PDF ( 5 )

M.tnara llctbimDergisi SayL:6, NiJaa
1994
cAzErEciLiK MEsr,EeiNDEKi DEei$iM
VE
2I.YtJZYILDA GAzETEciLiK
Arg.Giir.hnar ERASLAN
MARMARA UNIVERSTIES1
Iletiqim Fakiiltesi
GIRI$
Gazetecilik mesleEi, bauh sanailelmi$ iilkel€rde 2G25 yd 6nce bilgisayarlada tanl$m$ olma$na kar$tn, Tiirkiyede ancak son on yrl igerisinde
uygulama alanma glrmi$tir. Bilgisayar otomasyonu iilkemizdeki basrn sektoriiniin gehresini dunyadaki genel eEilime uygun dii{erek bigimde deligtirmigtir. Bu de!i9im, 20.yiizyrhn ikinci yansrnda yagadrlrmrz ileti$m devriminin temellerini atan teknolojik geli$eler ile ballantrldrr. Teknolojik geli$meler, hemen ber alanda oldugu gibi, gazetecilik meslegini de gui doni\U
olmayan deEilim siirecine katmr$fi. Diinya'daki bu defiEimin temelleri ve
somur goriiniimleri alaglda ele almmlEff.
r-cAzETEciLiK MESLEdINDEKi DEGi$iM
Giiniimiizde, gazetelerin toplumsal i$levleri deligmehedir. Bu de$gim, gazetecilik ktiltiifiiniin $imdiye dek kullan an tiim kavranlaflnl ve ada-
yqlanm etkilemektedir.
20.yilzy tn ihnci yan$ndaki teknolojik kesiner daha gok elekfonik
ve bilgisayar alanlannda gergeklegmigtir. Bu yiizyh "iletiEim gagf' yapan etkenler arasrnda, telekomiinikasyon teknolojilerinin kullamrumrza sundulu
hizmetler ilk sralarda yer almaktadr.Iletigm telarolojisi, son yirmi yl igin-
deki bUyUk at lmlnl yaparken insanhk tarihi boyunca gelipn ileti$im bi221
girnlerinin kendisine sundugu zengin birikimden elbette yaradanmlgtr.
lnsanl* tarihindeki ilk iletigim bigimi ytizyiize ve sttzel anlafinla gergekte$mi$t.ir. Topluluk halinde yalayan insanlar, hem diger insanld hem de
gevrelerinde olup bitenler hakkrnda bilgi saiibi olmak istemi$lerdir. Bu dOnemde habeder, insanlar bir yerden balka bil yere gittiklerinde ve balkala_
nyla dolrudan do!ruya konu$uklannda aktar abilmi$tir. Oyhiler ve bilgild a[tzdan allza akadarak kuqaktan ku$!a gegebilmigtt. Bunlann bir krsrtu gegen stue igerisinde ununrlmul, bir klsn da degi$tidlmiqtir(l ).
Daha soffalan, insanlar mesajlarft kallct hlmak istemi$ler ve bu ne_
denle de duvarlar4 ta{ tabletlere resir ef gizmeye ya da dnceleri papiiriislere
daha sonra da kagldara sdzciikler yazmaya ba$larruglardr.yut yuma gitri-
$imi, mesajlafln bir bigimde kodlanmaslnl gerekirmigtk. BOylecg yazr sis_
temi aynl zamanda bu kodlama bigimini agmayl da gerehirmi$fu. Fakat, mesajlar bu sayede yiizyrllar boyunca varolabilmi$tir(2).
OrtagaE'd4 bir el yazmasrnrn golaltrlmasr oldukga zahmetli bir igti.
Okuma ve yazma ozelliEine sahip ki$ilerin sayrsr oldukga azd.r. Elle gogalulan kitaplar da gok pahalhydr. Fakal matbaanln geliqi ile sOzciiklerin dizil_
mesi ve bunlann mekanik olarak hdr, ucuz ve do!ru bigimde basdna$ modern yaynqhgm temelini olu$turmultur.
Gihtimiizde yayncrhk endUstrisi gok biiyiik bir i$ atandr ve genil bir
kidesel pazara ihtiyag duymaktadr.
Gazetecilik mesleEi, temelde, bilginin edinilmesi, yaflmast ve yo_
runlanmasl i$iyle ulragmaktadr. Qalrmrzda, bilginin iiretimi, kullan masl
iElenmesi ve daprtrml Onedi bir endiistri kolu haline gelmigtir. Gazerccilik
uFa$lsr, bu siiregte, bilginin kullanllmast, i$lennesi ve daEtfi evrelerinde
yer atu.Bk gazetffj, higbir zaman bir bilgi iirericisi degildir. Fakat var olan
bilgiyi kullalr ya da i$ler. GazeE iglefinesi ise i$lenen bu bilgileri okuyucu_
lanna gazete aracllbyla akararak daErtlm igini iistlenk. Gazetecilikteki bu
bilgi aktama i$i, gazetenin dogasl gereEi somuttur ve baslm i$i gtiniimiizde
bUyiik endUstdyel yatrrlmlarl gerektirmekEdir. Gazeteciye dii$en, bilginin
aragtnlmasr, iqlenmesi ve haber haline getirilmesi igi isg 1 5-20 yll Oncesine
kadar gegtilimiz yiizyrlm gazerecilik geleneginden pek farkh degildi.
y
Son yimi
igerisinde diger tiim alanlarda oldugu gibi gazereciligi
de etkileyen geligme, iletigm alanlnda yalanan teknolojik bulu ar ve uy_
gulamalarldr. Il.Diinya Savagfnrn ardmdan, iletigim alanmda iizednde en
gok tafi$ an konular, radyo, basrn, film ve televizyondu. Son yirmi yl igerisinde ise gok daha degiqik ve karma$k araglardan soz edilmektedir.
Giiniimiiziin teknolojik gelilmeleri insanlara, "".'kablolu televizyon'
kaset, video-teyp, video-fon, stereo-fon, tele-konferans, lazer teknigine dayall makinalar, elekEo statikler, elektronige dayal yiikek sihadi dizgi, baskt
ve Otsenme makinalan, elektronikle i$leyen miko fihnler, radyo yoluyla yayrn yapan rnakinalar, zaman payla.$mh bilgisayadar, Yeri bankalafl, telematik uygulamalar, uydular arasl baElanular vb. sunmaktadr"(3) Arnk hu alana ve rnekana ulaEabilen bilgisayar aglarl ile bir "bilgi toplumu"(4) yarat mrstrr.
Gazetecilik mesleginde meydana gelen temel degi$im, asllnda,
.yiiz}1la yakla$ rken ileri kapitalist toplumlann ya$makta olduBu "bilgi
pa amasr"na bir uyum sa$ama gabasdr. Gerek gazeteler' gerekse diE€r kitle ileti$im araglan iginde bulunduklan toplumdan solu anamazlar. Toplumun gegifmekte oldugu de$iqir4 eksik ya da tam yanlafl ile, tiim basm degi"bilgi patlamasr" denil$ime zodamaktadr. Ya$anan bu degi$ime genellilde
2
1
mektedir(5).
A. Bllgi Toplumu ve Bilgi Patlarmsl
Gtiniimiiz insan1nrn zamam gok defedidir. YaSamm devam ettirebilmesi ve istedigi sonuglara ulqmasr da ancak bilgiyle miinkiin olabilmektedir. Bilgi arulg basit bir bigimde degil, oldukga kama$k bigirnlerde karSrruza g*maktadr. Ulkelerin sosyo-ekonomik yaprlanmn karmaSlkhgl bilSilerin de karma!* olarak yaptlanmasma neden olmaha r.
Bilginin hzla attmasry'a ilgili olarak 9u gori\ dile getidlmektedir;
"Bugunun diinyaslna ayak uydurabilmek igin insanlafln gelitli bilgilere gereksinimi vuclr. Dinya niifusu afltlkga da gerekli bilgtyt daEltma yontemledni geli$tkmek zorunlu oluyor......niifus artlllna oranla iirctilen bilgi hlzl da
afllyol. Bdylece hel gegen Siin ihtisas daltafl sayNnda bir goEalma g6rUlu'
yor, buna da bilgi patlamasl diyoruz"(6) Guniimiizde bilgi yalmzca bas r yayrnlarda saklanmamaktadlr. lleti$im teknolojilerinin sundulu olanaklada"
bilgi, "fiIm, slayt" televizyon, bantlar ve bilgisayar bantlafl"nda saklanabilmektedir(7).
A.B.D.deki bilSi endiistdsi, birgok endustri dallnln tjniinde gelmek-
tedir. Bu endiistri, A.B.D.de oldugu gibi diEer bir gok geli$miq sarayi iilkelerinde de kiitiiphaneler, yayrncrlar, dokiimantasyon merkezleri, filr[er, bantlar, gatrsel-igtsel iletigim araglarl, telgraf, teleks, uydu istasyonlan, bilgisayadar vb. birgok uygulamayl igermektedir.
Bugi.iniin toplumunda, i$letme ydneticileri, araStmacllar, akademisyenler, otsenciler, yaynolar ve diler meslek alanldlnda galqan ki$iler bilgi
ve bilgi ah$ndaki artlga kargl kendilerini hazrlamak ve bilgi sistemleri konusunda deneyim kazanmak zorundadular. "6rne!in 20 yrl 6nce bir iE adam
iki gazete okumah4 bir kag memuda toplalu yapabilmekte ve ptanlann uygulamaya koyabilmekteydi... "(8).
Giiniimiizde, sorunlafl n olabildilince gabuk goziimlenmesi istenmektedir. Ayflc4 zaman igerisinde toplurnlarD eotellektiiel geligirnleri gergevesinde her tiirlti bilgi kaynagna lar$ olan ilgileri aflrrugur. Sonug olualg
artlk, bilgiye olan ihtiyacrmz artmll ve karmagrklaSmrytll.
B. Bilgiden Yararlanrna
Bilgi kaynaklafl gok gegitlidif. Genel olarak bilgi kaynaklan kiyler ya
da kurumlar olarak kar$nuza glkmaktadr. Bilginin dErolanmasl ve eri$ilmesindeki engeller ya da kolayhklar bilgiden ne kadar yararlan abiidigini
gOstermektedir.
Bilgi edinmek ist€yen ki|i, istedi$ bilgiye giigliik eekmeden ulalacave
o bilginin kendisine gergehen yararh olaca$na inanmadrkga bilgiye
Ema
ula$makhn vazgegebilir(g).
Bilginin daha kolay bigimde aktanlma$, ilk dnceleri matbaa makinesinin bulunuquyla ba$amr$r. "Matbaa makinesiyle ayru kitabm birgok kopyesi basrlabildili igin, kitaplar bir iilkeden digerine gonderilerek, deEi$ik Ulkelerdeki kimselerin aynl Ktaptan yaradanmas sallamyordu. Mektup ve
posta sisteminin ba{lamasl, kitaplarm Fhirler arastnda gondoilmesini sa!ladrlr igin, bilgi alq-veri$ yoniinden gok kllan an bir ilerigim gegidi..." olmu$ur( l0).
Toplunlafln bilgi edinebilmelerinde en gegerli yol kitle ilerigim araglandrr(11). Gazeteler gegitli kaynaklardan edindikleri bilgileri loplum igindeki gok sayda insana ula$undar. Ytizylllar boyunca en biiyuk bilgi depolan kiitUphanelq olmu$tur. Giiniimiiziin modem kiitiiphanelerinde ayrrca
224
"g6rsel-ilitsel" yontemlerle kitap ve dergi koleksiyonlafl saklanabilmekte-
i".so gturu[ haberini haarlarken
cevaplaim artrk daha
"kim, ne zaman, ne dedi?" sorulanmn
aramalladr. Bununla bidiKe, asrl ay&nlatu bilgi'
^z
yer
olayn genel gugevesini, neden ve sonug ihkilerini verebilen .haberle{e
kendidnce
igin'
getircbilmek
a*"r'liO". eit g-"teci bilgiyi yararh duuma
gugleftsinin yuarlantla-bilir bilgiyi ulaqmasl guekneKedir' Giiniimiizde '
yeni
krlmada
yararlan
abilir
ie. lgin Uitgiye utaqmadi ve bunu haberluinde
yollar a9 ruqtr.
tr- ELEKTRoNiK
GAZETECiLiK
ir-nri$in vs niLGisAYARLr
yazma ve aktarmada yeni
Bu sayebir ybntem hrl'iamlmaya ballandl. Bu ybntem, Elgraf ve telefondu'
alahabe
e$me
0",';"taotat atastndaki uzaid*lu azalulrng oldu Bugiinun
giigle$etmemizi
nrnOati inaott-a, itlz gelecekE neler olabileceEini talmin
,it."f.t"Oit. Slfgi.uyai telnolo.lisi, habedelme ve bilginin depolanmastnda
ir-aHar sunmaktadr. von Neumann, bu moden teknolojit raftmaktan gok etki alanlnl geni$letmesi nedeniyle modern-
Elekrilin bulunmaslndan soffa, bilgileri
i"r-ir. g-il
i"tln, ,a-"tot
lelme oranlnl arttrdlElnl soylemektedir(
12)
'
BilBilgisayadar bilgi devdminde merkezi bir tol oynamaktadrlar'
olmalanmakineleri
bilgi
gisayann b."Oytesine devrimci olmastntn ilk nedeni
sim1". if.tn.gi uit Uifgi -gerek sbzciikler, gerek resirnler ya da diEer titulii
igin
tasadabilgisayar
Bu,
U gi;ryt" utii olarak yiitdenebilmektedir'
g";
nar programlafln sanaudr(1 3).
an kuruldufunBilgisayadara girilen veriler, difer verilerle ballanr
kullamlabilen
her
alanda
da t[ttantiabiit bitgi-haline gelebilirler. Hemen
genel
bir ilaq oliEin
etektronlt verltabani teknolojileri' gazerccilik meslegi
parqayr
deEiolan
tnrfuUifitf"t. "f*ut, bu yeniieknoloji btininii etkileyecek
yaprlan tartrqmalar daha qok yeni ventabanr
sime usatabilir"( l4). Bu alanda
kii*ooiJllt.tinin grretecileri, haberledni aJa$rflrken baz 1 resmi ve uzmar
youzerinde
iiier* eotu$.tlir" trntrh kalmaltan kurtartp kurtaramayaca!1 girmil olmayeni
brnfEitSttt gu q.gda! tekrolojilerin haber merkezlerine
yaptlan
ir ve kullammrmn henuz hmamen yaygtnlaqmamtq olmasl nedeniyle
analizler spekiilatif olmaktadr.
Bu tdknolojilerin gazetecilere ve yazl iEleri miidtiderine sa-ElayacaEr
olyarafln, haberin oyktistinun uagtamrnl daha aqtkca ortaya koyabilmek
dugu one siidilmektedh. Boylece kendi gtindemlerinin denetimini saglaya_
bilmekte ve mesleklerinin amacua daha gok yaklapabilrnek olaDalma sahip
olmaKaddar(l5). Bir haber mulabirinin eieltirel ve nesnel habercilik yapa_
bilmesi igin, haberin igeriEinin resmi kiSilerin ve uzmanlann g&ii$ierini aln_
tdamaldan oteye gegmesi gueknektedir. eiinkil habere konu olan Oytiiniin
bir ballam, yani neden-sonug iligkisi ve gevresel kogullafl var&r. Olay bu
baflamndan ayn tutularak haber olarak sunulursa yararlanrlullr azaimrq
olur.
Giinc€l olaylafl d0Eru olarak tanllrfamak ve anlamaya gal$malq res_
mi verileri ballarnsal bir gergeveye oftnarak bir bilgi hatine ditniigilirmek ve
bu iy bUytik bir hzla yapmak yaa igerinin ubayst ile gazetecinin yazlsl ara_
$ndaki ililkiyi de deEiltirecekri(16). Bilgisayar teknolojilerintn girOigi ga_
zete
etrplerindeki yaplsal deEigimin nedeni de budur.
i
Gazet€cil€rin klasik ara$tlrma ve haber yaz ma Fkdklerini deEigtiren
elektronik iletigmin guniimiize gerirdigi hlzr anlayabilmek igin Onceti
CO_
nemlerdeki habefleqmenin ne kadar stue aidrlrna bakmakm yarar vudr.
Londra'dan Glasgow'a gtinderilen krsa bir rnesajrn iletilebilmesi igin gefekli
siire, l8.y[zy da posta arabasl ile 10 giin, lg.ytizyrlda tren lte td saat,
20.yiizy m ba$nda telgraf ile 4 dakik4 r€leks ile 2 dakik4 relefon ile 30 saniye ve elektfonik iletigim ile 1 saniyedir(17).
. Basmda otomasyona gegmi$ olan bir gazete i$eunesinde gallSan ga_
zetecinin srk $k ba$vurdugu teholoji genel olarak ';gerim rgl(ontini)
tek_
nolojileri" olarak adlandmlnakadr. Bu teknoloji, bir gok yerde ,,veritaban_
lan" ya da "online kfttiphaneleri,, a&yla da kullanftnalradr.
Cavrim igi !ek_
nolojileri, bir kd$e yazafl ya da muhabirin emrine gok buytiknikhll;dah
bilginin kullammrnr verir. Veritabanr uygulamasna dahii bilgiler o kadar
gok miktarlada olabilider ki, gazetecinin is&digi bilgiyi ya
da ona uygun bir
konuyu bulmak igin klasik yontemlerle yap an ara$ffmalar aytar JUreUilir(l8). Bir veriabanrnda istedili bilgiyi uayan bir gazerccinin, izel anahur
siizciikler ve sistemin alalffma tetdgine uygun segilrni$ komutlarla tala&Et
bilgiler birkag dakika igerisinde kullamma hazr hale gelebilir.
Velitaban uygulamaian akla gelen her tiidii konuda olabilir. Son d0_
nernlerde gazeteciler igin, gelitli gazete ve dergiledn gegmi$ yayrnlan
bu uy_
gulamalara dahil edilmigtir. Bu veritabanlan, Onceleri gazeiecilerin
kiqisel
olarak meslekdagannm
erini takip etmek amacryla Kuzey Anerika,da ve
giderek titn diinyada uygulanmaya ba$lanrmgludn. Gnefin, Hawaideki
bir
i
muhabir, veritaban uygulamaslndaki haber dosyalafl araclhglyla, hrzh ve
etkili bir tarzda, 60'dan fazla Amerikan gazetesini' 150'den fazla dergiyi, Japonya nm Kyodo habq ajansr, Ingiltere'nin Manchester Guardian'! ya da terciime edilmiS olarak SoYyet Tass ajanslmn her bir yaymlna ait bilgiyi araltlrabilir. Bir muhabir, bir hastahk iizerine, en gabuk ve etkili bigimde, sadece
Amerikan mal&eme kayltlaflnt ve uluslararasl ubbi dergileri tarayabilmekle
kalmamaKa, tiim diinyadaki me.slekda$laflnln dergiler ve gazet€lerde yaynlanan benzer gahlmalafl nr da izleyebilmektedtu(19)
ElekEonik ileti$im sisteminin gazetecilik mesleli agrstndan nas bA
potansiyel ta$ldglnl anlayabilmek igin, veritabanl uygulamalannln, onseki
zinci yiizylldaki bastm devriminin getirdili yararlafln bu yiizyda yanslmasl
olarak gormek yararh olabilir. Bu sistem, giinliik ya da haftallk stidi yaynlann yazadanna, habederini yalnzca "X" kiEisinin ne sdylediline dayaldtrarak delil, aynr zamanda gegmiqte olan bitenlerin ballamrnda ele alarat
araEurmaya dayandrmasnr sallamaktadr.
Haberin ballamsal olarak ele allnmasl Alvin Kemanln yazlh metinlerle ilgili gdrii$uyle cle birleEmektedir' Kernan'a gijre, baslm kiiltiidiniin kesin ilaretlerinden birisi metnin otantik olmastdr. Genel olarak kabul g0ren
gorils, yazft olanm dogru oldugu ya da en azlndan diger didu kayrdara nazaran daha dofm oklufudur. Bt gergegin saptamasl yapdrken, sayfaya dokiilen dti$ince, sozctikler ya da diyaloglar birgok ki$i mrafindan okunur, tekar
okunabilir ve bir goriig iiretilebilt. Basm i$i, kililetin olup-biten bir pyi ilk
kez gormesine ve iizerinde dii$tinmesine izin verir(20).
EleKronik veritabanlan, resmi kurulu$lafln ve gdrevlilerin elinde bulunan bilgi ve belgeleri gazete.ilerin hizmetine sunmakta&dar. Boylece, kamuolunu ilgilendten bir konuda, durumu eleldrmek igin kullanrlabilecek
olan gerekli bilgiler gazetecinin elinin altlnda bulunabilecektir'
Budin iyimser goriiElerin yanlnda, bilgisayar destekli gazeteciliBin
mesleEe ve haber sunumuna getirdigi katk ar heniiz tam olarak bilinememekledir. Bir gortip gore; bilgisayar destekli gazetecilik eski klasik gazetecilik anlalgrnm daha iyi araglarla yapllan leldidir. Bu gortiw g&e, toplanan
bilgilerin nasll toplandtll konusunun, sonuqta ortaya g*an haberin kendisi
ile bn itgisi yoktur(21).
Elektronik vedtabanlan, Kuzey Amerika'daki haber merkezlerinde
daha gimdiden kokten deliEim yaratnuq olan bilgisayar tabanh Fknolojilerin
sadeci bir uzantrsrddar. Otomasyona gegmig bir gazete iqletrnesindg bil-
gisayar terminanlleri, ekanlar, modemler, fakslar
Su anda kullandmakhdr_
lar.
Gazete argivleri hzla "Eevrim igi(online) kiitUphaneleri" haline ged_
rilmiglerdir. Buradaki etken, elekronik habederin ya da bilgilerin yeniden
elden gegirilmesinin ve bunlara batvurmanrn daha etkili olnasl ile el;kronik
depolama./saklamanln daha az sa''lda personel ve mekana gerekinim
duy_
masrdlr.
m. 2I.YiJzyILD AGAzETEciLiK MESLEdi
1970'lerden beri bilgisayar teknolojilerinin kullanrmrndati afirg, ge_
lecek yuzydda tiim ya$ntlruz1n bilgisayadrlaqacalrna dair inanct art[;ak-
tadr. Genel bilgisayar teknolojilerinin, hem basn hem televizyon yaynlan_
nrn aktanlmasr ve bu yayrnlann hazrlanmaslnda getirdili kolayhklarla
birlikte, bu teknolojilerin kullarrmmm basrn sekdrtinde kagln maz olacalr
or_
tadadrr.
Gazeteler, 1960-1970 yrllan arasmda, elekronik ileti$im araglannn
yaEamrna girmeye baqiadtlr srralarda
birgok sorunlarla kargrlaEmrglardr. Gazeeler, ytiksek rekab;e dayanan
bir_
yayn endiisrrisi igerisinde olduklarmr diigiiniirken, zaman iqerisinde, goEu
ilk kez batrh demokatik toplumlafln
iilkede kendilerini tekelci bir yaplnln araglafl olarak bulmu
gt l"(ZZ).
Ba['da, 1970'lerde biiyiik finansal ve endiisfiiyel kize giren gazeteler, elekronik alanlndaki yeli teknolojilerin desreEiyle hayatt; kala;ilmiq_
lerdir. Boylece, gazercler yeni toplumsal roller ve goriigler edinmiglerdir(23)
Kablo ve uydu yoluyla yaynlann haber merkezlerine
_
hz ve tiim personel
ulagmaslndaki
tarafndan okunabilir olmasr bilginin dolaglmndaki birgok engeli ortadan kaldrmaktadu. Artk, gazeteciledn kullindrkla
iizel
araglar eskiden oldulu gibi kalr ar ya da alf iqleyen rcleyazlm rerminalled
delildir. Bunlann yerine, gazetecinin gevrim igi hattrna balh olan bilgisa_
yadanna sitekli gegen elektronik bilgi akr$ vardr. Gazete{i
buntardan iin_
sini segebilir ve isterse bu bilgil kaErda da bastrabilir(24).
"Newsday"in kiittphanecisi Andrew Ippolito, 1979 yrhnda
arqivleri
gevrim igi sistemine gegmeden dnce, iki kiitiiphanecinin bilinen
kaynaklafl
ve alalurrna yttntemlerini kullanarak ayda 50_60 talebe cevap verebildiklerini, fakat qimdi ayn sayrda tatebi bir haftada karErlayabildiklerini soylemektedir(25).
Bir muhabirin bu malzemelerden birine ula$masl igin klasik haber argorevlisi gelivleri en az iki ya da genel olarak bel tane Kitiiphane ba$ruru
kabul
edecek,
personelin
istegini
gorevliler
Bu
durumda,
rekttmektedi(26).
gidecelq
dogru
ya
kabinlerine
mikofllmlerin
da
sralanna
a4iv dosyalannm
gedrecek
muve
muhabire
belgeleri
butacak,
veya
mikrofilmi
olan dosyay
habir de bunlan kendi masastna taqtmak zorunda kalacaktr.
Klasik haber kiituphaneleri biiyiik maliyetlerle gailgmaktadflar. Qalqanlafln maliyeti ve dernirbaglann kapladrklan a.lanlann bUyiikliigiinden
tasarruf etme isteEi, "Vu/Texl' gibi, i$i haberledn elektronik depolanmasl
olan veri bankasr girketlerinin en Onemti dcari nedenidir(27).
Gazetecilerin gelecek ytizyrlda veri bankalanndan gok daha fazla ve
etkili bigimde yaradanacaklannt ve bu ille ugraqan kurulul say$mrn hlzla
anacalrnr tahmin etmek gilg degildir'
Gelecelde bft gazetecinin hazrladlgl habel igin uzmanlann ya da ilgili kiqilerin alrzlanndan bilgi almaya galqmas ve haberini buna gore olultulmasr gerekneyeceKir. Bilgisayar allan ve veri bankalan aracthglyla istedi-
ba!Ei bir konuda depolanmg tiim bilgileri alabilir ve bu bitgiler arasrndaki
gergeli
ortaya
gizlenmil
olsa
bile
kiEi
tarafindan
9titgili
kuraralg
lant afl
karmak uzere ip uqlaflnt edinebilir. Politikac ar, resmi kumlullar, siyasi patbanka hesaplaflnln bilgisayar allan yardmyla dene eyolsuzlulu ortaya glkarmak iizere kullamlmast bu
bil
ve
olasr
nebilmesi
biridir.
garplcl
dmeklerden
en
aiandaki
tiler vb. kurumlann
Etektronik iletilim ve veritabanl teknolojilerinin gazeteciye salladtlt
en bUyuk olanaklardan biri bilgilerin kamusalla$naslve ula! abilir olmast-
dr.
Gazetecilik alanlnda ontimiizdeki yiizyllda slkqa ba$vufulacak yontemlerden birisi de bilgisayar destekli konferans verme olacalfir' Bu yontem
yalnrzca gazetecilerin deEil tiim ara$tmacrlafln ve bilim adamlarmtn bagvuracaEl yontemletden btisidir. Bu sistem cografi olarat daElnlk olan insan
grupian arasrnclaki iletitimi sallamak ve yapllaqtmak amaclyla, depo edilmig bilgileri ve bilgisayarln kapasitesinin illevini kullanr. Bu sistemde, katllmak isteyen herkes yazlclnn bagh oldugx terminaline oturu. Bilgisaym'
her tartllmann girdilerini depo eder ve her ka[hmcnln terminaline bilgiler
ulallnca, yaaclda bu bilgiler bas tr(28).
Elekronik iletiqim ve bilgisayar tabanh teknolojilerin gazetecilik
229
alanmdaki ilk iti.inlerinden bfti$i 1994 Mart aFnda piyasaya grkar an elektronik gazetedir. Bu gazete, Amerika'nm AUanta kentinde piyasaya siirtilmul[iir. Atlanta Journat Q Consunrtion gazetesi tarafindan yayrnlanan gazeb,
Amerikahu en buyiik iki elektronik mektup gebekesi ,,American Online,' ve
"Compuserve" aracrhlryla okuyuculafl na ula$tlnlmakad[(29).
"Gazetecilerin haberleri anlnda merkszlerine faksla iletmeye, ko$e
yazarlannrn yaalarnr evlerinden yazr i$lerine gdndemeye bagladklafl giinumtizdg gmdilik hayal gibi gdriinuyorsa da, gazeElerimizi gazete bayiinin
ya da kaprcrmrzrn elinden deEil, bilgisayadanrnzn printerinden -Usteiik
de
yalnrzca istediEimiz sayfalafl- se4erek alaca&mz giinler pek uzalta gOriin_
mUyor"(30).
Bilgi teknolojileri, "birgok qa$rtrq ve onemli i$ler eri goziirnterken
aynr zamanda, gelilmekte olan iilkelerde oldulu gibi, geligmi$, otomasyon
ve (robotlu toplumlarda da yeni sorunlar yaratrnaktadr. Gehmi$ Ulkelerde
sorunlar, bilgi goplUEii, gtivenlik, ramamhk, karar verrne, yabancrlaqma gibi
konularda yofunla$rken, geli$meke olan iilkeler bunlara ek olarak ienrotojik, ekonomik, hiltiirel, siyaslhukuki baEmftLk, ithal edilen @holojinin
iglevsel kullanml gibi sorunlada kargr kar$ya bulunmakadrlar',(31j.
Bilgisayar reholojilerinin onaya g*ar&F bh dig€r $orun ise, i$gUciiniin az almasrna neden oldulu gorii$leridir. Bu gdriigere gdre, i9 yagimua
olurnlu kathlarda buiunuken, almr zamanda, emek-yogun tetnotoiinin ma_
fine-yogun teknolojiye donii$mesiyle birlikte, milyonlarca insan igsizlikle
kargr ka$rya kalabihnektedir(32).
Bilgisayar teknolojisinin dim ya$am alanlannda kullanrlmasr, top_
lumsal yaqarrun kurallannl belirleyen hukuki diizenlemelerin de gdzden gegirilmesini goektirmektedir. Teknolojik geli$meleriD n€redeyse giinden giine deg$iEi bir dunyada biligim hukukunu ve suglanu ditzenleyen gahma_
lann gok gerilerde kal&gr gatriilmektedir. Bu dururnda, ,bili$im siltederi
teknolojisindeki geli$nenin yan etkisi olarak, toplumun geleneksel sug pkillednden ge$itli bahn ardan farkhLk gosteren yeni bir himinotoji ofusu,
yani bililim sugu olgusunu edindigini gdsteren ge$iui faktorluin mevcut
oldugu sdylenebilir. Yeni unsudardan biri, sugun gevresidir.... Diger bir yeni
unsur sugun siiresi ve zaman boyutlandr. Tamamiyle yeni otan bir unsur da
mekan kavramldr. Biligim sister eri igerisinde, rcrminall€r ve bilgisayar
$e_
bekesi, suglu ile "sug y€ri" araslnda srnr$z bir uzakhk varken sugun igt'enme-
sine imkan saglamakadrr"(33 ).
Ba$ka bh bakrq a$srna gbre, "bilgisayarlar Uqiincii Drinyaillcl€rindeki zengin-fakir farkml daha fazla agr $ur. Bunun temel nedenleritrasn-
ileri bir Eknolojinin yiiksek duzeyli bir eEidmden gegirilnesini
guektirmesi ve iq yaSammda emek-yogun istihdam politikasmdan bilgi-yobir istimam politikaslna gegilnig olmast yatrnaktadtr"(34)'
da, boylesine
lun
Bilgisayulann, "insan dillutrcesinde ve eall$ma sist'eminde, sosyal
yagamrndayabancrlalmaya yol aqabilecegi vb' sorular'(35) ortaya konan sorunlar igerisinde belki de en sosyolojik olantdr.
Gazetecilik mesleEi, toplumun genel yaplslndan ayfl degedendirile'
mez. Toplum igin ge{edi olan dim dsEi$ir er, yenilikler, olunlu ve olumsuz
yonleriyle bu mesleEi de etkitemektedir. Bu durumda, genel bilgisayar teknolojileri ve diler bilgisayar tabantr tetnolojile{in 6ne siirtilen zararh yonleri
gazetecilik meslegi ve sektdru igin de gegerlidir.
SOI\ruQ
2l.yiizyrhn ikinci yansnd4 gazetelerin bugiinkU klasik olgUtlenme
edebilidz'
dpinden v; gbidukleri iqlevden gok daha farkh olabilecegini hayal
"etkile$imli(integirmesi
sonucunda'
lie, mekana-bilgisayar makinelerinin
ractiv) sistem"in(36) bugiinun gazetel€rinin illevini goreceBi tahmin edilebilir. iuglin iilkemizde kullan an "teletext" uygulanasl bu sisFmin bir bieinidir. Gaz€tecilik a$srndan, bu si$eme gore, her ki$isel bilgisayar kullamsha$a kendisi de katsr ba$r oldulu makezden istedi$ bilgiyi edinebilecek,
krda bulunabilecektir.
Yeni €lektonik ileligim tehikled, gazetecil€rin artlk bu alanlarda uzveren okul'
manla$ma$nt Sereldrmektedir. Bu nedenle, gazetecilik eEitimi
gesaElamasl
uyum
ve
bunlan
izlemesi
geligrneleri
lann gelecele yonelik
rekmekt€dir.
kullanrlGazete i$teuneleri agtsrndan, yeni iletigim teknolojilerinin
€kelsektiirde
Bu
dunrm,
gereKirmekt€dir'
mas otOutqa yi*sef maUyedeti
yaprlma&kqa
devam
gerekli
diizenlemeler
leqme yaratmigtf ve bu egilimin
edecegi goriilmektedir.
ve etkinGazeteler agrsmdal, vuitabanr uygulamalannm alanlumm
yarmh
olmugsa
agrsndan
mekan
gerekse
fizilcel
liuerinin artnasl g€rek hz,
depolanan
her
alanda
hemen
Bu
soru,
da onaya bagka bir soru a[lmaktadr.
231
bu bilgilerin kotiiye kullanllmasl ve en 6ner isi, bu bilgilerin ki$ll€rin mahremiyetledne ve aizel ya$amlaflna tecavti saylhp say amayacagrdrr. Boylece oftay4 ozel olarak gazetecilik mesleEi agrsrndan 9u temel nolca grkmakta_
dr; gazeteciler belki de her zamankinden daha gok mesleki ahlaka sahip olmall ve entellektiiel olarak daha iyi elitilmig olmahdrh. Oyleyse, bu yeni
teknolojiler, en azlndan gazetecilerin egitimi aglsmdan, sosyal bilimlerin
toplumsal ya$amtmtzda geri plana at masrnr gerektirmemekte, aksine gii_
niin kosullanna g6re daha gok bagvuu.lmasrnl gerehtmektedir.
Yine, genel olarak elekronik iletiqim reknolojilerinin yaraabilecegi
sorunlarla ilgili olarak "kent yagamrnda zaten ballam$ olan yalDrzhF arttra_
bilecek, bireylerin kapsiiller halinde, telefon, fats, sinema oyun, e$ence vb.
biitiin ihtiyaglaflnl evlerinden g xnadan gidermelerini saglayabilecek oiat
bu teknolojiye hazr mryz?" sorusu sorulmakadr(37).
Gazetecilik alamnda en gok sorulan sorulardan btisi, klasik anlamda
g^zelelerin birgiin ortadan kalhp kalknayacaEldr. Bir gdriiF gore, teknolo-
jik yeniliklere
raEmen, kaglt tizerindeki gazeEnin bir elli yd daha varhltm
siirdiirebilecegi soylenebilir(3 8).
John Naisbin, reknolojilerin higbir zaman diiz bh gizgide ilerlemedi_
Eini, insani fakorler nedeniyle daima bir takm zigzaglann ya|andlglm tine
siirmekedir. Naisbitt, kaEtt Uzerindeki gazetenin bir haber paketi olmanrn
dtesinde, bir insan ilitkileri yumagr oldulunu s6ylemektedir(39).
Bilgisayadar gazetecilik mesleEine, bilginin gok daha
hzll
gok daha
etkin bigimde kullamlabilmesi olanalrnr vermi$dr. Bilgiler bundan bityle daha kullamlabilir ve daha kolay erigilebilir olmaktadr. Gazete illetmelerinin
tiim fonkiyonlan bilgisayar otomasyonu sayesinde optimum bigimde kulla_
nllabilmekedir. Haber igin bilgi taramasr yapmaktan, sayfa mizanpajlna,
ilan ve reklarnlann tasaflnndan, finans sorunlaflnln gozUmiine kadar her uy_
gulamada, bilgisayarlar, insanlann emri altrnda insanlardan daha edrili gatr_
Fbilmekedirler.
Her tekrolojik yenilikre olduEu gibi, bilgisayar tel olojisinde de bazr
olumsrz ydnler yer almaktadr.r. Yapdmasl gereken, teknolojinin ttimden red_
di defil, olumsuz ydnlerinin saptanmasr ve gideritmesidir. Gazetecilik mes_
leginde gal$anlar, arub daha fazla aHaki sorumlulula sahip olmah, yi.izytize
insan iliqkileriniD ve ileti$im bigimterinin gazerccilik mesleli igin yine de
gegerli olacaglnl unutmamahdrlar.
DiPNoTLAR
(1
)Jacquetta MEGARRY,
Irside Informationi Computers' Cornrnunics'
tions and People, London:Bdtish Broadcasting Corporation, 1985,
s.9.
(2) A.g.e" s.9.
(3) Emin D. AYDIN, "Biliqim Toplumu", Marnrara tretiSim Dergisi' sa'
s.57.
yr:4, lstanbul:Cem Of$et, 1993,
(4) A.g.m., s.57.
(5) Emin D. AYDIN, Bilgi Biltuni ve Kitle hetiSimi' Istanbul: EDA Yayrm-
crhk A.$., 1989, ss.17-20.
(6) A.g.e., s,18.
(7) A.ee" s.18.
(8) A.gc., s.19.
(9) A.g.e" s.16.
(10)A.g.e.,s.16...
_
yuniden insan insana,4.Basrm, istanbul:
it t) sk". ooEan cUCELOGLU,
Remzi Kitabevi, 1,993,ss,231-232.
(12)AYDIN, Bilgi Bilimi ve Kitle iletigimi, s.16.
(13) MEGARRY, A.gf" s.9.
(14) Tom KOCH, Journalisrn for the 21st Century, U.S.A.: Preager, 1991'
s.63.
(15) A.g.e., s.63.
(16) A.g.e., s.64.
(17) MEGARRY, A.ge' s.31.
(18) KOCH, A.ge.' s.65.
(19) A.g.e" s.65.
(20) Bu goru$ler igin bkz., A.8.€., s.67
(21) A.g.€., s.63.
(22) Bkz. Anthony SMITH, Goodbye Gutenbery Oxford: Oxford
sity Press, 1980, s.318'
(23) A.g.e., s.318.
Univu-
(24) KOCH, As.e" ss.30i-302
(25) A.g.e., s.303.
(26) A.g.e., s.303.
(27) A.g,e., s.303.
(28) E;in D. AYDIN, "Bitgisayu Destekli Konferans", M.u. Iktisadi ve
idari Bilimler Fakiiltesi Dergisi, saytl-Z, 1993'ss.2o-24'
(29) "llk Elektronik Gazete Piyasada"' Hiirriyet Gazet€si, 18 Mart 1994'
s.i7.
(30) gengiil
OARKAN, "Bilgisayar ve [eti$im',, Msn !ar. iteridm
si sayr:3, Istanbul: Cern Ofset, 1993, s.151.
D,ergi_
VURAN, "Orta Asya Tiirk C\mhuriyetleri Oniversiteleraas leti_
gm Agf', yayrnlanmam{ tebliE, 1993, s.l.
(3 1 ) Ateg
(32) Bkz. Yasemin G. h,lCEOdLU, ',Bilgisayar ve lnsan yaEamr
Uzerine
Bazr Etkileri", Marnrara ilcdqim Dergisl sayr:3, CemOfset, 1993,
ss.l41-142.
(33) Ernin D. AYDIN, Biligim Suglan ve Hukukum Girb, Ankara:
Dorut
Yaynlafl, 1992, s.l51.
(34) INCEO6LU, Ag.n, ss.142-143.
(35) o4RKAN, A.g.m., s.l52.
(36) Emin D. AYDIN, Biligim Sistemleri Siiztiilii Bitgbayer
Bilgi lrtem
yaynlan, s.326.
..ve Telekomiinikasyon, Ankara: Domk
(37) OARKAN, Ag.rn. s.156.
(38) Dr. Haluk $ahin,in bu
Sdriilii igin bkz., OzSRKAN, A,g.m., s.156.
(39) Bkz. oARKAN, A.gn., s.156.
234