memelilerde, rejenerasyon görülürse de, genelde zedelenmifl hücre ve dokular daha az özelleflmifl ba¤
doku ile doldurulurlar ve bu nedenledir ki çok hafif zedelenmeler bile ço¤u zaman
nedbe dokusu oluflumu ile sonuçlan›r. Tam geliflmemifl ba¤›fl›kl›k sistemine sahip
olan memeli fötuslar›nda nedbe dokusu olmaks›z›n iyileflmenin görülmesi, rejenerasyon ile fibrotik iyileflme aras›ndaki dönüflümde immun sistemin rol oynad›¤›n›
düflündürmektedir.
Herhangi bir dokudaki iyileflme ve onar›m sürecinin sonucu dokuyu oluflturan
hücrelerin yap›s›na, zedelenme sürecine ve sürecin doku bütünlü¤ünü ne kadar
etkiledi¤ine ba¤l›d›r. Örne¤in bir böbrek dokusunda toksik bir zedelenme böbrek
tubul epitel hücrelerini, hücrelerin üzerine oturdu¤u ba¤ dokudan çat›y› zedelemeden, y›k›mlarsa zedelenme rejenerasyon ile onar›labilir. Ancak böbrekte geliflerek hem ba¤ dokudan çat›y› hem de tubul epitellerinin y›k›m›na yol açan bir apsenin iyileflmesi nedbe dokusu ile olacakt›r. Yara iyileflmesi biyolojik ve klinik
önemi bak›m›ndan iki bafll›k at›nda incelenebilir: 1. Parankim rejenerasyonu ile
iyileflme ve 2. ba¤ dokusunun kaybedilen dokunun yerini doldurmas› ile oluflan
iyileflme.
SIRA S‹ZDE
PARANK‹M REJENERASYONU ‹LE ‹Y‹LEfiME
En basit anlam›yla iyileflmede ölen veya y›k›mlanan hücrelerin yerini y›k›mlanan
D Ü fi Ü N E L ‹ M
dokudaki parankim veya ba¤ dokusundan kaynaklanan yeni hücreler al›r. E¤er
parankimal hücrelerin rejenerasyonu ile onar›m olursa, dokunun orijinal hali
S O R U
sa¤lanm›fl olur.
Rejenerasyon: Kaybedilen
dokunun yerine ayn› tip
dokunun gelmesidir.
Onar›m: Daha genel bir
terimdir ve hem
rejenerasyon hem de ba¤
doku ile kaybedilen bir
dokunun yerinin
doldurulmas›n› aç›klar.
‹yileflme: Tam bir tan›m
olmamakla birlikte, doku
bütünlü¤ünün devam
ettirilmesi eski haline
döndürülmesi için gereken
bütün yollar› -kayb›n ba¤
dokusu ile doldurulmas› ve
rejenerasyon dahilbünyesinde tafl›r.
Yara: Fiziksel nedenlere
ba¤l› olarak bedende
oluflarak dokular›n normal
bütünlü¤ünün kayboldu¤u
bir hasar›-zedelenmeyi ifade
eder. Bu anlamda erozyon ve
SIRA S‹ZDE
ülser de yarad›r.
Parankim hücreleri: Bir
organ›n, organ›
D Üdestekleyen
fi Ü N E L ‹ M
çat›s› iskeleti de¤il de, ifllevi
bak›m›ndan vazgeçilmez
hücrelerini veyaSk›sm›n›
O R U
ifade eder.
Parankim rejenerasyonun oluflumu için tahrip olmam›fl ba¤ dokudan Dbir
‹ K çat›ya
K A T ihtiyaç vard›r. Sadece labil veya stabil parankim hücrelerinden oluflmufl dokularda oluflabilir.
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
N N
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
140
Temel Veteriner Patoloji
Hücre Döngüsü: DNA sentezi
öncesi (G1), DNA sentezi (S)
evresi, mitoz bölünme öncesi
(G2) evre, mitoz evresi (M)
ve dura¤an veya dinlenme
(G0) evrelerinden oluflur.
Dokulardaki hücrelerin ço¤u
G0 evresinde bekler.
Hücrelerin Rejeneratif Yetenekleri
Dokular› oluflturan hücrelerin ço¤almas› ile ifllevsel özelliklerini kazanmak üzere
farkl›laflmalar› ve ölümleri bir denge içinde gerçekleflir. Uyar›c› ve bask›lay›c› sinyaller ile kontrol edilen hücre ço¤almas›n›n artmas› hücre dönüflüm dengesini de¤ifltirir, süreyi k›salt›r; sessiz veya dura¤an vaziyetteki hücrelerin döngü sürecine kat›lmas›na neden olur.
Vücuttaki hücreler kabaca rejeneratif kapasitelerine göre üç ana grupta toplanabilir: labil, stabil ve permanent hücreler:
Labil Hücreler: Sürekli bölünen, rejeneratif kapasitelerini koruyan hücrelerdir. Yaflam boyunca, normal fizyolojik koflullarda, süratli say›labilecek bir h›zda
ço¤al›rlar. Bu hücreler, deri ve sindirim kanal› gibi yüzey yerleflimli hücreler ile kemik ili¤i ve lenfoid seri hücreleridir; bunlar›n günlük ifllevler s›ras›ndaki kayb›n›
ço¤alarak kapat›rlar.
Stabil Hücreler: Eriflkin bir canl›da oldukça düflük bir dönüflüm kapasitesindeki dura¤an hücrelerdir; genellikle G0 evresinde bekleyen, çeflitli uyar›mlar veya
zedelenmeler karfl›s›nda süratli bölünebilen hücrelerdir. Bu hücreler de ço¤ald›klar› zaman y›k›mlanm›fl dokuyu eski normal haline koyma yetene¤indeki hücrelerdir. Böbrek tubul ve karaci¤er epitel hücreleri, tükürük bezi epitel hücreleri, fibroblastlar, damar endotel hücreleri, düz kas hücreleri bu tip hücrelerdir.
Permanent Hücreler: Do¤umdan sonra, rejeneratif faaliyet veya kapasite
göstermeyen olmayan “kal›c› hücrelerdir”. Nöronlar, kalp kas› hücreleri bu grup
hücrelerdir. Bu nedenle, beyin, kalp gibi dokularda rejenerasyon yoluyla iyileflme
gibi bir durum söz konusu de¤ildir. Merkezi sinir sisteminde de, anatomik yap› ve
ifllev iliflkisinin korunarak sa¤land›¤› bir iyileflme görülmez, baflka bir deyiflle, klasik görüfle göre bir nöron yok oldu¤u zaman yerine yenisi konamaz.
BA⁄ DOKUSUNUN YER‹NE KONMASI ‹LE ‹Y‹LEfiME
Pek çok koflulda zedelenmeme ve y›k›m›n olufltu¤u dokuda sadece parankim de¤il, parankim hücrelerinin desteklendi¤i ba¤ dokusundan çat› da y›k›mlan›r. Böyle bir durumda dokunun rejenerasyon yoluyla iyileflmesi mümkün olmaz. Doku
kayb›n›n olufltu¤u alan, defekt, zamanla daha az özelleflmifl fibroblast hücreleri ile
doldurulur. Bu doldurma zedelenme bölgesinin orijinal haline döndürülmesinden
çok “yap›flt›r›c› ve bir arada tutucu” özelli¤i olan kollajenden zengin nedbe dokusuyla kaplanmas› ifllemidir. Bu da anlafl›laca¤› üzere, parankim rejenerasyonuna
k›yasla istenmeyen bir durumdur.
Bu tip defektler ve zedelenmeler bafllang›çta granulasyon dokusunun oluflumuyla karakterize edilir. Bu terim yumuflak, hafif pürüzlü, taneli/dü¤ümümsü-granüler görünüflü ile geliflmekte olan fibrovaskuler-(ba¤dokusu ve damardan zengin) nedbe-skar dokusunun görünümünden dolay› verilmifltir (Resim 8.1). Mikroskobik olarak ço¤almakta olan fibroblastlardan ve yeni flekillenmekte olan küçük
kan damarlar›ndan oluflmufltur.
Resim 8.1
Bir atta granulasasyon dokusunun
makroskobik görünümü. Yüzeyden
bak›ld›¤›nda fark edilen yumru ve
nodüldür-granüller, dokuya bu ismi
verdirir.
Kaynak: McGavin MD, Zachary JF,
Pathologic Basis of Veterinary Disease,
Mosby Elsevier, 2007.
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
141
8. Ünite - ‹yileflme ve Onar›m
S O R U
‹KKAT
Granulasyon dokusu, granuloma ve granulomatöz terimleri birbirineDkar›flt›r›lmamal›d›r.
Granuloma kronik yang›lar›n özel bir fleklini ifade etmek için kullan›l›r, yap›s›nda makrofajlar›n hâkim oldu¤u, çevredeki dokulardan ay›rt edilebilen bir lezyondur.
SIRA S‹ZDEGranulamatöz ise benzeri morfolojik yap›da olan kronik yang›ya ait bir terimdir ancak burada lezyon
tek bafl›na ve s›n›rl› de¤il yayg›nd›r. Dolay›s› ile granuloma ve granulamatöz terimleri yang›sal bir süreci aç›klamak için kullan›l›r, granulasyon dokusu ise AMAÇLARIMIZ
bir iyileflme yan›t›d›r.
YARA ‹Y‹LEfiMES‹ VE ANG‹OGENEZ‹S
S O R U
D‹KKAT
N N
K ‹ T Adoku,
P
Yara olufltuktan hemen sonra iyileflme süreci bafllar. Zedelenmifl
yaran›n
onar›m› için dört zaman ba¤›ml› evreden geçer; hemostazis, akut yang›, ço¤almaproliferasyon (granulasyon) ve yeniden modelleme-flekillendirme (remodeling: olT E Lsüreleri
E V ‹ Z Y O Ngösterirler,
gunlaflma ve büzülme). Bu s›rayla oluflan evreler farkl› geliflme
hatta ayn› lezyonun farkl› alanlar›nda iyileflmenin farkl› evreleri gözlenebilir.
Hemostazis; bir p›ht›laflma problemi olmad›kça, zedelenmeyi hemen izleyerek
flekillenir. Zedelenmenin bafllang›ç aflamas›nda zedelenmeye karfl›
damarlarda geli‹NTERNET
flen kas›lma (kontraksiyon) ile sa¤lan›r. Ancak bu geçici bir durumdur ve kesilmifl
olan damarlar›n gevflemesi, trombositler müdahale etmezler ise, ek bir kanamaya
yol açar. Damar büzülmesinin bafllang›ç aflamas›nda, trombositler özellikle endotel
hücrelerinin alt›nda a盤a ç›kan kollajen ipliklerinin üzerinde toplan›r ve buraya
ba¤lan›rlar. Bu ba¤lanma sonras›nda damarlar›n büzülmesini devam ettirecek, s›z›nt›y› engelleyerek p›ht›laflma ifllemini sürdürecek ve kanamay› engelleyecek, kan damarlar› ço¤almas›n›-angiogenezisi sa¤layacak “damar büzücü maddeler” salg›larlar.
Damarsal zedelenmenin 24 saat sonras›nda, yara iyileflmesinin yang›sal evresi
(akut yang›) bafllar ve süreç enfeksiyon, travma veya di¤er zarar verici nedenler ile
bozulmad›kça, 96 saat içinde tamamlan›r. Bu evrede nötrofiller ve makrofajlar, doku zedelenmesi sonucunda geride kalan hücre ve doku kal›nt›lar›n› parçalay›c› enzimleri ile y›k›mlar ve uzaklaflt›r›rlar (yaran›n debridementi-t›mar›-temizlenmesi).
Bu arada, makrofajlar yara bölgesini, granulasyon dokusu oluflumuna haz›rlamak
için çeflitli kemotaktik ve büyüme faktörlerini-arac›lar›n› salg›larlar.
Proliferasyon-ço¤alma faz›; zedelenmeden yaklafl›k 4 gün sonra bafllar ve yaran›n büyüklü¤üne göre, 3-4 hafta veya daha uzun sürer. Bu evre, zedelenmifl dokuya normal yap›sal ve ifllevsel halini tekrar kazand›rmak üzere, yeni endotel hücrelerinin (angiogenezis) ve epitel hücrelerinin (epitelizasyon) ve ba¤ doku stromas›n›n (fibroplazi/dezmoplazi) oluflturulmas› ile karakterize edilir. fiiddetli ülserlerin iyileflmesi bu sürece iyi bir örnektir.
Doku veya organda normal yap› ve ifllevlerin geri kazan›lmas›; 1. Onar›ma yap›sal deste¤i sa¤lamak için ESM’in normal stromal elemanlar›n›n korunmufl olmas›na
ve 2. Normal ifllevlerini yerine getirebilecek fibroblastlar›n, kas›lma yetene¤ine sahip fibroblastlar›n (miyofibroblast) endotel hücrelerinin, perisitlerin (kan damarlar›n›n endotel olmayan elemanlar›) ve epitel hücrelerinin var olmas›na ba¤l›d›r.
Yeniden modelleme-flekillendirme (olgunlaflma-maturasyon ve kas›lma-kontraksiyon); faz› zedelenmeyi izleyen yaklafl›k 3-4 hafta sonra, ancak iyileflmenin
yang›sal ve ço¤alma faz›n›n baflar› ile tamamlanmas›n› sonra bafllar. Bu evre genç
ba¤ dokusu ile granulasyon dokusunun yeniden flekillendirilmesi ve bu genç ba¤
dokusunun hücre d›fl› kollajen oluflumu ile olgun ba¤ dokusu haline dönüfltürülmesini kapsar. Yeniden modelleme 2 y›l veya daha uzun bir süre devam edebilir.
Bu flekilde dokuya ve organlara, örne¤in kemi¤e, normal iskelet faaliyetleri için
gereken dikey ve yap›flmaya ba¤l› gerilme direnci kazand›r›lm›fl olur.
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Stroma: Bir dokunun ifllev
gören, parankimal
parçalar›ndan ayr› olarak,
her fleyin içinde flekillendi¤i
destek veya temel maddematriks olarak görev yapan
k›sm›d›r.
Dezmoplazi: Fibröz dokunun
flekillenmesi ve geliflmesi
demektir.
Ekstra Selluler Matriks
(ESM): Hücre d›fl› matriks,
kollajen gibi fibröz yap›sal
proteinler ve proteoglikan ile
hiyaluronan jele
ba¤lanmay›/adezyonu
sa¤layan adezif
glikoproteinlerden oluflur.
Hücre ço¤almas› ve ifllevi
matriks taraf›ndan önemli
derecede etkilenir. Bir ba¤
dokusu proteini olan kollajen
gerilme gücünü sa¤lar.
142
Temel Veteriner Patoloji
Stem Hücreleri: Yenilenme
yetene¤i uzam›fl olan
asimetrik olarak ço¤alabilen
hücrelerdir. Asimetrik
ço¤almada hücre
bölünmesiyle oluflan iki
hücreden biri olgun,
bölünmeyen bir hücre olarak
farkl›lafl›rken, di¤eri kök
hücre özelli¤ini korur. Kök
hücreleri zedelenme sonras›
hasarl› dokular›n
yenilenmesinde rol oynar.
Yara iyileflmesindeki anahtar etmen ESM ile fibroblast ve miyofibroblast gibi
stromal kök hücreleridir (stem cells). Hafif ve orta derecedeki zedelenmelerde,
k›smen parçalanm›fl kollajen, proteoglikan ve elastin matriks metalloproteinazlar
ve di¤er enzimler taraf›ndan tamam›yla parçalan›r, makrofajlar taraf›ndan uzaklaflt›r›l›r ve sa¤ kalan fibroblastlar taraf›ndan yeniden sentezlenirler. Efl zamanl› olarak
fibroblastlar ve endotel hücreleri ço¤alarak doku defektlerini doldurur (granulasyon dokusu) ve epitel hücreleri, endotel hücreleri, baz› parankim hücreleri dokunun normal anatomik yap›s›n› eski haline koymak için bazal membran boyunca
ço¤al›rlar. E¤er bazal membranlar zedelenme s›ras›nda parçalan›r ve iyileflme süreci duraklarsa, o zaman tüm iyileflme gecikir. Çünkü böyle bir durumda endotel
hücrelerinin ba¤lanacaklar› yeni bir bazal membran› yaymalar› ve geride kalm›fl
olan bazal membran ile hizalamalar› gerekir. E¤er iyileflme sürekli olarak, örne¤in
enfeksiyon gibi nedenler ile gecikirse veya stroman›n ve bazal membran›n kayboldu¤u büyük doku y›k›mlar›nda oldu¤u gibi engellenirse iyileflme problemleri oluflur. Yüzeyi kaplayan epitel hücrelerinin de gelifligüzel bir araya gelmesi ya da metaplazisi ile birlikte olan abart›l› bir fibrozis halinde düzensiz iyileflme, nedbe veya
hipertrofik nedbe, oluflabilir.
Yara iyileflmesinin aç›klanan bu dört evresi bütün dokularda hemen her türlü
y›k›mlay›c› uyaranla karfl› karfl›ya kalmay› izleyerek oluflur. Bir baflka deyiflle kalp
kas›nda oluflan infarktusu izleyen olaylar ile omurilikteki yaralanmay›, ateflli silah
veya yanma sonras› yaralanmay› sonras› olaylar, farkl› zararl› etkenler ve farkl› dokular olmalar›na ra¤men hayret ettirecek derecede benzerdir. Bu benzerlik yara
iyileflmesi s›ras›nda oluflan nedbe dokusu nerede flekillenirse flekillensin dokusal
fonksiyon bozuklu¤unu oluflturmas› ile de benzerlik gösterir. Ancak, her organ sistemi kendisine has mezenflimal ve paranflimal hücre tiplerine sahiptir ve bu da iyileflme sürecini etkiler. Yara iyileflmesinin baflar›s›, özellikle deride, sürecin primerbirincil veya sekonder-ikincil iyileflme yoluyla olup olmamas›na ba¤l›d›r.
B‹R‹NC‹L VE ‹K‹NC‹L ‹Y‹LEfiME
Birincil ‹yileflme
Birinci derecede iyileflme, yabanc› cisim, enfeksiyon etkenleri gibi etmenler ile bulafl›k olmayan bir yaran›n, kesi kenarlar› (yara dudaklar›) birbirlerine dikifl veya
bant ile yak›n flekilde bir araya getirilir ise 2-3 günde oluflur (fiekil 8.1). Bu sürede
kanama, plazma proteinleri ile yaradaki hücre kal›nt›lar› makrofajlar taraf›ndan fagosite edilir ve temizlenir; yeni kan damarlar› tomurcuklan›r, oluflur ve lezyon içine do¤ru büyür. Yara kenarlar›n›n karfl› karfl›ya gelen yüzlerindeki bofllu¤u doldurmak için de ESM sentezlenir. Haftalar alabilen bir süreçte, dermisteki bu s›k›
ba¤lant›, sürekli bir olgunlaflma geliflimi gösteren kollajen iplikleriyle kaplan›r. Bu
flekilde de yara iyileflmesini takiben, deri normale yak›n bir flekilde gerilime dayanma gücünü kazan›r. Efl zamanl› olarak, çok katl› yass› epitelin bazal hücreleri hiperplazi göstererek bofllu¤u 3-5 günde kapat›r. Bu tipteki onar›m çok az bir yara
izi b›rak›r, istisnai olarak yüzeysel dermiste hafif bir fibrozis ve deri eklentilerinin
(k›l kökleri, ter ve ya¤ bezleri) yara bölgesinden kayb› olabilir. Yara bölgesindeki
derinin gerilme güçlerine direnci hemen hemen çevre dokulardakine yak›nd›r.
143
8. Ünite - ‹yileflme ve Onar›m
fiekil 8.1
Birincil ‹yileflme
24 Saat
3-7 Gün
Haftalar
‹kincil ‹yileflme
Yara iyileflmesi
evreleri. ‹kicil
‹yileflmede yo¤un
granulasyon
dokusu ve büzülme
dikkat çeker.
Nötrofiller
P›ht›
Mitoz
Granulasyon dokusu
Makrofaj
Fibroblast
Yeni Kapiller Damar
Fibrözbirleflme
Yara
büzülmesi
‹kincil ‹yileflme
Derideki kesi kenarlar› uygun flekilde karfl› karfl›ya gelmedi¤i hallerde olur (fiekil
8.1) Bu gibi yaralarda ba¤ doku gelifli güzel sentezlenir ve düzenlenir. ‹yileflme
gelifliminde de çok az organizasyon görülür ya da hiç yoktur. Buna ra¤men, ba¤
doku yüzeysel ve derin dermisteki bofllu¤u, kayb› doldurur. ‹yileflmedeki organizasyon bozuklu¤u yaray› yüzeyde kaplamaya çal›flan epitellerin de ço¤almas›n›
yavafllat›r, engeller; keza yarada uygun-düzenli bir flekilde ESM yay›lmas› da aksar. Ek olarak, yeni fibröz doku eklentilerden (k›l kökü, ya¤ ve ter bezi) yoksun
olacakt›r. Baz› olgularda, fibröz ba¤ dokusu granulasyon dokusuna dönüflebilir.
Bu durumda, fibroblastlar yeni flekillenen kapillar damarlara dik olarak dizilirler
ve yeni flekillenmifl kapillar damarlar›n da
uzun ekseni deri yüzeyine dik olarak geliflir
(Resim 8.2). Granulasyon dokusunun gerilmeye karfl› direnç gücü azd›r, lezyonlar y›rt›labilir ve parçalanabilir. Dolay›s› ile ikinci
a
derecede iyileflme tipinde yara bölgesi ülb
serli vaziyette kalabilir, k›ldan yoksundur
ve kimi olgularda, özellikle irkiltilere ba¤l›
olarak, fibröz ba¤ dokusu sürekli ço¤almaya devam eder ve deri yüzeyinden d›flar› hiperplastik nedbe dokusu olarak taflar.
Resim 8.2
Granulasyon
dokusunun
mikroskobik
görünümü, yeni
ço¤almakta olan
fibroblastlar (a),
yeni flekillenmekte
olan damarlara (b)
dik olarak yerleflir.
144
Temel Veteriner Patoloji
‹Y‹LEfiME VE ONARIMDA BÜYÜME FAKTÖRLER‹N‹N
ROLÜ
‹yileflme ve onar›m›n olmaz ise olmaz›, “hücre ço¤almas›n›n” mutlaka olmas›d›r.
‹yileflme e¤er rejenerasyon ile olacaksa, parankim hücrelerinin ço¤almas› gerekir.
Yine granulasyon dokusu flekillenmesinin merkezinde yer alan yeniden epitel dokusu oluflumu, yeni damarlaflma ve fibroblast ço¤almas› söz konusu hücrelerdeki
mitotik aktivenin art›fl›na yani ço¤almaya ba¤l›d›r. Bu ço¤alman›n oluflumunda ve
dolay›s› ile de yara iyileflmesi ve onar›m›nda temel olan bu hücrelerin faaliyetinden, çeflitli kaynaklardan gelen “büyüme faktörleri” sorumludur. Yara iyileflmesinde rol alan büyüme faktörleri hücre ço¤almas›n›, hücre farkl›laflmas›n› uyarma gücünde olan proteinlerdir. Ayn› zamanda hücrelerde yap›sal matriks proteinlerinin
sentezlenmesini de uyar›rlar; bir k›sm› da ilave hücreleri bölgeye çeken kemotaktik özelli¤e sahiptir. Büyüme faktörleri sessiz haldeki-dura¤an hücreleri G0 (dinlenme) evresinden, tekrar büyüme döngüsüne çekebilir veya büyüme döngüsündeki hücreleri mitoz bölünme için uyarabilir. Bu faktörler, al›c›lar›n›-reseptörlerini
bu esnada açm›fl hücrelere ba¤lan›r, sinyal ak›m›n›, DNA sentezini ve nihayette mitoz bölünmeyi bafllat›r. Genelde büyüme faktörleri, hücreler üzerinde endokrin
(hormon), parakrin (normal hedef hücre d›fl›ndaki hücre üzerine hormonal etki)
veya otokrin (bir hücrenin salg›lad›¤› hormon veya kimyasal mesajc›n›n yine kendisi üzerinde etkin olmas›) etkiye sahiptirler. Yara iyileflmesi durumunda, büyüme
faktörlerinin ço¤u yara iyileflmesi bölgesinde, yerel olarak, pek çok hücre taraf›ndan, trombositler-platelet, makrofajlar, fibroblastlar ve epitel hücreleri dâhil üretilir ve salg›lan›rlar.
Yara ‹yileflmesindeki Etkileri Bilinen Baz› Büyüme
Faktörleri
Trombosit Kökenli Büyüme Faktörleri (Platelet-Derived Growth Factors-PDGF):
Trombosit, makrofaj, endotel hücresi, düz kas hücreleri taraf›ndan üretilir. Fibroblast gibi mezenkimal stromal hücreler için mitoz do¤urucudurlar. Fibroblastlar, nötrofiller ve makrofajlar için kimyasal çekicidirler. Bu hücreleri ve angiogenezisi uyar›r.
Fibroblast Büyüme Faktörü (Fibroblast Growth Factor- FGF):
Makrofaj, düz kas hücreleri, epidermis taraf›ndan sentezlenir. Damar oluflumunu (angiogenezis), yeni kan damarlar›n›n büyümesini (neovaskularizasyon) uyar›r,
makrofajlar için kemotaktiktir.
Epidermal Büyüme Faktörü (Epidermal Growth Factor-EGF):
Trombositler taraf›ndan sentezlenir. Epitel hücreleri için güçlü bir uyar›c›d›r.
Endotel ve fibroblastlar› da uyar›r, angiogeneziste rol oynar
Vasküler Endotelial Büyüme Faktörü (Vascular Endothelial Growth FactorVEGF):
Makrofaj ve epidermis taraf›ndan sal›n›r. Angiogenezisin en önemli uyaran›d›r.
Endotel hücrelerinde, al›c›lar› bulunur; güçlü bir mitoz do¤urucudur, damar geçirgenli¤ini art›r›r.
Baz› sitokinler de tümör nekrozis faktör alfa (TNF-α) ve interlökin-1 (IL-1) gibi büyüme faktörü olarak düflünülebilir, çünkü bunlar fibroblast aktivitesini uyar›r
ve yara çevresindeki hücreler için kimyasal çekicidirler.
Büyüme faktörleri ve yara iyileflmesi, üzerinde aktif çal›flmalar›n devam etti¤i
alanlard›r.
145
8. Ünite - ‹yileflme ve Onar›m
YARA ‹Y‹LEfiMES‹ ÜZER‹NE ETK‹YEN FAKTÖRLER
Yara iyileflmesi üzerinde beslenme çok etkilidir. Protein yetersizli¤i, C vitamini yetersizli¤i kollajen sentezini engeller ve yara iyileflmesini geciktirir. Glikokortikoidler, yang›y› bask›lad›klar› gibi, fibroblast geliflimini engelleyerek, iyileflmeyi de
bask›larlar. Yara enfeksiyonu iyilefltirmeyi geciktiren en önemli faktördür. Mekanik
irkiltiler de, iyileflmeyi engeller. Yetersiz kan ak›m› iyileflmeyi geciktirir. Yabanc›
cisimler, gereksiz dikifl materyali, tel, cam, k›ym›k ve kemik parçalar› da iyileflmeyi engeller.
NORMAL YARA ‹Y‹LEfiMES‹NDEN SAPMALAR
Bafllang›çta normal devam etmekte olan yaralarda bile görülebilir. Çok fazla miktarda kollajen birikimi yarada tümör benzeri yumrulaflmalara-taflk›nlaflmalara neden olur ve keloid ad›n› al›r. ‹nsanlarda ve ço¤unlukla, travma sonu oluflur. Taflk›n granulasyon dokusu, fibroblastlar›n ve kollajenin çok fazla üremesi ve buna
ba¤l› olarak yara kenarlar›ndan d›flar› taflmas› durumudur; bu flekilde epitelizasyon
da engellenmifl olur. Atlarda bacaklar›n alt k›s›mlar›nda görülür (Resim 8.3 ve 8.4).
Resim 8.4
Resim 8.3
Taflk›n
granulasyon
dokusunun
Mikroskobis.
Epidermis
(a),
fibrovaskuler
üreme (b)
Altta arka
bacak
distalin de
taflk›n
granulasyon
dokusu
Kaynak:
McGavin
MD,
Zachary JF,
Pathologic
Basis of
Veterinary
Disease,
Mosby
Elsevier,
2007.
b
a
Kaynak:
Uluda¤
Üniversitesi
Veteriner
Fakültesi
Patoloji
Anabilim
Dal›
146
Temel Veteriner Patoloji
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
r›n, miyofibroblastlar›n ve damar dokusu hücrelerinin var olmas› gerekir. Yeniden flekillendirme
faz› zedelenmeyi izleyen yaklafl›k 3-4 hafta sonra, ancak iyileflmenin yang›sal ve ço¤alma faz›n›n
baflar› ile tamamlanmas›ndan sonra bafllar, 2 y›l
veya daha uzun bir süre devam edebilir. Yara iyileflmesinin aç›klanan bu dört evresi bütün dokularda hemen her türlü y›k›mlay›c› uyaranla karfl›laflma sonu oluflur. Ancak, her organ sistemi kendisine has mezenkimal ve parankimal hücre tiplerine sahiptir ve bu da iyileflme sürecini etkiler.
‹yileflme ve onar›m›n canl›lar için önemini aç›klamak.
Yang›da hedeflenen, zedelenmifl dokunun tekrar
eski ifllevsel ve fiziksel durumuna kavuflmas› yani iyileflmesidir. Memelilerde rejenerasyon görülürse de, genelde zedelenmifl hücre ve dokular
daha az özelleflmifl ba¤ doku ile doldurulurlar ve
hafif zedelenmeler bile ço¤u zaman nedbe dokusu oluflumu ile sonuçlan›r.
Onar›m, rejenerasyon, iyileflme, yara ve kök hücre gibi kavram ve terimleri ve doku iyileflmesindeki farkl›l›klar› ve nedenlerini de¤erlendirmek.
Bir dokudaki iyileflme ve onar›m sürecinin sonu
dokuyu oluflturan hücrelerin yap›s›na, zedelenme sürecine ve sürecin doku bütünlü¤üne vermifl oldu¤u zarara ba¤l›d›r. Yara iyileflmesi parankim rejenerasyonu ve ba¤ dokusunun kaybedilen dokunun yerini doldurmas› ile oluflan iyileflme fleklinde görülür. Parankim rejenerasyonun oluflumu için y›k›mlanmam›fl ba¤ dokudan
bir çat›ya ihtiyaç vard›r ve dokunun orijinal hali
sa¤lanm›fl olur. Sadece labil veya stabil parankim
hücrelerinden oluflmufl dokularda oluflabilir. Ço¤u kez, zedelenmeme ve y›k›m›n olufltu¤u dokuda sadece parankim de¤il, ba¤ dokusundan çat›
da y›k›mlan›r. Böyle bir durumda dokunun rejenerasyon yoluyla iyileflmesi mümkün olmaz. Doku kayb›n›n olufltu¤u alan, zamanla daha az özelleflmifl fibroblast hücreleri ile doldurulur. Bu tip
defektler ve zedelenmeler bafllang›çta ba¤dokusu ve damardan zengin bir dokuyla kapl›d›r (granulasyon dokusu). Zedelenmifl bir dokuda yaran›n onar›m› dört evreden geçer; bunlar hemostazis, akut yang›, ço¤alma-proliferasyon (granulasyon) ve yeniden modelleme dönemleridir. Ayn›
lezyonun farkl› alanlar›nda iyileflmenin farkl› evreleri gözlenebilir. Bir p›ht›laflma problemi olmad›kça, hemostazis, flekillenir. Bu dönemden yaklafl›k 24 saat sonra yara iyileflmesinin akut yang›
evresi bafllar ve süreç enfeksiyon, travma veya
di¤er zarar verici nedenler ile bozulmad›kça, 96
saat içinde tamamlan›r. Zedelenmeden yaklafl›k 4
gün sonra epitel, endotel ve fibroblast ço¤almas›n›n oldu¤u bir reaksiyon bafllar ve 3-4 hafta sürer. ‹yileflmede hücre d›fl› matriksin korunmufl olmas›n›n yans›ra, normal ifllev yapan fibroblastla-
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
Birincil ve ikincil iyileflme aras›ndaki farklar›
aç›klamak.
Yara iyileflmesinin baflar›s›, özellikle deride, sürecin primer-birincil veya sekonder-ikincil iyileflme yoluyla olup olmamas›na ba¤l›d›r. Birinci derecede iyileflme, bulafl›k olmayan bir yaran›n, kesi kenarlar› yak›n flekilde bir araya getirilir ise
oluflur. Bu tipteki onar›m çok az bir yara izi b›rak›r, iyileflme sonras› yara bölgesindeki derinin
gerilme güçlerine direnci çevre dokulardakine
yak›nd›r. ‹kinci derecede iyileflme, kesi kenarlar›
uygun flekilde karfl› karfl›ya gelmedi¤i hallerde
olur. Bu gibi yaralarda ba¤ doku gelifli güzel sentezlenir ve düzenlenir. Baz› olgularda, fibröz ba¤
dokusu granulasyon dokusuna dönüflebilir.
Yara iyileflmesine etki eden iyi ve kötü faktörler
ile normalden sapmalar› aç›klamak.
Hücre ço¤almas› yara iyileflmesinin olmaz ise olmaz›d›r ve protein tabiat›nda olan büyüme faktörleri bu ço¤almadan sorumludur. Genelde büyüme faktörleri, hücreler üzerinde endokrin parakrin, veya otokrin etkiye sahiptirler. Büyüme
faktörlerinin ço¤u yara iyileflmesi bölgesinde, yerel olarak, pek çok hücre taraf›ndan, üretilir ve
salg›lan›rlar. Protein yetersizli¤i, yetersiz kan ak›m›, mekanik irkiltiler iyileflmeyi engeller ve geciktirir. Çok fazla miktarda kollajen birikimi yarada tümör benzeri yumrulaflmalara-taflk›nlaflmalara neden olur ve keloid ad›n› al›r. Taflk›n granulasyon dokusu, fibroblastlar›n ve kollajenin çok
fazla üremesi ve buna ba¤l› olarak yara kenarlar›ndan d›flar› taflmas› durumudur.
8. Ünite - ‹yileflme ve Onar›m
147
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi memelilerdeki iyileflmenin
özelliklerinden biridir?
a. Organ ve doku düzeyinde rejenerasyon görülür.
b. Zedelenme daima tam ifllevsel ve fiziksel iyileflme ile sonuçlan›r.
c. Rejenerasyon sadece doku düzeyinde gerçekleflir.
d. Tüm vücut hücrelerinde rejenerasyon görülür.
e. Memeli fötuslar›nda rejenerasyon oluflmad›¤›
için nedbe dokusu geliflir.
2. Afla¤›daki hücrelerden hangisi rejenerasyon yetene¤inden yoksundur?
a. Kemik ili¤i hücreleri
b. Deri epiteli
c. Dermis fibroblastlar›
d. Beyin dokusu nöronlar›
e. Karaci¤er epitel hücreleri
3. Destek görevi yapan dokular›n iyileflme kapasitesi
için afla¤›dakilerden hangisi do¤ru de¤ildir?
a. Parankim dokusu y›k›mlansa da ba¤ dokudan
çat› zedeleyiciden etkilenmez.
b. Parankim dokusunun y›k›mland›¤› durumlarda
ba¤ doku da y›k›mlanm›flsa, rejenerasyon gerçekleflemez.
c. Ba¤ dokusunun parankim yerine yenilenmesi
istenmeyen bir yan›tt›r.
d. Ba¤ dokusu damarlar ile beraber granulasyon
dokusunun önemli bir eleman›d›r.
e. Ba¤ dokusu rejenerasyon için hücrelere üzerinde ço¤alabilecekleri bir çat› oluflturur.
4. Zedelenmifl bir dokuda iyileflme süreci için do¤ru
olan ifade hangisidir?
a. ‹yileflme süreci yara olufltuktan hemen sonra
bafllar.
b. Doku onar›m› 5 evreden oluflan bir süreçtir.
c. Trombositler sadece bafllang›ç aflamas›nda iyileflmede rol al›r.
d. Angiogenezisi sa¤layan maddeler lenfositler taraf›ndan salg›lan›r.
e. ‹yileflme dokusu her taraf›nda bir örnek iyileflme reaksiyonu ile karakterizedir.
5. Yeniden flekillenme evresi için afla¤›dakilerden hangisi do¤ru de¤ildir?
a. Zedelenmeyi takiben 2-3 saat içinde bafllar.
b. ‹yileflmenin yang›sal ve ço¤alma faz›n› takiben
görülür.
c. Genç ba¤ dokusu oluflumu ve kollajen flekillenmesi bu evrenin önemli özelli¤idir.
d. ‹ki y›l veya daha uzun bir süre devam edebilir.
e. Bu dönem, ayn› zamanda, dokunun direnç kazand›¤› bir evredir.
6. Kök hücrelerini afla¤›dakilerden hangisi do¤ru olarak tan›mlar?
a. Kök hücreleri yara iyileflmesinde anahtar rol oynayan, asimetrik bölünen hücrelerdir.
b. Kök hücreleri sürekli bölünen hücrelerdir.
c. Kök hücreleri bölünme özelli¤i olmayan, mitoz
ile ço¤alan hücrelerdir.
d. Asimetrik bölünmede bölünen her befl hücre
tekrar bölünmeye devam eder.
e. Asimetrik bölünmede hücrelerden sadece bir yaflamaya devam eder.
7. Yara iyileflmesinde farkl› iyileflme tipleri vard›r. Afla¤›dakilerden hangisi birincil iyileflme için do¤ru de¤ildir?
a. Birincil iyileflme bulafl›k olmayan, yara dudaklar› birbirine yak›n yaralarda geliflir.
b. Birincil iyileflme bulafl›k, yara dudaklar› birbirine bitiflmeyen yaralarda geliflir.
c. Zedelenmeyi takiben 2-3 günde oluflur.
d. Bu tür iyileflmede çok az yara izi kal›r.
e. Yara bölgesindeki derinin gerilme gücü çevredeki dokulara yak›n hale gelir.
8. Granulasyon dokusu için afla¤›dakilerden hangisi
do¤rudur?
a. Granulasyon dokusunun gerilmeye karfl› direnci
azd›r.
b. Granulasyon dokusunda deriye ait eklenti bezleri de flekillenir.
c. ‹rkiltilere dirençlidir, fibroblast üremesi durmufltur.
d. Mikroskobisinde ait oldu¤u dokunun parankim
hücreleri ço¤almaya devam eder.
e. Yara yüzeyini aflacak bir ço¤alma göstermez.
148
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
9. ‹yileflme ve onar›mda büyüme faktörlerinin rolü için
afla¤›dakilerden hangisi do¤ru de¤ildir?
a. Sadece epitel hücreleri için büyüme faktörlerine
ihtiyaç vard›r
b. Büyüme faktörleri G0 evresindeki hücreleri tekrar büyüme döngüsüne çekebilir
c. Genelde hücreler üzerine endokrin, parakrin ve
otokrin etkiye sahiptirler
d. Pek çok hücre taraf›ndan yara bölgesinde üretilirler
e. Etkilerini reseptörleri aç›k olan hücreler üzerinde gösterirler
1. c
10. Onar›m sonras› çok fazla miktarda kollajen birikiminin flekillenmesiyle kendisini kabar›k üremeler halinde ortaya koyan anormal yara gelifliminin ad› nedir?
a. Angiogenezis
b. Fibroplasia
c. Taflk›n granulasyon dokusu
d. Erozyon
e. Epitelizasyon
7. b
2 .d
3. a
4. a
5. a
6. a
8. a
9. a
10. c
Ayr›nt›l› bilgi için “‹yileflme ve Onar›m” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Parankim Rejenerasyonu”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Ba¤ Dokusunun Yerine Konmas› ile ‹yileflme” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yara ‹yileflmesi ve Angiogenezis” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yara ‹yileflmesi ve Angiogenezis” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Yara ‹yileflmesi ve Angiogenezis” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Birincil ‹yileflme” konusuna
bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “‹kincil ‹yileflme” konusuna
bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “‹yileflme ve Onar›mda Büyüme Faktörleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Normal Yara Geliflmesinden
Sapmalar”konusuna bak›n›z.
Yararlan›lan ve Baflvurabilecek
Kaynaklar
Gurtner, G.C., Werner, S., Barrandon, Y. and Longaker,
M.T. (2008). Wound repair and regeneration,
Nature, 453: 314-321.
Kumar, V., Cotran, R.S. and Robbins, S.L. (1994).
Robbins Pathologic Basis of Disease, 5th Ed. ,WB
Saunders Co.
McGavin, M.D. and Zachary, J.F. (2007). Pathologic
Basis of Veterinary Disease, Mosby Elsevier.
Slauson, D.O. and Cooper, B.J. (2002). Mechanisms
of Disease, A Textbook of Comparative General
Pathology, 3rd Ed, Mosby.
Thomson, R.G. (1984). General Veterinary Pathology, WB Saunders Co.
http://homepage.uludag.edu.tr/~mufitk/
9
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Genetik hastal›klara neden olan DNA’lar›n hangi yollar ile hasarland›klar›n›
ve bunun önemini tan›mlayabilecek,
DNA’lar›n hangi yollar ile onar›ld›klar›n› yorumlayabilecek,
Mutasyonun genetik hastal›klardaki önemini aç›klayabilecek,
Geliflim anomalileri ile ilgili temel bilgiler hakk›nda yorum yapabilecek,
Geliflim anomalilerinin tipleri hakk›nda bilgi sahibi olup yaflamda gördü¤ünüzde iliflkilendirebilecek,
Bilgi ve beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
•
•
•
•
DNA’da Oluflan Hasarlar
DNA Onar›m›
Mutasyon
Anomali
• Hipoplazi
• Aplazi
• Agenezi
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
Genetik Hastal›klar
ve Anomaliler
• GENET‹K HASTALIKLAR
• GEL‹fi‹M ANOMAL‹LER‹
Genetik Hastal›klar ve
Anomaliler
GENET‹K HASTALIKLAR
DNA’da Oluflan Hasarlar ve Onar›m Yollar›
Genetik hastal›klar›n temelini DNA’da meydana gelen hasarlar oluflturur. DNA çeflitli yollar ile hasarlanabilir. Bunlar, bireysel bazlardaki hasarlar, DNA ipliklerinde
k›r›klar, de¤iflen baz dizileri ve baz dizileri aras›ndaki anormal çapraz ba¤lanmalard›r. Bu de¤iflikliklerin nedenleri çeflitlidir ve kimyasallar etkiler kadar radyasyon
da DNA’lar›n hasar›nda önemlidir (fiekil 9.1). Birçok olayda hasar›n neden oldu¤u
etkenler bilinmemektedir. Fakat baz› olaylarda bu konuda ayr›nt›l› bilgiler bulunmaktad›r. Örne¤in ultraviole radyasyonunun DNA moleküllerinde primidin dimerlerinin oluflumuna neden oldu¤u bilinmektedir. Hücreler birçok mekanizmay› kullanarak hasarlanm›fl olan DNA’lar›n› onarabilmektedirler. Baz› durumlarda tek sarmall› k›r›klar, sarmallar›n k›r›k uçlar›n› polinükleotid ligaz enzimi ile yeniden birlefltirerek onar›labilmektedir. Bir kaç basamaktan oluflan ve birçok enzimin kat›lmas› ile oluflan ekzisyonal onar›m DNA’lar›n tamiri için çok daha karmafl›k
önemli bir onar›m mekanizmas›d›r. ‹lk basamakta endonükleazlar hasarlanm›fl
olan DNA bazlar›n›n yan›ndaki DNA molekülünü parçalarlar. Daha sonra bir ekzonükleaz hasarl› olan segmenti s›y›r›r ya da keserek al›r ve DNA polimerazlar yeniden bazlar› katalizleyerek yeni bir sarmal meydana getirir. Oluflturulan bu yeni
“yama” olarak adland›r›lan sarmal, DNA’n›n sonuna ligaz yard›m› ile eklenir. Bu
onar›m flekli ultraviole radyasyonu taraf›ndan oluflturulan dimerler gibi bazlardaki
ar›zalar› onarmak için uygundur. Baz› durumlarda DNA hasar› çok daha fliddetli
olabilir, özellikle DNA’n›n her iki sarmal›n›n hasar gördü¤ü k›r›lmalar›n oldu¤u durumlarda onar›lmalar› çok zor oldu¤undan hücreler için çok daha ciddi sonuçlara
neden olur. Postreplikasyon onar›m ise hasarl› DNA’lar›n›n onar›m›nda ikinci bir
metoddur. Bu onar›m metodu DNA’n›n replikasyonu s›ras›nda oluflur. Bu mekanizma tam olarak anlafl›lmam›flt›r fakat ekzisyonal onar›ma göre daha fazla hatalara yatk›n oldu¤u düflünülmektedir. Ayr›ca çift sarmall› DNA’lar›n k›r›klar›n›n tamiri de hatalara karfl› daha yatk›nd›r.
DNA’ da kaç türlü hasar meydana gelir?
SIRA S‹ZDE
Ekzisyonal Onar›m: DNA’n›n
bir parças›n›n kopar›l›p
ç›kar›lmas› ifllemi.
Replikasyon: DNA’n›n
kopyalanarak ço¤almas›.
1
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
152
Temel Veteriner Patoloji
fiekil 9.1
Ultraviyole ›fl›nlar›
ve DNA hasar›
Genetik ve Somatik Mutasyon
Germ Hücre: Do¤urgan
hücre; erkeklerde sperm,
diflilerde ovum.
Mutasyon: Canl›n›n genetik
yap›lar›nda meydana gelen
de¤iflmelerdir.
Otozomal Dominant: Ayn›
yerleflimdeki gen çiftinden
birinde oluflan de¤iflikli¤in
hastal›¤›n oluflmas› için
yeterli oldu¤u kal›t›m
fleklidir. Kal›t›msal hastal›k
her kuflakta kendini gösterir.
Bu flekilde kal›tsal hastal›¤›n
ortaya ç›kma riski, hasta
hayvan›n ve yavrular›n›n
cinsiyetinden ba¤›ms›z
olarak her gebelikte %50’dir.
SIRA S‹ZDE
2
X DBa¤lant›l›:
Ü fi Ü N E L ‹XMkromozomu
üzerindeki geni tarif eder. X
ba¤lant›l› genetik hastal›¤a,
X kromozomu üzerindeki
S Omutasyon
R U (de¤iflim)
genin
geçirmesi neden olur.
Otozomal
Ayn›
D ‹ K K Resessif:
AT
yerleflimdeki gen çiftinden
her ikisinin de de¤iflikli¤e
u¤ram›fl olmas›n›n
SIRA S‹ZDE
hastal›¤›n
oluflmas›
aç›s›ndan gerekli oldu¤u
kal›t›m fleklidir. Hastal›k her
kuflakta kendini göstermez;
AMAÇLARIMIZ
daha çok kardefller etkilenir.
DNA hasarlar›n› tart›flman›n önemi, DNA’n›n onar›m› s›ras›nda oluflan hatalard›r
ve hatalar meydana geldi¤inde mutasyon ile sonuçlan›r. Bu mutasyonlar germ
hücrelerinde meydana geldi¤i zaman kal›t›msal mutasyonlara yol açar. Mutasyonlar üçe ayr›l›r 1-Genom Mutasyonlar›; tüm kromozomun kayb› veya kazan›m›n› belirtir. Örne¤in monozomi veya trizomi. 2-Kromozom Mutasyonlar›;
kromozom yap›lar›nda görülebilir de¤iflikliklere yol açar. 3-Gen Mutasyonlar›;
tek nükleotid de¤iflimine (nükleotidin kayb›na ya da kazan›m›na) ba¤l›d›r ve
bunlara nokta mutasyonlar da denir. Yap›sal bir gen bu durumdan etkilendi¤inde enzim hatalar› oluflabilir ve anormal proteinlerin sentezlenmesine neden
olur. Kal›t›msal hastal›klar, özel genlerde mutasyonlar ile oluflur ve efley germ
hücrelerine geçer ve çok çeflitli mutasyonlar oluflabilir. Mutasyonlar genin kodlayan k›s›mlar›nda veya düzenleyici elementlerinde olabilir. Bunun sonucu olarak hatal› proteinler, protein ürünlerinin miktar›nda azalma veya proteinlerin
yoklu¤u ile sonuçlan›r.
DNA hasarlanmas›n›n
SIRA S‹ZDEefley hücrelerindeki önemini belirtiniz?
Kal›t›msal hastal›klar›n ço¤u otozomal resesif, otozomal dominant veya
D Ü fiolarak
Ü N E L ‹ M görülür. Bunlar genellikle tek bir genin mutasyonu sonucu
X-ba¤lant›l›
flekillenir. Kal›t›msal hastal›klar daha çok saf kan ›rklarda gözlenir. Ayn› ›rk›n birS O R belirli
U
çok hayvan›nda
karakteristik bir hastal›k olufltu¤unda, kal›t›msal bir problemden flüphelenilebilir. Bir grup olarak depo hastal›klar› kal›t›msal hastal›klar›n
en çok görülenlerindendir
ve genellikle etkilenen hayvanlarda sinirsel bulgular
D‹KKAT
gözlenir. Genetik bozukluklar›n baz›lar›, kona¤›n savunma sistemine patojenlerin girmesine neden olarak, enfeksiyona neden olabilir. Örne¤in siliar dizkenizSIRA S‹ZDE
ya reprodüktif bir bozukluktur ancak, pulmoner mukosiliar aktiviteyi bozmak
sureti ile solunum sistemi patojenlerinin akci¤erin daha dip bölgelerine ulaflmas›n› sa¤lar.AMAÇLARIMIZ
N N
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
153
9. Ünite - Genetik Hastal›k ve Anomaliler
Genetik bozuklu¤a sahip olan hayvanlar, bilim insanlar› taraf›ndan deneysel
çal›flmalarda kullan›l›r. Örne¤in, fliddetli birleflik immun yetersizlik sendromu
(SCID, severe combined immunodeficiency), immun sisteminin genetik bir yetersizli¤idir ve fareler ile Arap atlar›nda gözlenir. Ç›plak fareler yard›mc› T-hücre yetersizli¤ine sahiptirler ve bu yüzden bu hayvanlarda humoral (IgA) aktivite eksikli¤i gözlenir. fiiddetli birleflik immun yetersizlik sendromlu ve ç›plak fareler ksenograftlar› reddetmezler. Bu yüzden bu hayvanlardan, immun sistemi yeniden
oluflturma çal›flmalar›nda, tümör transplantasyonlar›nda ve enfeksiyon hastal›klar›
oluflturulmas›nda deneysel olarak faydalan›l›r.
Bilim insanlar›n›n genetik hastal›klardan hangi durumlarda faydalanaca¤›n›
SIRA S‹ZDEaç›klay›n›z?
Kal›t›msal bozuklu¤a sahip savunma mekanizmalar›nda klasik immun yan›ttan
fi Ü N E L ‹ M
farkl› bir cevap geliflir. Bu konuda özellikle çok say›daki hatal›D Ünötrofillerin
fonksiyonlar› tan›mlanm›flt›r. Örne¤in, Chediak-Higashi sendromunda lizozomlar›n anormallikleri önemli bir bozukluktur. Bu sendrom insan, fare, kedi,S s›¤›r
O R Uve minklerde
oluflur. Sendrom granül içeren hücrelerle iliflkilidir, bu hücreler normal olarak fagositoz yapmalar›na karfl›n nötrofillerde, kemotakside ve lizozomal degredasyonda yeD‹KKAT
tersizlikler gösterir. Anormallikler, hücre içerisindeki sitoskeletonu (hücre içi iskelet)
kontrol eden mikrotubuller fonksiyonlardaki defektlere ba¤lanmaktad›r. ‹nsan ve
SIRA
S‹ZDE
hayvanlar› içeren Chediak-Higashi sendromlu bireyler enfeksiyon
hastal›klar›na
daha
duyarl› iken, di¤er baz› hayvan türlerinde enfeksiyona duyarl›l›k gözlenmez, örne¤in
kedilerde bu durum sadece nötrofillerin fonksiyon yetersizli¤i fleklinde gözlenir.
AMAÇLARIMIZ
Çok faktörlü hastal›klar, birçok küçük etkili genin çevreyle etkileflmeleri sonucu yaflam›n herhangi bir döneminde ortaya ç›kan hastal›k grubunu içerir. Bu gruptaki hastal›klar yayg›n olarak görülür. Bu hastal›klar aras›nda Kyar›k
ve du‹ T Adamak
P
dak gibi do¤ufltan olan ya da diabet gibi sonradan ortaya ç›kan hastal›klar yer al›r.
Somatik hücrelerde yaflam›n ileri dönemlerinde gerçekleflen mutasyonlar sonucu ortaya ç›kan ve kal›tsal olmayan hastal›klar “edinsel somatik
genetik hastaTELEV‹ZYON
l›klar” içerisinde yer al›rlar. Bu hastal›klar›n en yayg›n olan› kal›tsal olmayan kanserlerdir. Kanser hastal›¤› somatik hücrelerdeki genetik bozukluklar sonucu oluflur. Somatik hücrelerdeki DNA bozukluklar›n›n oluflmas›n›n bafl›nda UV ›fl›nlar›
‹ N T E hasara
R N E T yol açar.
gelir ve DNA da pirimidin dimerlerinin oluflmas›na neden olan
Normalde hücreler DNA hasarlar›n› tamir etmeye çal›fl›r fakat bu mekanizmalarda
hata oluflmas› sonucunda gen dizilimlerinde hatalar meydana gelir. Bu durumda
bazen “onarmamak, yanl›fl onarmaktan daha iyidir” prensibinden dolay› yanl›fl genetik onar›mlar kanser oluflumuna neden olabilir.
Genetik bilimindeki geliflmeler sayesinde genetik hastal›klar daha rahat saptanmaktad›r. Genetik hastal›klar›n tan›s›, anormal genlerin veya ürünlerinin tan›s› metoduna dayand›r›lan karyotiplendirme ile yap›labilir. Sa¤alt›mda ise hayvanlarda
henüz gen tedavisi yap›lamad›¤›ndan, tafl›y›c› hayvanlar›n popülasyondan uzaklaflt›r›lmas› daha pratik bir yoldur.
Reprodüktif: Üremeyi
sa¤layan organlar için
kullan›l›r.
Ksenograft: Doku aktar›m›
amac› ile farkl› türden di¤er
bir canl› vücudundan al›nan
doku parças›.
3
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
N N
Kanser hastal›¤› ile genetik hastal›klar aras›ndaki farkl›l›klar nelerdir?
SIRA S‹ZDE
GEL‹fi‹M ANOMAL‹LER‹
fi Ü N E L ‹ M
Ontogenez s›ras›nda rastlanan geliflim ve büyümede görülenD Übozukluklara
anomali denir. Anomaliler embriyonal geliflimin ne kadar erken devresinde bafllarsa
normalden ayr›lmalarda ayn› oranda daha fliddetli olur. Anomaliler
ve
S O R embriyonal
U
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
Somatik Hücre: Efley
hücreleri d›flta kalmak üzere
T E bütün
LEV‹ZYON
hayvan›n di¤er
hücreleri.
‹NTERNET
4
SIRA S‹ZDE
Ontogenez: Canl›n›n
D Ü fi Ü N E L ‹ M
döllenmeden itibaren türe
has yap› ve flekil
kazan›ncaya kadar olan
kiflisel geliflimi.S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
154
Temel Veteriner Patoloji
fötal yaflam s›ras›nda meydana gelir. Evcil hayvanlarda anomalilerin s›kl›¤›, yetifltirici kayg›lar›ndan (yetifltiricilerin bu tür hayvanlar› saklamas› veya kay›tlara geçirmemesi) dolay› belli de¤ildir. Bununla beraber yap›lan çal›flmalarda do¤umda karfl›lafl›lan anomalilerin %1.2-5.9 aras›nda de¤iflti¤i görülmektedir ve evcil hayvanlardan domuz, s›¤›r, koyun ve keçilerde anomalilere s›k rastlamaktad›r.
Anomalilerin Nedenleri
Anomalilerin nedenleri iki gruba ayr›l›r. Bunlar çevreye ba¤l› olarak yavrudaki hasarlar› içeren ekzojen sebepler ve genetik (kal›tsal) faktörleri içeren endojen sebeplerdir. Anomalilerin sebeplerini bilmek önemlidir. Özellikle de¤erli hayvanlar›n yavrular›nda meydana gelen anomalilerin çevresel etkenlerden mi yoksa genetik mi oldu¤unu ö¤renmek hayvanlar›n elden ç›kar›lmas› ya da tutulmas› noktas›nda önemlidir.
Ekzojen Nedenler
Teratojenik: Hatal› organ
veya doku oluflumuna neden
olan etkenler.
Siklopi: Gözlerin flekillendi¤i
hatta iki göz yerine tek bir
gözün flekillenmesi.
Embriyo üzerine gebeli¤in belirli dönemlerinde veya sürekli etkiyen d›fl faktörlerin etkisi ile oluflan durumlard›r. Bu faktörler fiziksel, kimyasal, viral, beslenme ve
hormonlardan oluflur. Fiziksel Faktörler; bu grubu oluflturan etkiler, travmatik etkiler, termik faktörler ve iyonize ›fl›nlard›r. Travmatik etkiler; vurma çarpma itme
ve tekme atma durumunda özellikle embriyonik dönemde geliflim bozukluklar›na
neden olabilir. Yavrunun sonraki aflamas›nda bu türlü travmatik etkiler, göbek
kordonu ve plesantan›n etkilenmesi sonucunda yavruya giden oksijen ve besin
maddelerinin azalmas› nedeni ile hayvanda bir tak›m anomaliler oluflturabilir. Termik faktörler; içerisinde özellikle annenin ateflli enfeksiyonlar s›ras›nda yavru hücrelerinde artan hareketlilik ve bunun sonucunda hücrelerin düzenlenmesi ve farkl›laflmas›nda bir tak›m bozukluklar anomalilere sebep olurlar. ‹yonize ›fl›nlar; (röntgen, radyum v.b.) ve radyasyon da embriyolar›n üzerinde mutasyon meydan getirerek do¤rudan zarar verirler. Kimyasal Faktörler; Kimyasal maddelerin embriyolar›n geliflimi s›ras›nda kritik dönemi vard›r. Bu kritik dönemde kimyasal madde
çok güçlü teratojenik etkiye sahip olabilir. Sitostatikler (kanser ilaçlar›) bafl ve beyin anomalilerine, streptomisin iflitme organlar›n›n hatal› geliflmesine, kinin kulak
ve göz anomalilerine, nikotin fötüsün zay›f geliflmesi ve iskelet anomalilerine sebep olur. Viral Enfeksiyonlar; viral enfeksiyonlarda da annenin vücudundaki ›s›
art›fl›na paralel olarak embriyonal hücre hareketlili¤i ve metabolizma h›z› artar.
Hücrelerdeki artan hareketlilik normal düzendeki dizilifllerini etkileyerek anomali
oluflumuna neden olur. ‹nsanlarda k›zam›kç›k virüsü, çiçek afl›s› virüsü, influenza
A ve kabakulak virüsü teratojen etkiye neden olarak anomalilere neden olur. Hayvanlardan kanatl›larda avian encephalomyelitis ve infeksiyöz bronflitis virüsü sinir
sistemi ve genel vücutta bir tak›m lezyonlara yol açar. Memelilerden kedilerde
panlökopeni virusu, domuzlarda domuz vebas› virusu, s›çanlarda koriomeningitis
virusu, s›¤›rlarda s›¤›r virus dairesi (BVD, bovine viral diarrhae) virüsü beyincikte
küçülmeye neden olur, ayr›ca s›¤›r ve koyunlardaki mavi dil hastal›¤›na neden
olan virüs beyinin su dolu bir kese gibi görünmesine neden olur. Beslenme; beslenme ile ilgili eksikliklerden kaynaklanan problemlerdir. Örne¤in A vitamini eksikli¤i anoftalmi (gözlerin flekillenmemesi) ve mikroftalmiye (gözlerin normalden
küçük flekillenmesi) neden olur. B vitamini eksikli¤inde ise iskelet anomalileri
gözlenir. ‹z elementlerden mangan›n az olmas› civcivlerde embriyo ölümlerine yol
açar. 2-3 haftal›k gebe koyunlar›n Veratrum californicum isimli bitki verildi¤inde
hayvanlarda siklopi flekillendi¤i gözlenmifltir. Hormonal Faktörler; yüksek dozda
155
9. Ünite - Genetik Hastal›k ve Anomaliler
uygulanan glukokortikoidler deney hayvanlar›nda öldürücü ya da teratojenik etki
yapar. Yüksek dozda uygulanan insülin sonras›nda iskelet ve beyinde anomaliler
gözlenir.
Anomali oluflumunda fiziksel etkenleri say›n›z?
SIRA S‹ZDE
5
Endojen Faktörler
D Ü fi etkileflimdir.
ÜNEL‹M
Embriyonik geliflim genom ve epigenetik faktörler aras›nda bir
Epigenezis hücre ve onu saran moleküllerin etkileflimi ile oluflan embriyonik bir hücredeki bütün de¤ifliklikleri içerir. Endojen geliflim bozukluklar›,S gonad
O R U hücrelerinde (sperm, ovum) oluflan anomali ya da gen mutasyonu sonucu oluflan hastal›klar› kapsamaktad›r. Mutasyona enerjiden zengin ›fl›nlar (radyasyon ve iyonize ›fl›nD‹KKAT
lar), kimyasal maddeler ve nedeni bilinmeyen birçok etken neden olur. Radyasyon
ve iyonize ›fl›nlar sperma ve ovumda kromozom hasar›na neden olabilir. HayvanSIRA S‹ZDE
larda mutasyona neden olan yaklafl›k 250 kadar kimyasal madde
bulunmaktad›r.
Bu kimyasal maddeler, sa¤alt›m amac› ile kullan›lan ilaçlar, g›da katk› maddeleri,
insektisitler v.b maddelerden oluflmaktad›r.
AMAÇLARIMIZ
Hayvanlardaki mutasyona yol açan endojen faktörleri s›ralay›n›z? SIRA S‹ZDE
Anomalilerin Oluflumu
D Ü fi Ü N EDNA
L‹M
Epigenetik: Biyolojide,
dizisindeki de¤iflikliklerden
kaynaklanmayan, ama ayn›
zamanda genetik
S olan,
O R Ugen
ifadesi de¤iflikliklerini
inceleyen bilim dal›.
D‹KKAT
Genom: Gametlerde bulunan
kromozomlar›n hepsine
birden verilen ad.
N N
6
K ‹ T A P
D Ü fi Üs›n›flamak
NEL‹M
Geliflim bozuklu¤una ba¤l› anomalileri meydana gelifllerine göre
mümkündür. Buna göre;
TELEV‹ZYON
Çift fiekillenme Halinde Olan Anomaliler: EmbriyolojikS dönemde
vücutta
O R U
ya da organlar›n bir k›sm›nda oluflan taslak tomurcuklar›n çift flekillenmesi sonucu oluflur. Örne¤in hayvanda iki uterus veya iki dilin flekillenmesi gibi (Resim 9.1).
D‹KKAT
‹NTERNET
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
SIRA S‹ZDE
K ‹ T A P
D Ü fi Ü N E L ‹ M
TELEV‹ZYON
S O R U
D‹KKAT
TERNET
Resim‹ N9.1
N N
Yeni do¤an
bir S‹ZDE
SIRA
kuzuda 2 adet yüz
oluflumu
(diprosopus), (Nak
ve ark.). AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹NTERNET
Noksanl›k Halinde Olan Geliflim Bozukluklar›: Embriyonun belirli bir geliflim döneminde durmas› sonucu belirli organ veya dokunun ya küçük flekillenmesi (hipoplazi) veya geliflimini tamamlayamamas› (aplazi) ya da hiç flekillenmemesi (agenezi) durumuna ba¤l› bozukluklard›r. Örnek olarak nöral tüpün kapanmamas› sonucunda hayvan›n gö¤üs kafesinde yar›klar›n oluflmas›.
156
Temel Veteriner Patoloji
Organlarda Yar›k fieklinde Olan ve Di¤er Organlar›n Kaynaflmas› fieklinde Görülen Geliflim Bozukluklar›: Normalde yar›k bulunmayan organlarda
yar›k flekillenmesi olay›d›r. Bu duruma örnek yar›k parmakl›l›k verilebilir. Organlar›n kaynaflmas›na örnek olarak ta iki farkl› tomurcuktan geliflen böbreklerin kaynaflmas› verilebilir.
Soya Çekme ‹le ‹lgili Geliflim Bozukluklar›: Bir türün atalar›nda var olan ve
sonradan görülmeyen özelliklerin flekillenmesidir. Atlardaki çok parmakl›l›k (polidaktili) soya çekme ile ilgili bir geliflim bozuklu¤udur.
Anomalilerin Çeflitleri
Tek Organizma Anomalileri
Resim 9.2
Yeni do¤an bir
köpek yavrusunda
damak yar›¤›
(palatoflizis),
(McGaven ve
Zachary’den).
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
7
Vücudun Tümünü Kapsayan Anomaliler: Nanozomi (cücelik); evcil hayvanlar›n
birço¤unda rastlan›r. Bu hayvanlar do¤arken çok küçük olabildikleri gibi sonradan
geliflimleri de durabilir. Baz› cüce hayvan ›rklar› yetifltirilerek beslenebilir örne¤in
cüce Poodle ve Yorkshire köpekleri gibi. Cücelikte özellikle hipofiz ve tiroid bezindeki fonksiyon yetersizlikleri ile kemik ve k›k›rdak yap›m›n›n yetersizlikleri ile
iliflkilidir. Gigantismus (devlik); özellikle hipofiz bezinin afl›r› uyar›lmas›na ba¤l›
olarak geliflir.
Bafl ve Boyunu Kapsayan Anomaliler: Akrani; kafatas›n› yoklu¤u anlam›na gelir. Hayvan do¤du¤unda bafl›ndan kesilmifl gibi do¤ar. Anensefali;
beyinin yoklu¤u anlam›na gelir. Mikroensefali; kafatas›n›n küçük olmas›na
denir. Hidranensefali; beyin yar›mlar›n›n içerisinin s›v› ile dolu olmas›na verilen isimdir. Özellikle buza¤›larda
Akabane, S›¤›r Virus Diaresi ve Border
hastal›klar› s›ras›nda oluflur. Siklopi;
tek gözlü olma durumudur. Anoftalmi; gözlerin flekillenmemesidir. Gnatoflizis; çenenin yar›k olmas›d›r. Palatoflizis; dama¤›n yar›k olmas›na verilen
isimdir (Resim 9.2). Agnati; alt çenenin yoklu¤u anlam›na gelir. Mikrognati süperior; üst çenenin k›sal›¤›d›r. Mikrognati inferior; alt çenenin k›sal›¤› anlam›na gelir. Bu özellik koyun ve s›¤›rlarda bir anomali iken, uzun burunlu köpeklerde bir ›rk özelli¤idir. Aglossi; dilin
hiç flekillenmemesine denir. Mikroglossi; dilin küçük, Makroglossi; dilin büyük flekillenmesine verilen isimdir.
S›¤›rlardaki SIRA
Akabane,
S‹ZDEVirus Diaresi ve Border hastal›klar›n›n yavruya geçmesi durumunda
hangi anomaliler flekillenebilece¤ini aç›klay›n›z?
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Gövde Anomalileri:
Fissura abdominalis; kar›n duvar›n›n yar›k olmas›d›r. fiistozoma refleksum; gö¤üs ve kar›n bofllu¤undaki organlar›n kar›n bofllu¤u d›fl›na ç›kmas›na verilen
En çok s›¤›rlarda daha az olarak koyun, keçi, domuz, kedi
S O isimdir.
R U
D‹KKAT
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
SIRA S‹ZDE
157
9. Ünite - Genetik Hastal›k ve Anomaliler
ve atlarda gözlenir. Bu gibi durumlarda her zaman güç do¤um flekillenir ve omurgada flekil bozukluklar›na rastlan›r (Resim 9.3). Median torakoflizis; gö¤üs bölgesinin yar›k olmas›d›r. Bu durumda kalp gö¤üs bofllu¤undan d›flar› ç›kar. Spina bifida; vertebralar›n dorsal arkuslar›n›n yoklu¤u sonucu omurgan›n yar›k olmas›d›r.
Bu anomali buza¤›larda fazla gözlenir. En çok sakral ve lumbal bölgede rastlan›r.
Omurgada do¤masal olarak e¤riliklere rastlan›r. Bu e¤rilik afla¤›ya do¤ru ise lordoz, yukar› ise kifoz (kamburluk) olarak adland›r›l›r (Resim 9.4). Sakrokoksigeal
agenezis; kuyru¤un olmamas›d›r. Baz› türler için spesifik bir özellik olmakla birlikte birçok türde kal›tsal bir bozukluk olarak kabul edilir (Resim 9.5).
Resim 9.3
Yeni do¤an bir kedi
yavrusunda iç
organlar›n
kar›ndaki bir
yar›ktan d›flar›
ç›kmas› (fiistozoma
refleksum)
Ekstremite Anomalileri: Ekstremite anomalileri
hemen bütün türlerde gözlenebilir. Ameli; bacaklar›n hiç oluflmamas›na denir. Ameli anterior ön bacaklar›n, ameli posterior arka bacaklar›n yoklu¤u
anlam›nda kullan›l›r. Polidaktili; parmaklar›n normalden fazla say›da olmas›na verilen isimdir. Polimeli ise fazladan bacak bulunmas› durumudur ve
hayvan›n s›rt veya bafl›n›n üzerinde yer al›r.
Büyük Parankim Organ Anomalileri: Hemen
bütün tür hayvanlar›n bütün organlar›nda rastlanan
geliflim bozukluklar›na rastlamak mümkündür.
Böbrek kistleri, böbre¤in sünger k›vam›nda ve tamam›n›n küçük kistler ile dolu (içi s›v› dolu keseler) oldu¤u durumlard›r. Kalp kapak kistlerinde ise
kulakç›klardaki kapaklar›n içlerinde kan dolu keseler rastlanabilir. Sindirim sisteminde yer alan organlarda geliflim bozukluklar›na rastlanabilir bunlarda
atrezia ani (Resim 9.5), anüsün yoklu¤u atrezia rekti de, ba¤›rsa¤›n son k›sm›
olan k›sm›n olmay›fl›n› ifade eder. Her iki durumda da müdahale edilmez ise hayvan d›flk›layamayaca¤›ndan dolay› zehirlenmeden ölebilir.
Resim 9.4
Yeni do¤an bir kedi
yavrusunda
omurgada
do¤masal olarak
yukar›ya (kifozis,
kamburluk) ve
yana (skoliozis)
do¤ru e¤rilik,
Röntgen (orijinal
resim) görünümü
158
Temel Veteriner Patoloji
Resim 9.5
Yeni do¤an bir
buza¤›da anüsün
(atrezia ani) ve
kuyru¤un
(sakrokoksigeal
agenezis)
flekillenmemesi
olgusu
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
8
Aterizia ani ve
rektinin
SIRA
S‹ZDE en büyük komplikasyonun neler olabilece¤i hakk›nda bilgi veriniz?
Doku Anomalileri: Teratom; embriyonik dönemde her üç embriyonal yapra¤›
D Ü fi Ü N E L ‹üremifl
M
da içeren anormal
doku parças›na verilen isimdir ve en çok erkek hayvanlar›n testis bölgelerinde gözlenir.
S O R U
S O R U
‹kizlik Anomalileri
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
‹kizlik anomalileri serbest veya bitiflik ikiz anomalileri olarak ikiye ayr›l›r. Bitiflik
D‹KKAT
ikizlerde genellikle do¤um güçlü¤ünü beraberinde getirdi¤inden anneyi de etkilemektedir. Serbest ikizlik anomalilerinde amorfus globozus özellikle s›¤›rlarda gözSIRA S‹ZDE normal bir yavru yan›nda bir adet flekilsiz, yuvarlak, üzeri delenir. Bu anomalide,
ri kapl› bir kitleye rastlan›r. Simetrik ikizlerde ise hayvanlar bafl bölgesinden torakal gövdeden, göbek bölgesinden, pelvis bölgesinden birleflik do¤arlar. Asimetrik
AMAÇLARIMIZ
ikizlerde ise ikizlerden birisi yeteri kadar geliflirken di¤erinde geliflme gerili¤i gözlenir ve büyük olan yavruya yap›fl›k haldedir.
N N
K ‹ T A P
Üçüzlük Anomalileri
Oldukça nadir gözlenen bozukluklard›r. Kuzu, domuz, köpek, buza¤›larda rastlanm›flt›r. Bu birleflimler hayvanlar›n gö¤üs ve s›rt bölgesinden olur.
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
9. Ünite - Genetik Hastal›k ve Anomaliler
159
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Genetik hastal›klara neden olan DNA’lar›n hangi yollar ile hasarland›klar›n› ve bunun önemini
tan›mlamak.
Genetik hastal›klar›n temelinde, canl›lar›n germ
hücrelerinin çekirdekleri içerisinde yer alan
DNA’lardaki meydana gelen mutasyonlar vard›r.
Mutasyonlar ço¤unlukla DNA’larda meydan gelen hasarlar›n onar›lmas› s›ras›nda oluflur. Mutasyonlar germ hücrelerinde olufltu¤unda genetik
hastal›klara neden olurken, somatik hücrelerde
meydana geldi¤inde ise kanser oluflur.
DNA’lar›n hangi yollar ile onar›ld›klar›n› yorumlamak.
Hücreler birçok mekanizmay› kullanarak hasarlanm›fl olan DNA’lar›n› onarabilmektedirler. Baz›
durumlarda bu onar›m, tek sarmall› k›r›klar, sarmallar›n k›r›k uçlar›n› polinükleotid ligaz enzimi
ile yeniden birlefltirerek yap›labilmektedir. Bir
kaç basamaktan oluflan ve birçok enzimin kat›lmas› ile oluflan ekzisyonal onar›m, DNA’lar›n tamiri için çok daha karmafl›k ve önemli bir mekanizmad›r. Postreplikasyon onar›m ise hasarl›
DNA’lar›n›n onar›m›nda ikinci bir metottur. Bu
onar›m metodu DNA’n›n replikasyonu s›ras›nda
oluflur.
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
N
A M A Ç
5
Mutasyonun genetik hastal›klardaki önemini
aç›klamak.
Kal›t›msal hastal›klar, özel genlerde mutasyonlar
ile oluflur ve efley germ hücrelerine geçer ve çok
çeflitli mutasyonlar oluflabilir. Kal›t›msal hastal›klar›n ço¤u otozomal resesif, otozomal dominant
veya X-ba¤lant›l› olarak görülür. Bunlar genellikle tek bir genin mutasyonu sonucu flekillenir. Kal›t›msal hastal›klar daha çok saf kan ›rklarda gözlenir.
Geliflim anomalileri ile ilgili temel bilgiler hakk›nda yorum yapmak.
Geliflim anomalileri ontogenez s›ras›nda meydana gelen ve çeflitli yap›sal, flekilsel ve ifllevsel bozukluklara neden olan bozukluklard›r. Temel olarak ekzojen ve endojen olarak ikiye ayr›l›r. Ekzojen faktörler aras›nda fiziksel, kimyasal, viral
v.b nedenler yer al›r. Endojen sebeplerde ise
sperm veya ovumda oluflan mutasyonlar yer almaktad›r.
Geliflim anomalilerinin tipleri hakk›nda bilgi sahibi olup yaflamda gördü¤ünüzde iliflkilendirmek.
Anomaliler organlarda meydan gelifllerine göre
ya tek organlar›n birden fazla flekillenmesi veya
eksik flekillenmesi, organlar›n veya vücut boflluklar›ndaki kaynaflmalara ba¤l› bozukluklar› içerir.
Bu bozukluklar tek bir yavruda olabilece¤i gibi
ikizlik hatta üçüzlük durumlar›nda da oluflur.
160
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m
1. Afla¤›dakilerden hangisi DNA’n›n hasarlanmas› ve
onar›m mekanizmas›n› içeren olaylarda yer almaz?
a. DNA’n›n onar›m olay›nda ekzisyonal onar›m olay› vard›r.
b. DNA hasar›nda kimyasal faktörler ve çeflitli kimyasallar rol oynar.
c. DNA’daki hasarlar, bireysel bazlardaki hasarlar,
DNA ipliklerinde k›r›klar, de¤iflen baz dizileri ve
baz dizileri aras›ndaki anormal çapraz ba¤lanmalar› içerir.
d. DNA’n›n her iki sarmal›n›n hasar gördü¤ü k›r›lmalar›n oldu¤u durumlarda onar›mlar› çok zor
oldu¤undan hücreler için çok daha ciddi sonuçlara neden olur.
e. Ultraviole radyasyonunun DNA moleküllerinde
primidin dimerlerinin oluflumuna neden olmaz.
2. Mutasyonlar ile ilgili afla¤›dakilerden hangisi do¤rudur?
a. Genetik hastal›klar somatik hücrelerdeki mutasyonlardan kaynaklan›r.
b. Mutasyonlar kromozom ve gen mutasyonlar› olarak ikiye ayr›l›r.
c. Mutasyonlar sonucu olarak hatal› proteinler, protein ürünlerinin miktar›nda azalma veya proteinlerin yoklu¤u ile sonuçlan›r.
d. Mutasyonlar daha çok melez hayvan ›rklar›nda
gözlenir
e. Gen mutasyonlar› tüm kromozomlarda gözlenir.
3. Afla¤›daki ifadelerden hangisi genetik bir hastal›k ile
ilgili de¤ildir?
a. Genetik hayvanlarda immun yetersizlik flekillenebilir.
b. Genetik hastal›kl› hayvanlardan bilim alan›nda
faydalan›lmak üzere çeflitli araflt›rmalarda faydalan›l›r.
c. Chediak-Higashi sendromunda hem insan hem
de hayvanlarda gözlenir.
d. fiiddetli immun yetersizli¤e sahip ç›plak fareler
nakledilen doku parçalar›n› fliddetle reddederler.
e. Damak yar›kl›¤› do¤ufltan olan genetik bir hastal›kt›r.
4. Afla¤›dakilerden hangisi anomalilerin nedenleri aras›nda yer almaz?
a. Anneye sezaryen operasyonu uygulanmas›
b. Kanser için kullan›lan ilaçlar
c. Baz› viral enfeksiyonlar
d. A ve B Vitamini yetmezli¤i
e. Annede flekillenen ateflli enfeksiyonlar
5. Hayvanlarda oluflan anomali oluflumlar›n›n süre bak›m›ndan önemini afla¤›dakilerden hangisi tam olarak
belirtir?
a. Genetik bozukluk, fötal dönemde olursa embriyonal dönemden çok fliddetlidir.
b. Genetik bozukluk, embriyoda geç dönemde çok
daha fliddetlidir.
c. Genetik bozuklu¤un embriyonun hangi döneminde olursa olsun önemi yoktur.
d. Genetik bozukluk, embriyonal dönemde olursa
fötal döneme göre çok daha fliddetlidir.
e. Genetik bozukluk fötal dönemde olursa flekillenmez.
6. Bir hayvanda rastlad›¤›n›z iki dil oluflumu afla¤›daki
hangi anomali s›n›f› içerisinde yer al›r?
a. Organlarda yar›k fleklinde olan ve di¤er organlar›n kaynaflmas› fleklinde görülen geliflim bozukluklar›
b. Noksanl›k halinde olan geliflim bozukluklar›
c. Soya çekme ile ilgili geliflim bozukluklar›
d. Çift flekillenme halinde olan anomaliler
e. Tek organizma anomalileri
7. Bir hayvanda olmas› gerekenden fazla say›da parmak say›s› olmas›na ne isim verilir?
a. Gnatoflizis
b. Gigantismus
c. Polidaktili
d. fiistozoma refleksum
e. Nanozomi
8. Do¤umunu gerçeklefltirmeye yard›mc› oldu¤unuz
bir buza¤›da anüsün olmad›¤›n› fark ettiniz. Bu durumu
nas›l ifade edersiniz?
a. Torakoflizis
b. Kifozis
c. Sakrokoksigeal agenezis
d. Atrezia ani
e. Lordozis
9. Ünite - Genetik Hastal›k ve Anomaliler
161
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
9. Do¤umunu gerçeklefltirmeye yard›m etti¤iniz bir
inekte sa¤lam yavrunun yan› s›ra bir adet flekilsiz, yuvarlak, üzeri deri kapl› bir kitleye rastlad›n›z. Bu kitleyi
nas›l tan›mlars›n›z?
a. Amorfus globozus
b. Ameli
c. Teratom
d. Polimeli
e. Polidaktili
10. Afla¤›dakilerden hangisi “spina bifida” kelimesinin
karfl›l›¤› olarak kullan›l›r?
a. Hayvanlarda fazladan ayak parma¤› bulunmas›
karfl›l›¤› olarak kullan›l›r
b. Hayvanlar›n bafl bölgesinden birleflik do¤du¤unu gösteren bir ifadedir
c. Hayvanlarda vertebralar›n dorsal arkuslar›n›n
yoklu¤u anlam›nda kullan›l›r
d. Hayvanlarda fazladan ayak bulunmas› ifade eder
e. Hayvanlar›n torakal gövdeden birleflik do¤du¤unu belirtir
1. e
2. c
3. d
4. a
5. d
6. d
7. c
8. d
9. a
10.c
Ayr›nt›l› bilgi için “DNA’da Oluflan Hasarlar ve
Onar›m Yollar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Genetik ve Somatik Mutasyon” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Genetik ve Somatik Mutasyon” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Anomalilerin Nedenleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Anomalilerin Nedenleri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Anomalilerin Oluflumlar›”
konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Soya Çekme ‹le ‹lgili Geliflim
Bozukluklar›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Büyük Parankim Organlar›
Anomalileri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “‹kizlik Anomalileri” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Gövde Anomalileri” konusuna bak›n›z.
162
Temel Veteriner Patoloji
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Bunlar, bireysel bazlardaki hasarlar, DNA ipliklerinde
k›r›klar, de¤iflen baz dizileri ve baz dizileri aras›ndaki
anormal çapraz ba¤lanmalard›r.
S›ra Sizde 2
DNA hasarlar›n› tart›flman›n önemi, DNA’n›n onar›m›
s›ras›nda oluflan hatalard›r ve hatalar meydana geldi¤inde mutasyon ile sonuçlan›r. Bu mutasyonlar germ
hücrelerinde meydana geldi¤i zaman kal›t›msal mutasyonlara yol açar.
S›ra Sizde 3
Genetik bozuklu¤a sahip olan hayvanlar, bilim insanlar› taraf›ndan deneysel faaliyetlerde kullan›l›r. Örne¤in
fiiddetli birleflik immun yetersizlik sendromlu ve ç›plak
fareler ksenograftlar› reddetmezler. Bu yüzden bu hayvanlardan, immun sistemi yeniden oluflturma çal›flmalar›nda, tümör transplantasyonlar›nda ve enfeksiyon hastal›klar› oluflturulmas›nda deneysel olarak faydalan›l›r.
S›ra Sizde 4
Genetik hastal›klara efley hücrelerindeki mutasyonlar
yol açarken, kanser hastal›¤› daha çok somatik hücrelerdeki mutasyonlardan kaynaklan›r.
S›ra Sizde 5
Fiziksel etkiler, travmatik etkiler, termik faktörler ve
iyonize ›fl›nlard›r.
S›ra Sizde 6
Zengin ›fl›nlar (radyasyon ve iyonize ›fl›nlar), kimyasal
maddeler ve nedeni bilinmeyen birçok etken neden
olur. Radyasyon ve iyonize ›fl›nlar sperma ve ovumda
kromozom hasar›na neden olabilir. Hayvanlarda mutasyona neden olan yaklafl›k 250 kadar kimyasal madde bulunmaktad›r. Bu kimyasal maddeler, sa¤alt›m amac› ile kullan›lan ilaçlar, g›da katk› maddeleri, insektisitler v.b maddelerden oluflmaktad›r.
S›ra Sizde 7
Hidranensefali beyin yar›mlar›n›n içerisinin s›v› ile dolu
olmas›na verilen isimdir. Özellikle buza¤›larda Akabane,
Virus Diaresi ve Border hastal›klar› s›ras›nda oluflur.
S›ra Sizde 8
Atrezia ani, anüsün yoklu¤u atrezia rekti de, ba¤›rsa¤›n
son k›sm› olan k›sm›n olmay›fl›n› ifade eder. Her iki durumda da müdahale edilmez ise hayvan d›flk›layamayaca¤›ndan dolay› zehirlenmeden ölebilir
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
Erer, H. K›ran, M.M., Çiftçi, M.K. (2000). Veteriner Genel Patoloji, 1. Bask›, Bahç›vanlar Bas›m Sanayi
A.fi., Konya.
Hovard, B. G., Cooper, B. J. (2002). Nature and Causes of Diseases. Ed:David O Slauson, Barry J Cooper: In Mechanism of Disease, 3 th edition, Mosby
Inc., Missouri.
Nak, D., Y›lmaz, R., Y›lmazbafl, G., Nak, Y. (2011). A
rare case of diprosopus, tetraophthalmus and
meningoencephalocele in a lamb. Kafkas Univ
Vet Fak Derg,17: 333-336.
Noden. D.M., De Lahunta, A.(1985). Causes of Malformations. In: The Embryology of Domestic Animals,
Developmental Mechanisms and Malformations,
Waverly Press Baltimore.
10
TEMEL VETER‹NER PATOLOJ‹
Amaçlar›m›z
N
N
N
N
N
Bu üniteyi tamamlad›ktan sonra;
Tümöral geliflimleri ve genel özelliklerini ay›rt edebilecek,
Tümörlerin s›n›fland›r›lmas› ve isimlendirilmelerini örneklendirebilecek,
Malign tümörlerin yay›lma yollar›n› tan›mlayabilecek,
Tümörlerin oluflum sebeplerini ve tan› yöntemlerini aç›klayabilecek,
Epitelyal, mezenflimal ve özel tümör flekillerini de¤erlendirebilecek, bilgi ve
beceriler kazanabileceksiniz.
Anahtar Kavramlar
• Tümör Geliflim Özellikleri
• Metastaz
• Tümör Oluflum Nedenleri ve Tan›
• Benign ve Malign Tümör
‹çindekiler
Temel Veteriner
Patoloji
Tümörler
• TÜMÖR TANIMI VE
ADLANDIRILMASI
• TÜMÖR GEL‹fi‹M‹N‹N B‹YOLOJ‹S‹
• TÜMÖRLER‹N OLUfiUM
NEDENLER‹
• TÜMÖRLER‹N YAYILMASI,
EVRELEND‹R‹LMES‹ VE TANI
YÖNTEMLER‹
• TÜMÖRLER‹N SINIFLANDIRILMASI
Tümörler
G‹R‹fi
Tümör sözcük anlam› itibariyle vücuttaki bir fliflli¤i tan›mlamak için kullan›lan terimdir. Vücutta daha önceden bulunmayan ve anormal bir geliflim gösteren bu yap›ya tümör sözcü¤ü ile efl anlaml› olarak neoplazma terimi kullan›lmaktad›r. Neoplazma; neos yeni, plasia oluflum anlam›n› tafl›r. Genel anlamda organizmada yeni geliflen ve kontrol edilemeyen bir doku geliflmesidir.
TÜMÖR TANIMI VE ADLANDIRILMASI
Tan›m›
Tümör, canl› organizmas›ndaki hücrelerden baz›lar›n›n çeflitli nedenlerle, canl›n›n
kontrol mekanizmalar›ndan etkilenmeden, düzensiz, s›n›rs›z, amaçs›z ve eflgüdümsüz geliflimi sonucu ortaya ç›kan, köken ald›klar› sa¤l›kl› hücrelere benzerlik
gösterebilen, ortaya ç›kmas›na neden olan etken/ler ortadan kalksa bile ayn› flekilde büyümesini ve geliflimini sürdürebilen yeni ve anormal bir dokudur.
Adland›rma
Tümörler günümüze gelinceye de¤in çeflitli ölçütlere göre adland›r›lmaya ve s›n›fland›rmaya çal›fl›lm›flt›r. Ancak en yayg›n adland›rma yaklafl›m›, tümörlerin sitogenetik (histogenetik - morfolojik ve ifllevsel olarak benzedikleri ve köken ald›klar› dokuyu ön plana ç›karmak yönüyle) ve biyolojik davran›fllar›n›n dikkate
al›nmas›d›r.
Buna göre, sitogenetik olarak tümörler, epitelial ve mezenflimal olarak iki ana
gruba ayr›l›rlar. Çünkü hücre, tümörlerde de en önemli ve de¤iflmez bir özelliktir.
Biyolojik davran›fllar›na göre ise tümörler, iyi huylu (benign) ve kötü huylu (malign) olarak ikiye ayr›l›r.
Benign tümör hücreleri, köken ald›klar› sa¤l›kl› doku hücrelerine benzerlik
gösterir. Yavafl ve s›n›rl› büyür. Tümör hücrelerinin çevresinde genellikle ba¤ dokudan kapsül bulunur. Metastaz ve invazyon yapmayan hücrelerce oluflturulan
tümör kitleleri genellikle cerrahi yöntemler ile al›nabilir ve canl›n›n yaflam kalitesini çok fazla etkilemezler. Malign tümör hücreleri ise, köken ald›klar› sa¤l›kl› doku
hücrelerine az benzerlik gösterirken h›zl› ve s›n›rs›z büyüme özelli¤ine sahiptirler.
Ço¤unlukla metastaz yaparlar.
Metastaz: Malign
tümörlerden ayr›lan-kopan
hücrelerin damarlar veya
doku aral›klar›n› kullanarak
uzak dokulara gitmesi ve
oralarda yeni tümör odaklar›
oluflturmas›d›r.
‹nvazyon: Tümör
hücrelerinin canl› dokusunu
istila etme kapasitesi olup,
malign tümörlerin temel
özelli¤idir.
166
Temel Veteriner Patoloji
‹ntrauterin Dönem: Canl›n›n
rahim içerisindeki dönemine
denir.
‹yi huylu tümörler (epitelial veya mezenflimal) köken ald›klar› doku ad›n›n sonuna -oma tak›s› getirilerek adland›r›l›rlar. Örne¤in, kollagen üreten fibroblastik
hücrelerden (ba¤ dokusundan) oluflan tümör fibroma, k›k›rdak dokusu hücrelerinden oluflan tümör kondroma, kemik dokusu hücrelerinden oluflan tümör osteoma; derinin çok katl› yass› epitelinde geliflen tümör papilloma, bez epitelinden geliflen tümör adenoma diye adland›r›l›r.
Malign tümörler epitelial dokulardan köken al›yorsa -karsinoma (carcinoma),
mezenflimal dokulardan köken al›yorsa -sarkoma (sarcoma) son eki kullan›l›r. Örne¤in, epitelial dokunun cinsine göre yass› hücreli karsinoma, bazal hücreli karsinoma, adenokarsinoma, transizyonel (de¤iflici epitel) hücreli karsinoma olarak
adland›r›l›rken; mezenflimal dokunun cinsine göre fibrosarkoma, kondrosarkoma,
osteosarkoma diye adland›r›l›r.
Adland›rmada yayg›n olarak kullan›lan terimler aras›nda kist ve polip de bulunur. Kist, epitel hücreleri ile döfleli bir kese; polip ise, mukoza epiteli ile örtülü bir
ç›k›nt›d›r. Bir k›s›m tümörler -blastoma son eki kullan›larak adland›r›l›r. Örne¤in
retinoblastoma, nefroblastoma, hepatoblastoma gibi. Bu tümörler, canl›n›n olgunluk dönemindeki dokulara de¤il intrauterin dönemdeki dokulara benzetilirler ve
bu tip tümörler genellikle yeni do¤anlarda görülmektedir. Tümörler doku ve organlarda tek (soliter) olabildi¤i gibi çok say›da (multiple) da olabilir. Tümörlerin
birden fazla olmas› halinde tümör ad›n›n sonuna -atosis eki getirilir. Örn. papillomatozis, adenomatozis, fibromatozis gibi.
TÜMÖR GEL‹fi‹M‹N‹N B‹YOLOJ‹S‹
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
Tümör, canl› organizmas›ndaki herhangi bir hücrenin de¤iflime u¤ramas› ile bafllar. Bu de¤iflim, köken al›nan sa¤l›kl› hücrenin karakterinin az ya da çok kaybolmas›n›n yan› s›ra, baz› yeni özelliklerin kazan›lmas›yla sonuçlanarak yeni bir hücre tipi ortaya ç›kar. Tümör hücrelerindeki bu de¤iflim hafif ya da fliddetli olabilir.
De¤iflimin hafif oldu¤u tümörlerde, tümör hücresini köken ald›¤› sa¤l›kl› hücreden
ay›rt etmek nispeten kolay ise de, de¤iflikli¤in fliddetli oldu¤u tümörlerde tümör
SIRA S‹ZDE
hücresinin hangi sa¤l›kl› hücreden köken ald›¤›n› anlamak güçleflir. Tümör hücrelerindeki bu de¤iflim geri dönüflsüzdür. Tümör hücresine dönüflen sa¤l›kl› bir hücre tekrar normal
haline dönüflemez ve kazan›lm›fl olan yeni tümöral karakD Ü fi Ü N E Lhücre
‹M
terler, ço¤alma sonu ortaya ç›kan yavru hücrelerde de devam eder. Bu de¤iflimin
sonucunda tümör hücreleri, organizman›n düzenli biyolojik iflleyiflinde kendisine
S O R U
düflen görevi yapamaz ve di¤er sa¤l›kl› hücrelerle de uyum sa¤lamaz.
D ‹ Kde¤iflime
KAT
Tümöral yönde
u¤rayan bir hücre, nedenler ortadan kalksa bile, tekrar eski sa¤l›kl› haline dönemez.
N N
SIRA S‹ZDE
Tümör hücreleri köken ald›¤› hücrelerden daha h›zl› ço¤al›rlar. Böyle hücrelerin ço¤alma h›z›nda yavafllama ve durma genellikle görülmez, aksine ço¤almalar›
AMAÇLARIMIZ
canl›n›n ölümüne
kadar sürebilir. Dolay›s›yla tümör hücrelerinin ço¤almas› canl›
organizmas›n›n zarar›nad›r. Normal ve sa¤l›kl› bir organizmada, doku ve organlarda herhangi bir nedenle hücrelerin ço¤almas›n› gerektiren durumlarda (örne¤in,
K ‹ T A P bozuklu¤u oldu¤unda veya kan hücrelerinin ölmesi gibi), bir
deride bir bütünlük
uyar›m sonucu hücreler ço¤al›rlar ve görevlerini tamamland›ktan sonra uyar›m kesilir. Ancak bu durum tümör hücreleri için geçerli de¤ildir. Çünkü tümör hücreleT E Lu¤rad›ktan
EV‹ZYON
ri, de¤iflime
sonra ço¤almak ve çevre dokulara yay›lmak için, bir daha
uyar›lmaya gerek duymazlar. Dolay›s›yla tümör hücreleri, normal ve sa¤l›kl› doku‹NTERNET
167
10. Ünite - Tümörler
lar›n uydu¤u, organizman›n kontrol sistemlerinden etkilenmezler. Tümör hücresi,
tümörün olufltu¤u canl› zay›flasa da yeteri kadar besin alamasa da, ço¤almas›n›
sürdürür. Bütün bunlar tümörün kendi özerkli¤i içinde geliflti¤ini göstermektedir.
Farkl›laflma (diferensiasyon); tümör hücrelerinin normal hücrelere görünüfl ve
ifllev yönünden ne kadar benzediklerini tan›mlayan bir terimdir. ‹yi farkl›laflm›fl bir
tümör hücresi, normal-sa¤l›kl› hücreye çok benzer ve onun yapt›¤› ifllerin benzerini yapma çabas›ndad›r. Genel olarak, iyi huylu tümörler “iyi farkl›laflm›fl” hücrelerden oluflurlar ve böyle tümör hücreleri “tipik hücre” diye de isimlendirilir. Kötü
huylu tümörler ise, az farkl›laflm›fl hücrelerden (anaplastik) oluflurlar. Böyle hücrelere ayn› zamanda “atipik hücre” ad› da verilmektedir. Anaplastik hücrelerden
oluflan bir tümörde, pleomorfizm, hiperkromazi, polikromazi, dev çekirdek,
mitotik aktivite gibi bulgular görülür.
Tümör geliflmesinde bir parankim, bir de stroma vard›r. Tümörün parankimi,
o tümörü oluflturan temel hücrelerin (epitelial veya mezenflimal) toplulu¤udur.
Stroma ise, tümörü oluflturan hücreler aras›nda kalan destek dokusu (ba¤ dokusu)
ve damarlarca oluflturulur. Stroman›n görevi, tümör hücrelerini beslemek (damarlar yard›m›yla) ve tümörün geliflmesini desteklemektir. Stroma ayn› zamanda tümörü s›n›rlar ve çevresinde kapsül oluflturur. Ço¤unlukla tümörlerde parankim ve
stroma birlikte görülür.
Tümörler içerdikleri hücrelerin ço¤almas› ile büyürler. ‹yi huylu tümörler yavafl
ço¤al›rlar. Çok zaman bu büyümenin fark edilebilmesi için aylar›n geçmesi gerekir. Kötü huylu tümörler ise aksine h›zl› ço¤al›rlar. Ancak bu h›z malign tümörler
aras›nda farkl›l›k gösterir. Bir malign tümör ne kadar anaplastik ise o kadar h›zl›
geliflir. Tümör hücreleri ayn› zamanda hem ço¤al›rlar hem de ölürler. Bütün tümör
hücrelerinin sürekli olarak ço¤ald›klar› do¤ru de¤ildir. Tümör hücrelerin bir k›sm›
ölürken, bir k›sm› yaflam›n› ço¤almadan sürdürür, yaln›zca bir k›sm› ço¤al›r.
Malign tümörlerde görülen atipik hücre özellikleri nelerdir?
SIRA S‹ZDE
Ü fi Ü N E L ‹ M
Tümör tipleri hayvan ›rklar› aras›nda benzerlik gösterse de Dher
hayvan türünde
kendine özgü karakteristik da¤›l›ma sahiptir. Canl›larda tümörlerin oluflumunda biS O R Ude önemli rol
reysel yatk›nl›k yan›nda çevresel faktörler ve çeflitli yap›c› nedenler
oynamaktad›r. Tümör oluflumunda nedenler iki ana grupta toplan›r. 1. Tümör oluflumuna yatk›nl›k (dispozisyon); yafl, ›rk, cinsiyet, organ, kal›t›m; 2. Tümör yap›c›
D‹KKAT
nedenler; fiziksel nedenler, kimyasal nedenler, onkojenik (kanser yap›c›) virüsler,
parazitler ve hormonlard›r.
Tümör Oluflumuna Yatk›nl›k (dispozisyon)
Hiperkromazi: Hücre
çekirde¤inin koyu
boyanmas›d›r.
Polikromazi: Hücrelerin
çekirdeklerinin farkl›
koyuluklarda boyanmas›d›r.
N N
Tümörler her yaflta ortaya ç›kmalar›na karfl›n, genellikle yafll›larda görülürler. ‹leri
AMAÇLARIMIZ
yafllarda tümörlerin daha çok görülmesinin nedeni bilinmemekle birlikte; tümör
geliflimi için latent (belirti göstermeyen) bir döneme ihtiyaç olmas›, yaflam süresinin uzun olmas›yla kanser yap›c› etkenlere daha çok karfl›laflma,
dengeK ‹ hormonal
T A P
sizlikler ve ba¤›fl›kl›k sistemin zay›flamas› tümör oluflumu kolaylaflabilmektedir.
Kedi ve köpeklerde tümörlerin en çok görüldü¤ü yafllar 6-14, s›¤›r ve atlarda ise 514 yafl aras› dönemlerdir.
TELEV‹ZYON
Hereford ›rk› s›¤›rlar›nda göz çevreleri pigmentsiz oldu¤u için yass› hücre karsinomlar›n›n, iri cüsseli köpek ›rklar›nda (St. Bernard ve Great Dane) osteosarkom‹NTERNET
Pleomorfizm: Hücrelerin
çekirdek ve sitoplazma
morfolojisinde flekil ve boyut
bak›m›ndan belirgin
farkl›l›klar›n olmas›d›r.
1
TÜMÖRLER‹N OLUfiUM NEDENLER‹
SIRA S‹ZDE
Anaplastik Hücre: Bir hücre
veya dokuda farkl›laflma
yetersizli¤i ya da
diferensiasyon kayb›na
“anaplazi” denir. Bu
özelli¤in bulundu¤u
hücrelere de anaplastik
hücre denir.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
168
Temel Veteriner Patoloji
lar›n, k›r donlu atlarda melanomlar›n, köpek ve kedilerde meme bezi tümörlerinin
ve atlarda penis kanserlerinin çok görülmesi ›rk özelli¤ini göstermektedir.
Difli köpeklerde meme tümörlerine erkeklere oranla daha fazla rastlanmas›, deri eklenti bezlerinin (özellikle perianal bez tümörlerinin) erkek köpeklerde çok görülmesi cinsiyet faktörünü öne ç›kartmaktad›r.
Köpeklerde bazal hücre karsinomuna, ter bezi kanserine (yüz derisinde), mast
hücre tümörüne (arka bacaklar›n derisinde) ve ba¤›rsak kanserlerine (jejunumrektum) daha fazla rastlan›rken; kedilerde lenfomlara (ba¤›rsak ya da mediastinal
lenf dü¤ümünde); atlarda da papillom (dudaklar ve burun çevresi) ve melanomlara (anüs çevresi) daha fazla rastlanmas› organ dispozisyonuyla aç›klanmaktad›r.
Kimi bireyler di¤erlerine oranla kansere daha yatk›nd›r. ‹nsanlarda yumurtal›k,
meme bezi, kolon, prostat tümörleri ve malign melanomlar aç›s›ndan ailesel yatk›nl›klar belirlenmifltir. Ancak kal›tsal yatk›nl›klar hayvanlarda veri yetersizli¤inden
tam olarak gösterilememektedir.
Tümör Yap›c› Nedenler
‹nsan ve hayvanlarda kanser oluflturan etkenlere kanserojen, karsinojen ya da onkojen denilmektedir.
Fiziksel nedenlerin bafl›nda bas›nç ve sürtünme gibi mekanik etkiler gelir. Bu
etkilerin sürekli olmas› sonras›nda s›ras›yla doku kayb›, kronik yang›, rejenerasyon ve tümöral oluflum geliflebilir (Örne¤in; bo¤alara tak›lan burun halkalar›yla
fibrom, s›¤›rlarda kulak numaralar›yla papillom, mide ülserleri zamanla karsinom,
safra kesesi ve böbrek tafllar›n›n sürekli irritasyonu papillom ve karsinom, uzun
kemiklerin k›r›klar›nda iyileflme bölgelerinde osteosarkom). Ayr›ca güneflin ultraviyole ›fl›nlar›, röntgen ›fl›nlar› ve yüksek ›s› canl›larda tümör oluflumuna neden
olabilmektedir.
Yedi yüzden fazla kimyasal maddenin kanserojen oldu¤u bilinmektedir. Kimyasal maddelerin kanser yapabilece¤i 17. yüzy›lda ileri sürülmüfl ve bu konu üzerinde y›llarca pek çok araflt›rmalar yap›lm›flt›r. Daha sonraki y›llarda yap›lan çeflitli çal›flmalardan katrandaki karsinojen maddelerin hidrokarbonlar oldu¤u anlafl›lm›flt›r. ‹zole edilenler 1,2-benzantrasen; 1,2,5,6-dibenzantrasen; 9,10-dimetil-1,2benzantrasen ve 3,4-benzipiren’dir. Kuvvetli kanserojenik kimyasal maddeler (polisiklik aromatik hidrokarbonlar) deriye sürüldüklerinde papillom ve deri kanserlerine, deri alt›nda sarkomlara, a¤›z yoluyla al›nd›klar›nda ba¤›rsak karsinomlar› ve
organ tümörlerinin oluflumuna neden olurlar. Bu grupta, do¤ada en çok karfl›lafl›lan kanserojen 3,4-benzipiren’dir. Bulundu¤u yerler sigara duman›, endüstriyel
alanlar, otomobil egzozu, kirli haval› kentler), jet motorlar›n›n art›klar›d›r. Boya sanayinde çal›flan iflçilerde (aromatik aminler) idrar kesesi kanserlerinin s›kl›kla görülmesi yan›nda; insektisit olarak kullan›lan bir maddenin (2-asetilaminofluoren/AAF) s›çan, fare, köpek, kedi ve piliçlerde idrar kesesi, akci¤er, karaci¤er ve
uterus kanserleri oluflturdu¤u bilinmektedir. Ayr›ca sanayide boya maddesi ve g›dalar› renklendirmek için kullan›lan baz› kimyasal maddeler daha çok karaci¤erde
tümör olufltururlar. Aflatoksin B1 (Aspergillus flavus isimli mantar›n üretti¤i bir
madde) karsinojenik etkilidir ve karaci¤er kanserine yol açar. Bunlardan baflka g›dalarla al›nan antioksidanlar, koruyucu maddeler ve tatland›r›c›lar, meyve sular›na
kat›lan boyalar, etleri damgalamada kullan›lan boyalar da canl›larda çeflitli tümöral
olaylar›n oluflmas›na zemin haz›rlamaktad›rlar. Besi hayvanlar›nda kullan›lan “dietilstilbesterol”(DES - sentetik steroid olmayan östrojen) isimli kimyasal maddenin,
169
10. Ünite - Tümörler
insanlarda genital tümörlerle iliflkili oldu¤u ve bununla tedavi gören annelerin
gençlik ça¤›na gelmifl k›z çocuklar›nda vagina kanserleri görüldü¤ü, bu maddenin
farelerde de meme tümörlerini oluflturdu¤u yap›lan çal›flmalarla bildirilmifltir.
Onkojenik (kanser yap›c›) viruslardan çeflitli DNA (adenoviruslar, herpesviruslar, papovaviruslar, poxviruslar) ve RNA viruslar› (retroviruslar) tümöre yol
açmaktad›r.
Hayvanlarda gözlenen parazitlerden baz›lar› çeflitli tümörlerin oluflmas›na neden olabilmektedir. Örne¤in: Eimeria stidae / tavflan-karaci¤erde safra kanallar›nda papiller adenom; Cnemidocoptes mutans / tavuk- bacak derisinde karsinom;
Gastrophilus larvalar› / At midesinde papillom ve karsinom oluflturur.
Hormonlardan, östrojenin farelere uzun süre verilmesiyle meme kanseri oluflabilmesi yan› s›ra köpek meme tümörlerinin gelifliminde hormonal durumun
etkili oldu¤u bilinmektedir. Hormonlar›n tümör flekillendirmede rolü oldu¤u görüflünü kuvvetlendiren bir görüfl de, tümörlerin ileri yafllarda görülmesidir. Bu
da hormonal düzensizlikler ile tümör oluflumu aras›nda yak›n iliflki oldu¤unu
göstermektedir.
Tümörlerin oluflum nedenlerini tart›fl›n›z.
SIRA S‹ZDE
TÜMÖRLER‹N YAYILMASI, EVRELEND‹R‹LMES‹ VE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
TANI YÖNTEMLER‹
Yay›lmalar›
2
S O R U
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
‹yi huylu tümörler, çevresindeki dokuyu itip s›k›flt›rarak büyür. Bu yüzden, benign
tümörlerin çevresinde ba¤ dokulardan oluflan bir kapsül bulunur.
Kapsüllü bir tüD‹KKAT
mörün klinik muayenede ele gelmesi, yerinden oynat›lmas› ve cerrahi olarak ç›kar›lmas› daha kolayd›r. Ancak, baz› iyi huylu tümörler kapsülsüzdür.
S‹ZDE
Malign tümörlerin yay›lmas› bölgesel ve metastatik yay›lmaSIRA
olmak
üzere iki flekilde olur. Malign tümörler, çevrelerindeki dokuyu itmekten çok yararak, dokular
aras›na zorla girerek ilerleme e¤ilimi gösterir (infiltratif geliflme)
ve karfl›lar›na ç›AMAÇLARIMIZ
kan normal-sa¤l›kl› yap›lara (sinir, damar) zarar verirler. Bu davran›fl invazyon olarak adland›r›l›r. Damarlara invazyon genellikle metastaz için bir tehlikedir.
Metastaz; ana tümör kitlesinden kopan-ayr›lan hücrelerin damarlar
K ‹ T A P ya da doku
aral›klar› yoluyla uzak bölgelere giderek, burada ana tümör ile devaml›l›¤› olmayan, yeni ve ba¤›ms›z tümör odaklar› oluflturmas›d›r. Metastaz, malign tümörlerin
özelli¤idir. Ancak bütün kötü huylu tümörler mutlaka metastaz
T E Lyapacakt›r
E V ‹ Z Y O N diye bir
kural da yoktur.
Bir tümörün, ana kitleden ba¤›ms›z yeni odaklar oluflturmas› flu yollardan biriyle gerçekleflir: Kan Ak›m› Yoluyla Yay›l›m; bu yol sarkomlar›n bafll›ca uzak yay›‹ N Tyay›l›m
E R N E T karsinoml›m biçimidir. Lenf ak›m› yoluyla yay›l›m; lenf ak›m›na kar›flarak
lar›n özelli¤idir. Kontakt (temas, dokunma) Yoluyla Yay›l›m; bu yay›lma flekli birbiri üzerine temas eden dokularda geliflir. Örne¤in, üst ya da alt dudakta oluflan
tümör di¤er duda¤a temas yoluyla yay›l›r. Ayn› flekilde, köpeklerin bulafl›c› venereal tümörlerinde de kontakt metastaz görülür. Vücut Boflluklar›na ve Seröz Yüzeylere S›çramayla-Saç›lmayla Geçifl (implantasyon); tümörlerin yüzeyinden kopanayr›lan hücrelerin özellikle seröz vücut boflluklardaki bir yay›lma fleklidir. Örne¤in
mide-ba¤›rsak, pankreas ve ovaryum adenokarsinomlar› kar›n bofllu¤una yay›larak
çok say›da metastazlara neden olabilir. Kanallar Yoluyla Yay›l›m; tümör hücrelerinin bronfl-bronfliol, idrar yollar› ve safra kanallar› gibi yollarla yay›lmas›d›r. Örne-
N N
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
170
Temel Veteriner Patoloji
¤in, böbrek pelvisi karsinomlar› üreterlerde ve hatta daha alt bölümlerde metastatik odaklar oluflturabilir.
Evrelendirilmesi
Prognoz: Bir hastal›¤›n
gidiflini gösteren bulgular›n
bütününe denir.
Tümörlerde en önemli prognoz faktörü, tümörün biyolojik davran›fl›d›r. Tümörün
yeri, histopatolojik yap›s›, derecesi, büyüklü¤ü ve büyüme h›z› yan›nda; lenf dü¤ümlerinin tutulup tutulmad›¤› ve metastaz›n bulunup bulunmad›¤› da önemlidir.
Bunlardan baflka hastan›n genel durumu, anemi, solunum ve dolafl›m bozuklu¤u
ile birlikte herhangi bir enfeksiyon bulunup bulunmad›¤› da prognostik aç›dan
önemli faktörlerdir.
Bütün bu nedenlerden dolay› tümörlerin klinik, makroskobik ve mikroskobik
olarak evrelendirilmesi tümör olgular›n›n geliflim ve sa¤alt›mlar›n›n de¤erlendirilmesinde önemlidir. Tümörlerin gidifllerini, hastaya etkilerini sözü edilen faktörler
belirtirken, bunu en iyi flekilde yapabilecek bir sistem TNM s›n›fland›r›lmas›d›r. Bu
sistemde tümörün büyüklü¤ü ve geniflli¤i (T), lenf dü¤ümlerine metastaz (N) ve
uzak dokulara metastaz (M) olarak iflaretlenmektedir. Tümörlerin mikroskobik olarak derecelendirilmesinde ise, tümör hücrelerinin farkl›laflma derecesi ve mitotik
aktivitesi önem kazanmaktad›r.
Tan› Konulmas› (diagnoz)
Anamnez: Tan›ya yard›mc›
olabilecek bilgi ve verileri
toplamak amac›yla, hekimin
hasta sahiplerini-yak›nlar›n›
sorgulayarak yapt›¤›
araflt›rmad›r.
‹ster iyi huylu ister kötü huylu olsun tümörlerin sa¤alt›m›nda en önemli konu, tümörlerin erken ve kesin olarak tan›lar›n›n konulmas›d›r. Tan› yap›l›rken sadece iyi
haz›rlanm›fl tümör kesitlerinin mikroskopta incelenmesi yeterli de¤ildir. Tümör
olay› ile ilgili bütün bilgilerin (anamnez, klinik inceleme bulgular›, tümör kitlesinin yeri-büyüklü¤ü-a¤›rl›¤›-kesit yüzünün görünümü) bilinmesi zorunludur. Ancak
an›lan bilgilerle mikroskobik bulgular birlefltirilerek tümöre kesin ve do¤ru bir tan› konulabilir.
Canl›larda tümör tan›s›nda sitopatolojik, histopatolojik ve immunohistokimyasal yöntemler (bazen tümü birden) kullan›larak kesin tan› yap›lmaktad›r.
Sitopatolojik tan› yöntemiyle tümör hücrelerinin olup olmad›¤› araflt›r›lmaktad›r. Bu de¤erlendirmede ince i¤ne aspirasyon tekni¤i ile kolayca ulafl›labilen tümöral kitlelerden (örne¤in meme, lenf dü¤ümleri) elde edilen hücreler veya s›v›
bir enjektör yard›m›yla al›narak lam üzerine yay›l›r, sonra boyanarak mikroskopta
incelenir. Bu incelemenin esas amac› tümör tipinin kesin tan›s› de¤il, olay›n tümöral olup olmad›¤›n›n belirlenmesidir. Bundan dolay› bu yöntem histopatolojik incelemenin alternatifi de¤ildir ve mutlaka histopatolojik inceleme yap›lmal›d›r.
Histopatolojik inceleme kesin tan› için her zaman en güvenilir yöntemdir.
Ayr›ca dondurma mikrotomunda, tümör kitlesinden daha h›zl› ve çabuk al›nabilen kesitler, hasta henüz operasyonda anestezi alt›nda iken tan› konulmas›
sa¤layabilir.
‹mmunohistokimyasal yöntem ise, hücre ve dokulardaki antijenleri göstermek
amac›yla iflaretlenmifl özellikli antikorlar kullan›larak ve renkli bir sonuç veren bir
tak›m kimyasal reaksiyonlara dayanmaktad›r. Bu yöntem, özellikle farkl›laflmam›fl
tümörlerin tan›s›nda ve s›n›fland›r›lmas›nda, hücre tiplerini tan›mlayan belirleyicileri kullanarak metastazlar›n köken ald›¤› dokunun belirlenmesinde, tümörün sa¤alt›m›nda önemli moleküllerin belirlenmesinde önemi vard›r.
171
10. Ünite - Tümörler
TÜMÖRLER‹N SINIFLANDIRILMASI (KLAS‹F‹KASYONU)
Epitelial Tümörler
Benign Epitelial Tümörler
Papillom; deri ve kutan mukozalar ile de¤iflici epitel dokudan köken alan iyi huylu bir tümördür. Genellikle fiziksel ve kimyasal sebeplerin süre¤en irkiltileri sonucu oluflur. Organizmada ayn› anda çok say›da olursa “papillomatozis” ad›n› al›r ve
bu gibi durumlarda sebep virüslerdir (örne¤in onkojenik DNA virüslerinden papova virüs gurubu). Kutanöz papillomlara atlarda (1-3 yafll›) ve s›¤›rlarda (iki yafl›n
alt›ndaki) s›k, köpek-kedi-koyun-keçi ve domuzlarda ise seyrek rastlan›r. Bu tümöre bütün türlerde bafl (burun-dudaklar-kulaklar), çene, boyun, omuz, gerdan,
bacaklar ve memelerde s›k rastlan›rken; kuyru¤un alt k›sm›, perineum, vulvan›n
yan k›s›mlar›, boynuz bölgesi, özofagus (yemek borusu) ve a¤›z içinde seyrek geliflir. Papillomlar de¤iflen büyüklük ve biçimde olurlar. Sapl› veya saps›z, karnabahar benzeri, yüzeyden taflk›n, s›n›rl› üremeler halinde görülür (Resim 10.1a-b). Büyük yap›da olanlar d›flar›dan yap›lan darbeler sonucu kanayabilir, üzerleri ülserleflebilir ve ikincil enfeksiyonlarla karfl›laflabilir. Mikroskobik olarak, yüzeyden taflk›n olarak geliflen ve bazal membran› sa¤lam olan çok katl› yass› epitelin, afl›r› derecede üremesiyle meydana gelmektedir. Tümöral bölgenin üst k›s›mlar›nda hücrelerde hidropik dejenerasyon ve hiperkeratozis gözlenebilir. Tümörün stromas›
fibröz ba¤ doku ile bunun içinde yer alan kan damarlar›ndan oluflur. Bu stroma,
tümörün geliflti¤i epitel dokunun üstüne oturdu¤u, subepitelial ba¤ dokudan köken al›r. Deride flekillenen papillomatozis olgular› genellikle kendili¤inden iyileflir.
Deneysel olaylarda 9 ay, do¤al olgularda 5 ay sonra regresyon geliflir. Tam olmamakla birlikte deneysel ve do¤al olaylardan ve de afl›lamadan sonra ba¤›fl›kl›k geliflir. S›¤›rlarda birkaç y›l sonra tekrar papillomatozis olgular› geliflebilir. Atlarda ise
olgular 1-3 ay sonra kaybolur ve tam bir ba¤›fl›kl›k oluflur. Hayvanlarda papillomun malign tümöre dönüflmesi s›¤›rlarda görülen idrar kesesi papillomlar› haricinde enderdir.
Resim 10.1.a
Papilloma (ok), Özofagus, S›¤›r
Regresyon: Bir doku ya da
organ›n geliflim evresinin
bafllang›ç fazlar›na geri
dönmesi ya da gerilemesidir.
Resim 10.1.b
Papilloma, Boyun, 9 yafll› Bo¤a
Polip; mukozalar›n iyi huylu üremelerine denir. Di¤er bir de¤iflle mukozalar›n
papillomlar› say›labilir. Daha çok at ve domuzlar›n kal›n ba¤›rsaklar› ile burun mukozalar›nda geliflir. Poliplerin çok say›da olmas›na polipozis denir. Baz› araflt›r›c›lara göre polipler tümör olmay›p, tümör benzeri (fibro-epitelial) üremelerdir.
172
Temel Veteriner Patoloji
Adenom; bez epitellerinden (ekzokrin veya endokrin organlar›n kanal ya da
asinuslar›ndan) köken alan benign tümörlerdir. Adenomlar ileri derecede diferensiye olan üremeler oldu¤undan köken ald›klar› bez dokular›na çok benzerler. Çevre dokulardan kesin s›n›rla ayr›lm›flt›r ve ekspansif büyüme (s›n›rl›) gösterir. Bu tümöre köpeklerin memeleriyle atlar›n tiroid ve domuzlar›n kal›n ba¤›rsak bezlerinde s›kl›kla rastlan›r (Resim 10.2). Daha önce an›lan genel oluflum sistemleri adenomlar için de geçerlidir. Köpeklerde meme adeResim10.2
nomlar›nda hormonlar›n etkisi kaç›n›lmazd›r. Mikroskobik olarak, çok say›da artm›fl bez yap›lar› göAdenoma, Tiroid bezi (kesit
yüzü) (ok), At - Pony
rülmektedir. Ancak bu bezler aras›nda tafl›y›c› kanallar yoktur. Bez yap›lar› bir örneklik göstermezler, baz›lar› büyük, baz›lar› ise küçüktür. Adenomlar›n stromas› gevflek bir ba¤ doku ile bunun içinde
yer alan kan ve lenf damarlar›ndan oluflur. Solid, tubuler, alveoler, papillifer, folliküler, trabeküler ve
kistik yap›da olabilir. Baz› adenomlarda (karaci¤er
adenomlar›, köpeklerin perianal bez adenomlar›)
bez yap›lar› lümen oluflturmaz. Ço¤alan hücreler
kolon, trabekül veya öbekler halinde görülür (solid
adenom). Özellikle köpek meme adenomlar›nda
stroma metaplaziye u¤rayarak k›k›rdak ve kemik
yap›lar›na dönüflebilir (fibrokondroosteoadenom=benign kar›fl›k tumor). Bazen adenomlarda (köpeklerde meme adenomlar›) ba¤ doNüks: Tümörlerin
ku da üremeye kat›l›r (fibroadenom). Fibroadenomlarda ba¤ dokusu boflalt›c› kaoperasyonla al›nmas›ndan
sonra yerlerinde ayn›
nallar›n çevresinde yo¤unluk kazanm›flsa “perikanaliküler fibroadenom” , flayet
özellikleri tafl›yan yeni
ba¤ dokusu kanal kenarlar›n› lümene do¤ru itiyorsa “intrakanaliküler fibroadetümörlerin oluflmas›d›r.
nom” ad›n› al›r. Adenomlar, operasyonla al›nabilir ve genellikle nüks görülmez.
SIRA S‹ZDE
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
D‹KKAT
SIRA S‹ZDE
AMAÇLARIMIZ
K ‹ T A P
TELEV‹ZYON
‹NTERNET
3
Benign epitelial
hangileridir? Tart›fl›n›z.
SIRA tümörler
S‹ZDE
Malign Epitelial Tümörler
D Ü fi Ü N E L ‹ M
Yass› Hücreli
Kanser; deride çok katl› yass› epitelin stratum spinosum hücrelerinden köken alan malign bir tümördür. Bütün evcil hayvanlarda, özellikle at, s›¤›r,
S O R U genellikle ergin ve yafll› hayvanlarda s›k görülür. Daha seyrek
kedi ve köpeklerde;
olarak koyunlarda ve ender olarak da keçi ve domuzlarda gözlenebilir. Kedilerde
9-14 yafl, köpeklerde ise 6-10 yafl aras›nda daha fazla karfl›lafl›l›r. Derinin her yeD‹KKAT
rinde görülebilen bu tümör, özellikle pigmentsiz bölgeleri tercih eder. Güneflin ultraviyole ›fl›nlar› özellikle s›¤›rlarda tümör oluflumunda etkilidir. Göz çevresinde
S‹ZDEbulunan s›¤›r ›rklar› (Hereford ve Simental), yan›nda baz› at
pigmentsizSIRA
alanlar
(Belgian, Clydesdale, Appaloosa) ve köpek ›rklar› (Basset hound, Collie, Boxer)
gibi pek çok
hayvan ›rklar›nda bu tümöre yatk›nl›k gözlenmifltir. Ancak tümörün
AMAÇLARIMIZ
cinsiyet tercihi yoktur. Tümör prodüktif ya da eroziv diye iki tipte geliflebilir. Prodüktif tip de¤iflen büyüklükte, karnabahar fleklinde ve yüzeyden taflk›n üremelerle karakterize
K ‹ Tolup,
A P yüzeyi ülserleflme e¤ilimindedir ve kolayca kanar (Resim
10.3a-b). Eroziv tipte ise genifl ülser alanlar› bulunur. Böyle ülserli alanlar ilerleyerek krater benzeri bir görünüm al›r ve derinleflirler. Mikroskobik olarak tümör, çok
katl› yass›T epitelin
E L E V ‹ Z Y Ostr.
N spinozum hücrelerinin atipik karakter kazand›ktan sonra,
bazal membran› y›rtarak, dermise do¤ru üremeleriyle oluflturulan irili-ufakl› adac›klardan ibarettir. Normal yap›daki epidermiste keratinize tabaka yüzeyde olup
N N
‹NTERNET
173
10. Ünite - Tümörler
zaman zaman dökülür. Tümör hücreleri de epitel alt›nda üreyerek oluflturduklar›
hücre kümelerinde yine keratinize tabakay› flekillendirirler. Fakat oluflturulan bu
keratinize yap›lar (buradan d›fl ortama at›lamay›p) doku içinde kal›r ve konsantrik
karni (glob corné=kanser incisi) oluflumlar› meydana gelir. Üretilen keratin miktar› tümör hücrelerinin olgunlu¤u ile iliflkilidir. Glob corné oluflumlar› gösteren yass› hücreli kanserler “diferensiye (olgunlaflma gösteren=cancroid) yass› hücreli kanser”; glob corné oluflturmayan tipine ise “indiferensiye (olgunlaflma göstermeyen=anaplastik) yass› hücreli kanser” ad› verilir. Diferensiye tip karsinom yavafl,
indiferensiye tip karsinom ise h›zl› geliflim gösterir. Böylece flekillenen glob corné
oluflumlar›nda, henüz hücre çekirdek art›klar› görülüyorsa “parakeratozik glob”,
flayet hücre çekirdek art›klar› tamamen ortadan kalkm›flsa “keratozik glob” ad›n›
al›r. Olgular›n ço¤unda mitotik figürler görülür. Tümör, genellikle yersel olarak kal›r ve yavafl metastaz yapar. Metastazlar› bölgesel lenf dü¤ümlerinde ve sonra akci¤erlerde flekillenir. Nadiren yayg›n metastazlar›na da rastlan›r.
Resim 10.3.a
Yass› Hücreli Kanser, Bafl, At
Resim 10.3.b
Yass› Hücreli Kanser, Nazal sinüs, At
Bazal Hücreli Kanser; deride çok katl› yass› epitelin stratum bazalis hücrelerinden köken alan malign tümördür. Kedi ve köpeklerde s›k, di¤er türlerde seyrek
görülür. Her iki türde de erkekler diflilerden daha duyarl›d›r. En s›k yerleflim yeri
göz çevresi, yanak, burun üzeri, kulak ve boyun bölgesidir. Genellikle tek, bazen
çok say›da olabilir. ‹yi s›n›rl›, sert, kesit yüzü gri-beyaz renkte ve 0.5-10 cm çap›ndad›r. Tümör kitlesi üzerindeki deri s›kl›kla ülserleflir ve kenarlar› kemirilmifl gibidir. Böyle görünüflü nedeniyle bu ülsere “ulcus rodens” ad› verilir. Mikroskobik
olarak, tümör hücreleri oval, hiperkromatik çekirdekli, az sitoplazmal› ve ayn› büyüklüktedir. Tümör hücrelerinin oluflturdu¤u hücre adac›klar›n›n çevresinde çit
tarz›nda s›ralanm›fl hücrelerin görünümü karakteristiktir. Bazal hücreli kanser’de
glob corné görülmez. Ancak bazen tümör oluflumu s›ras›nda bazal hücreler aras›na squamous (str.spinozum) hücreler de kat›l›rsa glob corné oluflumlar›na rastlan›r. O zaman tümöre “basosquamous cell carcinom” ad› verilir. Mitotik figürlere
rastlanabilir. Tümörü kendi aras›nda solid, ribbon-like (kurdela), adenoid, meduzoid (çevreye ahtapot gibi uzant›lar gönderen) ve kistik tip diye ay›rmak mümkündür ve bazen bu yap›lar›n bir kaç›na ayn› kesitte rastlanabilir. Prognozu oldukça
iyidir. Çünkü çok yavafl (bazen y›llarca) bir geliflim gösterir. Oldukça ender metastaz yapar. Operasyon dikkatlice yap›l›rsa çok zaman iyileflmeyle sonuçlan›r ve
nüks görülmez.
174
Temel Veteriner Patoloji
Eksizyon: Herhangi bir
dokunun operasyonla kesilip
ç›kar›lmas›d›r.
Adenokarsinom; bez epitelinden köken alan kötü huylu tümörlerdir. Köpek,
kedi ve k›sraklarda daha çok memelerde rastlan›r. Geliflti¤i organa göre isimlendirilirler.(Örne¤in Meme adenokarsinomu, Uterus adenokarsinomu, Prostat adenokarsinomu, Tiroid adenokarsinomu gibi). Bu tümör, ya köken ald›¤› hücrelerin
oluflturdu¤u bez dokular›n görünümüne göre papiller, kistik, papiller-kistik, tubuler, solid, folliküler, trabeküler; ya da tümörü yapan hücrelerin salg›lar›n›n özelli¤ine göre musinöz ve kolloid olarak s›n›fland›r›l›r. Adenokarsinomlarda prognoz bulundu¤u organa göre farkl›l›k gösterir. Ter bezi ve uterus adenokarsinomlar› operasyonlar›ndan iyi sonuçlar al›n›r. Tiroid, pankreas, mide-ba¤›rsak ve meme adenokarsinomlar›nda prognoz kötüdür. Operasyonla al›nsalar bile nüks ve metastaza s›k rastlan›r. Ovaryum adenokarsinomlar›n›n tam olarak eksizyonu yap›lamaz
ve kolayl›kla peritona metastaz yapt›¤›ndan (implantasyon) operasyonla al›nsalar
bile prognoz kötüdür. Karaci¤er ve safra kanallar›n›n adenokarsinomlar›nda ise
ço¤unlukla y›rt›lma-delinme ve buna ba¤l› iç kanama sonunda ölüm geliflir.
Melanositik Tümörler
Deriye rengini veren melanin pigmentini üreten hücreler (melanoblast) nöroektodermal kökenli olup, fötal geliflim boyunca deri ve k›l köklerine göç ederler. Belirtilen yerlerde olgunlaflm›fl pigment üreten hücreler ise melanositlerdir. ‹flte bu
tümör, melanin üreten hücrelerden geliflen tümördür. Tümör at, köpek ve domuzlarda s›k; s›¤›rda seyrek; kedi ve koyunlarda ise ender olarak görülür.
Benign Melanomlar
Resim10.4.a
Melanoma (ok),
Deri, Erkek domuz
SIRA S‹ZDE
4
Ço¤unlukla deri tümörleridir, ancak melanositlerin bulundu¤u her yerde görülebilir. A¤›z mukozas› ve göz yayg›n görülme alanlar›d›r. Köpeklerde a¤›zdaki tümörlerin %90’› malign olmas›na karfl›n deride, göz ve göz kapaklar›nda geliflenlerin ço¤u iyi huyludur. Atlarda perineum ve kuyruk bölgesi, keçilerde perineal bölge, s›¤›rlarda ise subkutan yerleflimlidir. Ayr›ca bu tümör meninksler, kemikler ve aortada da bildirilmifltir. Ço¤unlukla erkek köpeklerde 7-14 yafl aras›nda geliflir. Atlarda 8 yafl üzerinde ve genellikle Arap atlar›nda flekillenir. Cinsiyet yatk›nl›¤› yoktur.
S›¤›rlarda ise, gençlerde görülür ve hatta konjenital olabilir. Özellikle koyu renkli s›¤›rlarda rastlan›r ve cinsiyet
önemli de¤ildir. Makroskobik olarak, melanin pigmentini bol olarak bulunduran iyi huylu tümörler (melanotik
melanom) koyu kahve-gri ya da siyah renktedir. Pigmentten fakir olanlar ise (amelanotik melanom) aç›k
renklidir (Resim 10.4a). Benign melanomlarda, dermisin
üst k›s›mlar›nda yerleflim gösteren hücreler oval, yuvarlak ve küboidal flekilli olup, epiteloid hücrelere benzerlik gösterir. Dermisin derin k›s›mlar›nda bulunan hücreler ise, genellikle uzun ve çekirdekleri fibroblastlar›nkine
benzerlik gösterir. Genel olarak dermisin derinlerine gittikçe pigment azal›r.
Melanin pigmentini
SIRA S‹ZDEbulundurma durumuna göre benign melanomlar nas›l ayr›l›r?
Tart›fl›n›z.
D Ü fi Ü N E L ‹ M
D Ü fi Ü N E L ‹ M
S O R U
S O R U
D‹KKAT
D‹KKAT
175
10. Ünite - Tümörler
Malign Melanomlar
Bu tip melanomlar büyük, ülserli, koyu kahverengi-siyahtan aç›k griye kadar de¤iflen renklerde olabilir (Resim
10.4b). Histolojik olarak ise, epiteloid tip-mekik (i¤) hücreli tip-epiteloid ve mekik (i¤) hücreli tip-dendritik ve helezon fleklinde s›n›fland›r›labilirler. Bunlarda metastaz yollar› lenfojen ve hematojendir. Genellikle bölgesel lenf dü¤ümlerine, oradan akci¤erlere giden tümör, bazen de beyin, kalp, böbrekler, dalak, karaci¤er ve di¤er iç organlarla kaslara metastaz yapabilir. En etkili sa¤alt›m flekli operasyonla al›nmas›d›r. Ancak nüks s›kl›kla görülebildi¤inden, tümör kitlesi çevresinden birkaç santimetrelik sa¤lam
dokuyla birlikte al›nmal›d›r.
Resim 10.4.b
Malign Melanoma (ok), Sert
damak, Köpek
Mezenflimal Tümörler
Ba¤ Dokusu Tümörleri
Resim 10.5
Fibrom; ba¤ dokudan (fibroblast-fibrosit-kollajen iplikler)
köken alan iyi huylu tümöre denir. Bu tümörde yafl, ›rk,
Fibroma(ok), Böbrek, Köpek
cinsiyet yatk›nl›¤› yoktur ve bütün hayvan türlerinde rastlanabilir. Tek olarak geliflen tümör, bazen ayn› anda çok
say›da da (fibromatosis) geliflebilir. Tümör, kendi içinde
iki flekilde s›n›fland›r›l›r; Fibroma molle; yumuflakt›r, fibrosit ve fibroblastlar ço¤unlukta olup kollajen demetler az
bulunur. Fibroma durum; sert k›vaml›d›r, kollajen demetler fazla, hücresel yap›lar azd›r. Tümör ço¤unlukla dermis
ve subkutiste flekillenmekle birlikte, ba¤ dokunun bulundu¤u her yerde görülebilir. Çevresinden kesin bir s›n›rla
ayr›lm›fl, kapsüllü, sert, yuvarlak veya oval kitleler fleklinde olup kesit yüzü gri-beyaz-pembe renktedir (Resim 10.5).
Mikroskobik olarak, fibroblast, fibrosit ve kollajen ipliklerin oluflturdu¤u girdaplar ve anaforlar tarz›ndad›r. Çevresinde yine ba¤ dokudan oluflan bir kapsül bulunur. Bazen fibromlar, di¤er türden
tümörlerle kar›fl›k olabilir. Örne¤in; fibroadenom, fibrolipom, fibrokondrom, fibropapillom gibi. Prognozu iyi olan bir tümör olup, operasyonla al›nd›ktan sonra genellikle nüks görülmez. Ba¤ dokudan köken alan kötü huylu tümöre “Fibrosarkom” ad› verilir (Resim 10.6a-b).
Resim 10.6.a
Fibrosarkoma (ok), Kafa, Köpek
Resim 10.6.b
Fibrosarkoma (ok), Kafa kesiti, Köpek
176
Temel Veteriner Patoloji
Mikzom; fibroblastik kökenli tümörler oldu¤u kabul edilen bu tip tümörlerde,
intersellüler matrikste musin’in varl›¤›, bu tümörü (fibrom ve fibrosarkomdan) ay›ran bafll›ca özelliktir. Mikzom’lara pek s›k rastlanmamakla birlikte tüm evcil hayvanlar›n yafll› ve eriflkinlerinde görülebilir. Köpekte en çok deride gözlenir. Bu tümörler kalp ve karaci¤er gibi ola¤an d›fl› yerlerde de bildirilmifltir. Mikzosarkom
ise bu tümörün kötü huylu olan›n›n ad›d›r.
Ya¤ Dokusu Tümörleri
Lipom; ya¤ dokusu hücrelerinden (liposit) köken alan iyi huylu tümördür. Köpeklerde s›k, at-öküz-kedi-koyun ve domuzda ise seyrek görülür. ‹ri yap›l› hayvanlarda ve difli köpeklerde (erkeklere nazaran) daha s›k flekillenir. Tek veResim10.7
ya çok say›da, köpeklerde genellikle toraks, kar›n, bacaklar ve sternumun deri alt› bölgesinde flekillenir. Atlarda mezenteriumdan geliLipoma (ok), Ba¤›rsak, At
flen sapl› lipomlara (Lipoma pendulum); s›¤›rlarda kar›n bofllu¤unda
ayn› anda çok say›da lipomlara (Lipomatozis) ve kedilerde de karaci¤erde lipomlara rastlanabilir (Resim 10.7). Makroskobik olarak, tümör yuvarlak, oval ya da disk fleklinde, lobüllü, iyi s›n›rlanm›fl, ince
kapsüllü, yumuflak veya gevrek k›vaml›d›r. Rengi beyaz ya da sar›ms›d›r. Mikroskobik olarak ise, lipositler iyi diferensiye olmufllard›r.
Tümör fibröz doku ile lobcuklara bölünmüfltür. Bazen fibröz doku
tümörün büyük bölümünü oluflturabilir (fibrolipom). Tümörde fibröz bir kapsül ve ba¤ doku elemanlar› bulunmad›kça normal ya¤ dokusundan ayr›m› zordur. Liposarkom; lipomlar›n malign fleklidir.
Tüm evcil hayvanlarda çok nadir görülür ve gri-beyaz renkte olup,
lipomdan daha sert k›vamdad›r.
Kas Dokusu Tümörleri
Myom; kas dokusu tümörlerine genel olarak bu ad verilir. Myomlar düz kaslardan köken alm›flsa leiomyom, çizgili kaslardan köken alm›flsa da rhabdomyom
ad› verilir.
Leiomyom; s›¤›r, köpek, koyun, at ve domuz gibi evcil
Resim10.8
hayvanlarda ve genellikle difli genital organlarda, bazen
Leiomyoma’lar (ok) ve vaginal
de özofagus ve mide-ba¤›rsakta görülür. Makroskobik
hiperplazi, Vagina, Köpek
olarak, uterustakiler sapl›d›r ve ço¤u tek olarak flekillenir.
Kesit yüzü, aç›k beyaz-pembe renkte olup k›vam› serttir
(Resim 10.8). Çevre dokulardan genellikle fibröz bir kapsülle ayr›l›rsa da, bazen kapsül bulunmayabilir. Mikroskobik olarak, de¤iflik yönlere seyreden çok say›da düz
kas ipliklerinin birbirine kar›flm›fl haldeki görünümü karakteristiktir. Düz kas gruplar›, dik aç›yla birbiriyle kesiflen demetler halindedir. Enine kesitlerde çekirdek, hücrenin ortas›nda ve yuvarlak iken, uzunlamas›na kesitlerde uçlar› küt puro biçimindedir. Tümörün stromas› çok
azd›r. Mitotik figürler enderdir. Operasyonla al›nabilir ve
tam bir iyileflme sa¤lan›r. Bu tümörün malign flekli olan Leiomyosarkom; düz kas
tümörlerinin %10’unu oluflturur. Düz kaslardan baflka böbrek ve ovaryumda da
bildirilmifltir. Operasyondan sonra nüks edebilir.
10. Ünite - Tümörler
Rhabdomyom; ço¤unlukla kalpte ve konjenital olarak geliflir. Makroskobik olarak, k›smen kapsüllüdür ve kalp kas›na gömülü olarak geliflir. S›kl›kla ventriküllerde, özellikle de interventriküler septumda bulunur. Karakteristik olarak sar›-kahve,
bazen gri-pembe renkli ve lobullüdür. Rhabdomyosarkom ise, çizgili kas›n malign
tümörüdür ve genellikle 2-3 yafl›ndaki hayvanlarda görülür. Tümör s›kça lenf dü¤ümleri, kalp, dalak, akci¤er, adren ve böbreklere metastaz yapar.
K›k›rdak ve Kemik Dokusu Tümörleri
Kondrom; k›k›rdak dokusunun iyi huylu tümörüne bu ad verilir. Kostalar›n sternuma ba¤lanma yerleri, trahea, bronfllar ve kemiklerin periostundan köken alabilen
bu tümör, ço¤unlukla yass› kemiklerde geliflir. Özellikle koyun ve köpeklerde s›k
rastlanan tümör, kapsüllü, düzgün veya lopçuklu, sert k›vaml›, beyaz-mavimsi
renkte ve de¤iflen büyüklükte görülür. Mikroskobik olarak, hyalini bir ara madde
içinde yerleflmifl kondroblastlar görülür. Stromas›nda, fibröz kapsül ile iliflkili bulunan fibröz ba¤ doku ve kan damarlar› mevcuttur. Kondrosarkom ise, k›k›rdak dokusunun malign tümörü olup, ço¤unlukla yafll› hayvanlarda gözlenir. Yavafl büyüyen bir tümör olup, az metastaz yapar. Operasyonlarda iyi sonuç vermektedir.
Osteom; kemik dokusunun iyi huylu tümörü olan bu tümör; s›¤›r, at ve köpeklerde daha çok gözlenir. Mandibula, maksilla, nazal sinuslar ile bafl ve yüz kemikleri en fazla görüldü¤ü yerlerdir. S›n›rl› ve d›fla do¤ru ç›k›nt› oluflturan bir kitle fleklindedir. Oldukça serttir ve ancak testere ile kesilebilir. At ve s›¤›rlarda oldukça büyük flekillenebilir (14 cm çap›na ulaflabilir). Mikroskobik olarak, uniform yap›da
kemik hücrelerince oluflturulan kemik trabekülleri ve bunlar aras›nda ince bir ba¤
dokusu ile damarlar bulunur. Osteomlar aylarca yavafl ve sürekli büyürler. Operasyonlardan sonra nüks edebilir. Osteosarkom; kemik dokusundan köken alan bu
kötü huylu tümör, “periosteal osteosarkom” (kemi¤in periostundan köken al›r.) ve
“parosteal osteosarkom” (kemik yüzeyinden köken al›r.) diye iki tarzda geliflir. Genellikle köpek ve kedilerde s›k rastlan›r. Tümör, köpeklerde 1-15 yafl (ortalama 7.5
yafl) aras›nda görülür. Gençlerde ço¤unlukla kostalarda, yafll›larda ise bafl ve ekstremite kemiklerinde (humerus, radius, femur, tibia) geliflir. Büyük cüsseli köpek
›rklar›nda (Boxer, Great dane, Saint Bernard, ‹rlanda setteri vb) daha fazla gözlenir. Kedilerde ortalama yafl 10.5’tur. Irk yatk›nl›¤› bilinmemektedir. Osteosarkomlar›n %45-60’› kan yoluyla akci¤erlere, bazen de bölgesel lenf dü¤ümlerine metastaz yaparlar.
Kan ve Lenf Damar Tümörleri
Damar dokusunun tümörlerine genel olarak “Angiom” ad› verilir. Tümör kan damarlar›ndan köken alm›flsa “Hemangiom”, lenf damarlar›ndan köken alm›flsa “Lenfangiom” ad›n› al›r.
Hemangiom; kan damar› endotel hücrelerinin benign tümörü olup, damar lümeninin büyüklü¤üne göre kavernöz ve kapillar hemangiom diye s›n›fland›r›l›r.
En fazla köpeklerde, daha az da kedi, at, s›¤›r, koyun ve domuzda görülür. Irk ve
cinsiyet yatk›nl›¤› yoktur. Genellikle subkutiste yerleflir, 0.5-3 cm çap›nda, oval, orta derecede sert ve iyi s›n›rl›d›r. K›rm›z›-siyah renkte olup, kesit yüzünden kan s›zar ve süngerimsi görünüfltedir. Dermiste de geliflebilir, ancak daha küçük boyutta olur. Tümör, operasyonla al›nabilir. Genellikle nüks görülmez. Hemangiosarkom (malign hemangioendothelioma); damar endotel hücrelerinin malign tümörüdür ve seyrek görülür. Köpek, at ve kedide rastlan›r. Erkek köpeklerde diflilerden daha fazla flekillenir. Ço¤unlukla iç organlarda (dalak, akci¤er ve kalpte sa¤
177
178
Temel Veteriner Patoloji
Splenektomi: Dala¤›n
operasyonla bütünüyle
vücuttan ç›kar›l›p
al›nmas›d›r.
atriumda) geliflir. Ayr›ca sinir sistemi, karaci¤er, kemik, kas ve mide-ba¤›rsak kanal›nda da flekillenebilir (Resim 10.9). Makroskobik olarak, k›rm›z›-siyah renkte ve
kanamal›d›r. Tümörde flekillenen damarlar oldukça narindir ve kolayca y›rt›larak
kanamalara yol açarlar. Kanama ve nekroz bu tümörün temel bulResim10.9
gular›ndand›r. Oldukça malign bir tümör oldu¤undan kolayca
metastaz yapabilir. Deride flekillenmifl olanlar operasyonla dikHemangiosarkoma (ok),
Karaci¤er, Köpek
katli bir flekilde al›nabilir, ancak nüks edebilir. Dalakta flekillendi¤inde splenektomi uygulan›r.
Lenfangiom; Lenf daResim10.10
marlar›ndan köken alan
ve hayvanlarda seyrek
Lenfangioma, Dalak, Köpek
rastlanan iyi huylu tümörlerdir (Resim 10.10). Bu
tümörün malign flekli olan
Lenfangiosarkom’da tüm
evcil hayvanlarda oldukça ender görülür. Metastaz yetene¤i zay›f olan tümör operasyonla al›nabilir ya
da bacakta geliflen olgularda bacak ampütasyonu yap›labilir.
Di¤er Tümörler ve Tümöral Hastal›klar
Köpeklerde Bulafl›c› Veneral Tümör (Canine Transmissible Venereal
Tumor - CTVT)
Hücresel kökeni hala tam olarak bilinmeyen, köpeklerde rastlan›lan tümörler aras›nda oldukça yüksek bir orana sahip ve kolayca bulaflabilen bir tümördür. Bu nedenlerle Sticker sarkomu, histiyositoma, venereal granuloma, transmissible lenfosarkom ve kontagiöz venereal tümör adlar›yla da bilinmektedir. Normal köpek
hücreleriyle tümörün hücreleri aras›nda her zaman karyotipik farkl›l›klar vard›r.
Normal köpek hücreleri 78 kromozom içerirken, bulafl›c› venereal tümör hücreleri 59 ± 5’tir. Tümör, koitus (çiftleflme) yoluyla ya da do¤rudan temas ile canl› tümör hücrelerinin aktar›lmas›yla bulaflt›r›labilmektedir. Cinsel olgunlu¤a ulaflm›fl difli veya erkek köpeklerde geliflebilir. Dolay›s›yla bu tümörde
Resim10.11
›rk ve cinsiyet yatk›nl›¤› bulunmamaktad›r. CTVT’nin yerleflim yeri, difli köpeklerde vulva ve vagina, erkek köpeklerde
Köpeklerin Bulafl›c› Venereal
ise penis ve preputiumdur (Resim 10.11). Ancak bazen eksTümörü (ok) (CTVT), Penis, Köpek
tragenital olarak deride de geliflebilmektedir. Ekstragenital
lezyonlar›n koklama, yalama veya ›s›rma s›ras›nda direkt temasla da flekillenebilece¤i bildirilmektedir. Makroskobik olarak, d›fl genital organlarda 0,5 mm-10 cm çapl›, karnabahar
görünümünde, bazen sapl›, k›zar›k, taze görünümlü, nodüler
ya da multilobüler yap›da, dokunuldu¤unda kolayca kanayan ve ufalanabilen yap›lar fleklindedir. Difli köpeklerde ço¤u kez vulvadan d›flar›ya ç›k›nt› yapm›fl tarzda gözlenirler ve
yüzeyi ülserleflebilir ve ikincil enfeksiyonlar geliflebilir. Mikroskobik olarak, tümör hücreleri uniform, yuvarlak, oval veya polihedral (çok yüzeyli) flekillidir. ‹ri-veziküler-hiperkro-
10. Ünite - Tümörler
matik bir çekirde¤e ve belirgin bir çekirdekçi¤e sahip olup, eozinofilik sitoplazmalar› vard›r. Hücreler kordonlar halindedir ve ince bir ba¤ dokusu ile ayr›lm›flt›r. Mitotik figürlere s›kça rastlan›r. Tümör dokusunda nekroz ve kanamalara rastlanabilir. CTVT, kendili¤inden gerileyip iyileflebilir, metastaz yapma oran› %5’ten daha
azd›r. Ancak kaflektik ve ba¤›fl›kl›k sistemi zay›f köpeklerde malign karakter göstererek oldukça çabuk geliflir ve çeflitli organlara metastaz yapabilir. Bu güne kadar CTVT metastazlar›na, deri, deri alt› dokular, nazal boflluk, göz, göz kapa¤›, a¤›z
bofllu¤u, difl eti ve difl kökü, yumuflak ve sert damak, dudak mukozas›, abdominal
boflluk, lenf yumrular›, tonsiller, karaci¤er, dalak, salya bezleri, akci¤er, epidural
ve spinal aral›k, uterus ve periuterin bölge, iskelet kaslar›, kalp kas›, anal ve perianal bölge, meme bezleri, intrakranial alan, beyin ve meninksler, hipofiz, ayr›ca
böbrek ve peritonda rastlan›lm›flt›r.
Köpekte Lenfoma (Malignant Lymphoma - Lymphosarcoma)
Tüm köpek tümörleri içinde s›k görülme oran›na sahiptir. Tümörün etiyolojisi tam
olarak bilinmemekle birlikte retroviruslardan flüphelenilmektedir. Tümör olgular›n›n %80’i 5-11 yafllar›nda; %10’u ise 1-4 yafllar›nda görülmektedir. Bu tümöre Boxer, St. Bernard, ‹skoç terrier’i ve Bulldog ›rk› köpekler di¤er ›rklar›na göre daha
yatk›nd›r. Tümörün tan›s›yla ölüm aras›ndaki süre 8-10 hafta aras›ndad›r. On iki
yafl üzerindeki köpeklerde ise yaflam süresi daha uzun olabilmektedir. Lenfosarkomlar›n yerlefltikleri anatomik bölgelere göre (multisentrik-timik-alimenter-dermal-soliter) oluflan formlar›ndan, köpeklerde genellikle multisentrik (ortalama
%80), alimenter ve dermal formlar gözlenir. Multisentrik formda ilk bulgu yüzeysel lenf dü¤ümlerinin (submandibular, preskapular, popliteal) bilateral-simetrik
olarak büyümesidir. En tipik bulgulardan biri de alt çene, bacak, d›fl genital organlar ile sternumun ventralinde görülen deri alt› ödemidir. Karaci¤er ve dalak büyür.
Alimenter formda ise, di¤er formun aksine yüzeysel lenf dü¤ümlerinde büyüme
yoktur, ancak mezenterial lenf dü¤ümlerinin büyümesine ba¤l› olarak mide-ba¤›rsak kanal› t›kanmas› sonras› ishal ya da kusma görülür. Mikroskobik olarak, lenf
dü¤ümlerinde histolojik yap›s›n› bozacak kadar çok tümöral hücre art›fl›, karaci¤erde lobuluslar›n merkezinde ve portal bölgelerde ve böbre¤in interstisyel alanlar›nda, ayr›ca akci¤erde ço¤unlukla damarlar ve bronfllar çevresinde (bazen nodüller tarz›nda) tümöral lenfoid hücre birikimleri gözlenir. Ba¤›rsaklar›n peyer
plaklar› da fazlas›yla etkilenmifltir.
Kedide Lenfoma (Feline Lymphoma)
Çok görülen tümörlerden olup, %50’si 5 yafl›n alt›nda görülmektedir. Etken bir retrovirustur ve “Feline Leukaemia Virus”/FeLV ad› verilir. En fazla alimenter tip gözlenir. Bunu timik, multisentrik ve soliter tipler izler. Alimenter formda; ince ba¤›rsaklar›n jejunum ve ileum bölümlerinde fokal ya da diffuz kal›nlaflmalar ile birlikte mezenterial lenf dü¤ümlerinde büyüme gözlenir.
S›¤›rda Lenfoma (Enzootic Bovine Leukosis-EBL)
Etken retroviruslardan “Bovine Leukemia Virus”/BLV’dur. Hastal›k do¤rudan temasla, i¤nelerin, kulak küpelerinin ve boynuz kesme aletlerinin bulaflmas›yla, tüm
kan ve afl› aletlerinin dezenfeksiyonuna yeterince özen gösterilmemesi sonucu aktar›l›r. EBL eriflkin s›¤›rlarda (genellikle 5-8 yafl) görülür. Klinik ve makroskobik
olarak multisentrik formda yüzeysel lenf dü¤ümlerinin (faringeal-inguinal) belirgin
olarak büyüdü¤ü gözlenir. Deride çok say›da nodüller ve bu bölge derisinde k›l
179
180
Temel Veteriner Patoloji
Resim10.12
Lenfosarkoma, Akci¤er ve böbrek,
Enzootik S›¤›r Löykozu (ok)(Enzootic
Bovine Leucosis), Buza¤› - S›¤›r
Eksoftalmus
(exophthalmos): Çeflitli
nedenlere ba¤l› olarak göz
küresinin d›fla do¤ru yapt›¤›
taflk›nl›kt›r (göz büyümesi).
dökülmeleri vard›r. Tümöral nodüllerin gözü etkilemesiyle eksoftalmus, omurili¤i etkilemesiyle k›smi felçler, kalbin etkilenmesiyle nab›zda düzensizlik-vena jugularis’te
fliflkinlik ve karaci¤erde pasif hiperemi bulgular› saptanabilir. Ayr›ca dalak, timus, böbrek, uterus, abomazum, ba¤›rsaklar da tümöral geliflimden etkilenen organlar aras›ndad›r (Resim 10.12).
10. Ünite - Tümörler
181
Özet
N
A M A Ç
1
N
A M A Ç
2
Tümöral geliflimleri ve genel özelliklerini ay›rt
etmek,
Tümör sözcük anlam›yla vücuttaki bir fliflli¤i tan›mlamak için kullan›lan terimdir. Tümör, canl›
organizmas›ndaki herhangi bir hücrenin de¤iflime u¤ramas› ile bafllar. Bu de¤iflim sonunda baz› özellikleriyle farkl›l›k gösteren yeni bir hücre
tipi ortaya ç›kar ve tümör hücrelerindeki bu de¤iflim geri dönüflsüzdür. Bunun sonucunda az
de¤iflime u¤ram›fl iyi huylu tümör hücresi tipik
hücre diye adland›r›l›rken, kötü huylu tümör
hücrelerine ise atipik hücre ad› verilir. Tümörler
içerdikleri hücrelerin ço¤almas› ile büyürler. ‹yi
huylu tümörler yavafl ço¤al›rken, kötü huylu tümörler ise aksine h›zl› ço¤al›rlar. ‹yi huylu tümörler, çevresindeki dokuyu itip s›k›flt›rarak büyürler ve çevresinde ba¤ dokulardan oluflan bir
kapsül bulunur. Tümör tipleri hayvan ›rklar› aras›nda benzerlik gösterse de her hayvan türünde
kendine özgü karakteristik da¤›l›ma sahiptir.
Tümörlerin s›n›fland›r›lmas› ve isimlendirilmelerini örneklendirmek epitelial, mezenkimal ve özel
tümör flekillerini de¤erlendirmek,
Canl› organizmas›nda yeni ve anormal doku olarak oluflabilen tümörler, sitogenetik ve biyolojik
davran›fllar›na göre adland›r›l›r. ‹yi huylu tümörler köken ald›klar› doku ad›n›n sonuna “oma” tak›s› getirilerek adland›r›l›rken, malign tümör epitelial dokudan köken al›yorsa “karsinoma”, mezenkimal dokulardan köken al›yorsa “sarkoma”
son ekini al›r. Hayvanlarda tümörlerin s›n›fland›r›lmas›nda iyi huylu epitelial tümörler papillom
ve adenom iken, kötü huylu epitelial tümörler
yass› hücreli kanser, bazal hücreli kanser, adenokarsinomdur. Melanositik tümörlerde hücrelerin kökeni henüz netlik kazanmad›¤›ndan benign melanom ve malign melanom diye ayr›l›r
ve hayvanlarda s›k rastlanan tümörlerdendir. Veteriner onkolojide de mezenkimal tümörler ba¤
dokusu, ya¤ dokusu, kas dokusu, k›k›rdak ve
kemik dokusundan köken alan tümörleri kapsar.
Ayr›ca kan ve lenf damarlar›ndan kaynaklanan
tümörlerde s›k gözlenebilen tümörler aras›ndad›r. Ancak evcil hayvanlarda gözlenen tümörler
aras›nda, deri ve meme tümörleri (köpek) yan›nda, veteriner klinisyenleri ve patologlar› en fazla
u¤raflt›ran olgular, köpeklerin bulafl›c› venereal
tümörü ve lenfomalard›r.
N
A M A Ç
3
N
A M A Ç
4
Tümörlerin oluflum sebeplerini ve tan› yöntemlerini aç›klamak,
Canl›larda tümörlerin oluflumunda bireysel yatk›nl›k (yafl, ›rk, cinsiyet, organ, kal›t›m) yan›nda
çeflitli yap›c› nedenler de (fiziksel-kimyasal nedenler, onkojenik-kanser yap›c› virüsler, parazitler, hormonlar) önemli rol oynamaktad›r. Tümör
olgular›nda en önemli konu, erken ve kesin olarak tan›n›n konulmas›d›r. Tümör tan›s›nda sitopatolojik, histopatolojik ve immunohistokimyasal yöntemler (bazen tümü birden) kullan›larak
kesin tan› yap›lmaktad›r.
Malign tümörlerin yay›lma yollar›n› tan›mlamak,
Malign tümörlerin yay›lmas› ço¤unlukla metastatik yolla olmaktad›r. Metastaz, malign tümörlerin
özelli¤idir. Malign bir tümörün, ana kitleden ba¤›ms›z odaklar oluflturmas› (kan ak›m›, lenf ak›m›, kontakt-temas, implantasyon, kanalc›klar)
yollar›ndan biriyle gerçekleflir.
182
Temel Veteriner Patoloji
Kendimizi S›nayal›m
1. “Canl› organizmas›ndaki hücrelerden baz›lar›n›n çeflitli sebeplerle, canl›n›n kontrol mekanizmalar›ndan etkilenmeden, düzensiz, s›n›rs›z, amaçs›z ve eflgüdümsüz
geliflimi sonucu ortaya ç›kan, köken ald›klar› sa¤l›kl› hücrelere benzerlik gösterebilen, ortaya ç›kmas›na neden
olan etken/ler ortadan kalksa bile ayn› flekilde büyümesini ve geliflimini sürdürebilen yeni ve anormal bir dokudur.” Bu tan›mlama afla¤›dakilerden hangisine aittir?
a. Diferensiasyon
b. Anaplastik hücre
c. Metastaz
d. Tümör
e. Papillom
2. Malign tümörler epitelial kökenli ise, böyle tümörlerin isimlendirilmesinde, ad›n›n sonuna hangi son ek getirilir?
a. -oma
b. -blastoma
c. -sarkoma
d. soliter
e. -karsinoma
3. Tümör gelifliminin biyolojisinde afla¤›daki tan›mlamalardan hangisi do¤rudur?
a. Tümörlerin adland›r›lmas›nda kullan›lan en yayg›n yöntem etiyolojik s›n›fland›rmad›r.
b. Tümör hücrelerindeki de¤iflim geri dönüflsüzdür.
c. Bütün tümörler birden fazla hücre tipinden köken al›r.
d. ‹yi huylu tümörlerde en belirgin özellik metastaz yapmalar›d›r.
e. Ba¤ dokusundan köken alan tümöre papillom
ad› verilir.
4. Benign tümör hücresi, köken ald›¤› hücreye çok
benzerlik göstermesine ne ad verilir?
a. Tipik
b. Metastaz
c. ‹nvazyon
d. Onkojenik
e. Anamnez
5. Pleomorfizm, hiperkromazi, polikromazi, dev çekirdek ve mitotik aktivite bulgular› gösteren bir tümör hücresi nas›l tan›mlan›r?
a. ‹nvazyon
b. Metastatik hücre
c. Anaplastik hücre
d. Dispozisyon
e. Prognoz
6. Afla¤›dakilerden hangisi tümör yap›c› nedenlerden
de¤ildir?
a. Fiziksel nedenler
b. Kimyasal nedenler
c. Yafl dispozisyonu
d. Onkojenik viruslar
e. Parazitler
7. Üst ya da alt dudakta oluflan bir tümörün di¤er duda¤a yay›lmas› ve köpeklerin bulafl›c› venereal tümöründe
görülen metastaz flekli afla¤›dakilerden hangisidir?
a. Kontakt (temas) yoluyla yay›l›m
b. Kanallar yoluyla yay›l›m
c. ‹mplantasyon metastaz
d. Kan ak›m› yoluyla yay›l›m
e. Lenf ak›m› yoluyla yay›l›m
8. Bez epitelinden köken alan iyi huylu tümör hangisidir?
a. Glob corné
b. Adenom
c. Fibroma molle
d. Polip
e. Osteom
9. Büyük cüsseli köpek ›rklar›nda ekstremitelerin uzun
kemiklerinde geliflebilen kötü huylu kemik tümörü
hangisidir?
a. Papillom
b. Lipom
c. Leiomyom
d. Hemangioma kapillare
e. Osteosarkom
10. Difli veya erkek köpeklerin genital organlar›nda oluflan ve çiftleflme yoluyla hayvandan hayvana aktar›labilen tümör hangisidir?
a. Feline lymphoma
b. Yass› hücreli kanser
c. Malign hemangioendothelioma
d. Köpeklerin bulafl›c› venereal tümörü
e. Kondrom
10. Ünite - Tümörler
183
Kendimizi S›nayal›m Yan›t Anahtar›
Yararlan›lan ve Baflvurulabilecek
Kaynaklar
1. d
Meuten, D.J. (2002). Tumors in Domestic Animals,
Fourth Edition, Editor Donald J. Meuten, Iowa State
Pres, USA.
Dobson, J.M. and Lascelles, B.D.X. (2003). BSAVA
Manual of Canine and Feline Oncology, Second
Edition, British Small Animal Veterinary
Association, England.
Villiers, E. and Blackwood, L. (2005). BSAVA Manual
of Canine and Feline Clinical Pathology, Second
Edition, British Small Animal Veterinary Association,
England.
Fry, M.M. and McGavin, M.D. (2007). Diseases of Bone
Marrow, Blood Cells, and Lymphatic System,
In: Pathologic Basis of Veterinary Disease, Fourth
Edition, Editor M.Donald McGavin and James F.
Zachary, Mosby-Elsevier, St. Louis, Missouri.
Valli, V.E.O. (2007). Hematopoietic System. In:
Pathology of Domestic Animals, Fifth Edition, Editor
M.Grant Maxie, Saunders- Elsevier, Edinburgh.
Köküuslu, C. (1996). Genel Patoloji, Medisan Yay›nevi,
Ankara.
Milli, Ü.H. ve Haz›ro¤lu, R. (2000). Veteriner Patoloji,
Cilt I ve II, ‹kinci Bask›, Medipres, Ankara.
Erer, H. ve K›ran, M.M. (2000). Veteriner Onkoloji,
‹kinci Bask›, Konya.
Ayd›n, Y. (2008). Temel Patoloji, Birinci Bask›, Ankara.
2. e
3. b
4. a
5. c
6. c
7. a
8. b
9. e
10. d
Ayr›nt›l› bilgi için “Tümör Tan›m› ve
Adland›r›lmas›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Tümör Tan›m› ve Adland›r›lmas›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Tümör Tan›m› ve Adland›r›lmas›” konusuna bak›n›z.
Ayr›nt›l› bilgi için “Tümör Gelifliminin Biyolojisi”
konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Tümör Gelifliminin Biyolojisi”
konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Tümör Yap›c› Nedenler”
konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Tümörlerin Yay›lmalar›”
konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Benign Epitelial TümörlerAdenom” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “K›k›rdak ve Kemik Dokusu
Tümörleri” konusuna bak›n›z
Ayr›nt›l› bilgi için “Köpeklerde Bulafl›c› Venereal
Tümör” konusuna bak›n›z
S›ra Sizde Yan›t Anahtar›
S›ra Sizde 1
Atipik (Anaplastik) hücrelerden oluflan bir malign tümörde, pleomorfizm, hiperkromazi, polikromazi, dev
çekirdek, mitotik aktivite gibi bulgular görülür.
S›ra Sizde 2
Tümör oluflumunda nedenler iki ana grupta toplan›r.
Birinci grup: Tümör oluflumuna yatk›nl›k (dispozisyon);
yafl, ›rk, cinsiyet, organ, kal›t›m; ‹kinci grup ise: Tümör
yap›c› nedenler; fiziksel-kimyasal nedenler, onkojenik
(kanser yap›c›) virüsler, parazitler ve hormonlard›r.
S›ra Sizde 3
Benign epitelial tümörler papillom, polip ve adenom’dur. Ayr›nt›l› bilgi için “Benign Epitelial Tümörler”
konusunu tekrar gözden geçiriniz.
S›ra Sizde 4
Melanin pigmentini bol olarak bulunduran iyi huylu tümörler (melanotik melanom) koyu kahve-gri ya da siyah renktedir. Pigmentten fakir olanlar ise (amelanotik melanom) aç›k renklidir.
Yararlan›lan ‹nternet Adresi
fiekil 10.1.a/b, 10.2, 10.3.a/b, 10.4.a/b, 10.5,
10.6.a/b, 10.7, 10.8, 10.9, 10.10, 10.11, 10,12:
http://w3.vet.cornell.edu/nst/nst.asp?Fun=Display&imgID=
Sözlük
185
Sözlük
Atrio-ventriküler kapak: Kalpte kulakç›k ile kar›nc›klar ara-
A
s›nda bulunan iki ve üç bölümlü kapaklar›n genel ad›d›r.
Albumin: Hayvan ve bitki kökenli s›v›larda ve dokularda bulunan, toplam kan proteinlerinin %60’›n› oluflturan, plazman›n kolloid ozmotik bas›nc›n› düzenlemede görevli,
suda erime ve s›cakl›kta p›ht›laflma özelli¤i gösteren, ka-
B
Bandaj: 1.Yara sarmaya ve yaralar› kapatan ilaçlar› ve sabit-
raci¤erde üretilen beyaza yak›n renkte, basit yap›l› pro-
leyici materyalleri yerinde tutmaya yarayan kumafl par-
tein
ças›, sarg› bezi 2.Bu malzemelerel yap›lan kapatma ve
Alveol: 1.Akci¤erlerde gaz de¤ifliminin yap›ld›¤› çok ince du-
sabitleme ifllemi, sarg›.
vara sahip hava kesecikleri. 2.Memedeki kübik epitel-
Bazal membran: Müköz zarlar ve salg› bezlerinin epiteli al-
yum ve miyoepitelden oluflan salg› bezi yap›s›. 3.Küçük
t›nda bulunan, mukopolisakkarit ve proteinlerden olu-
çukur. 4.Difl yuvas›
flan, tek veya çok katl› epitelyum hücrelerin büyük k›s-
Ammon boynuzu: Orta beyinde kuduzun tan›s›nda yararlan›lan k›s›m.
Amputasyon: Bir organ›n veya ç›k›nt› biçiminde bir oluflumun kesilip ç›kar›lmas›.
Anaerob: Oksijen yoklu¤unda yaflayabilen organizma.
Anastomoz: 1.A¤›zlaflma. 2.Damar, sinir veya tendonlar gibi
iki ayr›k yap› aras›nda, ayr› uçlar› a¤›z a¤›za getirip dikme, birleflme veya birlefltirme.
m›n›n ba¤ dokusuna ba¤land›¤› ve ifllev durumuna göre
kal›nl›¤› de¤iflebilen bir yap›.
Beyaz kas hastal›¤›: Dünyan›n birçok bölgesinde uzun süreli a¤›lda tutulan ve E vitamini ile selenyumdan yetersiz
beslenen genç kuzu ve buza¤›larda salg›nlar fleklinde
görülen hastal›k.
Bilirubin: Alyuvarlardaki hem’in parçalanmas› sonu ortaya
ç›kan k›rm›z›-sar› renkli safra pigmenti.
Anemi: Kandaki alyuvar say›s› veya hemoglobin miktar›n›n
Biliverdin: 1.Memelilerde alyuvarlar›n y›k›m› ile hemin par-
normal de¤erlerin alt›na düflmesiyle belirgin durum, kan-
çalanmas› sonu ortay ç›kan daha sonra h›zl› bir biçimde
s›zl›k.
Angström: Milimetrenin on milyonda biri olan bir uzunluk
bilirubine indirgenen yeflil safra pigmenti.
Bisturi: Neflter, cerrahi kesici alet.
ölçüsü birimi. ‹sveçli fizikçi olan Angström elektron mik-
Biyopsi: 1.Canl› vücudunun genellikle patolojik de¤iflime u¤-
roskobunda incelenen yap›lar›n ölçümüne yard›mc› ol-
ram›fl k›sm›ndan çeflitli aletler yard›m›yla doku örne¤i
du¤undan bu ad onun ad›na izfeten kullan›lmaktad›r.
alma. Genellikle tümörlerin tan›s› için kullan›l›r. 2. Can-
Nanometrenin onda biridir ve A0 sembolü ile gösterilir.
l› hayvan veya insandan mikroskobik inceleme için al›-
Antiseptik: Vücudun çeflitli k›s›mlar› ve mekanlar› mikroplardan ar›nd›rmak için kullan›lan kimyasal maddelerin
genel ad›.
Artefakt: 1.Mikroskobik, radyolojik ve ultrasonografik incelemelerde, insan eliyle oluflturulmufl yapay yap› veya
görünüm. 2.Fiziksel ve kimyasal olaylar s›ras›nda oluflan
nan doku örne¤i.
Bunzen oca¤›: Is›tma gerektiren deneylerde ve mikrobiyolojide ekim ve boyama ifllemlerinde kullan›lan, havagaz›,
do¤al gaz ve bütan gaz›yla çal›flan, alav sa¤layan laboratuar aleti, Bunzen lambas›, bek.
ve do¤al olmayan ürün. 3.Patolojik de¤iflikliklerden ay-
C-Ç
r› olarak kas titremeleri, izoelektrik çizginin e¤rilmesi,
Cams› dejenerasyon: Hyalin dejenerasyonu.
alternatif ak›m kar›flmas›, yanl›fl teknik veya uygulama
Cerahat: ‹rin.
kusurlar› gibi kalp d›fl› faktörlerle EKG üzerinde oluflan
Çekirdekçik: Ökaryotik hücrelerin çekirde¤i içinde rRNA
de¤ifliklikler.
üretimi yapan ve ribozom alt birimlerinin birleflmesini
Artropod: Eklembacakl›lar›n genel ad›.
sa¤layan ›fl›¤› çok k›ran, easa itibar› ile ribonükleoprote-
Asini: 1.Ortak bir kanala sahip birkaç hücre grubundan olufl-
inlerden oluflan interfaz çekirde¤inde bir veya birkaç ta-
mufl kese fleklinde bezler. 2.Kenelerde üzüm salk›m›
ne görülebilen yuvarlak ve oval biçimli yap›, nukleolus.
fleklinde dizilmifl tükürük bezleri. 3.Meme bezinde süt
Çene k›sal›¤›: Alt veya üst çene kemi¤inin do¤ufltan k›sal›¤›,
sentezleyen hücre yap›lar› 4.Asinus’un ço¤ulu.
Asinus: 1.Üzüm tanesi, kese, torba.2.Daire tarz›nda ve salg›
birimi biçiminde dizilmifl hücrelerin oluflturdu¤u yap›.
brahignati, domuz çenesi.
Çökelti: 1.Çözünebilir antijenle antikorun birleflmesi sonubüyük molekül a¤›rl›kta komplekslerin oluflumuna ba¤l›
Atrium: 1.Parazitlerde (trematod ve sestodlarda) genital or-
olarak oluflan çökelti, presipitasyon. 2.Kimyasal reaksi-
ganlar›n kanallar›n›n aç›ld›¤› çukur k›s›m. 2.Ön oda, bofl-
yonun çözünmeyen ürünü. 3.Bir örne¤in santrifüjden
luk. 3. Kalpte kulakç›k.
sonra dipte kalan k›sm›.
186
Temel Veteriner Patoloji
D
Epitelizasyon: 1.Zedelenmeye u¤ram›fl yüzeyin epitel hücrelerinin ço¤almas›yla oluflan iyileflmesi. 2.Ç›plak bir böl-
Defekt: 1.Eksiklik. 2.Kusur. 3.Biçim bozuklu¤u.
Deformite: Biçim bozuklu¤u, sakatl›k, organ›n normal biçimde olmay›fl›yla belirgin durum.
gede olgunlaflmam›fl epitelyum hücresi ço¤almas›.
Erozyon: Belli bir yüzey üzerindeki epitelyum hücrelerinin
kayb›, deri veya mukoza üzerinde s›n›rl› bir bölgenin
Degranülasyon: Yerel yang›larda veya kimi alerjik durumlar-
epitelyum hücrelerinden yoksun olmas›.
da mast hücreleri, bazofil gibi hücrelerin sitoplazmas›nda buluna granüllerin hücre d›fl›na b›rak›lmas›.
Depo hastal›klar›: Karbonhidrat, ya¤ ve protein gibi maddelerin hücrelerin bir k›sm›nda normal d›fl› miktarlarda bi-
F
Fibrilasyon: Kalpte kulakç›k ve kar›nc›k kaslar›n›n düzensiz
olarak ç›rp›nma tarz›nda dakikada 300-600 aras›nda de-
rikmesiyle belirgin, do¤ufltan veya kazan›lm›fl nedenlerle oluflan metabolizma hastal›klar›.
Depresyon: Sensomotorik duyarl›¤›n azalmas›n›n en hafif bi-
¤iflen titreflimlerinden ileri gelen ritm bozuklu¤u.
Follikül: Yumurtal›klarda içerisinde yumurtan›n geliflti¤i geliflme aflamalar›na göre büyüklü¤ü de¤iflen, içi s›v› dolu,
çimi, ruhsal veya bedensel düflkünlük durumu, genel
davran›fllar›n hafif derecede azalmas›.
Dermis: Derinin epidermisi alt›nda bulunan stratum papillare
ve stratum retikulare olmak üzere iki k›sma ayr›lan me-
bofllu¤u bulunan küresel yap›.
Folliküler: 1.Follikül ve folliküllerle ilgili olan. 2.Folliküle
benzeyen, follikül gibi. 3.Folliküller gösteren.
Fötus: Döl yata¤› içerisinde organlar›n biçimlenmeye bafllad›-
zodermal kökenli k›sm›, derma.
¤› embriyogenezisin tamamlanmas›ndan, do¤uma kadar
Dezenfeksiyon: Bakteri sporlar› hariç mikroorganizmalar›n
kimyasal maddelerle öldürme ifllemi.
geçen süredeki yavru, cenin, dölüt.
Froti: Mikroskobik muayene için lam üzerine, kan veya en-
Dezenfektan: Canl› için kullan›lmayan ancak, alet ve malze-
fekte olan olmayan ak›nt›n›n ince tabaka halinde sürül-
meler için kullan›lan mikroplar› öldüren kimyasal mad-
mesiyle haz›rlanan örnek, smir (smear), yayma.
deler.
D›flk›: Sindirim kanal›n›n sonundan d›flar› at›lan sindirilmemifl
madde veya art›k, gaita.
G
Genital: Üreme organlar›na ait,üreme organlar›.
Gut: Protein ve purin metabolizmas›ndaki bozuklu¤a ba¤l›
E
olarak dokularda ürik asit veya ürat kristalleri birikmesi.
Edinsel: 1.Do¤ufltan olmayan ve do¤um sonras› genetik ol-
‹nsan, kanatl› ve sürüngenlerde rastlan›r. Ürikozis, dam-
mayan, organizman›n d›fl›ndaki etkiler sonucu orta ç›kan. 2.Sonradan kazan›lan.
EDTA: (Etilen diamin tetra asetik asit); kan›n p›ht›laflmas›n›
önleyen madde.
la hastal›¤›, nikris.
H
Hematoidin: Bilirubin 1 yap›s›nda, demir içermeyen, kana-
Eksternal: Bir oluflumun d›fl k›sm›.
mal› infarktüs bölgelerinde, nedbe ve nekroz alanlar›n-
Ekstremite: Kol, bacak, taraf, uç, en d›fl uç.
da, sar›-kahverengi ve birbirine paralel dizilim gösteren
Ekzokrin: D›fl salg›.
Elektrolit: Çözelti içinde veya eridi¤inde iyonlar›na ayr›lan
ve bu biçimde elektri¤i iletebilen madde.
Endokrin: ‹ç salg›.
kristal görünümlü pigment.
Hemodinamik de¤ifliklikler: Kan dolafl›m›yla ilgili hareketlerdeki de¤ifliklikler.
Heparin: Yap›ca, asidik mukopolisakkarit nitelikteki glikoza-
Endoplazmik retikulum: Elektron mikroskobunda hücre-
minoglikan zincirlerinin bir kar›fl›m› olan, fizyolojik ola-
lerde gözlenen, proteinlerin ve lipidlerin sentezlenmesi
rak mast hücreleri, bazofiller taraf›ndan sal›nan kan›n
ve tafl›nmas›nda görevli ergasitoplazman›n iç plazma a¤›,
p›ht›laflmas›n› engelleyen bir bileflik.
Ünit zar yap›s›ndaki endoplazmik retikulumun granüllü
ve granülsüz iki tipi bulunur.
Enfeksiyöz: 1.Bir canl›dan di¤er bir canl›ya kolayca geçebilen, bulafl›c›. 2.Enfeksiyon yapan, bulafl›c› hastal›k oluflturucu.
Epidural: Santral sinir sistemini örten d›fl kal›n zar duramaterin üzerinde bulunan.
Hidrolitik: Elemetlerin suda kendini meydana getiren bilefliklere ayr›lmas›, genellikle enzimatik parçalanma.
Hiperventilasyon: 1.Kan normal gaz seviyesini korumak için
gerekli olan hava girifl ç›k›fl›n›n normal düzeyin üzerinde gerçekleflmesi. 2. Alveollerdeki hava girifl ç›k›fl›n› metabolik gereksinimin üzerinde olmas› sonucunda alveol
karbondioksit bas›nc›n›n azalmas› ve oksijen bas›nc›n›n
artmas›.
Sözlük
Hipotermi: Vücut s›cakl›¤›n›n fizyolojik de¤erlerin alt›na düfl-
Kazeöz lenfadenitis: Corynebacterium pseudotuberculosis
taraf›ndan oluflturulan, bir veya daha fazla lenf dü¤ümü-
mesi.
nün irinli, nekrotik yang›s›yla belirgin koyunlar›n kronik
Homojenizasyon: 1. Bir kar›fl›mda bulunan maddelerin ayn›
bir enfeksiyonu.
yap›ya kavuflturulmas› için yap›lan ifllem. 2.Bir organ veya dokuyu çok ince parçalama tekni¤i.
187
Klostridial etkenler: Klostridium türü (Clostridium spp) mikroorganizmalar olup oksijensiz ortamda ço¤alma yete-
Hücre kültürü: D›fl ortamda ya da laboratuar koflullar›nda
ne¤ine sahiptirler.
hücrelerin üretilmesi ifllemi.
KOAH: Kronik obstruktif akci¤er hastal›¤›n›n k›saltmas›d›r.
I-‹
Akci¤erlerde de¤iflik nedenlerle artm›fl (kronik bronflitis,
‹mmunizasyon: 1.Ba¤›fl›kl›k sistemini uyarmak için vücuda
emfizem, ödem) tansiyona (pulmoner hipertansiyon)
bir patojenin tamam› veya bir k›sm›n›n verilmesi ifllemi,
ba¤l› olarak solunum güçlü¤ü ve sa¤ kalp büyümesiyle
karakterize hastal›k, solu¤an.
ba¤›fl›klama. 2.Mikroorganizmalar›n uygun bir ortamda
ço¤almalar› amac›yla aktar›lma ifllemi, inokülasyon.
Kollateral dolafl›m: Damarlarda uzun sürede flekillenen t›kanmaya ba¤l› olarak t›kanm›fl alan›n çevresinde yeni
‹nkluzyon cisimci¤i: Hücre içinde virusun ço¤almas› s›ra-
damar oluflumlar› ile dolafl›m›n devam etmesi.
s›nda virusa özgü kimi yap›lar›n hücre organellerinde birikmesinden kaynaklanan, eozinofilik veya bazofilik,
Kolloid: 1.Jelatine benzer, tutkal›ms›. 2.Tutkal k›vam›nda
madde. 3.Partikül büyüklü¤ü nanometre ile mikrometre
oval veya düzensiz hücre içi oluflum.
aras›nda olan, s›v› içinde da¤›lm›fl, zamk veya jelatin ni-
‹nsektisit: Böcek öldürücü ilaçlara verilen genel ad.
teli¤inde mikroskobik parçac›klar.
‹nteralveolar aral›k: Alveoller aras›nda içinde damarsal ve
sinirsel yap›lar›n bulundu¤u aral›k.
‹nternal: Bir oluflumun iç k›sm›.
‹nvolusyon: 1.Küçülme, gerileme, genifllemifl bir organ›n es-
Konidia: Mantarlar›n spor formu.
Konjenital: Do¤ufltan.
Kromojen: Pigment haline dönüflebilen öncü madde, renk
verici maddeyi oluflturan kendisi renksiz herhangi bir
ki haline dönmesi. 2.K›vr›lma içeri do¤ru bükülme.
‹rritasyon: 1.Tahrifl edici etken nedeniyle deri veya mokozada oluflan durum, tahrifl. 2.Kas, sinir veya organ›n uyar›ya karfl› gösterdi¤i tepki. 3.Sinir sisteminin uyar›lara karfl› afl›r› tepki göstermesi hali sinirlilik.
‹zotonik solüsyon: 1.Ayn› ozmotik bas›nca sahip solüsyon.
2.Hücrenin ozmotik bas›nc›na eflit ozmotik bas›nca sahip, içine konuldu¤unda su girifl ç›k›fl› olmayan s›v›.
madde.
Kümülatif: Biriken, birikici özelli¤i olan.
L
Labil: Karars›z, de¤iflken, duyarl›.
Lavaj: fi›r›nga ile temizleme, y›kama veya örnek alma.
Lipofuksin: Yafllanma pigmenti.
Lizis: 1.Erime. 2.Ateflin yavafl yavafl düflmesi. 3.Hücre zar›n›n
veya bakteriyel hücre duvar›n›n y›k›m›, hücresel içeri¤in
J
Jel: Kolloid s›v›lar›n p›ht›laflmas›yla oluflan pelte k›vam›nda
madde, pelte.
sal›n›m› ve hücrenin ölümü.
Lizozom: Sitoplazmada unit zar yap›s›nda hücre içi sindirimi
sa¤layan, birincil ve ikincil olmak üzere iki türü bulunan
Jelatin: 1.Hayvanlar›n kemik k›k›rdak gibi dokular›ndan veya
zarsel organel. Lizozomlarda çeflitli maddeleri parçalaya-
bitkisel yosunlardan elde edilen saydam, renksiz kokusuz bir madde. 2.Jellefltirici, k›vam art›r›c› g›da katk› maddesi. 3.Ambalaj için kullan›lan ince, parlak madde.
bilecek hidrolitik enzimler bulunur.
Lokal: Yerel, yersel
M
K
Kadavra: Ölmüfl vücut, ceset, kadaver.
Kan protozoonu: Alyuvarlar içerisinde yerleflen tek hücreli,
mikroskobik patojen parazitlere verilen genel ad. Ço¤ulu protozoa’d›r.
Karyotip: Bir hücrenin çekirde¤inin tam kromozom tak›m›,
standart bir s›n›fland›rmaya göre kromozomlar›n mikroskoptan çekilmifl foto¤raflar›n›n düzenlenmesi.
Kaflektik: Beden zay›fl›¤›na ba¤l› olan, afl›r› zay›f.
Matriks: 1.Kemik dokuda bulunan hücre içi madde. 2.Kendisinden k›l, t›rnak, bazal membran veya hücre iskeleti gibi yap› veya unsurlar›n flekillendirdi¤i dokular›n genel
ad›. 3.Döl yata¤›. 4.Bir nesneye biçim veren veya dayanak olan fley. 5.Bir hücre veya organelin jel k›vam›ndaki s›v› içeri¤i.
Membran: Boflluklar› döfleyen, organ veya aral›klar› ay›ran
ince doku tabakas›.
Metabolik: Metabolizmaya ait olan.
188
Temel Veteriner Patoloji
Mezenkim-mezenflim: Embriyoda mezodermden geliflen sitoplama uzant›lar›yla birbirine ba¤l› hücrelerle bunlar›n
aralar›n› dolduran temel madde. Ço¤unlukla hyaluronik
asit salg›layan mezenkim hücreleri mitotik aktivite göstererek di¤er destek dokular›n oluflmas›n› sa¤lar.
P
Parankim-paranflim: Organlar›n yap›sal dokusu olan ve
konnektif doku stroman›n karfl›t›d›r ve vücuttaki organlar›n fonksiyonel k›sm›d›r.
Paratüberküloz: Geviflgetirenlerde Mycobacterium avium
Miselyum: Bir küf mantar›n›n ipli¤imsi gövdesi.
paratubercolosis taraf›ndan oluflturulan zay›fl›k, halsiz-
Mitokondri: Ökaryotik hücre sitoplazmas›nda enerjiyle ilgili
lik, kans›zl›k, aral›kl› ve sürekli ishal ile seyreden kronik
olan sitoplazmada DNA bulunduran, bölmelerinin yap›-
seyirli hastal›k.
s›na göre krista ve tubulus tipi mitokondri diye ikiye ay-
Penetrasyon: Derinlere inme, Nüfuz etme.
r›lan zars› organel.
Perfüzyon: 1.Üzerine veya içine dökme. 2.S›v› biçimindeki
Monozomi: Birçok de¤iflik durumda görüldü¤ü gibi diploid
kimyasallar› vücuda verme.
bir hücrenin homolog çiftinden bir kromozomun yoklu-
Peri: Çevresinde, etraf›nda.
¤u.
Perianal: Anüs çevresi.
Mukoz membran: Vücut boflluklar› ve kanallar› döfleyen
membran, mukoza
Mukosiliar: Havayollar›n›n siliumlu epitel hücreleri ve mukusla ilgili.
Perikarditis: Kalpte perikart kesesinin yang›s›. Genellikle sistemik hastal›klar›n seyri s›ras›nda gözlenir, daima eksudatif karakterdedir. Travmatik olaylar d›fl›nda genellikle
kan yoluyla oluflur.
Mukus: Muköz zarlar›n üzerinde serbest olarak bulunan ya-
Perineum: Ap›flaras› bölge.
p›flkan bez salg›lar›, çeflitli tuzlar, lökositler ve dökülmüfl
Periost: Kemik örtüsü zar›.
hücrelerden oluflan koyu k›vaml› madde, sümük.
Periportal alanlar: Karaci¤erde damar ve safra kanallar›n›n
Musin: Mukozalar› kayganlaflt›r›c› iflleve sahip ve epitel hüc-
bulundu¤u portal alanlar›n çevresindeki bölgeyi tan›mlar.
relerini mekanik zedelenmeye karfl› koruyan protein ve
Perisit: K›lcal damarlarda bulunan ve makrofajlara dönüflebi-
karbonhidratlardan oluflan epitel ve ba¤ doku kaynakl›
glikoprotein ve mukoprotein kar›fl›m›ndan oluflan mukusun ana maddesi, yap›flkan s›v›.
len hücre olarak da bilinen ba¤ doku kökenli miyoeptel,
adventisial hücre, perivaskuler hücre.
Peritonitis: Kar›n zar› yang›s›.
Periuterin: Uterus (döl yata¤›) çevresini tan›mlar.
pH: Bir çözeltide bulunan hidrojen iyon yo¤unlu¤unun nega-
N
Negri cisimci¤i: Kuduz virusunun enfekte sinir hücrelerinin
sitoplazmalar›nda oluflturdu¤u ve kuduzun laboratuar
tan›s›nda önemli olan inkluzyon cisimci¤i.
Neovaskularizasyon: Yeni damar oluflumu.
Nonkovalen ba¤: Protein ve nükleik asitler gibi büyük molekülleri ba¤layan ve enerji gereksinimi olan yap›.
Nukleotid: Prokaryotik hücrelerde genetik materyalin bulundu¤u düzensiz biçimli bölge.
tif logaritmas›.
Pipet: Ço¤unlukla laboratuarlarda kullan›lan, derecelendirilmifl veya ayarlanabilir hacimlere sahip, s›v›lar› tafl›mak
için kullan›lan araç
Plasenta: Memelilerde fötusun besin gereksinimi karfl›lamak
ve at›k ürünleri atmak amac›yla anneyle yavru aras›ndaki iliflkiyi sa¤layan geçici bir yap›, yavru zarlar›, efl, son,
etene, fötal membran.
Plazma: 1.Dolaflan kan›n birçok organik, inorganik ve iyon
tafl›nmas›nda rol alan s›v› k›sm›, kan›n s›v› k›sm›. 2.Len-
O
fin s›v› k›sm›.
Oligonukleotid: K›sa bir polinukleotid zinciri oluflturmak
için bir araya gelmifl birkaç nukleotidden oluflan DNA
polimeri.
Organel: Zarla çevrili, özelleflmifl hücre ifllevi için gerekli en-
Plöritis: Gö¤üs zar› yang›s›. Genellikle akci¤er yang›s›n›n sonunda ve ikincil olarak flekillenir.
Polimerizasyon: Birden daha fazla basit yap›l› bilefli¤in polimer halinde birlefltirilmesi veya birleflmesi.
zim ve di¤er elemanlar› içeren hücre içi yap›. Organeller
Primer: 1.Birinci, birincil, esas. 2.DNA replikasyonu esnas›n-
çekirdek, mitokondri, endoplazmik retikulum, lizozom,
da DNA sentezinin bafllayabilmesi için kal›p DNA’n›n
golgi cisimci¤i ve peroksizomlard›r.
bafl›ndaki nukleotid dizisine antiparalel ve tamamlay›c›
Otolitik: Otolize neden olan veya otolizle iliflkili.
olarak sentezlenen RNA oligonukleotidi. 3.Tek zincirli
DNA’ya ba¤lanan k›sa DNA veya RNA parças›.
Sözlük
Prob: 1.Derin yara gibi oluflumlar› sonda ile yoklama. 2.Ultra-
Steril: 1.Canl› mikroorganizma ve viruslardan ar›nd›r›lm›fl.
2.K›s›r.
sonik muayenede çarpan ses dalgalar›n›n geri al›nmas›n› sa¤layan ultrason aletinin k›sm›. 3.Genler veya hedef
Substrat: Belirli bir enzimin özgün olarak etkiledi¤i bir bileflik veya reaksiyona giren madde.
DNA parçalar›ndaki tamamlay›c› baz s›ras›n› tan›mlamak
için kullan›lan s›kl›kla belirleyici molekülle iflaretlenmifl
189
Supra vital: Canl›dan veya yeni ölmüfl organizmadan al›nan
canl› hücrelerin boyanma özelli¤i ile ilgili.
tek zincirli DNA’dan oluflan molekül.
Prognoz: Hastal›k tablosunun olas› gidifli ve sonuçlar›n›, or-
fiap hastal›¤›: Picornaviridae ailesinden aphtovirus cinsine
ganizman›n direnme gücünü ve hastaya yard›m olanak-
ait bir virus taraf›ndan çift t›rnakl› hayvanlarda oluflturu-
lar›n› dikkate alarak hastal›¤›n gelece¤i hakk›nda yorum
lan bir hastal›k, bulafl›c› olup yüksek ekonomik kay›pla-
yapabilme.
ra neden olur. Tabak, dabak salya adlar› ile de bilinir.
Prosedür: Bir seri etkinli¤in uygulama yolu, yöntemi
Proteoglikan: Mukopolisakkaritlerin bir protein molekülüne
ba¤lanmas›yla oluflan molekül.
T
Toksemi: 1.Bakteri zehirlerinin kana geçmesiyle oluflan zehirlenme. 2.Metabolik bozukluklardan kaynaklanan du-
Protozoon: Tek hücreli mikroskobik parazit.
rum.
Pulmoner hipertansiyon: Akci¤er hipertansiyonu.
Toksik: Zehirli, zehirli maddeye ba¤l› olan.
R
Toraks: Gö¤üs kafesi.
Replikasyon: Kopyalama, üreme.
Trabeküler: Direkcikli, bölmecikli ve koloncuklu yap›.
Rodentisit: Fare, s›çan ve di¤er kemiricileri kontrol etmek
Trematod: Kelebek fleklindeki parazitler.
için kullan›lan biyosidal ürünlerin genel ad›. Hemen tü-
Trizomi: Normal bir karyotipte iki kopya bulunmas› gereken
mü insan ve hayvanlar için zehirlidir.
kromozomlar›n ayr›lmama ve anafazda geç kalma meka-
Rutin: Düzenli aral›klarla yap›lan ifl veya ifllem.
nizmalar› gibi hücre bölünmesine ait hatalar sonucunda
üç kopya bulunmas›.
S-fi
Saprofit bakteriler: Ölü veya çürümekte olan bitki ve hayvan hücreleri üzerinde yaflayan mikroorgamalar.
Septisemi: Patojenik mikroorganizmalar›n ve zehirlerinin
U-Ü
Ulkus: Ülser.
Uniform: Bir örnek.
kanda uzun süre bulunmas›ndan kaynaklanan zehirlen-
Unilateral: Tek tarafl›.
me ve yüksek vücut s›cakl›¤› ile belirgin hastal›k duru-
Uterus: Döl yata¤›.
mu, kan zehirlenmesi, sepsis, hematosepsis.
Ülser: Deri veya mukozada yüzeysel nekroz ve doku kayb›
Seroza: Ba¤ dokusu tabakas› üstündeki mezotelden (seröz
sonu oluflan bazal tabakay› da içeren yersel doku kayb›
yap›daki kalp, gö¤üs ve kar›n boflluklar›ndaki organlar›
ile karakterize yang› ve kanserlere ba¤l› olark oluflan
örten tek katl› yass› hücreler) oluflan, vücut boflluklar›-
aç›k yara, ulkus, karha, ekele.
n›n duvarlar›n› ve içindeki organlar› örten zar.
Üremi: 1.Kanda idrar bulunmas›. 2.Kronik böbrek yetmezli¤i
sonu oluflan kanda üre ve kreatinin yüksek düzeylere
Sestod: fierit fleklindeki parazitler.
ç›kmas›.
S›vap: ‹laç sürme veya genellikle patolojik s›v›lardan pamuklu çubukla örnek alma.
Ürolithiazis: ‹drar yollar›n›n herhangi bir yerinde tafl oluflmas› veya bulunmas›.
Sitogenetik: Geneti¤in bir branfl›, özellikle kromozomlar›n
hücrelerdeki fonksiyon ve yap›s›n› inceler.
Skrotum: 1.Deri kese. 2.Deri ve düz kas tellerinden oluflan
ince duvarla çevrili içinde iki adet testisin bulundu¤u
terlem yoluyla testislerin s›cakl›¤›n› vücut s›cakl›¤›ndan
1-2 derece afla¤›da tutmaya yarayan yani testislerin ›s›
düzenlemesinde görev alan torba.
Spiroket: Uzun bir eksen üzerinde helezoni tarzda sar›lm›fl,
bükülebilir bir yap›ya sahip mikroorganizmalara verilen
ad.
Stabil: Sabit, hareketsiz, kal›c›.
V
Venereal: 1.Cinsel temasa ait olan. 2.Cinsel temastan oluflan,
zührevi.
Ventrikül: 1.Kar›nc›k. 2.Beyinde bulunan boflluklara verilen
ad.
Ventriküler taflikardi: Kar›nc›k taflikardisi (dakikadaki kalp
at›m say›s›n›n normalin üstüne ç›kmas›).
Vertebra: Omur.
Viremi: Viruslar›n serbest veya hücreyle ilintili olarak kanda
bulunmalar›.
190
Temel Veteriner Patoloji
Vital: Hayat ve yaflama iliflkin.
Y
Ya¤ nekrozu: Ya¤ dokusunun mat, beyaz›ms› ve tebeflir tozu
gibi beyaz çökeltiler oluflturmas›yla belirgin yersel ölümü. Akut pankreas nekrozu sonu lipazlar›n serbest hale
gelmesiyle ilgili olarak meydana gelir ve steatonekroz
ad›n› da al›r.
Yar›k: Herhangi bir organ veya oluflum üzerinde uzunlamas›na seyir gösteren aç›kl›k, kleft. Örne¤in yar›k damak=kleft palate.
Z
Zehir bilimi: Toksikoloji.
Zehirli madde: Toksik madde.
Zenker dejenrasyonu: Hyalin dejenerasyonu
Zenker nekrozu: Sadece çizgili kas dokusunda oluflan ve
hyalin dejenerasyonu sonu flekillenen p›ht›laflma nekrozu. Kuzu, buza¤› ve o¤laklardaki beyaz kas hastal›¤›n
görülür.
Burada bulamad›¤›n›z sözcükler için Türk Dil Kurumu taraf›ndan 2009 y›l›nda bas›lm›fl “Veteriner Hekimli¤i Terimleri
Sözlü¤ü”nden yararlanabilirsiniz. (ISBN: 978-975-162124-5)