Kitaba Göz At
Transkript
Kitaba Göz At
Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 3 DÜNYA NASIL DÜZ OLDU Dünya Düzdür Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 4 DÜNYA DÜZDÜR BOYNER YAYINLARI Eski Büyükdere Caddesi, Park Plaza 22, Maslak-‹stanbul Tel: (212) 345 09 00 [email protected] Orijinal Ad›: The World is Flat Türkçe Yay›n Haklar›: © Boyner Holding Afi Genel Yay›n Yönetmeni: Gülflen Heper Yazar›: Thomas L. Friedman Çeviri: Levent Cinemre ISBN: 975-7004-50-2 1. Bas›m: fiubat 2006, ‹stanbul 2. Bas›m: Nisan 2006, ‹stanbul Kapak Tasar›m›: Rafineri Reklamc›l›k Bask›: Altan Matbaa Ltd. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 5 DÜNYA NASIL DÜZ OLDU Dünya Düzdür 21. Yüzy›l›n K›sa Tarihi Thomas L. Friedman Çeviren: Levent Cinemre Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 6 Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 7 Matt’e, Kay’e ve Ron’a Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 8 Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 9 ‹çindekiler Dünya Nas›l Düz Oldu ? 1. Ben Uyurken 2. Dünyay› Düzlefltiren On Güç Düzlefltirici 1: 9.11.1989 Düzlefltirici 2: 9.8.1995 Düzlefltirici 3: ‹fl Ak›fl Yaz›l›m› Düzlefltirici 4: Aç›k Kaynak Düzlefltirici 5: Tafleronluk Düzlefltirici 6: Offshore Düzlefltirici 7: Tedarik Zinciri Düzlefltirici 8: Insourcing Düzlefltirici 9: In-forming Düzlefltirici 10: Steroidler 3. Üçlü Yak›nlaflma 4. Büyük Saflaflma 11 13 55 55 62 77 86 106 116 129 142 151 160 173 199 Amerika ve Düz Dünya 5. Amerika ve Serbest Ticaret 6. Dokunulmazlar 7. Sessiz Kriz 8. Bu Bir Tatbikat De¤il 221 223 235 247 273 Geliflmekte Olan Ülkeler ve Düz Dünya 9. Guadalupe Bakiresi 303 305 fiirketler ve Düz Dünya 10. fiirketler Ne Yap›yor ? 331 333 Jeopolitik ve Düz Dünya 11. Düz Olmayan Dünya 12. Dell Çat›flma Önleme Teorisi 359 361 402 Sonuç: Hayal Gücü 13. 9/11’e Karfl› 11/9 427 429 Teflekkür Dizin 457 461 Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 10 Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 11 Dünya Nas›l Düz Oldu? Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 12 Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 13 1 Ben Uyurken Muhammed inan›fl›na, her türlü z›nd›kl›¤a, putataparl›¤a düflman olan ve kutsal Katolik H›ristiyan dinine gönül vererek onu yücelten Ekselanslar›, hükümdarlar›n› ve topraklar›n› görmek, yarad›l›fllar›n› ö¤renmek ve onlar› kutsal dinimize döndürmek için kullan›lmas› uygun düflecek yöntemi araflt›rmak üzere ben Kristof Kolomb’u, ad› geçen Hint ülkelerine göndermeye karar verdiler. Do¤uya kara yoluyla gitmememi, bunun al›fl›lm›fl bir yol oldu¤unu, bugüne de¤in kimsenin geçmifl oldu¤una dair kesin tek bir iz bulunmayan bat› yolunu tutmam› buyurdular. Kristof Kolomb’un 1492 tarihli keflif yolculu¤unun seyir defterinin girifli aha önce kimse bana golf sahas›nda flöyle bir talimat vermemiflti: “Microsoft’a ya da IBM’e niflan al.” Güney Hindistan’›n Bangalore flehir merkezindeki KGA Golf Kulübü’nün ilk deli¤inin yak›nlar›nda duruyordum. Oyun arkadafl›m, yeflil alan›n az ötesindeki çelik ve camdan yap›lm›fl iki parlak binay› gösteriyordu. Goldman Sachs binas› o zamanlar henüz yap›lmam›flt›. Yap›lm›fl olsayd›, onu da iflaret ederek üçünü birlikte gösterirdi mutlaka. HP ve Texas Instruments’›n ofis binalar› ise dokuzuncu deli¤in arka taraflar›nda, onuncu deli¤in oralardayd›. Hepsi bu kadar de¤il. Top ayaklar›, yaz›c› flirketi Epson’dand›. Sopa tafl›y›c›lar›m›zdan biri, 3M flapkas› tak›yordu. D›flar›da, trafik iflaretlerinin ve tabelalar›n›n bir k›sm›na Texas Instruments sponsor olmufltu. Yoldaki bir billboard’da duman› tüten bir pizzan›n gösterildi¤i Pizza Hut reklam›nda da, “cigabaytl›k lezzet” slogan› yaz›l›yd›. D Hay›r, buras› Kansas falan de¤ildi. Ama Hindistan’a da pek benzemiyordu. Yeni Dünya buras› m›yd› ? Yoksa Eski Dünya m›yd› ? Belki de Gelece¤in Dünyas›yd›... Boyner Dunya Duzdur 14 | 8/29/06 6:13 PM Page 14 DÜNYA DÜZDÜR Hindistan’›n Silikon Vadisi olan Bangalore’ye, kendi Kolombvari keflfimi yapmak için gelmifltim. Kolomb, o günlerde Portekizli kâfliflerin yapmaya çal›flt›¤› gibi Afrika’y› güneyden ve do¤udan dolaflmak yerine, Do¤u Hint Adalar›’na kadar uzanan aç›k bir deniz oldu¤unu varsayd›¤› Atlantik Okyanusu’nda sürekli bat›ya yol alarak Hindistan’a daha k›sa bir yol bulmak için Niña, Pinta ve Santa María adl› gemilerle yola ç›km›flt›. O zamanlar, hesaps›z zenginliklerin kayna¤› olarak görülen Hindistan ve Do¤u’nun büyüleyici Baharat Adalar›, alt›nlar›yla, incileriyle, mücevherleriyle ve ipe¤iyle ün kazanm›flt›. Müslüman devletlerin Avrupa’ya karadan ulaflan kervan yollar›n› kapatmas›ndan sonra Hindistan’a böyle kestirme bir yol bulunmas›, hem Kolomb’u hem de ‹spanyol monarflisini zengin ve güçlü k›lacakt›. Kolomb’un sefere ç›karken dünyan›n yuvarlak oldu¤unu varsayd›¤›n›n kan›t›, hep bat›ya giderek Hindistan’a ulaflabilece¤ine inanmas›yd›. Ama mesafeyi yanl›fl hesaplam›flt›. Dünyay›, oldu¤undan daha küçük bir küre san›yordu. Do¤u Hint Adalar›’na varmadan bir k›taya ayak basaca¤›n› düflünmemiflti. Ama yine de yeni dünyada rastlad›¤› halklar› “Hintliler” olarak adland›rd›. Memleketine dönünce, koruyucusu Kral Fernando ile Kraliçe ‹sabel’e, Hindistan’a ulaflamam›fl olsa da dünyan›n yuvarlak oldu¤unu do¤rulad›¤›n› söyledi. Bense Hindistan’a gitmek için Frankfurt üzerinden do¤uya do¤ru yola ç›kt›m. Lufthansa’dan business class biletim vard›. Uçakta, koltu¤umun kolunda bulunan ekrandaki GPS haritas› sayesinde hangi yöne gitti¤imi tam olarak biliyordum. Tam zaman›nda ve salimen yere indim. Ben de Hintliler olarak adland›r›lan yerlilerle karfl›laflt›m. Ben de Hindistan’›n zenginliklerini ar›yordum. Kolomb, kendi zaman›nda servetin kayna¤›n› oluflturan nesneleri –de¤erli madenler, ipek, baharat– ar›yordu. Benim arad›¤›msa, nesneler, donan›m de¤ildi; yaz›l›m, beyin gücü, karmafl›k algoritmalar, biliflim iflçileri, ça¤r› merkezleri, iletim protokolleri, optik mühendislikte yap›lan at›l›mlar, yani ça¤›m›zda servetin kayna¤›n› oluflturan fleylerdi. Kolomb, rastlad›¤› yerlileri, ücretsiz insan gücü sahibi olmak için kölelefltirmekten memnundu. Benim tek istedi¤imse, Hintlilerin bizim ifllerimizi elimizden nas›l ald›klar›n›, hizmetler ve biliflim teknolojisi alanlar›nda Amerika ve sanayileflmifl di¤er ülkelere yönelik bu kadar önemli bir ta- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 15 Ben Uyurken | 15 fleronluk (outsourcing)1 havuzunu nas›l oluflturduklar›n› anlamakt›. Kolomb’un üç gemisinde yüzden fazla adam› vard›. Benimse Discovery Times kanal›nda çal›flan ve Hintli floförlerin ç›plak ayakla sürdükleri iki minibüse rahatl›kla s›¤acak ekipmana sahip küçük bir ekibim. Ben de, tabiri caizse, sefere ç›kt›¤›mda, dünyan›n yuvarlak oldu¤unu varsay›yordum. Ama gerçek Hindistan’da tan›k olduklar›m, bu fikre inanc›m› derinden sarst›. Kolomb, tesadüfen Amerika’ya gitmifl, ama Hindistan’›n bir parças›n› keflfetti¤ini sanm›flt›. Bense gerçek Hindistan’a gittim, ama orada tan›flt›¤›m birçok insan›n Amerikal› oldu¤unu düflündüm. Bunlardan baz›lar› hakikaten Amerikan isimleri alm›flt›. Baz›lar›ysa ça¤r› merkezlerinde Amerikan aksan›n›, yaz›l›m laboratuvarlar›nda da Amerikan ifl yöntemlerini baflar›yla taklit ediyordu. Kolomb, kral ve kraliçesine dünyan›n yuvarlak oldu¤unu rapor etti ve bu keflfi yapan ilk insan olarak tarihe geçti. Bense eve döndü¤ümde keflfimi sadece kar›mla, o da f›s›lt›yla paylaflabildim. “Tatl›m, san›r›m dünya düz” diye açt›m s›rr›m›. Bu sonuca nas›l ulaflt›m ? San›r›m her fleyin, Infosys Technologies Limited’de, Nandan Nilekani’nin konferans salonunda bafllad›¤› söylenebilir. Infosys, Hindistan enformasyon teknolojisi dünyas›n›n mücevherlerinden, CEO Nilekani de Hint sanayisinin en düflünceli ve sayg›n kaptanlar›ndan biri. Nilekani’yle röportaj yapmak ve tesisleri gezmek için, Discovery Times ekibiyle birlikte Bangalore’un merkezinden yaklafl›k k›rk dakikal›k bir araba yolculu¤uyla Infosys kampüsüne vard›k. Kampüse giden bozuk yol, kutsal ineklerle, at arabalar›yla ve minibüslerimizin etraf›nda itifle kak›fla yol alan motorlu çekçeklerle doluydu. Ama bir kez kampüse girdiniz mi, tamamen farkl› bir dünyadayd›n›z. ‹ri kaya parçalar›n›n ve düzgün biçilmifl çimlerin aras›na devasa bir yüzme havuzu yerlefltirilmiflti. Restoranlar ve müthifl bir sa¤l›k kulübü vard›. Cam ve çelikten oluflan binalar, haftada bir yerden biten yabanî otlar gibi yükseliyordu. O binalar›n baz›lar›nda Infosys çal›flanlar›, Amerikal› ve Avrupal› flirketler için özel yaz›l›mlar haz›rl›yorlar. Di¤er binalarda ise Amerika ve Avrupa merkezli çokuluslu büyük flirketlerin, bilgisayar bak›m›ndan dünyan›n her taraf›ndan oraya yönlendirilen müflteri telefonla1. Birtak›m ifllerin baflka firma ya da kiflilere yapt›r›lmas›, d›flar›ya verilmesi. Bir tür mal ve hizmet tafleronlu¤u. Kitapta, özellikle bilgisayar ortam›na aktar›labilen ve yarat›c›l›k de¤il, teknik kapasite gerektiren baz› ifllerin, Hindistan ve Çin gibi iflgücünün ucuz oldu¤u ülkelerde yapt›r›ld›¤› s›kça örnekleniyor. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 16 | 8/29/06 6:13 PM Page 16 DÜNYA DÜZDÜR r›na cevap verilmesine, özel araflt›rma projelerine kadar çok çeflitli arka ofis iflleri yap›l›yor. Güvenlik çok s›k›; kap›lar kameralarla gözleniyor. Mesela American Express eleman›ysan›z, General Electric için araflt›rma ve iflletme hizmeti veren binaya giremiyorsunuz. Boyunlar›nda tan›t›m kartlar› sallanan kad›nl› erkekli genç Hintli mühendisler, binadan binaya kofluflturuyorlar. Bak›yorum da flu delikanl› vergi beyannamemi haz›rlayabilirmifl gibi duruyor. fiu genç k›z da bilgisayar›m› parça parça sökebilirmifl gibi görünüyor. Bir baflkas› ise bilgisayar›m› tasarlayan kifli, belki de ! Röportajdan sonra Nilekani bizim televizyon ekibine Infosys’in küresel konferans merkezini gezdirdi. Buras›, Hindistan tafleronluk sektörünün merkezi. Merkez, ahflap panolarla süslü, Amerika’da Ivy League’de2 yer alan bir hukuk okulunun yan yana dizili s›n›flar›n› and›ran, ambar büyüklü¤ünde bir salon. Salonun bir yan›nda duvar boyutlar›nda dev bir ekran var, ekran›n üzerinde de telekonferans için kameralar. O güne kadar gördü¤üm en büyük düz ekran› gösteren Nilekani, gururla, “‹flte bizim konferans salonumuz buras›. Ekran, san›r›m Asya’n›n en büyü¤ü. Tam k›rk dijital ekran bir araya getirildi” diyor. Söyledi¤ine göre, Infosys, istedi¤i an, belli bir projenin küresel tedarik zincirindeki tüm ana oyuncularla o süper ekranda sanal toplant› yapabiliyormufl. Yani Amerikal› tasar›mc›lar ile Hintli yaz›l›mc›lar ve Asyal› üreticiler, ekranda birbirleriyle konuflabiliyormufl. “New York, Londra, Boston ve San Francisco’daki insanlarla buradan canl› toplant› yapabiliriz. Diyelim ki üretim Singapur’da yap›l›yor, Singapur’dan biri de aram›za canl› kat›labilir... Küreselleflme budur.” Ekran›n üzerinde, Infosys’in iflgününü gayet güzel özetleyen sekiz tane saat var: 24/7/365. Saatlerin alt›nda flöyle yaz›yor: ABD Bat›, ABD Do¤u, GMT, Hindistan, Singapur, Hong Kong, Japonya, Avustralya. Nilekani, “Tafleronluk, bugün dünyada gerçekleflen çok daha temel bir fleyin boyutlar›ndan biri sadece. Geçti¤imiz birkaç y›lda, özellikle de dünyan›n her yan›na geniflbant ba¤lant› kurmak, deniz alt›na kablolar döflemek gibi fleyler için yüz milyonlarca dolar yat›r›m yap›ld›¤› balon köpü¤ü ça¤›nda, teknolojiye büyük para ak›t›ld›” diye anlat›yor. “Bu arada, bilgisayarlar ucuzluyor ve dünyan›n her yan›na da¤›l›yordu. Yaz›l›mda patlama yaflan›yordu. Google gibi arama motorlar› (client server) ve elektronik posta ortaya ç›k›yordu. Bir ifli küçük parçalar›na ay›rarak bir parças›n› 2. Amerika’n›n en seçkin okullar›. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 17 Ben Uyurken | 17 Bangalore’ye, di¤erini Pekin’e gönderip birbirine uzak mesafelerde ayn› bütün için çal›flmay› daha kolay hale getiren telifli yaz›l›mlar haz›rlan›yordu. Bu gibi geliflmeler 2000 y›l› civar›nda aniden bir araya gelince, fikrî çal›flman›n, fikrî sermayenin bir yerden bir yere gönderilmesine olanak sa¤layan bir zemin olufltu. Fikrî sermaye, art›k parçalar›na bölünebiliyor, bir yerlere gönderilebiliyor, da¤›t›labiliyor, üretilebiliyor ve tekrar bir araya getirilebiliyor. Bu durum, iflimizi, özellikle de fikrî üretimimizi yapma biçimimizi, tamamen özgürlefltirdi... Bangalore’de bugün gördü¤ünüz fley, bir araya gelen bütün bu geliflmelerin sonuçlar›d›r.” Nilekani’nin ofisinin d›fl›nda kanepede oturmufl, ekibin kameralar› kurmas›n› bekliyorduk. Bir ara bu geliflmelerin anlam›n› toparlay›p özetleyen Nilekani, öyle bir cümle etti ki, kula¤›ma küpe oldu: “Tom, oyun sahas› art›k ayn› hizaya geliyor, düzlefliyor.” Nilekani, Hindistan gibi ülkelerin, küresel biliflimde daha önce asla olmad›¤› kadar rekabete haz›r oldu¤unu ve Amerika’n›n da buna bir an önce haz›rlanmas› gerekti¤ini söyledi. Amerika’ya kafa tutulaca¤›n› düflünüyordu ve ona göre bu Amerika için iyi bir fleydi, çünkü Amerika, ancak kendisine kafa tutulunca elinden gelenin en iyisini yapard›. Infosys kampüsünden ayr›l›p Bangalore’ye do¤ru hoplaya z›playa dönerken o cümleyi sak›z gibi a¤z›mda çevirip duruyordum: “Oyun sahas› düzlefliyor.” Nandan’›n söyledi¤i fley, diye düflünüyordum, oyun sahas›n›n düzleflti¤iydi... Düzleflmek mi ? Düzelmek... Düz... Aman Tanr›m, adam bana dünyan›n düz oldu¤unu söylüyordu! Zaman›n›n basit seyrüsefer aletlerini kullanan Kolomb, befl yüz y›ldan fazla bir süre önce ufkun ötesine yelken aç›p salimen dönerek dünyan›n yuvarlak oldu¤unu kan›tlam›flt›. Bense Bangalore’deydim ve yan›mda, ülkesinin en üst düzey teknik okulunda e¤itim görmüfl, zaman›n›n en ileri teknolojisini kullanan, Hindistan’›n en ak›ll› mühendislerinden biri olan Nandan vard›. Nandan, dünyan›n, küresel tedarik zincirini sanal toplant›ya davet etti¤i ekran kadar düz oldu¤unu söylüyordu. Daha da ilginci, bunun gayet iyi bir fley oldu¤unu, insanl›¤›n geliflmesinde bir kilometre tafl› anlam›na geldi¤ini, Hindistan ve tüm dünya aç›s›ndan büyük bir f›rsat yaratt›¤›n› dile getiriyordu. Dile getirdi¤i fley, fluydu asl›nda: Dünyam›z› düzlefltirmifltik ! Minibüsün arka koltu¤unda defterime iki kelime yazd›m: “Dünya düzdür.” Yazd›¤›m anda da, Bangalore’deki iki haftal›k çekim es- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM 18 | Page 18 DÜNYA DÜZDÜR nas›nda gördü¤üm ve duydu¤um her fleyin alt›nda yatan mesaj›n bu oldu¤unu fark ettim. Küresel rekabet sahas› düzeltiliyor, ayn› düzeye getiriliyordu. Dünya, düzlefliyordu. Bunu fark etti¤imde heyecan ve korkuyla doldum. ‹çimdeki gazeteci, sabah manfletlerini daha iyi anlamam›, dünyada olup biteni daha iyi aç›klamam› sa¤layacak bir çerçeve buldu¤u için heyecanl›yd›. Dünya tarihinde görülmedik say›da insan›n, daha fazla insanla, daha fazla ifl biçimi üzerinden, dünyan›n pek çok köflesinde, daha eflit bir zeminde sürece kat›lmas› ve gerçek zamanl› (real time) rekabette yer almas›, art›k mümkündü. Bilgisayarlarla, elektronik postalarla, a¤larla (network), telekonferanslarla ve dinamik yeni yaz›l›mlarla mümkündü. Nandan’›n bana söyledi¤i, iflte buydu. Hindistan’a yapt›¤›m seferde keflfetti¤im fley, buydu. Elinizdeki kitab›n anlatt›¤› fley de bu. Dünyan›n düz oldu¤unu düflünmeye bafllad›¤›n›z anda, bir sürü fley, bambaflka anlamlar kazan›yor. Beni kiflisel olarak heyecanland›ran bir baflka fley de, gezegenimizdeki tüm bilgi merkezlerinin tek bir küresel flebekeye (network) ba¤lanmas› anlam›na geldi¤i için, e¤er politika ve terörizm engel olmazsa, dünyan›n düzleflmesinin flafl›rt›c› bir refah ve yenilikler ça¤›n› bafllatma ihtimalidir. Düz bir dünya üzerine derin derin düflünürken bir yandan da meslekî ve kiflisel aç›lardan endifle ve korku duydum. Kiflisel olarak, düz bir dünyada birbiriyle iflbirli¤i yapacak olanlar›n sadece yaz›l›mc›lar ve bilgisayar uzmanlar› olmad›¤› gerçe¤i beni korkuttu. El Kaide ve di¤er terörist flebekeler de ayn› fleyi yapacakt›. Oyun sahas›, sadece bir grup yenilikçinin oyuna sokulup ellerine süper güçler verilmesiyle düzlefltirilemeyecekti. Öfkeli, hüsrana u¤ram›fl ve afla¤›lanm›fl kad›n ve erkeklerden oluflan koca bir grup da ayn› flekilde, ellerinde süper güçlerle sahaya girecekti. Meslekî aç›dan da dünyan›n düz oldu¤unu kabul etmek benim için biraz sinir bozucuydu. Fark ettim ki dünya, ben uyurken düzlefliyordu ve ben bunu kaç›rm›flt›m. Asl›nda tam olarak uyuyor say›lmazd›m, daha ziyade baflka bir fleyle meflguldüm. 11 Eylül’den önce küreselleflmeyi izlemeye ve ekonomik entegrasyonun “Lexus” güçleri ile kimlik ve milliyetçili¤in “Zeytin A¤ac›” güçleri aras›ndaki gerilimi keflfetmeye, yani 1999’da yay›mlanan Lexus ve Zeytin 3 A¤ac›-Küreselleflmenin Gelece¤i (The Lexus and the Olive Tree) adl› kitab›ma odaklanm›flt›m. Ama 11 Eylül’den sonra zeytin a¤ac› savafllar› benim için fazla tüketici olmaya bafllam›flt›. Neredeyse tüm 3. Boyner Yay›nlar›, Ocak 2000. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 19 Ben Uyurken | 19 zaman›m› Arap ve Müslüman ülkelerde dolaflarak geçiriyordum. Küreselleflmenin izini iflte bu y›llarda kaybetmifltim. O izi, 2004 fiubat ay›nda Bangalore’ye yapt›¤›m gezide tekrar yakalad›m. Yakalay›nca da ben Kâbil’e ve Ba¤dat’›n zeytin bahçelerine kafay› takm›flken önemli fleylerin gerçekleflmifl oldu¤unu hemen anlad›m. Küreselleflme yepyeni bir düzeye gelmiflti. Lexus ve Zeytin A¤ac› ile bu kitab› bir arada düflünürseniz, küreselleflmenin üç büyük ça¤› oldu¤u fleklinde tarihî bir sav göreceksiniz. Bu ça¤lardan ilki, Kolomb’un Eski Dünya ile Yeni Dünya aras›nda ticareti bafllatan sefere ç›kt›¤› tarih olan 1492’den 1800’ler civar›na kadar sürdü. Bu ça¤a, “Küreselleflme 1.0” diyorum. Bu ça¤, dünyay› büyük boydan orta boya küçülttü. Küreselleflme 1.0, ülkelerle ve kas gücüyle ilgiliydi. Yani Küreselleflme 1.0’da de¤iflimin esas motoru, küresel entegrasyon sürecinin itici gücü, ülkenizin ne kadar kas gücüne sahip oldu¤u (ne kadar adaleniz, ne kadar beygir gücünüz, ne kadar rüzgâr ve sonradan buhar gücünüz var) ve bu gücün ne ölçüde yarat›c› kullan›ld›¤›yd›. Bu ça¤da, ço¤unlukla din veya emperyalizmden veya her ikisinden birden ilham alan hükûmetler ve ülkeler, duvarlar› y›karak ve dünyay› birbirine örerek küresel entegrasyona giden yolu açt›lar. Küreselleflme 1.0’da esas soru fluydu: Küresel f›rsat ve rekabette ülkemin yeri neresi ? Ülkem arac›l›¤›yla küreselleflip di¤erleriyle iflbirli¤ine nas›l gidebilirim ? ‹kinci ça¤, “Küreselleflme 2.0”, yaklafl›k olarak 1800’lerde bafllayarak Büyük Bunal›m ile Birinci ve ‹kinci Dünya savafllar›nda ara verdikten sonra 2000’e kadar devam etti. Bu ça¤ ise dünyay› orta boydan küçük boya indirdi. Küreselleflme 2.0’da de¤iflimin esas motoru, küresel entegrasyonun itici gücü, çokuluslu flirketlerdi. Çokuluslu flirketler, önce Hollandal› ve ‹ngiliz anonim flirketlerin yay›lmas›yla ve Sanayi Devrimi’yle pazar ve iflgücü için küresel düzeye ç›kt›lar. Bu ça¤›n ilk yar›s›nda küresel entegrasyona güç katan fley, buhar makinesi ve demiryollar› sayesinde ulafl›m maliyetinin azalmas›yken ikinci yar›s›nda, telgraf›n, telefonun, kiflisel bilgisayarlar›n, uydular›n, fiber optik kablolar›n ve internetin ilk versiyonunun yayg›nlaflmas› sayesinde iletiflim maliyetinin azalmas›yd›. Mallar›n ve bilginin, küresel bir piyasa oluflturmaya yetecek ölçüde k›tadan k›taya hareket etmesi, ürünlerin ve iflgücünün küresel olarak al›n›p sat›lmas› anlam›nda gerçek bir küresel ekonominin do¤du¤unu ve olgunlaflt›¤›n› bu ça¤da gördük. Bu küreselleflme ça¤›n›n itici gücü, ça¤›n bafllar›nda buhar makinesi ile demiryollar›ndaki, sonlar›na Boyner Dunya Duzdur 20 | 8/29/06 6:13 PM Page 20 DÜNYA DÜZDÜR do¤ru ise telefonlar ve merkezî ifllem birimlerine kadar, donan›mdaki at›l›md›. Bu ça¤›n esas sorusu da fluydu: Küresel ekonomide flirketimin yeri neresi ? Ülkem f›rsatlar› nas›l de¤erlendiriyor ? Nas›l küreselleflebilirim ve flirketim arac›l›¤›yla di¤erleriyle iflbirli¤ine nas›l gidebilirim ? Lexus ve Zeytin A¤ac›, esas olarak, bütün dünyada duvarlar›n y›k›lmaya bafllad›¤›, entegrasyonun ve entegrasyona karfl› tepkinin yepyeni bir aflamaya yükseldi¤i bu ça¤› anlat›yordu. Ancak duvarlar y›k›lsa da dikifl izi bile belli olmayacak bir entegrasyona varmak için daha birçok engel vard›. Hat›rlayal›m, Bill Clinton 1992’de baflkan seçildi¤inde hükûmettekiler ile akademisyenler d›fl›nda kimsenin e-posta adresi yoktu. 1998’de Lexus ve Zeytin A¤ac›’n› yazarken, internet ile e-ticaret daha yeni yeni havalan›yordu. Ama havalan›p uçufla geçti –onunla beraber, baflka bir sürü fley de ben uyurken uçufla geçti. Zaten bu kitapta 2000 y›l› civar›nda yepyeni bir ça¤a girdi¤imizi, bunun için ileri sürüyorum: “Küreselleflme 3.0.” Küreselleflme 3.0, dünyay› küçük boydan minicik boya dönüfltürürken oyun sahas›n› da düzlefltiriyor. Küreselleflme 1.0’›n itici gücü küreselleflen ülkeler, Küreselleflme 2.0’›n itici gücü küreselleflen flirketlerken, Küreselleflme 3.0’›n itici gücü ve bu ça¤a biricik karakterini kazand›ran fley, küresel düzeyde iflbirli¤i yapmak ve rekabete girmek için bireylerin ele geçirdikleri yeni güçtür. Bireylerin ve gruplar›n bu kadar kolay ve bu kadar pürüzsüz küreselleflebilmesine olanak veren kald›raç ise, beygir gücü veya donan›m de¤il, hepimizi kap› komflusu haline getiren küresel fiber optik flebekeyle birlikte yaz›l›md›r, her türden yeni bilgisayar uygulamalar›d›r. Art›k bireyler flu soruyu sorabilirler ve sormal›d›rlar da: Küresel f›rsat ve rekabette benim yerim neresi ? Kifli olarak, di¤er insanlarla küresel iflbirli¤ine nas›l gidebilirim ? Ancak, küreselleflme 3.0’›n önceki ça¤lardan ayr›ld›¤› nokta, sadece dünyay› küçültüp düzlefltirmesi ve bireyleri öne ç›karmas› de¤il. Esas olarak Avrupal› ve Amerikal› bireyler ve flirketlerce sürdürülmemesiyle de Küreselleflme 1.0 ve 2.0’dan farkl›. 18. yüzy›lda dünyan›n en büyük ekonomisi Çin’di, ama ço¤unlukla küreselleflmeyi gerçeklefltiren ve sistemi flekillendiren Bat›l› ülkeler, flirketler ve yenilikçilerdi. Zamanla bunun da geçerlili¤i azald›. Çünkü dünyay› küçülten ve düzlefltiren Küreselleflme 3.0, sadece bireylerce sürdürülmüyor. Giderek daha çok çeflitlilik içeren bireylerce, yani Bat›l› olmayan, beyaz olmayan bireylerce de sürdürülüyor. Bireyler, düz dünyan›n her köflesinde gücü ellerine geçiriyor. Küreselleflme 3.0, Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 21 Ben Uyurken | 21 çok daha fazla insan için fifli tak›p ifle bafllamay› (plug and play) mümkün hale getirdikçe insano¤lunun oluflturdu¤u gökkufla¤›nda her renkten bireyin yerini ald›¤›n› göreceksiniz. (Küreselleflme 3.0’›n en önemli ve yeni özelli¤i, bireylerin bu flekilde güçlenmesidir. Ancak büyük ve küçük flirketler de bu ça¤da yeni bir güç kazanm›fllard›r. Önümüzdeki sayfalarda bu iki noktay› da ayr›nt›s›yla tart›flaca¤›m.) O gün Bangalore’de Nandan’›n ofisinden ç›karken bu söylediklerimi ancak çok kaba hatlar›yla düflündü¤ümü belirtmeme gerek yok. Ama o akflam oteldeki odam›n balkonunda oturup bu de¤iflimler üzerine derin derin düflünürken, bir fleyi biliyordum art›k: Her fleyi bir yana b›rak›p bu düzlefltirici sürecin nas›l olufltu¤unu, bunun ülkeler, flirketler ve bireyler için ne gibi sonuçlar do¤urabilece¤ini anlamam› sa¤layacak bir kitap yazmak istiyordum. Hemen telefonu al›p kar›m Ann’i arad›m ve, “Dünya Düzdür diye bir kitap yazaca¤›m” dedim. Biraz güldü, ama ilgisini de çekti. Hatta belki de ilgisini çekmekten çok e¤lendirdi! Sonuç itibariyle kar›m› dünyan›n düz oldu¤una ikna ettim. Umar›m sevgili okurum, sizi de ikna etmeyi baflar›r›m. fiimdi müsaade edin de sizleri Hindistan’a ve Do¤u’daki di¤er ülkelere yapt›¤›m seyahate geri götürüp, dünyan›n yuvarlak de¤il düz oldu¤u sonucuna varmam› sa¤layan fleyleri sizlerle paylaflay›m. J aithirth “Jerry” Rao, Bangalore’de tan›flt›¤›m ilk insanlardand›. Daha Leela Palace Otel’de tan›flal› birkaç dakikay› geçmemiflti ki vergi beyannamelerimi ve di¤er muhasebe ifllerimi buradan, Bangalore’den yapabilece¤ini söyledi. “Teflekkürler, ama olmaz” diye itiraz ettim. Chicago’da bir muhasebecim vard›. Jerry gülümsemekle yetindi. Vergi beyannamesi ifllemlerinin tafleronlara verilmesinde görülen patlama sonucu, belki de zaten benim muhasebecim veya daha ziyade, muhasebecimin muhasebecisi olabilece¤ini söylemeyecek kadar nazik biriydi, Jerry. Aslen Mumbaili, yani eski Bombayl› olan ve Hindistan’daki flirketi MphasiS’te çal›flt›rd›¤› Hintli muhasebecilerle Amerika’n›n bütün eyaletlerindeki ve federal hükûmetteki muhasebe ifllerini yürütebilen Rao, “Biz burada konuflurken, flu anda bu ifllemler tafleronlara veriliyor” dedi. “Amerikal› birçok küçük ve orta çapl› muhase4 be flirketiyle (CPA) çal›fl›yoruz.” “Yani benim muhasebecim gibi mi ?” “Aynen öyle, sizin muhasebe4. Certified Public Accountant: Ruhsatl›, sertifikal› muhasebeci. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 22 | 8/29/06 6:13 PM Page 22 DÜNYA DÜZDÜR ciniz gibi” dedi gülümseyerek. Rao’nun flirketi, vergi beyannamesi ifllemlerini kolay ve ucuz hale getiren standart formatlar oluflturan bir ifl ak›fl yaz›l›m› konusunda öncülük yapm›flt›. Bütün ifl, ABD’deki bir muhasebecinin geçen y›lki vergi beyannamemi, W-2, W-4, 1099 formlar›m›, ald›¤›m ücretleri, primleri ve di¤er beyanlar›m›, yani her fleyi taray›p fiziksel olarak Kaliforniya veya Texas’ta bulunan bir bilgisayar sunucusuna (server) atmas›yla bafll›yordu. “Muhasebeciniz, vergi beyannamenizi denizafl›r› ülkelerde haz›rlat›yorsa, elbette sizin soyad›n›z›n veya sosyal güvenlik numaran›z›n ülke d›fl›ndan biri taraf›ndan ö¤renilmesini istemedi¤inizi tahmin edece¤i için o bilgileri bilgisayarda gizler. Hindistan’daki muhasebeci, parolas›n› girip sunucu (server) arac›l›¤›yla Amerika’daki ham bilgilere ulaflarak kimli¤inizi ö¤renmeden vergi beyannamenizi haz›rlar. Böylece mahremiyet yasalar›na uygun bir flekilde, hiçbir veri ABD’den d›flar› ç›kmam›fl olur... Veri güvenli¤ine ve mahremiyetine çok önem veriyoruz. Hindistan’daki muhasebeci, verilerinizi ekranda görebilir, ama bilgisayar›na indiremez veya kopyalayamaz; program›m›z buna izin vermez. Kötü bir niyeti varsa, olsa olsa ezberlemeye çal›flabilir. Muhasebecilerin beyannameler üzerinde çal›fl›rken odaya kalem k⤛t sokmalar› bile yasakt›r.” Bu tür tafleron çal›flman›n ne kadar yayg›nlaflt›¤›n› merak ettim. Rao, “Birkaç bin beyanname haz›rl›yoruz” dedi. “Üstelik, Amerika’daki muhasebecinizin ofise gitmesine bile gerek yok. Kaliforniya’da plajda otururken bize bir e-posta at›p, ‘Jerry, New York beyannamelerinde harika ifl ç›kar›yorsun, flu Tom’un beyannamesini de bir yap›ver. Sonia, sen de ekibinle beraber Washington ve Florida beyannamelerini haz›rla’ diyebilir. (Bu arada Sonia, Hindistan’daki evinden çal›flt›¤› için sabit gideri yoktur.) ‘Di¤erleri biraz kar›fl›k çocuklar, onlara benim bakmam laz›m’ diyebilir.” 2003 y›l›nda ABD’ye ait 25.000 vergi beyannamesi Hindistan’da düzenlenmifl. 2004’te bu rakam 100.000’e ç›km›fl. 2005’te 400.000 olmas› bekleniyormufl. Yani en fazla on y›l içinde sizin muhasebecinizin de vergi beyannamenizi d›flar›ya yapt›raca¤›n› tahmin etmek hiç de zor de¤il. O kadar uzamayabilir de... “Bu ifle nas›l girdiniz ?” diye sordum. “Hollandal› bir arkadafl›m var, Jeroen Tas, ikimiz de Kaliforniya’da Citigroup’ta çal›fl›yorduk” diye anlatmaya bafllad› Rao. “Ben onun flefiydim. Bir gün New York’tan dönerken uçakta ona ifli b›rakmay› düflündü¤ümü söyledim. ‘Ben de’ dedi. ‹kimiz de, ‘Neden ken- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 23 Ben Uyurken | 23 di iflimizi kurmayal›m ?’ dedik. Böylece 1997-98’de büyük flirketler için yüksek katma de¤erli (high-end) internet çözümleri üreten bir ifl plan› yapt›k... ‹ki y›l önce Las Vegas’ta bir teknoloji fuar›na gitmifltim. Orta çapl› baz› Amerikan muhasebe firmalar› gelip büyük flirketler gibi vergi ifllemlerini Hindistan’a vermeye güçlerinin yetmedi¤ini, ama büyüklerle yar›flarak onlar› geçmek için bunu istediklerini söylediler. Biz de bunun üzerine VTR (Virtual Tax RoomSanal Vergi Odas›) adl› bir program yazd›k. Program, bu orta çapl› muhasebe firmalar›n›n da vergi beyannamelerini kolayca tafleronlara yapt›rmalar›na olanak sa¤l›yordu.” Yani Jerry’ye göre, “Bu orta çapl› firmalar, daha önce mahrum b›rak›ld›klar› biraz daha düzeltilmifl bir sahaya ç›k›yorlar flimdi. Büyük firmalar›n hep sahip oldu¤u ölçek avantaj›na, bir anda onlar da kavufltular.” Peki buradan Amerikal›lara, “ ‘Teyze sak›n o¤lunu muhasebeci yapma, aç kal›r’ gibi bir mesaj m› ç›k›yor ?” diye sordum. “Pek say›lmaz” dedi. “Yapt›¤›m›z fley, ayak ifllerini üstlenmek. Bir vergi beyannamesi haz›rlamak için ne gerekir, bilir misiniz ? Pek yarat›c› bir ifl say›lmaz. ‹flte buradan yapt›¤›m›z, iflin bu k›sm›.” “Peki Amerika’ya iflin hangi k›sm› kal›yor ?” “Amerika’da muhasebecili¤e devam edecekler, mükellefinin az vergi ödemesini sa¤layacak karmafl›k stratejiler oluflturmakla ve mükellef iliflkileriyle ilgilenecek. Mükellefine diyecek ki: ‘Ben yarat›c› olmayan, s›k›c› iflleri bir yerlerde yapt›r›yorum. Onu b›rak›n da biz flimdi malikânenizin veya çocuklar›n›z›n masraflar› için neler yapabiliriz, ona bakal›m. Vak›flar›n›za biraz para b›rakmak istemez misiniz ?’ Yani fiubat’tan Nisan’a kadar kafas› kesilmifl tavuklar gibi panik içinde oradan oraya koflturaca¤›na, sorunlar›n› mükellefleriyle zaman›nda ve kaliteli biçimde ele alacak. Böylece mükellefiyle vaktinde konuflmaya zaman bulamad›¤› için bir fleyleri eksik ya da yanl›fl yap›p A¤ustos ay›nda süre uzat›m› dilekçesi vermesine gerek kalmayacak.” Accounting Today adl› dergide yay›mlanan (7 Haziran 2004) bir çal›flmadan yola ç›karak, bu anlat›lan›n gelecekte sahiden de gerçekleflebilece¤ini söyleyebiliriz. Manhattan’da (Kansas) bulunan Boomer Consulting’in CEO’su, muhasebeci L. Gary Boomer, “Geçen vergi döneminde 100.000’den fazla beyanname d›flar›ya yapt›r›ld›. Bu ifllem art›k bireysel beyannamelerden vak›flara, adi ortakl›klara ve anonim flirketlere kadar yay›lm›fl durumda... Bu sektörün son üç y›lda Boyner Dunya Duzdur 24 | 8/29/06 6:13 PM Page 24 DÜNYA DÜZDÜR bu ölçekte h›zl› bir büyüme kaydetmesinin nedeni, tafleron flirketlerin bilgisayar sistemlerine, yöntemlere ve e¤itime yapt›¤› yat›r›mlar” diyor. Yazar, Hindistan’da y›lda yaklafl›k 70.000 gencin muhasebe okullar›ndan mezun oldu¤unu ve yerel firmalarda ayda 100 dolara çal›flmaya bafllad›¤›n› da belirtiyor. Yüksek h›zl› iletiflim olanaklar›n›n, s›k› bir e¤itimin ve standartlaflt›r›lm›fl formlar›n yard›m›yla bu genç Hintliler, az bir maliyetle h›zla Bat›l› muhasebecilere dönüfltürülebiliyor. Hatta Hindistan’daki baz› muhasebe firmalar›, kendilerini Bat›l› muhasebecilere tan›t›rken, oralara gitmiyorlar bile, telekonferans yöntemini kullan›yorlar. Boomer, “Muhasebecilik mesle¤i bir dönüflüm içinde. Sahip oldu¤u liderlik yetene¤iyle, iliflkileriyle ve yarat›c›l›¤›yla de¤er yaratabilenler, sektörü dönüfltürecek ve mükellefleriyle iliflkilerini daha da güçlendirecek” sonucuna var›yor. “Yani” dedim Rao’ya, “bana diyorsun ki: Mesle¤in ne olursa olsun, ister doktor, ister avukat, ister mimar, ister muhasebeci, e¤er Amerikal›ysan, verdi¤in hizmetler konusunda gerçekten iyi olmal›s›n, çünkü dijital hale getirilebilen her fley, daha ak›ll› ya da daha ucuz veya hem daha ak›ll› hem daha ucuz bir taflerona yapt›r›labiliyor.” Rao, “Herkes katma de¤eri neyse tamamen o konuya odaklanmal›” diye karfl›l›k verdi. “Peki, ya ortalama bir muhasebeciysem... Diyelim ki devlet üniversitesine gittim. Okulu B+ ile bitirdim. Muhasebecilik belgemi zar zor ald›m. Büyük bir muhasebe firmas›nda çal›fl›yor, mükelleflerin yüzünü de ancak ayda y›lda bir görüyorum. Düzgün bir hayat›m var yani. Firmam da benden memnun. Bu sistemde bana ne olacak ?” Rao, “‹yi bir soru” diye cevaplad›. “Bu konuda dürüst olmam›z laz›m. Büyük bir teknolojik de¤iflimin tam ortas›nday›z. Bu de¤iflimi, b›çak s›rt›nda duran bir ülkede, yani Amerika’da yafl›yorsan›z, ileriyi görmek zor oluyor. Hindistan’da yaflayan biri için bundan on y›l sonras›n› tahmin etmek kolay. On y›l içinde, günümüzde Amerika’da yap›lan birçok fley, Hindistan’da yap›lacak. Biz gelece¤imizi öngörebiliyoruz. Ama tabiî biz, sizin gerinizdeyiz. Gelece¤i siz belirliyorsunuz. Amerika, zaten her zaman bir sonraki yarat›c› dalgan›n tam s›n›r›nda olmufltur... Bu yüzden de o muhasebecinin gözlerine bak›p, flöyle flöyle olacak demek, biraz zor. Bu konuda gereksiz sözlerle zaman kaybetmemeliyiz. Bu sorunla yüzleflmeli ve dürüstçe konuflmal›y›z... De¤er yaratma zincirini dijitallefltirip parçalar›na ay›rarak baflka bir yere yapt›rabilece¤iniz her ifl, baflka bir yere gönderilecektir. Baz›lar› ç›k›p, ‘‹yi de bir bifte¤i uzaktan nas›l servis edeceksiniz?’ diye sora- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 25 Ben Uyurken | 25 bilir. Do¤ru, edemem. Ama e¤er o restoran›n bu iflle ilgilenen bir adam› yoksa, dünyan›n öbür ucundan rezervasyonlar›n› yapabilirim. ‘Bir bakal›m Bay Friedman, evet, size tam pencere kenar›nda bir masa ayarlayabilirim’ diyebilirim size. Yani bir akflam yeme¤inin bile parçalara ayr›flt›r›l›p d›flar› yapt›r›labilecek k›s›mlar› vard›r. Temel ekonomi ders kitaplar› size der ki: Mallar bir yerden bir yere gönderilir, ama hizmetler ayn› yerde üretilir ve tüketilir. Bir saç kesimini tabiî ki ihraç edemezsiniz. Ancak, bu saç kesimini bile ihraç edebilece¤imiz bir noktaya do¤ru geliyoruz. Tabiî ki sadece randevu k›sm›n›. Saç›n›z nas›l olsun? Hangi berber kessin? Bu ve benzeri fleyler, bir ça¤r› merkezi uzakl›¤›nda halledilebiliyor ve ileride de halledilebilecek. Sohbetimiz sona ererken Rao’ya, “Bundan sonra s›rada ne var ?” diye sordum. Enerji f›flk›r›yordu adamdan. S›k›flt›rma teknolojisinde büyük bir ilerleme sa¤lamak için ‹srailli bir flirketle iliflki içinde oldu¤unu söyledi. Böylece internetten daha kaliteli CAT (bilgisayarl› tomografi) görüntüleri göndererek dünyan›n öbür ucundaki bir doktordan ikinci bir görüfl almak mümkün olacakm›fl. Rao ile konufltuktan birkaç hafta sonra, bu kitap için mülakat yapt›¤›m Johns Hopkins Üniversitesi Baflkan› Bill Brody’den flu elektronik postay› ald›m: Sevgili Tom, üniversitenin radyologlar için açt›¤› okul sonras› e¤itim toplant›lar›ndan birinde konuflmac›yd›m (ben de eskiden radyologdum)... Seni de ilgilendirece¤ini sand›¤›m çok ilginç bir fleyle karfl›laflt›m. Yeni ö¤rendi¤ime göre, ABD’deki birçok küçük ya da büyük hastanenin doktorlar›, CAT görüntülerini okuma iflini Hindistan’daki ve Avustralya’daki doktorlara yapt›r›yorlarm›fl !!! Tabiî bu ifl genellikle, hastanede yeterli radyolo¤un bulunmad›¤› akflamlar (belki bir de hafta sonlar›) yap›l›yormufl. Radyologlardan baz›lar› bu görüntüleri hastaneden eve (Cape Cod’a veya Vail’e de olabilir) gönderip görüntülerin analizini oradan yaparak 24/7 teflhis imkân› sa¤larken, daha küçük hastaneler ise CAT görüntülerini yurtd›fl›ndaki doktorlara gönderiyormufl. Bunun avantaj›, burada geceyken Hindistan veya Avustralya’da gündüz oldu¤u, burada mesai biterken orada bafllad›¤› için görüntülerin dünyan›n öteki yar›s›nda daha iyi analiz edilmesiymifl. Zaten CAT (ve MR) görüntüleri dijital formatta oldu¤u ve standart bir protokol üzerinden internetten al›nabildi¤i için bunlar› dünyan›n herhangi bir yerinden almak sorun yaratm›yor... Tabiî olay›n öteki taraf›ndaki radyologlar›n da ABD’de e¤itim gördüklerini, gereken ruhsatlara ve belgelere sahip olduklar›n› varsay›yorum... Bu mesai Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM 26 | Page 26 DÜNYA DÜZDÜR sonras› görüntü okuma iflini yapt›ran Amerikal› radyologlar, onlara Gece fiahini ismini takm›fllar. Sevgiler, Bill T anr›’ya flükür radyolog veya muhasebeci de¤il de gazeteciyim. Benim iflimi kimse taflerona yapt›ramaz. Gerçi baz› okurlar›m, benim köflemin Kuzey Kore’ye gönderilmesini çok istiyor ya, neyse... Sonra Reuters’in Hindistan’daki operasyonunu duydum. Reuters’in Bangalore’deki ofisini ziyaret etmeye vakit bulamam›flt›m, ama CEO Tom Glocer’la görüflüp ne yapt›¤›n› onun a¤z›ndan dinledim. Glocer, haber tedarik zincirinin baz› unsurlar›n›n tafleronlara yapt›r›lmas› konusunda öncülük yap›yor. Dünyaya yay›lm›fl 197 büroda 2.300 gazeteciyle, yat›r›m bankac›lar›na, türev piyasa oyuncular›na, hisse senedi broker’lar›na, gazetelere, radyolara, televizyonlara ve internet yay›nlar›na hizmet veren Reuters, tatmin etmesi gereken çok karmafl›k bir müflteri kitlesine sahip. Nokta.com (dot.com) flirketlerinin iflas›ndan sonra, müflterilerinin ço¤u art›k maliyetlere çok daha dikkatle yaklaflmaya bafllay›nca, Reuters de hem maliyet hem de verimlilik sebebiyle kendine flu soruyu sormaya bafllad›: Küresel haber tedarik zincirimizi en iyi flekilde beslemek için elemanlar›m›z› nereye yerlefltirmeliyiz ? Bir gazetecinin çal›flmas›n› parçalara ay›r›p bir k›sm›n› Londra veya New York’ta b›rak›rken öteki k›sm›n› Hindistan’a gönderebilir miyiz ? Glocer, önce Reuters’in sa¤lad›¤› en temel ifllev olan, günün her saatinde s›cak haber olarak verdikleri flirket kârlar›yla ve ifl dünyas›yla ilgili haberlere bakt›. Anlat›yor: “Exxon, kâr›n› aç›klad›¤› zaman bu bilgiyi dünyan›n her yan›ndaki ekranlara an›nda geçebilmeliyiz: ‘Exxon geçen üç ayl›k dönemdeki hisse bafl›na 36 cent’lik kâr›n›, bu üç ayl›k dönemde 39 cent’e ç›kard›.’ Burada esas beceri, h›z ve do¤ruluk. ‹lk anda fazla bir analize gerek yok. Yapmam›z gereken tek fley, basit haberi mümkün oldu¤unca h›zl› bir biçimde vermek. S›cak haber, flirketin duyurusundan sonraki birkaç saniye içinde verilmeli. Bundan bir iki saniye sonra da flirketin birkaç üç ayl›k dönemdeki kâr›n› gösteren bir tablo verilmeli.” Dondurmac›l›kta vanilyal› dondurma neyse habercilikte flirket kârlar›na iliflkin bu s›cak haberler de odur. Yani dünyan›n herhangi bir yerinde yap›labilecek, basit bir metad›r. Habercili¤e as›l de¤erini katan fley, sonraki befl dakika içinde yap›l›r. ‹flte o zaman size ge- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 27 Ben Uyurken | 27 reken kifli, flirketten konuyla ilgili yorum almas›n› bilen, sektörün önde gelen iki analistiyle konuflan, hatta rakip flirketle de görüflüp iki laf da ondan alan gerçek bir gazetecidir. Glocer, “Bu yüksek bir gazetecilik becerisi gerektirir. Yani gazeteci, piyasadaki insanlar› tan›yacak, sektörün en iyi analistlerinin kim oldu¤unu bilecek, do¤ru insanlara yemek ›smarlayacak biri olmal›” diyor. Nokta.com flirketlerinin iflas›yla dünyan›n giderek düzleflmesi, Glocer’›, Reuters’in haber servisi üzerine düflünmeye, “Acaba gazetecinin ifllevlerini birbirinden ay›r›p düflük katma de¤erli iflleri Hindistan’a gönderebilir miyim ?” sorusunu sormaya itmifl. Birincil amac›, flirketin fliflmifl bordro maliyetini azalt›rken mümkün oldu¤u kadar da gazetecileri iflten ç›karmamakt›. “Böylece önce Bangalore’de denemek için alt› muhabiri ifle ald›k. Dedik ki: ‘S›cak haber manfletlerini, tablolar›n› ve Bangalore’den yap›labilecek baflka ne varsa onlar› bir yaps›nlar bakal›m.’” Muhasebeden de anlayan ve Reuters taraf›ndan e¤itilen bu yeni Hintli gazetecilere, Hindistan’da geçerli standart ücret ödeniyor, oradaki tatil ve sa¤l›k sigortas› flartlar› sa¤lan›yordu. Glocer, “Hindistan, sadece teknik becerileri aç›s›ndan de¤il, malî becerileri aç›s›ndan da ifle alacak insan bulma konusunda inan›lmaz zengin bir yer” diyor. “Bir flirket, kâr›n› aç›klad›¤› an yapt›¤› ilk ifllerden biri, bu bilgiyi Reuters, Dow Jones, Bloomberg gibi ajanslara geçmek oluyor. Biz de bu ham veriyi al›yoruz. Sonras›, tam bir yar›fl. Bangalore, dünyan›n iletiflim olanaklar› en geliflmifl yerlerinden biri. Gerçi veriyi Bangalore’ye geçerken arada bir saniye veya ondan biraz daha az sürelik küçük bir gecikme oluyor, ama sonuçta bas›n bültenlerini bilgisayardan al›p Londra’da ya da New York’ta yapt›¤›n›z kolayl›kta orada da habere dönüfltürebilirsiniz.” Arada bir fark var: Bangalore’de ücretler ve kiralar, Bat› baflkentlerindeki ücret ve kiralar›n beflte birinden daha düflük. Ekonomi ve düzleflen dünya Reuters’i bu yola iterken Glocer, zorunluluklar› avantaja dönüfltürmeye çal›fl›yordu. “Metalaflm›fl habercili¤in yükünü üzerimizden at›p, bunu dünyan›n baflka bir köflesinde daha verimli bir flekilde yapt›rabilece¤imizi düflündük” diyor. Reuters böylelikle, flirkette tutmay› sürdürebildi¤i geleneksel muhabirlerine, daha yüksek katma de¤erli ve kiflisel olarak daha yüksek tatmin sa¤layacak bir biçimde gazetecilik ve analiz yapma flans› verdi. “New York’ta Reuters’e çal›flan bir gazetecisiniz. Bas›n bültenlerini ekrandaki kutucuklara dönüfltürmekten mi tatmin olursunuz, yoksa Boyner Dunya Duzdur 28 | 8/29/06 6:13 PM Page 28 DÜNYA DÜZDÜR analiz yapmaktan m› ?” diye soruyor Glocer. Tabiî ki ikincisi. Bas›n bültenlerinin Hindistan’a yapt›r›lmas› New York’ta yüksek ücretlerle çal›flan gazeteciler taraf›ndan izlenmesi, maliyet aç›s›ndan verimli olmayan küçük flirket haberlerinin de Reuters habercili¤inin kapsam›na girmesini sa¤lad›. New York’taki yüksek ücretli bir muhabirin ücretiyle, bir sürüsü çal›flt›r›labilen düflük maafll› Hintli gazeteciler sayesinde art›k bu ifl, Bangalore’den yap›labiliyor. 2004 yaz› itibariyle Reuters, Bangalore operasyonunda kulland›¤› eleman say›s›n› 300’e ç›kard›. Nihai hedef, 1.500 kifli. Bu çal›flanlar›n bir k›sm›, Hintlileri e¤itmek için gönderilen k›demlilerden, bir k›sm› verilerle ilgili s›cak haberleri yapan muhabirlerden, ama büyük k›sm›, menkul k›ymet firmalar›na sunulmak üzere biraz daha uzmanlaflm›fl veri analizi yapanlardan, yani say›larla oynayanlardan olufluyor. “Müflterilerimizin birço¤u ayn› fleyi yap›yor. Yat›r›m araflt›rmas› maliyetli bir ifltir. Bu maliyetin azalt›lmas› gerekir. Bu yüzden birçok firma, temel flirket analizlerini Bangalore’de yapt›r›yor.” Yak›n zamana kadar büyük Wall Street firmalar›, y›ld›z analistlere milyonlarca dolar ödeyerek yat›r›m araflt›rmalar› yapt›r›r, bu kiflilere verilen paralar›n bir k›sm›n› da, analizi en iyi müflterileriyle paylaflan hisse senedi departmanlar›na yüklerlerdi. Maliyetin kalan k›sm›n›, kimi zaman bu parlak analizleri bankac›l›k aç›s›ndan yem olarak kullanabilen yat›r›m bankac›l›¤› departmanlar› üstlenirdi. Ancak New York Savc›s› Eliot Spitzer’in Wall Street yöntemleri konusunda yürüttü¤ü araflt›rmadan ve patlayan skandallardan sonra yat›r›m bankac›l›¤› ile hisse senedi departmanlar› birbirinden tamamen ayr›lmak zorunda kald›. Sonuç olarak, Wall Street’teki büyük yat›r›m firmalar›, pazar araflt›rmalar› maliyetinde keskin indirimlere gitmek zorunda kald›lar. Üstelik art›k bu araflt›rmalar›n tüm maliyeti de sadece hisse senedi departmanlar›na yüklenecekti. Bu durum, bu firmalar› bu tür analiz ifllerinin bir k›sm›n› Bangalore gibi yerlerde yapt›rmaya teflvik etti. Reuters, New York veya Londra’da bir analiste 80.000 dolar ücret ödemek yerine, Bangalore’de bu ifl için 15.000 dolar›n yetti¤ini gördü. Üstelik Hindistan’daki bu elemanlar da ötekiler kadar malî bilgiye ve yüksek motivasyona sahipti. fiirket son zamanlarda, Bangalore’de yetenek av›na ç›kan Bat›l› flirketlerce gözden kaç›r›lan ifl gelifltirme uzmanlar›n› ifle almak için Bangkok’ta bir yaz›l›m gelifltirme merkezi açt›. fiahsen ben de bu e¤ilimden hiç hoflnut de¤ilim. Mesle¤ime United Press International’da (UPI) haber ajans› muhabiri olarak bafl- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 29 Ben Uyurken | 29 lad›¤›m için ajans muhabirlerine, hem meslekî koflullar›n hem de alt›nda ezildikleri malî koflullar›n getirdi¤i bask› nedeniyle muazzam bir sempati besliyorum. Ama UPI, bundan 25 y›l önce benim Londra’da ifle bafllad›¤›m zamanlarda düflük katma de¤erli ifllerinin bir k›sm›n› d›flar›ya yapt›rabilseydi, günümüzde bir ajans olarak hayat›n› gayet güzel sürdürürdü. Maalesef böyle olmad›. Muhabirlere pek dokunmadan Reuters elemanlar›n›n yaklafl›k dörtte birini iflten ç›karan Glocer, “Tabiî, elemanlar aç›s›ndan hassas bir konu” diyor. Elemanlar›n, bunun flirketin yaflamas› ve sonra tekrar geliflmesi için yap›ld›¤›n› anlad›klar›n› söylüyor. Glocer’a göre, “Zaten muhabirlik yapanlar da sofistike insanlar. Müflterilerimizin de ayn› fleyi yapt›¤›n› görüyorlar ve haberin özünü hemen kavr›yorlar... Burada önemli olan fley, yapt›¤›m›z fleyi allay›p pullamadan insanlara dürüst davranmak. Klasik ekonomistlerin, bir iflin en iyi yap›ld›¤› yere götürülmesi ilkesine tamamen kat›l›yorum. Ama tabiî ki tek tek insanlar›n ifl bulmalar›n›n zorlaflaca¤›n› göz ard› edemeyiz. Onlar için yeniden e¤itim ve yeterli bir sosyal güvenlik sistemi gerekiyor.” Reuters America’n›n bafl›nda bulunan David Schlesinger, Reuters elemanlar›na afla¤›daki al›nt›y› da içeren bir memo yollad›: Z o r u n l u l u k n e d e n i y l e o f f s h o r e5 19. yüzy›lda önemli bir balinac›l›k merkezi olan New London’da (Connecticut) büyüdüm. 1960 ve 70’lerde balinalar çoktan yok olmufltu. Art›k bölgedeki iflçilerin ço¤u, askeriyeyle ilgili ifllerde çal›fl›yordu. Vietnam ça¤›nda baflka türlüsü de beklenmezdi zaten. S›n›f arkadafllar›m›n babalar› Electric Boat’da, Bahriye’de ve Sahil Güvenlik’te çal›fl›yorlard›. Bar›fl, bölgeyi tekrar de¤ifltirdi. fiimdi orada en çok tan›nan fley Mohegan Sun ve Foxwood casinolar› ile Pfizer’in ilaç araflt›rma birimi. Eski ifller yok oldu, yerine yeni ifller geldi. Eski vas›flar art›k gereksizleflti, yeni vas›flara ihtiyaç duyuldu. Bölge de¤iflti, insanlar de¤iflti. Elbette New London bunun tek örne¤i de¤il. Ne kadar çok üretim flehri, fabrikalar›n›n kapand›¤›na tan›k olmufltur; ne kadar çok ayakkab› kasabas›, kasabalar›ndaki ayakkab› fabrikas›n›n baflka yere tafl›nd›¤›n› görmüfltür; bir zamanlar tekstil flehri olan ne kadar çok flehir, art›k tüm keteni Çin’den 5. Kelime anlam›, k›y›dan uzak. fiirketlerin, her zamanki kurallar›n geçmedi¤i, özel kurallar›n uyguland›¤› özel bölgeler veya ülkelerde ifl yapmas›. Genellikle Bat› ülkelerindeki büyük flirketler, özel vergi, sigorta ve iflçilik maliyeti avantaj› sa¤layan, yat›r›m için arazi veren, enerji maliyetlerinde indirim, kâr transferine izin verilmesi gibi özel uygulamalar yapan geliflmekte olan ülkelerde bu tür yat›r›mlar yap›yor. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 30 | 8/29/06 6:13 PM Page 30 DÜNYA DÜZDÜR al›yordur... De¤iflim zordur. De¤iflim en çok, de¤iflime haz›rl›ks›z yakalananlar için zordur. De¤iflim, de¤iflime ayak uyduramayanlar için de çok zordur. Ama de¤iflim do¤ald›r, yeni bir fley de¤ildir ve önemlidir. Offshore konusundaki son tart›flmalar, tehlikeli ölçüde s›cak geçiyor. Ama ifllerin Hindistan, Çin veya Meksika’ya tafl›nmas› konusundaki tart›flmalar›n, bir zamanlar denizalt› ifllerinin New London’dan ayr›lmas›, ayakkab› fabrikas›n›n Massachusetts’ten tafl›nmas› veya tekstil flirketlerinin North Carolina’dan gitmesi konusundaki tart›flmalardan hiç fark› yok. ‹fl, en etkin ve verimli yap›ld›¤› yere gider. Bu durum nihai olarak, New London, New Bedford ve New York gibi flehirlere, Bangalore’ye, Shenzhen’e getirdi¤inden çok daha faydal› olacakt›r. Faydal›d›r, çünkü insanlar› ve sermayeyi farkl› ve daha sofistike ifller yapmalar› için özgür k›lar. Faydal›d›r, çünkü nihai ürünün daha ucuza üretilmesini sa¤layarak flirketlerin oldu¤u kadar tüketicilerin de ç›kar›na ifller. Tek tek kiflilerin “kendi” ifllerinin, binlerce kilometre uzakta, y›lda 5.000 dolar alan birine gitti¤ini düflünmesi, ac› verici olabilir. Ama ac›lar› de¤il f›rsatlar› düflünmenin vakti nas›l geldiyse, offshore’un bir zorunluluk oldu¤u kadar bir f›rsat oldu¤unu düflünmenin de vakti gelmifltir... Ayn› o atölyelerde, ayakkab› dükkânlar›nda ve fabrikalarda çal›flan babalar›m›z›n, dedelerimizin yapt›¤› gibi, her bir flirket ve her bir insan kendi ekonomik kaderini kendi çizecektir. “ M o n i t ö r m ü Ya n › y o r ? ” Hindistan’daki bir ça¤r› merkezi nas›l ses ç›kar›r, bilir misiniz ? Tafleronluk üzerine yapt›¤›m›z belgeselin çekimleri s›ras›nda ekiple birlikte Hindistan sermayeli 24/7 Customer adl› ça¤r› merkezinde bir akflam geçirdik. Buras›, üniversite yurdu ile yerel televizyon için para toplayan telefon bankas› kar›fl›m› gibi bir yer. Birkaç katta bulunan odalarda, yaklafl›k 2.500 kifli telefonlara cevap veriyor. Bunlardan baz›lar›, kredi kartlar›ndan telefon kartlar›na kadar her fleyi satmak için, “arayan” operatörler. Di¤erleriyse, “bekleyenler”: Bagajlar›n› kaybeden Amerikal› ve Avrupal› uçak yolcular›ndan bilgisayarlar›yla sorun yaflayan kafas› kar›fl›k Amerikan tüketicilerine kadar çeflitli insanlar›n telefonlar›na cevap veriyorlar. Ça¤r›lar buraya, uydu ya da denizalt›ndaki fiber optik kablo arac›l›¤›yla geliyor. Her kat, odac›klardan oluflan kümelerden meydana gelmifl. Buradaki gençler de, telefon deste¤i verdik- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 31 Ben Uyurken | 31 leri flirketlerin flamalar› alt›nda, küçük ekipler halinde çal›fl›yorlar. Yani bir köflede Dell’in, öteki köflede Microsoft’un flamas›na rastlanabiliyor. Çal›flma koflullar›, sizin sigorta flirketinizin ortalamas›n› tutturmufl gibi görünüyor. Gerçi insanlar› s›rtlar›ndan ter damlatacak kadar çal›flt›ran ça¤r› merkezleri oldu¤undan eminim, ama 24/7 onlardan de¤il. Konufltu¤um gençlerin ço¤u, ücretlerinin tamam›n› ya da bir k›sm›n› ailelerine veriyor. Asl›nda bu gençlerin ço¤unun ifle bafllang›ç ücretleri, ailelerinin emeklilik ücretlerinden daha yüksek. Küresel ekonomiye, hiç de fena bir bafllang›ç yapm›yorlar. Bangalore saatine göre akflamüstü saat alt› civar›nda Microsoft ça¤r› merkezinin oralardayd›m. Amerika’da gün, bu s›ralarda bafllad›¤› için gençlerin ço¤u burada mesaiye bu saatte bafll›yordu. Bir bilgisayar uzman›na basit bir soru sordum: “Bilgisayar›n›n labirentlerinde kaybolmufl bir Amerikal›ya yard›m etmek için bu katta yap›lan en uzun telefon görüflmesinin süresi nedir ?” An›nda cevaplad›. “On bir saat.” “On bir saat mi ?” “On bir saat.” Tabiî bu cevab›n do¤rulu¤unu kontrol etme imkân›m yok. Ama o katta yürürken ifllerini yapan operatörlerin omuzlar›n›n üzerinden biraz kulak kabart›nca, insana tan›d›k gelen acayip bir konuflmaya tan›k oluyorsunuz. ‹flte size o akflam Discovery Times için çekim yaparken duydu¤umuz konuflmalardan örnekler. Kafan›zda canland›rabilirseniz, Amerikan veya ‹ngiliz aksan›n› taklit etmeye çal›flan bir Hintlinin konuflmas›n› dinliyormufl gibi okuman›z› öneririm. Ayr›ca karfl› telefondaki ses ne kadar kaba, mutsuz, rahats›z, aksi olursa olsun, bu genç Hintlilerin daima nazik konufltu¤unu da unutmay›n. Kad›n operatör: “Günayd›n, ... ile görüflebilir miyim ?” (Karfl›daki kifli, telefonu surat›na kapat›yor.) Erkek operatör: “Ticarî servis, ben Jerry, size nas›l yard›mc› olabilirim? (Hintli ça¤r› merkezi operatörleri kendi seçtikleri Bat›l› isimleri kullan›yorlar. Konufltu¤um genç Hintlilerin ço¤u bundan rahats›zl›k duymuyor, tersine bir tür e¤lence gibi görüyor. Kimi Susan ve Bob gibi isimler al›rken kimisi de gerçekten yarat›c› isimler bulmufl.) Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›yla konufluyor: “Ad›m Ivy Timberwoods ve sizi...” Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›n›n kimlik numara- Boyner Dunya Duzdur 32 | 8/29/06 6:13 PM Page 32 DÜNYA DÜZDÜR s›n› al›yor: “Sosyal güvenlik numaran›z›n son dört rakam›n› alabilir miyim ?” Bangalore’deki kad›n operatör, sanki Manhattan’daym›fl da penceresinden d›flar› bak›yormufl gibi talimatlar veriyor: “Evet Efendim, bir flubemiz 74. Sokak ile 2. Cadde kavfla¤›nda, bir flubemiz de 54 ile Lexington’›n köflesinde...” Bangalore’deki erkek operatör, kendisinin asla kullanamayaca¤› bir kredi kart›n› satmaya çal›fl›yor: “Efendim bu kart, en düflük faiz oran›na sahip olup...” Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›ya, çek hesab›n› nas›l kötü kulland›¤›n› anlat›yor: “85.35 dolar için 665 numaral› çeki kesmiflsiniz. 30 dolar masraf›n›z olacak.” Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›yla bilgisayar ar›zas› üzerine konufltuktan sonra: “Rica ederim, Efendim. Bize zaman ay›rd›¤›n›z için teflekkür ederiz. Lütfen kendinize ve bilgisayar›n›za iyi bak›n. Hoflça kal›n.” Bangalore’deki operatör, yüzüne telefon kapat›ld›ktan sonra: “Alo... Alo...” Bangalore’deki kad›n operatör, Amerika’daki birini bu kadar erken arad›¤› için özür dileyerek: “Bu saatte arad›¤›m için özür dilerim. Akflamüstü sizi yine arar›m.” Bangalore’deki erkek operatör, isteksiz bir Amerikal›ya umutsuzca kredi kart› satmaya çal›fl›yor: “‹stememenizin nedeni, zaten birçok kredi kart›n›z›n olmas› m›, uçakla seyahatten hofllanmaman›z m› ?” Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›yla, bilgisayardaki bir ar›zay› konuflmay› çal›fl›yor: “‘Memory okey’ ile ‘memory test’ aras›ndayken bilgisayar›n›z› kapat›n...” Bangalore’deki erkek operatör, ayn› fleyi yap›yor: “Bu da tamam. fiimdi 3’e bas›p enter deyin...” Bangalore’deki kad›n operatör, hatt›n öbür ucunda belli ki bir saniye bile kalmak istemeyen birine yard›m etmeye çal›fl›yor: “Evet Han›mefendi, anl›yorum, çok aceleniz var ama ben de sadece size yard›m etmeye çal›fl›yorum...” Bangalore’deki kad›n operatörün yüzüne bir telefon daha kapan›yor: “Evet, Efendim, peki ne zaman sizin için en uygun ola...” Bangalore’deki bir baflka kad›n operatörün yüzüne bir telefon daha kapan›yor: “Yede¤inizi almak için... Alo ?” Bangalore’deki kad›n operatör, telefona bak›p flöyle diyor: “Bugün kötü bir gün.” Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 33 Ben Uyurken | 33 Bangalore’deki kad›n operatör, daha önce hiç duymad›¤› bir bilgisayar ar›zas› konusunda bir Amerikal›ya yard›m etmeye çal›fl›yor: “Bilgisayar›n›z›n sorunu nedir Han›mefendi ? Monitörünüz mü yan›yor ?” fiu anda, dünyan›n her yan›ndan gelen telefonlara yan›t veren veya kredi kart› ve cep telefonu satmak için dünyan›n her yan›n› arayan yaklafl›k 245.000 Hintli var. Ça¤r› merkezinde çal›flmak, Amerika’da düflük ücretli, fazla prestijli olmayan bir ifl. Hindistan’da ise yüksek ücretli ve prestijli bir ifl. 24/7’de ve ziyaret etti¤im di¤er ça¤r› merkezlerinde çal›flanlar›n motivasyonu, gördü¤üm kadar›yla oldukça yüksek. Buralarda çal›flan gençler, dünyan›n öbür ucundaki birileriyle de¤il, hemen yan sokaktakilerle konufltuklar›n› düflünerek, 1-800-HELP numaras›n› arayan Amerikal›larla o acayip telefon konuflmalar›n› herhangi bir isteksizlik göstermeden yap›yorlar. 24/7’de çal›flan bir kad›n operatör, C. M. Meghna, bana, “Daha ürünü fifle takmadan bizi arayan birçok müflterinin sorular›na cevap veriyorum. Cüzdan›n› kaybetmifl, ar›yor; biriyle konuflmak istiyor, ar›yor. fiöyle fleyler diyorum onlara: ‘Yata¤›n›z›n alt›na bakt›n›z m›, belki oradad›r; normalde nereye koyars›n›z cüzdan›n›z› ?’ Onlar da, ‘Yard›m›n›z için çok teflekkürler’ diyorlar bana.” Nitu Somaiah: “Bir müflteri bana evlenme teklif etti.” Sophia Sunder, Delta’n›n kay›p eflya bölümünde çal›fl›yor: “Texas’ tan arayan bir kad›n vard›. Telefonda a¤l›yordu. Ba¤lant›l› iki uçufl yapm›fl. Bavulu kaybolmufl. Bavulda k›z›n›n gelinli¤i ile alyans› varm›fl. Çok üzüldüm, ama yapabilece¤im bir fley yoktu. Hiç bilgim yoktu. Müflterilerin ço¤u, öfkelidir. Söyledikleri ilk fley, ‘Bavulum nerede ? Hemen bulun onu’ oluyor. Biz de hemen, ‘Özür dilerim, ama önce isminizi ve soyad›n›z› alabilir miyim ?’ diyoruz. ‘Bavulum nerede ?’ Baz›lar› bizim hangi ülkeden oldu¤umuzu soruyor. Do¤ru söylememiz gerekti¤i için Hindistan (India) diyorum. Kimi Indiana anl›yor. Kimi de Hindistan’›n nerede oldu¤unu bilmiyor. ‘Pakistan’›n komflusu’ diyorum.” Gelen ça¤r›lar›n ço¤u rutin ve s›k›c› ça¤r›lar olmas›na karfl›n bu iflte müthifl bir rekabet yaflan›yor. Çünkü hem ücreti yüksek hem de gece çal›fl›ld›¤› için gündüzleri okula gidilebiliyor. Böylece bu ifller daha yüksek bir hayat standard›n›n ilk basamaklar› oluyor. 24/7’nin kurucu orta¤› ve CEO’su P. V. Kannan, ücretleri anlatt›: “Bugün Boyner Dunya Duzdur 34 | 8/29/06 6:13 PM Page 34 DÜNYA DÜZDÜR Bangalore, Haydarabad ve Madras’ta bulunan yaklafl›k 4.000 yard›mc›m›z var. Onlara ayda yaklafl›k 200 dolar net maafl veriyoruz. Bu miktar, alt› ay içinde 300-400 dolara kadar yükselebiliyor. Ayr›ca ücretsiz servis, ö¤le ve akflam yeme¤i veriyoruz. Kendilerine ve ailelerine hayat ve sa¤l›k sigortas› yapt›r›yoruz.” Demek ki ifle bafllad›¤› anda bir ça¤r› merkezi eleman›n›n flirkete toplam maliyeti ayda 500 dolar, alt› ay sonra da 600-700 dolar oluyor. Çal›flanlar›n tümü, performans primi alabilmek için o kadar çok çal›fl›yorlar ki, bazen maafllar› kadar prim kazanabiliyorlar. “Çal›flanlar›m›z›n yaklafl›k yüzde 10’u, gündüz bilgisayar mühendisli¤i veya iflletme okullar›na gidiyor” diyen Kannan, elemanlar›n›n üçte birinin de ekstra bilgisayar veya iflletme e¤itimi ald›¤›n› belirtiyor. “Hindistan’da insanlar›n yirmili yafllar›n sonuna kadar e¤itimlerini sürdürmesi çok yayg›n. Kendini gelifltirme kavram› çok önemli ve aileler ile flirketler de bunu teflvik ediyor. Hafta sonlar› tüm gün ders yapan bir iflletme mast›r› program›n›n sponsorlu¤unu yap›yoruz. Herkes bir saat ö¤le ya da akflam yeme¤i aras› ve iki kere on befler dakikal›k dinlenme aras› vererek, haftada befl gün, günde sekiz saat çal›fl›yor.” 24/7’ye günde yaklafl›k 700 kiflinin ifl baflvurusunda bulunmas›na karfl›n bunlar›n ancak yüzde 6’s›n›n ifle al›nmas›na flaflmamak gerek. Afla¤›da, Bangalore’deki bir k›z okulundaki ça¤r› merkezi eleman seçimi toplant›s›ndan küçük bir parça göreceksiniz: Seçici 1: “Günayd›n k›zlar.” S›n›f: “Günayd›n hocam.” Seçici 1: “fiirketlerinde çal›flacak eleman bulmam›z için çokuluslu baz› flirketler taraf›ndan tutulmufl bulunuyoruz. Bugün eleman seçimi yapaca¤›m›z flirketler aras›nda, Honeywell ve America OnLine var.” Hemen onlarca k›z, ellerinde baflvuru formlar›yla s›raya girip ahflap bir masada seçiciyle yapacaklar› mülakat için beklemeye bafll›yor. Mülakatlar da flöyle oluyor: Seçici 1: “Nas›l bir ifl ar›yorsunuz ?” Aday: “Hesaplarla ilgili olursa iyi olur. Ayr›ca kariyer yapabilece¤im bir yer olmal›.” Seçici 1: “Mülakat s›ras›nda kendinize daha çok güvenmelisiniz. Çok sinirli görünüyorsunuz. Bunun üzerinde biraz daha çal›flt›ktan sonra bizimle tekrar temasa geçmenizi istiyorum.” Seçici 2 baflka bir adaya: “Bana kendinizden bahsedin.” Aday 2. “SSC’mi üstün baflar›yla bitirdim. ‹kinci P’mi de baflar›yla Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 35 Ben Uyurken | 35 geçtim. Ayr›ca geçti¤imiz iki y›lda toplamda yüzde 70 baflar› sa¤lam›fl 6 bulunuyorum.” (Bunlar, GPA ve SAT’›n Hindistan’daki karfl›l›¤›.) Seçici 2: “Biraz yavafl gidin, sakin olun.” Ç a¤r› merkezinde ifle al›nan adaylar›n bundan sonraki aflamas›, e¤itim. E¤itime kat›lan adaylara belli bir ücret ödeniyor. E¤itimde, ça¤r›lar›na cevap verecekleri veya adlar›na çeflitli yerleri arayacaklar› flirketlerin özel gereksinimlerini nas›l karfl›layacaklar› ö¤retiliyor. Bir de, “aksan giderme kursu” denilen bir e¤itim al›yorlar. Gün boyu süren bu kurslarda, dil ö¤retmenleri ö¤rencilerin Hint aksanl› ‹ngilizcelerini düzelterek, Amerikan, Kanada veya ‹ngiliz, yani hangi ülkenin flirketi için çal›flacaksa o ülkenin aksan›n› vermeye çal›fl›yor. Bunu izlemek çok garip bir deneyimdi. Girdi¤im s›n›f, Orta Amerika aksan› konuflmak üzere e¤itiliyordu. Adaylar, t’leri yumuflat›p r’leri yuvarlamay› ö¤renmeleri amac›yla haz›rlanm›fl fonetik bir paragraf› defalarca okudular. Sekiz ayl›k hamile, çekici bir genç kad›n olan ö¤retmenleri, geleneksel Hint sarisi giymiflti. ‹ngiliz, Amerikan ve Kanada ‹ngilizcesi aras›nda gidip gelerek fonetik farkl›l›klar› ortaya koymay› amaçlayan paragraf› okuyordu. S›n›fa, “Hat›rl›yor musunuz, ilk gün size Amerikal›lar›n ‘tuh’ sesini yumuflatt›klar›n› söylemifltim. Çabuk, net ve kendinden emin söyleyen ‹ngilizlerin tersine Amerikal›lar bunu, ‘duh’ gibi söylüyorlar. Yani, ‘Betty bought a bit of better butter’ veya ‘insert a quarter in the meter’ (burada çok net ve kendinden emin söyledi) gibi de¤il, ‘Betty bought a bit better butter’ ve ‘insert a quarter in the meter’ (burada sesi düzdü) gibi. fiimdi ben okuyorum, sonra tekrarlayaca¤›z. ‘Thirty little turtle in a bottle of bottled water. A bottle of bottled water held thirty turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles’. Hadi bakal›m, flimdi kim okuyacak ?” S›n›ftaki herkes s›rayla bu tekerlemeyi Amerikan aksan›yla okumaya çal›flt›. Baz›lar› ilk denemede baflard›. Di¤erleriyse... ne diyelim, e¤er bagaj›n›z› kaybetmifl bir Delta müflterisiyseniz ve telefonunuza bu kifliler ç›karsa, onlar›n Kansas City’de oturduklar›na pek inanamazs›n›z. Yar›m saat kadar onlar›n bu fonetik dersini dinledikten sonra 6. GPA (Grade Point Average), ö¤rencilerin okuldaki genel not ortalamas›. SAT (Scholastic Aptitude Test-E¤itsel Yetenek Testi) ise ABD’de 80 y›ld›r uygulanan, kolejlere girifl s›nav›. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 36 | 8/29/06 6:13 PM Page 36 DÜNYA DÜZDÜR ö¤retmene, ö¤rencilere orijinal bir okuma yap›p yapamayaca¤›m› sordum. Benim memleketim, orta bat›n›n tam kalbinde bulunan Minnesota’d›r. Konuflmam, hâlâ Fargo filmindeki konuflmalara benzer. Ö¤retmen, “tabiî” dedi. Ben de afla¤›daki paragraf› okudum: “A bottle of bottled water held thirty turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles, a total turtle delicacy... The problem was that there were many turtle battles for less than oodles of noodles. Every time they thought about grappling with the haggler turtles their little turtle minds boggled and they only caught a little bit of noodles.” S›n›ftakiler çok heyecanland›. Minnesotal› gibi konufltu¤um için hayatta ilk kez coflkulu bir alk›fl ald›m. ‹lk bak›flta daha düz bir dünyada rekabet edebilmek için baflka bir ulusun insanlar›n›, aksanlar›n› yok edip dillerini düzlefltirmeye yöneltmek, hiç de hofl bir fley de¤il gibi görünüyor. Ama bu fikri afla¤›lamadan önce, bu çocuklar›n orta s›n›f›n alt tabakalar›ndan kurtulup yükselmeyi nas›l arzu ettiklerini biraz bilmeniz laz›m. “Merdivenin bir basama¤›n› atlamak için ödenecek bedel, biraz aksan düzeltmekse, öyle olsun” diyorlar. Kendisi de büyük bir ça¤r› merkezi iflleten Infosys CEO’su Nilekani, “Buras› stresli bir ortam” diyor. “Burada günde 24 saat, haftada 7 gün çal›fl›l›r. Gündüz çal›fl›rs›n, gece çal›fl›rs›n, sonra ertesi gün yine çal›fl›rs›n.” Ama ona göre çal›flma ortam›nda, “yabanc›laflt›ran bir stres yok, baflar›ya yönelik bir stres var. Bir tehditle karfl› karfl›ya kalmaktan endiflelenmek yerine, baflar›n›n ve zorlay›c› bir ifl ortam›n›n meydan okumas›yla karfl› karfl›yalar.” Ben de konufltu¤um birçok ça¤r› merkezi çal›flan›ndan ayn› duyguyu alm›flt›m. Modernitenin herhangi bir alanda patlamas›na benzer biçimde tafleronluk da geleneksel hayat tarz›n› ve geleneksel standartlar› tehdit ediyor. E¤itimli Hintliler, y›llar boyunca yoksulluk ve kendilerinin de sadece tahammül göstermekle kalmay›p gönüllü olarak uyum sa¤lad›klar› sosyalist bürokrasi nedeniyle at›l›mda bulunamad›lar. Söylemeye gerek bile yok, onlar için Bangalore’de çal›flmak, bavullar›n› toplay›p Amerika’da yeni bir bafllang›ç yapmaktan çok daha kolay ve çok daha tatmin edici. Böylece düz bir dünyada, eflinden, dostundan, ailesinden, yemeklerinden ve kültürlerinden ayr› kalmalar› gerekmeden Hindistan’da kal›p iyi bir ücret kazanabiliyorlar. Netice itibariyle bu yeni ifller, asl›nda onlar›n daha çok Hintli olmas›n› sa¤l›yor. 24/7’de çal›flan personel yöneticisi Anney Unnikrishnan, “‹flletme mast›r›m› biti- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 37 Ben Uyurken | 37 rince Purdue Üniversitesi’ne girmek istedim. Ama gidemedim, çünkü maddî aç›dan karfl›layam›yordum. fiimdi gidebilirim, ama bu sefer de bir sürü Amerikal› flirketin Bangalore’ye geldi¤ini görünce ben vazgeçtim; oraya gitmeme gerek kalmad›. Burada oturup yine çokuluslu bir flirkette çal›flabilirim. Böylece Hint pilav›m› ve sambar›m› (geleneksel bir Hint yeme¤i) yemeye devam ederim. Lahana salatas› ve so¤uk biftek yememe gerek yok. Hem Hint yemekleri yiyorum hem de çokuluslu bir flirkette çal›fl›yorum. Neden Amerika’ya gideyim ki ?” diye konufluyor. Anney’in keyfini ç›kard›¤› göreli yüksek standartlar (Bangalore’de küçük bir apartman dairesi ve bir araba sahibi olmak), Amerika için de iyi say›l›r. 24/7 ça¤r› merkezinde, bütün bilgisayarlar›n Microsoft Windows’la çal›flt›¤›n› görürsünüz. ‹çindeki ifllemciler, Intel’indir. Telefonlar Lucent’tendir. Klimalar Carrier’indir. S›cak suyu Coke’tan al›yorlar. Ayr›ca 24/7’nin hisselerinin yüzde 90’› ABD’li yat›r›mc›lara ait. ABD’nin geçti¤imiz y›llarda hizmetler alan›ndaki baz› iflleri Hintlilere kapt›rmas›na ra¤men ABD merkezli ticaret ve hizmet flirketlerinin Hindistan’a toplam ihracatlar›n›n 1990’da 2,5 milyar dolardan 2003’te 5 milyar dolara ç›kmas›n› aç›klayan da budur. Yani baz› hizmetlerin ABD taraf›ndan tafleron olarak Hindistan’a yapt›r›lmas› durumunda bile Hindistan’›n büyüyen ekonomisi, daha çok Amerikan mal› ve hizmeti için talep yarat›yor. Ne ekersen onu biçersin. D okuz y›l önce Japonya, otomotivde Amerika’y› geçerken, 9 yafl›ndaki k›z›m Orly ile “Carmen Sandiego Dünyan›n Neresinde ?” adl› bir bilgisayar co¤rafya oyunu oynamam›z› anlatan bir köfle yaz›s› yazm›flt›m. Carmen’in Detroit’e gitti¤ine iliflkin ipuçlar› vererek k›z›ma yard›m etmeye çal›fl›yordum. Ona sordum: “Arabalar nerede yap›l›yor ?” An›nda cevab› yap›flt›rd›: “Japonya’da.” Vay vay vay! Bangalore’deki yaz›l›m flirketi Global Edge’i ziyaretimde, bu olay› hat›rlad›m. fiirketin pazarlama müdürü Rajesh Rao, bir Amerikan firmas›n›n baflkan yard›mc›s›yla az önce bir telefon görüflmesi yapt›¤›n› anlatt›. Rao, bir Hint yaz›l›m firmas›ndan arad›¤›n› söyleyerek kendini tan›t›r tan›tmaz, Amerikal› yönetici ona, yayg›n bir Hint usulü selamlaflma terimiyle, “Namaste” demifl. “Birkaç y›l önce Amerika’da kimse bizimle konuflmak istemiyordu. fiimdi istiyorlar.” Hatta baz›lar› Hintçe merhaba demeyi bile ö¤renmifl. fiunu Boyner Dunya Duzdur 38 | 8/29/06 6:13 PM Page 38 DÜNYA DÜZDÜR merak ediyorum: Günün birinde torunuma Hindistan’a gitti¤imi söyledi¤imde bana flöyle mi diyecek: “Dede, bu yaz›l›mlar, oradan m› geliyor ?” Hay›r, o kadar da uzun boylu de¤il. Yaz›l›mdan klavyeye her yeni ürün, temel araflt›rmalarla bafllay›p uygulamal› araflt›rmalarla, sonra planlamayla, sonra ürün gelifltirmeyle, sonra denemeyle, sonra üretimle, sonra teslimatla, sonra ürün destekle, sonra yeni geliflmeleri ürüne katmak için mühendisli¤in sürdürülmesiyle devam eden bir çevrim içinde ortaya ç›k›yor. Bu aflamalar›n her biri özel ihtisas gerektiriyor ve büyük bir Amerikal› çokuluslu flirket için bu üretim çemberinin tümünü oluflturacak kritik becerileri olan insanlara ne Çin, ne Rusya ne de Hindistan kitlesel olarak sahip. Ama bu ülkeler, araflt›rma ve gelifltirme kapasitelerini sürekli art›rarak bu aflamalar›n daha fazlas›n› yapabilecek düzeye geliyorlar. Bu durum devam ettikçe Amerikal› bir araflt›rma gelifltirme flirketi olan Sarnoff’tan Satyam Cherukuri’nin, “yenili¤in küreselleflmesi” ad›n› verdi¤i fleyin bafllad›¤›n› gerçekten görece¤iz. Bu süreçte, tek bir Amerikal› ya da Avrupal› çokuluslu flirketin, ürün gelifltirme çemberinin tüm aflamalar›n› öz kaynaklar›ndan karfl›lad›¤› eski model sona erecek. Giderek daha çok Amerikal› ve Avrupal› flirket, önemli araflt›rma gelifltirme ifllerini tafleron olarak Hindistan’a, Rusya’ya ve Çin’e yapt›r›yor. Bangalore’nin içinde yer ald›¤› Karnataka Eyaleti Biliflim Teknolojisi (BT) Dairesi’nin verilerine göre Cisco Systems, Intel, IBM, Texas Instruments ve GE’nin Hindistan birimleri, ABD Patent Ofisi’ne 1.000’den fazla patent baflvurusunda bulunmufl. Sadece Texas Instruments’in Hindistan birimi 225 patent alm›fl. Karnataka BT Dairesi’nin 2004 sonunda yapt›¤› bir aç›klamaya göre, “Bangalore’deki Intel ekibi, yüksek h›zl› geniflbant kablosuz teknolojisinde kullan›lmak üzere 2006’da devreye girecek mikroifllemci çipler gelifltiriyor. Yine Bangalore’deki GE John F. Welch Teknoloji Merkezi’ndeki mühendisler ise uçak motorlar›na, ulafl›m sistemlerine ve plastiklere uygulanabilecek yeni fikirler üretiyorlar.” GE, zaten son on y›ld›r ABD’de bulunan Hintli mühendislerini, küresel araflt›rma çal›flmalar›na entegre olsunlar diye Hindistan’a yolluyordu. fiimdilerde Hintli olmayanlar› da Bangalore’ye yolluyor. Vivek Paul, seçkin Hint teknoloji flirketleri aras›nda bulunan Wipro Technologies’in baflkan›. fiirket, Amerikal› müflterilerine yak›n olmak için Amerika’da, Silikon Vadisi’ne yer- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 39 Ben Uyurken | 39 leflmifl. Buraya gelmeden önce, Milwaukee’de GE’nin CT (computed tomography-bilgisayarl› tomografi) birimini yönetiyordu. O s›ralar Fransa’daki GE’nin taray›c›lar için jeneratör üreten biriminin bafl›nda da Vivek’in Frans›z bir meslektafl› bulunuyordu. Paul, “Bir uçakta bu arkadafl›ma rastlad›m. GE’nin enerji araflt›rmas›n›n bafl›na geçmek için Hindistan’a tafl›nd›¤›n› söyledi” diye anlat›yor. Vivek’e dedim ki: “Milwaukee’de GE’nin CT birimini yönettikten sonra, flimdi de Silikon Vadisi’nde Wipro’nun bafl›na geçen bir Hintlinin eskiden ayn› flirkette çal›flt›klar› Frans›z meslektafl›n›n, flimdi GE’nin bir birimini yönetmek üzere Bangalore’ye tafl›nd›¤›n› duymaktan büyük keyif al›yorum. Böyle bir dünya, düz bir dünyad›r.” Ne zaman tafleron olarak Bangalore’ye yapt›r›lan en az bilinen ifli buldu¤umu düflünsem, yeni bir ifl ç›k›yor karfl›ma. Arkadafl›m Vivek Kulkarni, Bangalore’ye küresel ileri teknoloji yat›r›m› çekmekten sorumlu hükûmet dairesinin yöneticisiydi. 2003’te o görevden ayr›ld›ktan sonra B2K adl› bir flirket kurdu. fiirketin Brickwork adl› bir birimi var. Bu birim, her zaman meflgul olan küresel flirketlerin yöneticilerine Hindistan’da yönetici sekreter buluyor. Diyelim ki bir flirketin bafl›ndas›n›z ve iki gün içinde bir konuflma ve PowerPoint sunumu yapman›z istendi. Brickwork’ün buldu¤u Hindistan’daki asistan›n›z bütün araflt›rmalar› yap›p PowerPoint sunumu haz›rlayarak bir gecede size e-postayla gönderecek. Böylece her fley, sunumu yapaca¤›n›z gün önünüzde olacak. Kulkarni, “New York’ta mesainizi bitirip ofisten ç›karken denizafl›r› yönetici sekreterinize görevlerini bildirdi¤inizde, ertesi sabah istedi¤iniz fley emrinize amadedir” diye anlat›yor. “Hindistan’la saat fark› nedeniyle siz uyurken onlar çal›flabiliyor. Siz sabah ifle geldi¤inizde istedi¤inizi önünüzde buluyorsunuz.” Kulkarni, bana da bu kitab›n araflt›rmas›n› yapmak için bir denizafl›r› asistan tutmam› önerdi. “Asistan›n, okunmas›n› istedi¤in fleyleri de halledebilir. Sabah uyand›¤›nda, bilgisayar›n›n posta kutusunda istedi¤in özeti bulursun.” (Karfl›l›k olarak ona, kimsenin, uzun süredir asistanl›¤›m› yapan ve benden sadece birkaç metre uzakta bulunan Maya Gorman’dan iyi olamayaca¤›n› söyledim.) Denizafl›r› yönetici sekretere sahip olmak, ayl›k 1.500-2.000 dolara mal oluyor. Brickwork’ün ifle alabilece¤i Hintli mezunlar havuzu dikkate al›nd›¤›nda, verdi¤iniz bu miktar›n karfl›l›¤›n› kuruflu ku- Boyner Dunya Duzdur 40 | 8/29/06 6:13 PM Page 40 DÜNYA DÜZDÜR rufluna al›yorsunuz. Brickwork’ün tan›t›m broflüründe de belirtildi¤i gibi, Hindistan’›n yetenek havuzu, flirketlere genifl bir yüksek kaliteli insanlar spektrumuna ulaflma imkân› sa¤l›yor. Her y›l üniversitelerden mezun olan yaklafl›k 2,5 milyon ö¤renciye ilaveten birçok özelli¤e sahip ev kad›nlar› da iflgücü piyasas›na giriyor. Yine broflürde yazd›¤›na göre, Hindistan’daki iflletme okullar›, y›lda 89.000 iflletme mast›r› veriyor. “Mükemmel tepkiler ald›k” diyen Kulkarni, müflterilerini esas olarak iki alandan buluyor. Bu alanlardan ilki, her zaman bir sürü say›n›n çözümlenerek PowerPoint sunumuna dönüfltürülmesine ihtiyaç duyan Amerikal› sa¤l›k dan›flmanlar›. ‹kincisiyse, s›kça flu veya bu flirketin sat›fl›n›n ya da birleflmesinin ne kadar kârl› olaca¤›n› anlatan gösteriflli broflürler haz›rlamalar› gereken Amerikan yat›r›m bankac›lar› ve finansal hizmet flirketleri. Bir birleflme oldu¤unda Brickwork, internetten araflt›r›l›p bulunacak genel piyasa koflullar›yla ilgili bölümleri haz›rl›yor ve standart bir formatta sunuyor. Kulkarni, “Birleflmenin fiyat›na iliflkin de¤erlendirmeyi, bizzat yat›r›m bankac›lar› yap›yor. Bizim iflimiz, küçük iflleri yapmak. Onlar piyasaya yak›n olduklar›ndan kritik bilgi ve tecrübe gerektiren iflleri yap›yorlar” diye devam ediyor. Denizafl›r› yönetici sekreterleri ekibi üzerine daha çok ifl ald›kça, bilgi birikimlerinin artt›¤›n› söylüyor. Elemanlar, gittikçe daha üst düzey sorunlar› çözmek istiyorlarm›fl. “Burada anafikir, sürekli ö¤renmek. Sürekli s›nava tabi tutuluyorsunuz. Ö¤renmenin sonu yok... Kimin neyi yapabilece¤inin de sonu yok.” K olomb’un tersine ben Hindistan’da durmad›m. Eve döndükten sonra dünyan›n düz oldu¤una dair baflka belirtiler görmek için Do¤u’yu keflfe devam etmeye karar verdim Böylece Hindistan’dan bir süre sonra, McKinsey&Company’nin Japonya’daki eski ve efsanevî dan›flman› Kenichi Ohmae ile görüflme flans› buldu¤um Tokyo’ya gittim. Ohmae, McKinsey’den ayr›l›p kendi flirketi Ohmae&Associates’i kurmufltu. Ne ifl yap›yorlar ? Art›k dan›flmanl›k yapm›yorlarm›fl. Japonya’daki uzmanl›k gerektirmeyen ifllerin, Çin’deki Japonca konuflan ça¤r› merkezlerine yapt›r›lmas› konusunda öncülük yap›yorlarm›fl. “Nas›l yani ?” diye sordum, “Çin’e mi ? Japonlar bir zamanlar Çin’i sömürgelefltirmemifl miydi ? Çinliler, bundan rahats›z olmuyorlar m› ?” “Olmufllard› tabiî” dedi Ohmae. “Ama öte yandan Japonlar Çin’den çekilirken, Kuzeydo¤u Çin’de, özellikle de liman flehri Dali- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 41 Ben Uyurken | 41 an civar›nda Japonca konuflan ve sufliden karaokeye biraz Japon kültürü alm›fl çok say›da insan b›rakarak gittiler.” Hindistan’daki Bangalore, Amerika ve di¤er ‹ngilizce konuflan ülkeler için ne olduysa Dalian da Japonya için o oldu: Tafleron ifller merkezi. Çinliler, Japonya’n›n geçen yüzy›lda kendilerine yapt›klar›n› asla unutmayabilir, ama ayn› Çinliler önümüzdeki yüzy›lda dünyan›n lideri olmaya o kadar yo¤unlaflm›fllar ki eski Japoncalar› üzerindeki kiri tozu temizleyip Japonlar›n d›flar› yapt›rabilecekleri tüm ifllerin tafleronu olmaya bafllam›fllar. “‹fle adam bulma konusunda hiç zorluk çekmiyoruz” diyor Ohmae, 2004 bafllar›nda yapt›¤›m›z mülakatta. “Dalian bölgesinde yaflayanlar›n yaklafl›k üçte biri, lisede ikinci dil olarak Japonca’y› seçiyor. Bu yüzden de bütün Japon firmalar› buraya geliyor.” Ohmae’nin flirketi, esas olarak Çin’de veri girifli yap›yor. Çinli iflçiler, Japonya’dan Dalian’a faksla veya e-postayla gönderilen taranm›fl el yaz›s› Japonca belgeleri al›p, Japonca olarak dijital veri taban›na kaydediyorlar. fiirket, girilecek veriyi parçalara ay›rabilen bir yaz›l›m gelifltirmifl. Bu parçalar, gereken uzmanl›¤a ba¤l› olarak Japonya veya Çin’e gönderiliyor ve ifllendikten sonra flirketin Tokyo’daki merkezinde tekrar birlefltiriliyor. “‹fli, o alan› en iyi bilen insanlara yapt›rma kapasitemiz var” diyor Ohmae. fiirketin, baz›lar› t›p veya hukuk terminolojisinde uzman olan ve evde veri girifli yapan 70.000’den fazla ev kad›n›yla sözleflmesi var. Son zamanlarda bir Japon inflaat flirketiyle bilgisayar destekli ev tasar›mlar› yapma konusunda anlaflm›fllar. “Japonya’da bir müflterinize ev yapacaksan›z, evin plan›n› çiziyorsunuz. Hiçbir flirket bunun için bilgisayarlar› kullanm›yor; elle çiziyorlar.” Bu elle çizilen planlar elektronik ortama aktar›l›p Çin’e gönderiliyor, orada dijital planlar haline getirilip Japon inflaat flirketine e-postalan›yor. O da bu planlar› üretim projesine çeviriyor. Ohmae, “Çin’deki en iyi bilgisayar operatörleri bizde. Günde yetmifl evin iflini yapabiliyoruz” diyor. Açgözlü ve y›rt›c› bir ordunun ülkelerini iflgal edip bir sürü evi y›kmas›ndan yaklafl›k yetmifl y›l sonra Çinliler, Japonlara ev çizimleri yap›yor. Bu düz dünya, umut veriyor... B ir an önce Çin’in Bangalore’si Dalian’› görmem gerekiyordu. Do¤uya gitmeye devam ettim. Dalian, sadece bir Çin flehri olarak etkileyici bir yer de¤il. Genifl bulvarlar›, güzel yeflil alanlar›, üniversiteleri, teknik liseleri ve devasa yaz›l›m park›yla Dalian, Silikon Vadisi’nde bile göze çarpard›. 1998’de buraya gelmifltim, ama o za- Boyner Dunya Duzdur 42 | 8/29/06 6:13 PM Page 42 DÜNYA DÜZDÜR mandan beri o kadar çok yeni bina yap›lm›fl ki flehri tan›yamad›m. Pekin’in kuzeydo¤usunda, uçakla bir saat mesafedeki Dalian, ülkedeki modern flehirlerin (tabiî son derece sefil ve geri flehirleri de var) ifl hayat›n›, sadece üretim de¤il ayn› zamanda bilgi merkezi olarak görmeye bafllad›klar›n›n da simgesi. Binalardaki tabelalar bütün öyküyü anlat›yor zaten: GE, Microsoft, Dell, SAP, HP, Sony, Accenture. Bu flirketlerin hepsi Asya birimlerine destek verecek arka ofis ifllerini burada yapt›klar› gibi, son zamanlarda araflt›rma gelifltirmeye de girmeye bafllam›fllar. Uçakla ikisi de birer saat çeken Japonya ve Kore’ye yak›nl›¤›, Japonca konuflan sakinlerinin say›s›, internet ba¤lant›s›n›n yeterlili¤i, parklar› ve golf sahalar›n›n çoklu¤u gibi bilgi iflçilerine cazip gelen unsurlar nedeniyle Dalian, tafleron ifller aç›s›ndan Japonya için gayet çekici bir yer haline gelmifl. Japon flirketleri bir Japon bilgisayar mühendisi yerine burada üç Çinli mühendisi ifle al›p, üzerine kalan bozukluklarla da, ayda 90 dolar bafllang›ç maafl›yla bir oda dolusu ça¤r› operatörü tutabiliyorlar. 2.800’ün üzerinde Japon flirketinin buraya baz› birimlerini tafl›d›¤›n› veya buradaki yerli firmalarla ortakl›klar kurdu¤unu duymak, hiç flafl›rt›c› de¤il. Dalian’›n en büyük yerli yaz›l›m firmalar›ndan olan ve çal›flan say›s›n› alt› y›lda 30’dan 1.200’e ç›karan DHC’nin ABD/AB projeleri yöneticisi Win Liu, “Dalian’a birçok Amerikal› getirdim. Çin ekonomisinin ileri teknoloji alan›nda geliflme h›z›ndan flaflk›nl›¤a düfltüler” diye anlat›yor. “Amerikal›lar, karfl›lar›ndaki meydan okumay›, gerekti¤i kadar dikkate alm›yorlar.” Dalian’›n 49 yafl›ndaki dinamik valisi Xia Deren, eski bir üniversite rektörü. (Komünist otoriter bir sistem için Çin, yetenekli insanlar› yükseltmeyi gayet iyi beceriyor. Belli ki Mandarinlerden 7 kalma, liyakata göre terfi – meritokrasi – kültürü, burada çok derinlere ifllemifl.) Yerel bir otelde yedi¤imiz geleneksel on kapl›k Çin yeme¤i s›ras›nda vali bana, Dalian’›n nereden nereye geldi¤ini ve nerelere gitmek istedi¤ini anlatt›. “Dalian’da 22 üniversite ve kolejimiz ile buralarda okuyan 200.000’den fazla ö¤rencimiz var. Bu ö¤rencilerin yar›s›ndan fazlas› mühendis veya bilimadam› s›fat›yla mezun oluyor. Tarih veya edebiyat fakültelerinden mezun olanlar› ise bir y›l daha Japonca veya ‹ngilizce art› bilgisayar mühendisli¤i okumaya yönlendirerek istihdam edilebilir nitelikler kazanmalar›n› sa¤l›yoruz.” Valiye göre Dalian sakinlerinin ya7. Ülkeyi ve toplumu bilgili ve birikimli bir grup insan›n yönetmesi. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 43 Ben Uyurken | 43 r›dan fazlas›, evden, iflten veya okuldan internete ulaflabiliyor. “Japon flirketleri, önce burada veri girifl firmalar› kurdular. Bu temelden yola ç›karak art›k araflt›rma gelifltirme ve yaz›l›m departmanlar›n› da getiriyorlar... Geçti¤imiz bir iki y›lda ABD’li yaz›l›m firmalar› da baz› yaz›l›m ifllerini flehrimizdeki tafleron firmalara yapt›rmaya bafllad›lar... Hintlilere yaklafl›yoruz; onlar› yakal›yoruz. Dalian’›n yaz›l›m ürünleri ihracat› y›lda yüzde 50 oran›nda art›yor. Çin, art›k en fazla say›da üniversite mezununa sahip ülke haline geliyor. ‹ngilizcemiz genel olarak Hintliler kadar iyi olmasa da nüfusumuz daha fazla oldu¤undan ‹ngilizce’yi en iyi konuflan en zeki ö¤rencileri seçme flans›m›z daha yüksek.” Dalianl›lar, savaflta Çinlilere yapt›klar› nedeniyle özür dilemeyen Japonlar için çal›flmaktan rahats›z olmuyorlar m› ? “‹ki millet aras›nda tarihî bir savafl›n yafland›¤›n› asla unutmuyoruz. Ama ekonomide, özellikle de yaz›l›m tafleronlu¤u iflinde sadece ekonomik konulara yo¤unlafl›yoruz. ABD ve Japon firmalar› üretimlerini flehrimizde yaparlarsa, bu iyi bir fleydir. Gençlerimiz Japonca ö¤renmeye, gelecekte yüksek maafll› iflleri kapabilmek için Japon meslektafllar›yla rekabet etmeye haz›r olmak amac›yla bu dilde ustalaflmaya çal›fl›yorlar. Kiflisel olarak genç Çinlilerin, günümüzde Japon veya Amerikal› gençlerden daha h›rsl› olduklar›n›, ama yeterince h›rsl› olmad›klar›n› düflünüyorum. Bizim neslimiz kadar h›rsl› de¤iller. Bizim neslimiz üniversitelere, kolejlere gitmeden önce uzak k›rsal bölgelere, fabrikalara, askerî birliklere gönderilir ve buralarda zor günler geçirirdi. Bu yüzden zorluklarla yüzleflme ve onlar› yenme ruhu anlam›nda bizim neslimiz, zamane gençlerine göre daha h›rsl›yd›.” Vali Xia, dünyay› çok hofl ve do¤rudan bir biçimde tan›ml›yor. Söylediklerinin bir k›sm› çeviride kaybolmufl olsa da meselenin özünü yakalam›fl. Bence Amerikal›lar da bu komünist yetkilinin aç›klad›¤› fleyi yapmal›: “En zengin insan kaynaklar› ve en ucuz iflgücü neredeyse, flirketler de do¤al olarak oraya gidecektir; piyasa ekonomisinin kural› budur.” Vali Xia flöyle devam ediyor: “Üretimde, Çinliler önce büyük yabanc› üreticilerin iflçisiydi. Ama birkaç y›lda bütün süreçleri ve basamaklar› ö¤rendikten sonra, kendi flirketlerimizi kurduk. Yaz›l›mda da ayn› yolu izleyece¤iz... Önce gençlerimiz yabanc›lar›n yan›nda çal›flacak, sonra da kendi flirketlerimizi kuraca¤›z. T›pk› bina yapmak gibi. Bugün Amerikal›lar olarak binan›n tasar›m›n›, mimarl›¤›n› siz yap›yorsunuz. Ge- Boyner Dunya Duzdur 44 | 8/29/06 6:13 PM Page 44 DÜNYA DÜZDÜR liflmekte olan ülkeler de binan›n duvarlar›n› örüyor. Umudum o ki günün birinde mimar, biz olaca¤›z.” D o¤u’yu ve Bat›’y› keflfetmeyi sürdürdüm. 2004 yaz›nda tatile Colorado’ya gittim. 1999’da ifle bafllam›fl, düflük fiyat politikas› izleyen havayolu flirketi JetBlue hakk›nda bir fleyler duymufltum. Gerçi hangi hatlarda uçtu¤unu bilmiyordum. Washington’dan Atlanta’ya uçmam gerekip de istedi¤im bileti bulamay›nca bir de JetBlue’yu aray›p hangi hatlarda uçtuklar›n› ö¤renmek istedim. Ama itiraf ediyorum, onlar› aramam›n bir baflka nedeni daha vard›. fiirketin, tüm rezervasyonlar›n› Utah’taki ev kad›nlar›na yapt›rd›¤›n› duymufltum. Bunu da kontrol etmek istiyordum. JetBlue rezervasyon numaras›n› arad›m. Karfl›ma, “‹yi günler, ben Dolly. Size nas›l yard›mc› olabilirim ?” diyen büyükanne sesli bir kad›n ç›kt›. “Washington’dan Atlanta’ya uçmak istiyorum. Bu hatta seferiniz var m› ?” “Kusura bakmay›n, ama yok. Washington’dan Ft. Lauderdale’e uçuyoruz.” “Washigton’dan New York’a var m› ?” “Hay›r efendim, maalesef o güzergâhta da uçmuyoruz. Washington’dan Oakland’a ve Long Beach’e uçuyoruz.” “Size bir fley sorabilir miyim ? Gerçekten evden mi çal›fl›yorsunuz ? JetBlue görevlilerinin evden çal›flt›klar›n› duydum.” “Evet, evdeyim” diye nefleli bir sesle cevap verdi. (JetBlue’dan, ad›n›n Dolly Baker oldu¤unu sonradan teyit ettim.) “fiu anda evimin ikinci kat›ndaki ofisimdeyim ve penceremden güneflli, güzel bir hava görüyorum. Befl dakika önce bir baflkas› da ayn› fleyi sordu. Ben de ayn› cevab› verdim. O da bana, ‘‹yi. Ben de flu an Yeni Delhi’de oldu¤unuzu söyleyece¤inizi düflünüyordum’ dedi.” “Nerede oturuyorsunuz ?” diye sordum. “Salt Lake City, Utah. ‹ki katl› bir evim var. Evden çal›flmay› seviyorum. Özellikle k›fl›n d›flar›da kar u¤uldarken evdeki ofisimde çal›flmaktan çok memnunum.” “Bu ifli nas›l buldunuz ?” Mümkün olan en tatl› sesiyle, “Biliyorsunuz, flirket ilan vermiyor” dedi, “tan›d›klar arac›l›¤›yla oluyor. Eskiden eyalet hükûmetinde memurdum. Emekli olduktan sonra bir süre daha çal›flabilece¤imi düflündüm. fiimdi çok memnunum.” Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 45 Ben Uyurken | 45 JetBlue Airways Corp.’un kurucusu ve CEO’su David Neeleman, uygulad›¤› bu sisteme bir isim takm›fl: “Ev tafleronlu¤u.”8 fiirketin flu anda Salt Lake City bölgesinde, evde çocuklara bakarken, sabah sporunu yaparken, yemek piflirirken uçufl rezervasyonlar›n› yapan Dolly gibi 400 rezervasyon görevlisi var. Birkaç ay sonra JetBlue’nun merkezinde ziyaret etti¤im Neeleman, ilk olarak havac›l›k alan›ndaki ilk flirketi olan Morris Air’de (bu flirketi Southwest ald›) uygulamaya bafllad›¤› ev tafleronlu¤u sisteminin yararlar›n› anlatt›. “Morris Air’de evden rezervasyon yapan 250 eleman›m›z vard›. Yüzde 30 daha verimli çal›fl›yorlard›. Yani sadece daha mutlu olduklar› için yüzde 30 daha fazla rezervasyon al›yorlard›. fiirkete daha sad›kt›lar ve daha az sorun ç›kar›yorlard›. Bu yüzden JetBlue’yu kurdu¤umda, ‘Rezervasyonlar›n tamam›n› evlerden yapaca¤›z’ dedim.” Neeleman’›n ayr›ca bunu istemesi için kiflisel bir nedeni de var. Mormon oldu¤u için daha çok say›da anne küçük çocuklar›na bakmak üzere evde kal›rsa ve ayn› zamanda onlara belli bir ücret kazanma flans› verilirse, toplumun daha iyiye gidece¤ini düflünüyor. Bu yüzden de rezervasyon sistemini, kad›nlar›n büyük ço¤unlu¤unun Mormon oldu¤u, bunlardan ço¤unun da evde çocuklar›na bakt›¤› Salt Lake City’de kurmufl. Ev görevlileri haftada 25 saat çal›fl›yor. Ayda bir kez 4 saat de yeni beceriler edinmek ve flirket içinde olup bitenlerle ilgili yeni bilgiler almak üzere JetBlue’nun Salt Lake City’deki ofisine geliyorlar. Neeleman, “Asla Hindistan’a ifl vermeyece¤iz” diyor, “burada elde etti¤imiz kalite çok daha üstün... ‹flverenlerin kendi memleketleri yerine Hindistan’a ifl vermeye çok daha istekli olmalar›n› anlam›yorum. Bir flekilde çal›flanlar›n›n önlerinde ya da kendi belirledikleri baflka bir patronun önünde oturmas›n› istiyorlar. Oysa bizim burada elde etti¤imiz verimlilik, Hindistan’›n ücret avantaj›n› fazlas›yla telafi ediyor.” JetBlue hakk›nda Los Angeles Times’ta ç›kan bir haberde (9 May›s 2004), “1997’de ABD flirketlerinin çal›flanlar›n›n 11,6 milyonu, en az›ndan yar›m gün görev yapan, evden çal›flan insanlard›. Günümüzde bu rakam 23,5 milyona, Amerikan iflgücünün yüzde 16’s›na f›rlam›fl durumda. (Bu dönemde ço¤unlukla evden serbest çal›flanlar›n say›s› da 18 milyondan 23,4 milyona ç›kt›.) Baz›lar›na göre ev 8. “D›flar› ifl vermek, tafleronluk” anlam›nda outsourcing kelimesini kullanan yazar, burada “eve ifl vermek” anlam›nda homesourcing terimini kullanm›fl. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 46 | 8/29/06 6:13 PM Page 46 DÜNYA DÜZDÜR tafleronlu¤u ve normal tafleronluk, flirketler Amerikas›’n›n sonucu ne olursa olsun maliyetleri düflürmek ve verimlili¤i art›rmak amac›yla yapt›¤› amans›z bask›n›n iki farkl› uygulama flekli oldu¤u için rakip stratejiler say›lmaz” deniyordu. Benim de seyahatlerimde ö¤rendi¤im fley tam olarak buydu: Salt Lake City’de ev tafleronlu¤u ile Bangalore’de normal tafleronluk, madalyonun, yani tafleronlu¤un iki yüzü. Ö¤rendi¤im yeni, en yeni fley ise, flirketlerin ve bireylerin iflini herhangi bir yerde d›flar›ya yapt›rmalar›n›n hangi ölçülere kadar varabilece¤i. Seyahate devam. 2004 güzünde Irak’taki sorunlu noktalara yapt›¤› bir turda, Genelkurmay Baflkan› General Richard Myers’e efllik ettim. Irak’taki Sünnî üçgende yer alan Ba¤dat’›, Felluce’deki ABD askerî karargâh›n›, Babil’in d›fl›ndaki 24. Deniz Piyadesi Sefer Birimi (Marine Expeditionary Unit) üssünü ziyaret ettik. Geçici 24. DP üssü, düflman Sünnî nüfusun tam ortas›nda bir tür Fort Apache gibi duruyordu. General Myers subaylar›yla toplant›lar yaparken ben de askerî üste serbestçe dolaflabildim. Bir süre sonra rastlad›¤›m komuta merkezindeki büyük bir düz ekran televizyon dikkatimi çekti. Ekranda, bir tür tepe kamera taraf›ndan çekildi¤i anlafl›lan canl› bir yay›n vard›. Bir evin etraf›nda dolaflan insanlar› gösteriyordu. Ekran›n sa¤ taraf›nda an›nda mesaj gönderilebilen bir sohbet odas› (chat room) bulunuyordu ve görünüfle göre orada, ekrandaki görüntü tart›fl›l›yordu. Bütün bu görüntüleri bir dizüstü bilgisayardan dikkatle izleyen askere, “Bu ne ?” diye sordum. ABD ordusuna ait bir Predator drone (üzerinde çok güçlü bir kamera bulunan pilotsuz, küçük bir uçak), 24. DP operasyon sahas›ndaki bir Irak köyü üzerinde uçarak askerin dizüstü bilgisayar›na ve bu büyük ekrana canl› istihbarat malzemesi sa¤l›yormufl. Uçak, Las Vegas’taki (Nevada) Nellis Hava Kuvvetleri Üssü’nde bulunan bir uzman taraf›ndan uçuruluyor ve yönlendiriliyormufl. Yani Irak semalar›ndaki uçak, Las Vegas’tan yönetiliyor. Bu arada gönderdi¤i video görüntüleri de 24. DP üssünde, Tampa’daki ABD Merkez Komutanl›k Karargâh›’nda, Katar’daki CentCom Bölge Karargâh›’nda, Pentagon’da ve büyük olas›l›kla CIA’de ayn› anda izleniyor. Dünyan›n dört bir yan›ndan uzmanlar, görüntülerin nas›l yorumlanabilece¤i ve sonuçta ne yap›laca¤› konusunda canl› bir tart›flma yürütüyorlar. Ekran›n sa¤ taraf›nda ak›p giden konuflmalar da onlara ait. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 47 Ben Uyurken | 47 Daha hayretimi dile getiremeden, bizimle birlikte seyahat eden bir baflka subay, bu teknolojinin askerî hiyerarfliyi düzlefltirdi¤ini söyleyerek beni flaflk›nl›k içinde b›rakt›. Bunu da düflük rütbeli subaylara, hatta bilgisayara kumanda eden ve toplad›¤› istihbarat› ne yapaca¤› konusunda karar alma yetkisi tan›nan, askere yeni kaydolmufl insanlara daha fazla bilgi vererek yap›yormufl. Elbette bir üste¤menin üstlerine dan›flmadan silahl› bir çat›flma bafllatmayaca¤›na eminim, ama art›k sadece üst düzey subaylar›n resmin tümüne hâkim olduklar› zamanlar geride kald›. Askerî oyun sahas› da düzlefliyor. Bu olay›, ABD’nin NATO nezdindeki büyükelçisi ve Red Sox Nation’›n sad›k bir üyesi olan arkadafl›m Nick Burns’e anlatt›m. O da bana 2004 Nisan›nda Katar’daki CentCom Karargâh›’nda General Abizaid ile ekibinden brifing ald›¤›n› söyledi. Abizaid’in ekibi, aralar›nda dört tane düz ekran televizyon oldu¤u halde masada Nick’in karfl›s›na oturmufl. ‹lk üç ekran, Irak’›n farkl› bölgelerindeki Predatorlardan gelen canl› görüntülermifl. Dördüncüsü ve Nick’in seyretti¤i ise, Yankees-Red Sox maç›n› gösteren bir televizyonmufl. Bir ekranda Pedro Martinez, Derek Jeter’e; di¤er üçünde ise Cihatç›lar, 1. Süvari Birli¤i’ne karfl›. Düzburger ve Patates K›zartmas› Seyahate devam. Bu kez eve, Bethesda’ya (Maryland). Dünyan›n s›n›rlar›na yapt›¤›m seferlerden sonra eve dönüp oturdu¤umda bafl›m da dönüyordu. Eve gelir gelmez düzleflmeye dair çeflitli belirtiler gelip kap›m› çalmaya bafllad›. Bu belirtilerin baz›lar›, üniversite ça¤›ndaki çocuklar›n›n gelecekleri hakk›nda endifle duyan ana babalar›n sinirlerini z›platacak gazete manfletleriydi. Örne¤in Forrester Research Inc., hizmetler ve meslekler alan›nda üç milyondan fazla iflin 2015 y›l› itibariyle yurtd›fl›na kayaca¤›n› tahmin ediyordu. Ama a¤z›m› aç›k b›rakan fley, International Herald Tribune’ün 19 Temmuz 2004 tarihli say›s›ndaki, “Patates K›zartmalar› da m› Tafleronlara Yapt›r›lacak ?” bafll›kl› haberdi: “55 no.lu otoyoldan Cape Girardeau, (Missouri) yak›nlar›nda ç›k›p otoyolun kenar›ndaki McDonald’s otolara servis penceresine yanaflt›¤›n›zda, h›zl› ve güler yüzlü bir servis al›rs›n›z. Siparifllerinizi alan kifli o anda restoranda, hatta b›rak›n restoran›, Missouri’de olmasa Boyner Dunya Duzdur 48 | 8/29/06 6:13 PM Page 48 DÜNYA DÜZDÜR bile siparifller, h›zl› veri iletimine müsait kablolarla müflteriye ve iflçilere 1.450 kilometre uzaktaki Colorado Springs’ten ba¤lanan bir ça¤r› merkezinden al›n›yor. Anlafl›ld›¤› kadar›yla, restoranlar bile tafleronluktan muaf de¤il. Cape Girardeau’daki restoran›n sahibi Shannon Davis, bu restoran ile toplam 12’yi bulan di¤er McDonald’s franchise’lar›n›n üçünü, baflka bir McDonald’s restoran› iflleten Steven Bigari’nin iflletti¤i ça¤r› merkezine ba¤lam›fl. Bunun nedeni de, di¤er tüm iflletme sahiplerinin gerekçesiyle ayn›: Daha düflük maliyet, daha yüksek h›z, daha az hata. Ucuz, h›zl› ve güvenilir iletiflim hatlar› sayesinde Colorado Springs’teki eleman, Missouri’deki müflteriyle konufluyor, onun elektronik foto¤raf›n› çekiyor, sipariflleri do¤ru ald›¤›ndan emin olmak için ekranda siparifl ile foto¤raf› birlikte görüntülüyor, sonra da siparifli ve foto¤raf› restoran›n mutfa¤›na iletiyor. Bigari, siparifl haz›rland›¤›nda foto¤raf›n imha edildi¤ini söylüyor. Siparifl verenler, iki ad›m ötedeki siparifl alma penceresine gitmek üzere arabalar›n› hareket ettirmeden bile önce, siparifllerinin iki eyalet afl›p geldi¤ini hiçbir zaman bilmiyorlar. Davis, on y›ldan fazla zamand›r buna benzer bir fleyler yapman›n hayalini kurdu¤unu söylüyor. ‘Art›k daha fazla bekleyemeyecektik.’ Ça¤r› merkezini kendi restoranlar› için icat eden Bigari de, ifllem bafl›na küçük bir ücretle ona bu hizmeti vermekten memnun.” Haberde, McDonald’s Corp.’un ça¤r› merkezi fikrini ilginç buldu¤u ve Oak Brook’taki (Illinois) merkezinin yak›nlar›ndaki üç restoranda Bigari’ninkinden farkl› bir yaz›l›mla test edece¤i de belirtiliyor. “McDonald’s’›n teknolojiden sorumlu baflkan yard›mc›s› Jim Sappington, ça¤r› merkezi fikrinin ABD’deki 13.000 restoranda kullan›l›p kullan›lmayaca¤›n› söylemenin, ‘henüz çok çok erken’ oldu¤unu belirtiyor... Buna karfl›n Davis’inkiler d›fl›nda iki McDonald’s restoran› daha otolara servis veren bölümlerinin siparifllerini alma iflini Bigari’nin Colorado Springs’teki ça¤r› merkezine verdi. (Brainerd, Minnesota’daki ve Norwood, Massachusetts’teki restoranlar.) Bigari, sistemin baflar›s›n›n anahtar›n›n, müflterinin foto¤raf› ile siparifli efllefltirmek oldu¤unu söylüyor. Böylece siparifller daha do¤ru al›nd›¤› için flikâyetler azal›yor ve servis h›zlan›yor. Fast food iflinde vakit, hakikaten nakit: Bir sipariflin haz›rlanmas›nda befl saniyelik bir tasarruf bile önemli bir fark yarat›yor. Bigari, iki fleritli oto servis bölümünde 30 saniyeden biraz fazla bir zaman tasarrufu yaparak servis süresini 1.05 dakikaya indirdi¤ini belirtiyor. Bu süre ise, bu gibi Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 49 Ben Uyurken | 49 konularda araflt›rmalar yapan QSRweb.com’a göre, ülkedeki en h›zl› servisi veren franchise olan McDonald’s’›n 2,36 dakikal›k ortalamas›n›n yar›s›ndan bile az. Art›k Bigari’nin otolara servis yapan birimleri, saatte 260 arabay› a¤›rlayabiliyor, ki bu da Bigari’ye göre, ça¤r› merkezini bafllatmadan önceki rakamdan 30 fazla... Birimdeki operatörlerin, di¤er arkadafllar›na göre saatte 40 cent daha fazla ücret kazanmas›na karfl›n toplam iflçilik maliyetinde yüzde 1 azalma söz konusu. Üstelik oto servis sat›fllar› artm›fl... Yine Bigari’ye göre, d›flar›dan firmalarca yap›lan testler sonucunda Bigari’nin otolara servis bölümünde yap›lan hatalar, tüm siparifllerde yüzde 2’yi geçmiyor. Bu da ça¤r› merkezini devreye sokmadan önceki orana göre yüzde 4’lük bir azalma anlam›na geliyor.” Habere göre Bigari, ça¤r› merkezi fikrinden o kadar coflku duyuyor ki, sahip oldu¤u yedi restoranda sistemi otolara servis bölümlerinin d›fl›nda da kullan›yor. Bu restoranlarda hâlâ tezgâhtan siparifl al›nmakla beraber art›k ço¤u müflteri, oturdu¤u masadaki kredi kart› okuma ayg›t›n› kullanarak sipariflini do¤rudan ça¤r› merkezine veriyor. Eve döndükten sonra tan›k oldu¤um baz› düzleflme belirtilerinin ise ekonomiyle ilgisi yoktu. 3 Ekim 2004’te CBS’in k›demli muhabiri Bob Schieffer’›n CBS News’te sundu¤u Face the Nation adl› programa kat›ld›m. Dan Rahter’›n 60 Minutes program›nda yay›nlanan Baflkan George W. Bush’la ilgili Ulusal Hava Muhaf›z› (Air National Guard) haberinin sahte belgelere dayand›¤›n›n anlafl›lmas›yla birlikte CBS’in ad›, bir önceki hafta haber bültenlerinde s›kça geçmiflti. Pazar günkü programdan sonra Schieffer, önceki hafta bafl›na çok acayip bir fley geldi¤ini söyledi. Stüdyodan ç›kt›¤›nda genç bir muhabir onu kald›r›mda bekliyormufl. Bu pek normal bir fley say›lmazm›fl, çünkü pazar günleri sabah programlar›ndan sonra genellikle bütün büyük kanallar (CBS, NBC, ABC, CNN ve Fox), di¤er kanallar›n stüdyolar›na haber ekipleri gönderip program konuklar›yla stüdyodan ç›karken röportajlar yapmaya çal›fl›rm›fl. Ama bu genç muhabir, büyük kanallar›n birinde çal›flm›yormufl. InDC Journal adl› bir internet sitesi için çal›flt›¤›n› söyleyerek kibarca kendini tan›tm›fl ve Schieffer’a birkaç soru sormak istemifl. Gayet nazik bir adam olan Schieffer da, “Tabiî ki sorabilirsiniz” demifl. Adam, Schieffer’›n o güne kadar görmedi¤i bir ayg›ta röportaj› kaydettikten sonra foto¤raf›n› da çekmek istemifl. Foto¤raf m› ? Schieffer, adam›n elinde foto¤- Boyner Dunya Duzdur 50 | 8/29/06 6:13 PM Page 50 DÜNYA DÜZDÜR raf makinesi olmad›¤›n› fark etmifl. Zaten genç muhabirin ihtiyac› da yokmufl. Cep telefonunu kald›r›p Schieffer’›n foto¤raf›n› çekmifl. “Ertesi sabah ifle geldi¤imde bu siteyi buldum. Foto¤raf›m oradayd›. Röportaj da oradayd›. Hatta o saate kadar yüz civar›nda da yorum yaz›lm›flt› röportaj hakk›nda.” Schieffer, çevrimiçi (online) gazetecili¤i bilen biridir. Ama yine de bu tarz habercili¤in, genç muhabirin ortaya koydu¤u düflük maliyeti, bireysel karakteri ve inan›lmaz h›z› karfl›s›nda flafl›rmaktan kendini alamam›fl. Bu olay ilgimi çekti¤i için InDC Journal’de çal›flan bu genç muhabirin izini buldum. Ad› Bill Ardolino ve çok düflünceli biri. Ben de onunla yapt›¤›m röportaj› çevrimiçi (online) olarak gerçeklefltirdim (baflka nas›l olabilirdi ki ?). Önce tek kiflilik gazetesini yay›nlarken ne tür ekipman kulland›¤›n› sordum. “Röportaj› kaydetmek için küçük bir MP3 player/dijital kay›t cihaz› (3,5/2 inç boyutlar›nda) kulland›m. Foto¤raf› ise küçük bir kameral› cep telefonuyla çektim. Tabiî hepsi bir arada telefon/kamera/ kay›t cihaz› gibi seksi bir ürün de¤il, ki böyle ürünler de var. Ama yine de birkaç ifllevin bir arada olmas› ve minyatürlük aç›s›ndan faydal›. Washington’da dolafl›rken bu ekipman› yan›mdan ay›rmam, çünkü ne zaman ne olaca¤› belli olmaz. Asl›nda burada flafl›rt›c› olan fley, birden ortaya ç›kan bir yabanc›n›n sordu¤u sorulara Schieffer’›n ayaküstü güzel cevaplar vermesiydi. As›l a¤z› aç›k kalan ben oldum.” Ardolino, MP3 player’›n kendisine yaklafl›k 125 dolara mal oldu¤unu söyledi. Ayr›ca, “bilgisayara yüklenebilen WAV tipi ses dosyas› üreten dijital kay›t cihaz›” olarak da kullan›labiliyor... “Sonuç itibariyle, gazetecili¤e bafllamak için ilk engeli aflman›z› sa¤layan tafl›nabilir ekipman, flu s›ralar 100-200 dolar civar›nda. E¤er bir de kamera eklerseniz 300 dolar› bulur. 400-500 dolara gayet iyi bir kay›t cihaz› ile kamera alabilirsiniz. Ama 200 dolarl›k ekipmanla da iflinizi yapabilirsiniz.” Peki böyle bir internet gazetesi kurmaya onu kim yönlendirmifl ? Kendini özgürlükçü merkez sa¤c› olarak tan›mlayan Ardolino flunlar› söyledi: “Hobi olarak ba¤›ms›z gazetecilik yapma fikri, büyük medyan›n önyarg›l›, kusurlu, seçici ve yetersiz haberlerinin bende yaratt›¤› rahats›zl›¤›n sonucudur. ‹nternet gazetecili¤i ve onun akrabas› olan internet günlükleri (blog9), piyasa güçlerinin d›flavurumu9. ‹nternette yay›nlanan kiflisel yaz›lar, günlükler. Bu günlükleri yay›nlayanlar, aralar›nda blogger gruplar› kuruyor. Son zamanlarda bu tür serbest yaz›lar›n medya haberlerine kaynakl›k etti¤i veya haberlerin yerine geçti¤i ileri sürülüyor. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 51 Ben Uyurken | 51 dur. Yani bir ihtiyaç var ve bu ihtiyaç mevcut bilgi kaynaklar›yla karfl›lanam›yor. Washington’daki savafl karfl›t› gösterilerde foto¤raflar çekip röportajlar yapmaya bafllad›m. Çünkü medya bu gösterileri organize eden gruplar› büyük oranda yanl›fl tan›t›yor, tövbekâr Marksistlerden, terörün aç›k ya da gizli destekçilerinden olufltu¤unu söylüyordu. Bafllang›çta silah›m, mizahî yaklafl›m›md›, ama daha sonra mizahtan uzaklaflt›m. fiimdi mesaj›m› iletecek gücüm var m› ? Evet. Schieffer röportaj›, siteme 24 saatte yaklafl›k 25.000 ziyaretçi getirdi. Bu ifle bafllad›¤›m zamandan beri zirve noktam, ‘Rathergate’in ortaya ç›kmas›na yard›m etti¤im gün ulaflt›¤›m 55.000’lik ziyaretçi say›s› oldu... Dan Rather’in Ulusal Muhaf›z haberindeki adlî t›p uzman›yla ilk röportaj› yapan ben oldum.” Bu röportajdan sonraki 48 saat içinde The Washington Post, Chicago Sun-Times, Globe, NYT gibi gazeteler de onunla röportajlar yapt›. “CBS’nin sahte memorandum haberindeki haber toplama ve düzeltme h›z›, flafl›rt›c›” diye devam ediyor Ardolino. “Mezar sessizli¤ine bürünmediler. Tabiî kendini bu ifle adam›fl kiflilerin gerçekleri ortaya ç›karmas›na engel olamayacaklar› için böyle yapt›klar› da ileri sürülebilir. Bu kanal›n h›z› ve aç›kl›¤›, eski süreçler için zillerin çald›¤›n›n da göstergesi... Ben, hayat›n› yazarak kazanmak isteyen ama AP tarz› bir kitaptan da nefret eden 29 yafl›nda bir pazarlama müdürüyüm. Blogger Glenn Reynolds’un da dedi¤i gibi, blog sayesinde insanlar art›k televizyonlar›na ba¤›r›p durmak yerine kendi sözlerini söylüyorlar. Bence bu günlükler, genellikle medyay› denetlemek veya onlara ham bilgi sa¤lamak gibi bir ifllev içindeki ana medyayla birlikte düflünülebilecek, giderek yeni bir gazetecilik ve yorumculuk ifllevi kazanabilecek bir beflinci güç. Kitab›n›zda anlatt›¤›n›z konunun birçok yüzü oldu¤u gibi, bu geliflmenin de iyi ve kötü yanlar› var. Medyan›n parçalara bölünmesi, tutars›z veya seçici bir alg›ya neden oluyor. Ülkemizin kutuplaflmas›n› düflünün. Ama öte yandan gücü, iktidar› da parçal›yor. Böylece gerçe¤in tümünün, ama parça bölük bir biçimde, oralarda bir yerlerde durdu¤unun da garantisi oluyor.” Eski hiyerarflik farkl›l›klar›n giderek azald›¤›n› ve oyun sahas›n›n giderek düzleflti¤ini gösteren, Bob Schieffer ile Bill Ardolino aras›ndaki iliflkiye benzer olaylar› her gün duyabilirsiniz art›k. Micah L. Sifry’nin The Nation’da (22 Kas›m 2004) çok hofl biçimde anlatt›¤›na göre, “art›k en zor biriktirilen fley olan sermayenin bir araya getirdi¤i kampanyalardan, kurumlardan ve gazetecilerden olu- Boyner Dunya Duzdur 52 | 8/29/06 6:13 PM Page 52 DÜNYA DÜZDÜR flan politika dönemi kapan›yor. Eski düzenin yan›nda, çok daha ç›lg›n bir fley, insanlar› çok daha angaje edebilen, tek tek tüm kat›l›mc›lar için s›n›rs›z ölçüde tatminkâr yeni bir fley yükseliyor.” Dünyan›n nas›l h›zla düzleflti¤ine ve kurallar›, rolleri, iliflkileri kimsenin tahmin edemeyece¤i kadar nas›l h›zl› de¤ifltirdi¤ine örnek olarak Schieffer-Ardolino olay›n› anlatt›m. Klifle oldu¤unu biliyorum ama, söylemek zorunday›m: Bu daha bir fley de¤il. Önümüzdeki bölümde ayr›nt›land›raca¤›m gibi, hemen her fleyin dijitalleflti¤i, sanallaflt›¤› ve otomasyona geçti¤i bir aflamaya giriyoruz. Yeni teknolojik araçlar› kullanabilen ülkelerin, flirketlerin ve bireylerin verimlilik art›fl› flafl›rt›c› düzeylere yükselecek. Ve girmekte oldu¤umuz bu aflama, dünyada flimdiye kadar görülmedik say›da insan›n, yenilikçiler, iflbirli¤i yapanlar ve ne yaz›k ki teröristler olarak, bu araçlara ulaflabilece¤i bir aflama. Devrim mi istiyorsunuz ? ‹flte gerçek bilgi devrimi bafllamak üzere. Küreselleflme 2.0’› takip etti¤i için bu yeni aflamay› Küreselleflme 3.0 olarak adland›r›yorum. Ama küreselleflmenin bu yeni aflamas›n›n ciddi bir kademe fark› yarataca¤›na ve zamanla farkl› türden bir küreselleflme olarak görülece¤ine inan›yorum. Zaten dünyan›n yuvarlak de¤il düz oldu¤u fikrini ortaya atmam›n nedeni de bu. Bakt›¤›n›z her yerde, hiyerarflilerin afla¤›dan zorland›¤›na veya yukar›dan afla¤›ya yap›lardan ziyade çok daha iflbirlikçi veya yatay yap›lara dönüfltü¤üne tan›k oluyorsunuz. Clinton yönetiminde Ticaret Bakanl›¤›’nda üst düzey bir bürokrat olan, flimdi de stratejik dan›flman olarak kendi iflini yapan David Rothkopf, “Küreselleflme, hükûmetler ile büyük ifl çevreleri aras›ndaki de¤iflen iliflkileri tan›mlamak için kulland›¤›m›z terimdi. Ama bugün gerçekleflen fley, çok daha derin, çok daha yayg›n bir olgu” diyor. Küreselleflme sadece hükûmetlerin, ifl çevrelerinin ve insanlar›n iletiflimiyle, sadece kurumlar›n birbiriyle iliflkisiyle ilgili bir fley de¤il art›k. Tamamen yeni sosyal, siyasî ve ekonomik modellerin ortaya ç›kmas› demek. “Toplumun en derin boyutlar›n›, toplumsal sözleflmenin özüne kadar inen boyutlar›n› etkileyen bir fley. Mesela, içinde yer ald›¤›n›z siyasî oluflum, art›k sanal âlemdeki bir ifle uymuyorsa veya dünyan›n farkl› köflelerinde ayn› ifli yapmak için bir araya gelen iflçileri kapsam›yorsa ya da dünyan›n farkl› yerlerinde ayn› anda üretilen ürünleri içermiyorsa ne olacak ? ‹flin kurallar›n› kim düzenleyecek ? Kim vergilendirecek ? Bu vergilerden kim yararlanacak ?” Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 53 Ben Uyurken | 53 E¤er düzleflen dünya konusunda hakl›ysam, bu de¤ifliklik ileride dünyada gerçekleflen temel de¤iflikliklerden (mesela ulus devletin ortaya ç›k›fl› veya Sanayi Devrimi gibi) biri olarak hat›rlanacak. Bu temel de¤iflimler, bireylerin dünyadaki rolünü, hükûmetlerin biçimini ve rolünü, yeniliklerin oluflma sürecini, ifl yapma biçimimizi, kad›nlar›n rolünü, savaflma ve kendimizi e¤itme biçimimizi, dinin ihtiyaçlar›m›za karfl›l›k verme sürecini, sanat›, bilimsel araflt›rma yapma tarz›m›z› ve elbette kendimize ve karfl›tlar›m›za atfetti¤imiz siyasî etiketleri de de¤ifltiriyor. “Tarihte belli baz› dönüflüm noktalar› var. Bu noktalardaki dönüflüm di¤erlerinden çok daha büyük oluyor, çünkü meydana gelenler, çok kapsaml›, çok boyutlu ve zaman›nda tahmin edilmesi çok zor de¤iflimler oluyor” diyor Rothkopf. E¤er dünyan›n bu düzleflme süreci ve bu sürece efllik eden tüm bask›lar, altüst olufllar ve f›rsatlar sizi huzursuz ediyorsa, yaln›z ve yanl›fl de¤ilsiniz. Uygarl›k, altüst eden, kargafla yaratan teknolojik devrimlerden (mesela Gutenberg’in matbaay› buluflu) her geçti¤inde, tüm dünya derinden etkilenmifl ve de¤iflmifl. Ama dünyan›n düzleflmesinde, bu tür derin de¤iflimlerden nitelik aç›s›ndan farkl› olan bir fley var: De¤iflimin h›z› ve yayg›nl›¤›. Matbaan›n bulunmas› on y›llarca süren bir süreçte gerçekleflti ve ilk zamanlarda göreli olarak gezegenimizin ancak küçük bir kesimini etkiledi. Sanayi Devrimi için de ayn› fley söylenebilir. Oysa bu düzleflme süreci, inan›lmaz bir h›zla ilerliyor ve gezegenimizdeki çok daha fazla say›da insan› do¤rudan ya da dolayl› olarak an›nda etkiliyor. Yeni bir ça¤a ne kadar h›zl› ve yayg›n biçimde geçilirse, iktidar›n eski sahiplerinden yeni sahiplerine düzenli bir flekilde transfer olmas› durumunun tam tersine, altüst olufl potansiyeli de o kadar büyük olacakt›r. Baflka bir flekilde söylersek, son birkaç ony›ll›k dönemde h›zl› de¤iflimlere ayak uydurmakta zorlanan ileri teknoloji flirketlerinin deneyimleri, art›k bu kaç›n›lmaz, hatta öngörülebilir de¤iflimlerle karfl› karfl›ya kalmakla birlikte uyum sa¤lamak için yeterli liderli¤i, esnekli¤i ve hayal gücü olmayan tüm flirketlere, kurumlara ve ulus devletlere bir uyar›d›r. ‹leri teknoloji flirketlerinin bu deneyimleri yaflamalar›n›n nedeni, ak›ll› olmamalar› ya da de¤iflimlerin fark›nda olmamalar› de¤ildi. Sadece gelen dalga çok büyüktü ve bafla ç›k›lmas› çok zordu. Ça¤›m›z›n en büyük misyonu, yaflanan de¤iflimleri benimserken insanlar› mahvolmufl bir halde geride b›rakmayacak, onlar› yan›na Boyner Dunya Duzdur 54 | 8/29/06 6:13 PM Page 54 DÜNYA DÜZDÜR katacak yollar bulmak olmas›n›n nedeni de bu zaten. Hiç kolay olmasa da günümüzde yap›lmas› gereken, kaç›n›lmaz, önlenemez bir geliflme bu. Kitab›mda baflarmay› amaçlad›¤›m fley ise bu de¤iflimi lehimize olacak flekilde nas›l planlayabilece¤imize ve nas›l yönetebilece¤imize dair bir çerçeve ortaya koymak. Bu bölümde dünyan›n düz oldu¤unu kiflisel olarak nas›l keflfetti¤imi anlatm›flt›m. Önümüzdeki bölüm ise dünyan›n nas›l düzleflti¤ini ayr›nt›land›r›yor. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 55 2 Dünyay› Düzlefltiren On Güç ncil’e göre Tanr›, dünyay› alt› günde yaratt›. Yedinci gün ise dinlendi. Dünyay› düzlefltirmek biraz daha uzun sürdü. Dünya, on ana siyasî olay›n, yenili¤in ve flirketin birleflik etkisiyle düzleflti. O günden sonra hiçbirimiz dinlenemedik. Bundan sonra da asla dinlenemeyecekmifliz gibi görünüyor. Bu bölüm, dünyay› düzlefltiren güçleri ve bu düzleflmenin yaratt›¤› yeni ve çoklu iflbirli¤i biçimleri ile araçlar›n› anlat›yor. ‹ DÜZLEfiT‹R‹C‹ 1 9.11.1989 Duvarlar Afla¤›, Pencereler Yukar› B erlin Duvar›’n› ilk gördü¤ümde delikti. 1990 Aral›k ay›yd›. ABD D›fliflleri Bakan› James A. Baker III’ü izleyen gazetecilerle beraber gelmifltim Berlin’e. Berlin Duvar› bir y›l önce, 9 Kas›m 1989’da delinmiflti. Gerçekten de Berlin Duvar›, tam bir Kabalist yöntemle olmufl gibi, 9/11 tarihinde y›k›lm›flt›.10 Duvar, k›r›lm›fl haliyle bile çirkin bir yara gibi uzan›yordu Berlin’de. Bakan Baker, Sovyet komünizminin un ufak olmufl bu an›t›n› ilk kez görecekti. Ben de küçük bir grup gazeteciyle beraber onun yan›ndayd›m. The Politics of Diplomacy adl› an› kitab›nda Baker o günü, “Sisli, kapal› bir havayd›. Ya¤murlu¤umu giymifltim. Kendimi John le Carré romanlar›ndaki bir karakter gibi hissediyordum. Ama Reichstag yak›nlar›nda duvar›n k›r›klar›ndan birinin aral›¤›ndan Do¤u Berlin’deki kasveti gördü¤ümde, Do¤u Almanya’n›n s›ra10. Yazar, 11 Eylül’le olan tarih simetrisini kullan›yor. Amerikal›lar›n tarihleme sistemine göre, 11 Eylül, 9/11; 9 Kas›m, 11/9 fleklinde yaz›l›yor. Kabala ise, kutsal metinlerin özel bir flifreyle yaz›ld›¤›na ve bu flifrelerin çözülerek gelece¤in öngörülebilece¤ine inan›lan Yahudi mistisizmi. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 56 | 8/29/06 6:13 PM Page 56 DÜNYA DÜZDÜR dan kad›nlar›n›n ve erkeklerinin bar›flç› bir biçimde ve inatla ifli ele ald›klar›n› fark ettim. Bu, onlar›n devrimiydi” diye hat›rl›yor. Baker duvar›n aral›¤›ndan bakmay› bitirince, biz gazeteciler de s›rayla o beton yar›ktan bakt›k. Duvardan bir parça al›p eve, k›zlar›ma getirdim. Ne kadar do¤ad›fl› göründü¤ünü düflündü¤ümü hat›rl›yorum. Gerçekten de ne acayipti: Modern bir flehrin içinde y›lan gibi k›vr›la k›vr›la yükselen ve tek amac› bir taraf›ndaki insanlar› özgürlü¤ün keyfini ç›karmaktan, hatta özgürlü¤e k›sac›k bir bak›fltan bile mahrum b›rakmak olan bir fleydi. Berlin Duvar›’n›n 9.11.1989’da y›k›lmas›, nihai olarak Sovyet ‹mparatorlu¤u’nun tüm esir halklar›n› özgürlefltirecek güçleri serbest b›rakt›. Ve bundan çok daha fazlas›n› yapt›. Dünyadaki güç dengesini demokratik konsensusa ve serbest piyasaya dayal› yönetimi savunanlar›n lehine ve otoriter yönetim tarz›ndaki merkezî planlama ekonomisini savunanlar›n aleyhine de¤ifltirdi. So¤uk Savafl, iki ekonomik sistem aras›nda, kapitalizm ile komünizm aras›nda bir mücadeleydi. Duvar›n çöküflüyle birlikte ortada tek bir sistem kald› ve herkes flu ya da bu flekilde kendini bu sisteme göre ayarlamak durumuyla karfl›laflt›. Böylece giderek daha fazla ekonomi, dar bir yönetici kli¤inin ç›karlar› do¤rultusunda yukar›dan afla¤› yönetilmek yerine halk›n isteklerine, taleplerine ve ç›karlar›na göre afla¤›dan yukar› yönetilmeye baflland›. ‹ki y›l içinde art›k bir fleylerin ard›nda gizlenecek veya Asya’daki, Ortado¤u’daki, Afrika’daki veya Latin Amerika’daki otokratik rejimlere payanda olacak bir Sovyet ‹mparatorlu¤u kalmam›flt›. E¤er ülkeniz demokratik ya da demokrasi yolunda ilerleyen bir ülke de¤ilse, e¤er hâlâ s›k› kurallarla ve düzenlemelerle idare ediliyor veya merkezî planlamaya tabi bir ekonomiye s›k› s›k›ya sar›l›yorsan›z, tarihî gidiflata ters düfltü¤ünüz düflünülüyordu. Baz›lar› için, özellikle de eski kuflaklar için bu, hiç de hofl olmayan bir dönüflümdü. Komünizm, insanlar› eflit ölçüde fakir yapmak için harika bir sistemdi. Gerçekten de amac›n›z buysa, komünizmden iyisini bulamazd›n›z. Kapitalizm ise insanlar› eflitsiz bir biçimde zengin yap›yordu ve hareketsiz, s›n›rl› ama güvenli bir sosyalist hayat biçimine (yetersiz olsa da herkese ifl, ev, e¤itim ve emekli maafl› garanti ediliyordu) al›flm›fl insanlara göre Berlin Duvar›’n›n çöküflü, çok huzursuz ediciydi. Oysa baflkalar›na göre duvar›n y›k›l›fl›, hapisten ç›k›fl kart› anlam›na geliyordu. Berlin Duvar›’n›n çöküflünün sadece Berlin’de de¤il, dünyan›n baflka birçok yerinde de içten hissedilmesi- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 57 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 57 nin ve dünyay› düzlefltirici olaylardan biri olmas›n›n nedeni budur. Asl›nda Berlin Duvar›’n›n çöküflünün kapsaml› etkilerini de¤erlendirmenin en iyi yolu, Alman veya Rus olmayan birileriyle konuflmakt›r. Duvar y›k›ld›¤›nda Hindistan Sanayi Konfederasyonu’nun (Confederation of Indian Industry) bafl›nda olan Tarun Das, olay›n etkisinin Hindistan’da nas›l dalga dalga hissedildi¤ini anlat›yor. “Bizde de o s›k› düzenlemeler, denetimler, bürokrasi çok etkili ve yayg›nd›. ‹ngiliz sömürgesi döneminden sonra iktidara gelen Nehru, önünde yönetecek dev bir ülke oldu¤unu, elinde ise hiç yönetim tecrübesi bulunmad›¤›n› görmüfltü. ABD ise Avrupa, Japonya ve Marshall Plan›’yla meflguldü. Dolay›s›yla Nehru kuzeye, Himalayalar’›n ötesine bakt› ve iktisatç›lar›n› Moskova’ya gönderdi. ‹ktisatç›lar döndüklerinde, Sovyetler Birli¤i’nin muhteflem bir ülke oldu¤unu söylediler. Kaynaklar› tahsis ediyorlar, ruhsatlar veriyorlar; bir planlama komisyonu her fleye karar veriyor ve ülke harekete geçiyor. Böylece bizim bir özel sektörümüzün bulundu¤unu unutup bu modeli esas ald›k... Özel sektör, bu düzenlemelerin duvarlar› aras›na konuldu. 1991’de özel sektör hâlâ orada, elleri kollar› ba¤l› duruyordu ve ülkede özel flirketlere bir güvensizlik vard›. Çünkü onlar kâr ediyordu! 1947’den 1991’e kadar tüm altyap› devlete aitti... Devlet mülkiyetinin yükü ülkeyi iflas›n efli¤ine getirdi. Borçlar›m›z› ödeyemez hale düfltük. Halk olarak kendimize güvenimiz yoktu. Elbette Pakistan’la yapt›¤›m›z birkaç savafl› kazanm›flt›k, ama bu ulusumuza özgüven kazand›ran bir fley de¤ildi.” 1991 y›l›nda Hindistan’da döviz k›tl›¤› bafllay›nca maliye bakan› (flimdi baflbakan) Manmohan Singh, ekonomiyi d›fla açmaya karar verdi. “Bizdeki Berlin Duvar› böyle y›k›ld›. Bu, kafese kapat›lm›fl bir kaplan›n serbest b›rak›lmas› gibiydi. Ticaret denetimleri kald›r›ld›. O zamana kadar y›ll›k büyüme oran›m›z hep yüzde 3 olurdu. ‘Hint usulü büyüme oran›’ diye isim bile takm›fllard›; yavafl, ihtiyatl› ve muhafazakâr. O zamanlar daha fazla kazanmak için Amerika’ya gitmek gerekiyordu. 1991 reformlar›ndan üç y›l sonra, büyüme oran›m›z yüzde 7’ydi. Fakirli¤in can› cehenneme! fiimdi para kazanmak için Hindistan’da kalabilir, üstelik Forbes’in dünya zenginleri listesine girebilirsiniz... Bütün o sosyalizmli ve kontrollü y›llar, bizi tepetaklak öyle bir noktaya getirmiflti ki, elimizde sadece 1 milyar dolar dövizimiz vard›. Bugünse 118 milyar dolar dövizimiz var... Kendi halinde bir özgüvene sahipken on y›l içinde afl›r› h›rsl› bir ülke olduk.” Boyner Dunya Duzdur 58 | 8/29/06 6:13 PM Page 58 DÜNYA DÜZDÜR Berlin Duvar›’n›n çöküflü, sadece serbest piyasa kapitalizminin yollar›n› düzlefltirmekle ve Hindistan, Brezilya, Çin ve eski Sovyet ‹mparatorlu¤u ülkelerinde yüz milyonlarca insan›n›n devasa enerjisini serbest b›rakmakla kalmad›, dünyay› farkl› bir flekilde, s›n›rs›z bir bütün olarak görmemizi de sa¤lad›. Çünkü Berlin Duvar› yaln›zca yolumuzu kesmekle kalm›yor, görüflümüzü de kesiyor, dünyay› tek bir pazar, tek bir ekosistem ve tek bir topluluk olarak düflünmemizi engelliyordu. 1989’dan önce Do¤u politikan›z veya Bat› politikan›z olurdu; “küresel” bir politikan›z›n olmas› düflünülemezdi. fiimdi Harvard’da ders veren Nobel Ödüllü Hintli ekonomist Amartya Sen, bir keresinde bana, “Berlin Duvar› sadece insanlar› Do¤u Almanya’da tutman›n simgesi de¤il, ayn› zamanda gelece¤imize iliflkin küresel bir görüfl gelifltirmeyi engellemenin de bir yoluydu. Duvar oradayken dünyay› küresel olarak düflünemezdik. Dünyay› bir bütün olarak düflünemezdik” demiflti. Sen, Sanskritçe’den hofl bir masal anlatm›flt›. Kuyuda do¤an bir kurba¤a, ömrü boyunca kuyudan ç›kmam›fl. “Kurba¤an›n dünya görüflü, o kuyuyla s›n›rl›yd›. ‹flte duvar›n çöküflünden önce dünyam›zdaki birçok insan›n dünyaya bak›fl› da aynen böyleydi. Duvar y›k›l›nca kuyunun içindeki kurba¤an›n bir anda baflka kurba¤alarla iletiflime geçmesi gibi bir fley oldu... Duvar›n çöküflüne seviniyorsam, herkesin birbirinden birçok fley ö¤renebilece¤ine inand›¤›mdand›r. En çok fley de, s›n›r›n öte yan›ndakinden ö¤renilir.” Evet, 9 Kas›m’dan sonra dünya daha iyi yaflanacak bir yer oldu. Her özgürlük patlamas› baflka bir özgürlük patlamas›n› uyard› ve bu süreç, kendi içinde ve kendi bafl›na toplumlar aras›nda düzlefltirici bir etki yaratt›. Çizginin alt›ndaki topluluklara güç verdi, çizginin üzerindeki topluluklar› zay›flatt›. Sen, tek bir örnek verdi. “Mesela, kad›nlar›n okuryazarl›¤›n› art›ran, do¤um ve çocuk ölüm oranlar›n› azaltan, kad›nlar için istihdam f›rsatlar›n› gelifltiren ve bunun ard›ndan da siyaseti etkileyip kad›nlar›n yerel yönetimlerde daha büyük roller almalar›n› sa¤layan kad›n özgürlük hareketi.” Son olarak duvar›n çöküflü yaln›zca daha çok insan›n baflkalar›n›n bilgi havuzlar›na eriflmesinin yolunu açmakla kalmad›; ekonomiler nas›l yönetilmeli, muhasebe, bankac›l›k nas›l yap›lmal›, bilgisayarlar nas›l üretilmeli, ekonomi tebli¤leri nas›l haz›rlanmal› gibi bir sürü konuda ortak standartlar›n getirilmesine de neden oldu. Bu konuya ileride tekrar de¤inece¤im. Burada ortak standartlar›n daha düz bir oyun sahas› ortaya ç›kard›¤›n› söylemek, yeterli Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 59 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 59 olacakt›r. Baflka bir deyimle, duvar›n y›k›l›fl›, en iyi uygulamalar›n serbestçe dolafl›m›n› sa¤lad›. Bir ekonomik veya teknolojik standart ortaya ç›k›p dünya ölçe¤inde kendini kan›tlad›¤›nda, duvar ortada olmad›¤› için baflkalar›nca da kabul edilmesi çok daha h›zland›. Duvar›n çöküflü sadece Avrupa’da, Avrupa Birli¤i’nin kurulmas›n› ve 15 ülkeden 25 ülkeye genifllemesini sa¤lad›. Ortak para birimi olarak avronun gelifliyle birlikte, bir zamanlar Demirperde ile bölünmüfl olan bir bölge, ortak bir ekonomik alan haline geldi. Duvar›n çökmesinin olumlu etkilerinin an›nda ortaya ç›kmas›na karfl›n, duvar›n neden y›k›ld›¤› o kadar aç›k de¤ildir. Tek bir neden yoktu. Bir dereceye kadar sistemin kendi iç çeliflkileri ve verimsizlikleri yüzünden zaten zay›flam›fl olan Sovyetler Birli¤i’nin temellerini termitlerin yedi¤i söylenebilir. Bir dereceye kadar Reagan yönetiminin Avrupa’da oluflturdu¤u askerî yap›n›n Kremlin’i savafl bafll›klar›n›n maliyetine katlanmaya zorlamas›n›n sonunda ülkenin iflas›na yol açt›¤› iddia edilebilir. Bir dereceye kadar da Mihail Gorbaçov’un ›slah edilemez bir fleyi ›slah etmek yolundaki talihsiz çabas›n›n komünizmi sona erdirdi¤i ileri sürülebilir. Ama eflitler aras›ndaki birinci etkene iflaret etmem gerekirse, 1980’li y›llar›n bafllar›ndan ortalar›na kadarki dönemde filizlenen bilgi devrimidir. Totaliter sistem, bilgi ve güç tekeline dayan›r. Oysa faks makinelerinin, telefonlar›n ve di¤er modern iletiflim araçlar›n›n yayg›nlaflmas› sayesinde Demirperde’den çok fazla bilgi s›zmaya bafllam›flt›. Yaklafl›k olarak duvar›n y›k›ld›¤› dönemde ortaya ç›kan kritik say›daki IBM kiflisel bilgisayarlar› (PC) ile onlara hayat veren Windows iflletim sisteminin yayg›nlaflmas›, komünizmin tabutuna çiviyi çakan geliflme oldu. Çünkü bilgisayarlar, komünizmin dayand›¤› yukar›dan afla¤› iletiflim sisteminin aleyhine, yatay iletiflim sistemini büyük oranda gelifltirdiler. Ayr›ca kiflisel bilgi toplama faaliyetini kolaylaflt›r›p bireyleri güçlendirdiler. (Bilgi devriminin her bir bilefleni farkl› bir evrim izledi: Telefon a¤›, insanlar›n uzun mesafelerden bile birbirleriyle konuflma arzusunun bir sonucuydu. Faks makinesi, telefon a¤› üzerinden yaz›l› belgelerin iletilmek istenmesinin sonucuydu. Kiflisel bilgisayar, tablolama ve yaz› programlar›yla yay›ld›. Windows ise bütün bunlar›n tüm insanlarca kullan›labilir ve programlanabilir bir hale getirilmesi ihtiyac›ndan kaynakland›.) ‹lk IBM kiflisel bilgisayar› 1981’de piyasaya ç›kt›. Ayn› zamanda da dünyan›n farkl› yerlerindeki birçok bilimadam›, bu ayg›tlar› kullanarak elektronik posta denilen fleyi bafllatt›lar. Windows iflle- Boyner Dunya Duzdur 60 | 8/29/06 6:13 PM Page 60 DÜNYA DÜZDÜR tim sisteminin ilk versiyonu 1985’te piyasadayd›. Kiflisel bilgisayarlar› gerçekten kullan›c› dostu yapan as›l versiyon ise (Windows 3.0) 22 May›s 1990’da, Berlin Duvar›’n›n y›k›lmas›ndan sadece alt› ay sonra piyasaya ç›kt›. O s›ralar bilimadam› olmayanlar da bir bilgisayar ve bir modem al›p telefon hatlar›na ba¤larlarsa, CompuServe ve America Online gibi baz› özel internet servis sa¤lay›c›lar› kanal›yla mektup gönderebileceklerini keflfetmeye bafllad›lar. Microsoft’un teknoloji sorumlusu Craig J. Mundie, “1980’lerin sonundan 1990’lar›n bafllar›na kadar küresel bir telefon sistemine ba¤l› olan kiflisel bilgisayarlar›n, faks makinelerinin, Windows’un ve modemlerin yay›lmas›, küresel bilgi devrimini bafllatan temel platformun oluflmas›n› sa¤lad›” diyor. Anahtar nokta, karfl›l›kl› iflletilebilen (interoperable) bir sistem haline gelene kadar bu geliflmelerin hepsinin birbirine eklenmesiymifl. Mundie’ye göre bu, elimizde standart bir bilgi ifllem platformu (IBM bilgisayarlar›), standart bir kelime ifllem ve tablolama program› (Windows), iletiflim için standart bir ayg›t (dial-up modem) ve küresel bir telefon a¤›n›n hep birlikte var olmas› sonucunda gerçekleflti. Temel olarak elimizde karfl›l›kl› iflletilebilen bir sistem olduktan sonra o çekici uygulama programlar› çok ötelere kadar yay›labiliyordu. “‹nsanlar bütün bu fleyleri tek bir bilgisayarla yapmaktan hoflland›klar›n› fark ettiler. Bu da verimlili¤i çok gelifltirdi. Bilgisayar›n tek tek her kifliyi etkileyen bir çekim alan› vard›r. Tek tek insanlar›n Windows yüklü bir bilgisayar› al›p masalar›n›n üzerine koymalar›n›n nedeni bu cazibedir. ‹nsanlar bilgisayar ald›kça da bu yeni platform flirketler dünyas›nda daha da yay›l›yor. ‘Vay can›na, flurada yeni bir fley var, hemen biz de girelim’ diyorlar.” Mundie, “Windows kurumsallafl›p esas iflletim sistemi olarak kabul edildikçe, programc›lar ifl dünyas›n›n daha fazla yeni ifl yapmas›n› sa¤layacak daha çok uygulama program› yazd›lar. Böylece verimlilik daha da artt›. Dünyan›n her yan›nda on milyonlarca insan, bilgisayar›n kendi istediklerini kendi dillerinde yapmas›n› sa¤layacak programlar yazd›. Windows, tam 38 dile çevrildi. Böylece insanlar bilgisayarlar›n› kendi dilleriyle tan›flt›rd›lar” diye anlat›yor. Ne kadar yeni ve heyecanl› görünüyor de¤il mi ? Oysa ilk bilgisayar-Windows ikilisinin ne kadar k›s›tl› bir fley oldu¤unu unutmayal›m. “‹lk bilgisayar-Windows platformu, birçok mimarî k›s›tlamayla s›n›rlanm›flt›” diyor Mundie, “eksik altyap› vard›.” ‹nternet, yani herkesi ve her fleyi birbirine ba¤layan o sihirli protokoller, bugün Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 61 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 61 bildi¤imiz flekliyle henüz ortaya ç›kmam›flt›. A¤lar ise dosya ve mesaj iletiflimini sa¤layan çok basit protokollerden öte bir fley de¤ildi. Bu yüzden ancak ayn› iflletim sistemine ve ayn› yaz›l›ma sahip bilgisayarlar› kullanan insanlar, e-posta veya dosya transferi yoluyla belge al›flverifli yapabiliyordu. Bunu yapmak da yeterince zor oldu¤undan ancak küçük bir bilgisayar eliti bu ifllerin üstesinden gelebiliyordu. Öyle bugünkü gibi bilgisayar›n›z›n bafl›na oturup, hele de flirketinizin ya da internet servisinizin d›fl›ndaysa, t›k diye bir dosyay› bir yere göndermezdiniz. Evet, o zamanlar AOL kullan›c›lar›, CompuServe kullan›c›lar›yla haberleflebiliyordu ama bu o kadar kolay da de¤ildi, güvenilir de... Sonuç olarak Mundie’ye göre, büyük miktarda veri ve yarat›c›l›k potansiyeli o bilgisayarlarda vard›, ama bunlar› paylaflman›n ve birbiriyle kaynaflt›rman›n kolay ve karfl›l›kl› iflleyen bir yolu yoktu. Seçilmifl sistemlerin birlikte çal›flt›r›lmas›na izin veren yeni uygulama programlar› yaz›labiliyordu, ama genel olarak bu programlar tek bir flirket a¤› içindeki kiflisel bilgisayarlarla s›n›rl›yd› ve planl› flekilde gerçeklefliyordu. 9 Kas›m’dan 1990’lar›n ortalar›na kadar olan bu dönemde, a¤lar›n s›n›rl› olmas›na karfl›n, bireylerin güçlenmesi anlam›nda büyük geliflmeler yaflanm›flt›r. Bu dönem, “ben ve makinem daha iyi ve daha h›zl› konuflabiliyoruz. Yani tek bafl›ma daha fazla fley yapabilirim” ve, “ben ve makinem baz› arkadafllar›mla ve flirketteki di¤erleriyle konuflabiliyoruz. Yani daha verimli olabilirim” ça¤›yd›. Duvarlar y›k›lm›fl, pencereler (Windows) aç›lm›flt›. Dünya, eskisine göre çok daha düzdü, ama s›n›rs›z küresel iletiflim günefli henüz flafakta belirmemiflti. Öte yandan, biz pek fark etmesek de bu heyecan verici yeni ça¤da bir de uyumsuz nota vard›. Duvar›n çöküflünü kutlayan Sovyet ‹mparatorlu¤u halklar›na kat›lanlar sadece Amerikal›lar ile Avrupal›lar de¤ildi. Bir baflkas› da elindeki kab› kald›r›yordu. Ama bu kap, flampanya kadehi de¤il, okkal› bir Türk kahvesi fincan›yd›. Fincan› kald›ran›n ad›, Usame bin Ladin’di ve o, farkl› fleyler anlat›yordu. Sovyet ‹mparatorlu¤u’nu esas çökertenlerin, K›z›l Ordu’nun Afganistan’dan çekilmesini sa¤layanlar oldu¤unu, bunlar›nsa ABD ve Pakistan ordular›ndan çok az destek alan mücahitler oldu¤unu düflünüyordu. Görev tamamlan›p Sovyetler 15 fiubat 1989’da, yani Berlin Duvar›’n›n çöküflünden sadece dokuz ay önce Afganistan’dan çekildikten sonra Bin Ladin etraf›na bak›yor ve di¤er süpergüç ABD’nin kendi memleketinde, Suudi Arabistan’da ve Boyner Dunya Duzdur 62 | 8/29/06 6:13 PM Page 62 DÜNYA DÜZDÜR ‹slam’›n en kutsal iki flehrinde devasa bir varl›¤›n›n bulundu¤unu gördü¤ünde bundan hiç hofllanm›yordu. Yani biz duvar›n üzerinde dans edip pencerelerimizi açarken ve art›k serbest piyasa kapitalizmine hiçbir ideolojik alternatifin kalmad›¤›n› söylerken, Bin Ladin silahlar›n› Amerika’ya do¤rultmaya bafll›yordu. Bin Ladin de, Reagan da Sovyetler Birli¤i’ni “fleytan imparatorlu¤u” olarak görüyordu. Ama Bin Ladin, Amerika’y› da böyle görüyordu. Üstelik serbest piyasa kapitalizmine ideolojik bir alternatifi de vard›: Politik ‹slam. Bin Ladin, Sovyetler Birli¤i’nin sona ermesiyle kendini yenilmifl gibi hissetmiyordu, tersine bundan cesaret alm›flt›. Oyun sahas›n›n genifllemesi onu cezbetmemifl, tersine tiksindirmiflti. Ve akl›ndan bunlar› geçiren sadece o de¤ildi. Baz›lar›na göre Sovyetler Birli¤i’ni çökerten kifli, onlar› silahlanma yar›fl›na sokarak iflas etmelerini sa¤layan Ronald Reagan’d›. Kimilerine göreyse, tek tek kiflilerin bilgisayarlar›na gelece¤i yüklemelerini sa¤layan IBM, Steve Jobs ve Bill Gates’ti. Ama dünyan›n öte yan›ndaki ‹slam topraklar›nda Sovyet ‹mparatorlu¤u’nu ve duvar› çökertenin, dinsel coflkuyla harekete geçen Bin Ladin ve arkadafllar› oldu¤una inanan pek çok insan bulunuyordu. Ve onlar›n milyonlarcas›n›n akl›nda, geçmifli geri getirmek vard›. K›sacas› biz 9/11’i kutlarken, di¤er bir önemli tarihin, 11/9’un tohumlar› at›l›yordu. Bu konuya ileride dönece¤iz. fiimdi, düzleflmeden devam edelim. DÜZLEfiT‹R‹C‹ 2 9.8.1995 Netscape’in Halka Arz› 1990’lar›n ortalar›nda kiflisel bilgisayar-Windows a¤ (network) çözümleri, s›n›rlar›n› zorluyordu. Dünya gerçekten birbirine ba¤lanacaksa ve gerçekten düzleflecekse devrimin bir sonraki aflamas›na geçmesi gerekiyordu. Microsoft’tan Mundie’ye göre, “sonraki aflama, kiflisel bazl› bilgisayarlardan internet bazl› platformlara geçmekti.” Bu aflaman›n vurucu uygulamalar›, e-posta ve internet taray›c›lar›yd› (browser). E-posta konusunda, AOL, CompuServe ve MSN gibi h›zla büyüyen tüketici portallar› öncülük yap›yordu. Ama esas uygulama, internetteki web sitelerinde depolanm›fl web sayfalar›n› ve belgeleri bulup herhangi bir bilgisayar›n ekran›na getirebilecek in- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 63 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 63 ternet taray›c›s›yd›. Kolayca taran›p bulunsunlar diye belgeleri oluflturan, organize eden ve birbiriyle ba¤lant›land›ran world wide web (www)11 kavram›, ‹ngiliz bilgisayar mühendisi Tim BernersLee taraf›ndan yarat›lm›flt›. Berners-Lee ilk internet sitesini, bilimadamlar›n›n araflt›rmalar›n› kolayl›kla paylaflmas›n› teflvik etmek amac›yla oluflturdu¤u bir bilgisayar a¤›na, 1991’de koymufltu. Bu erken internette gezinen (surfing) taray›c›lar› yapan baflka bilimadamlar› da olmufltu, ama ilk ana taray›c› (ve herkes için tüm internet tarama kültürü), Mountain View’deki (Kaliforniya) ifle yeni bafllam›fl küçük bir flirket taraf›ndan yarat›lm›flt›: Netscape. Netscape, 9 A¤ustos 1995’te halka arzoldu. Dünya art›k eskisi gibi de¤ildi. fiirketi Kleiner Perkins Caulfield&Byers ile Netscape’i destekleyen efsanevî risk sermayedar› (venture capitalist) John Doerr, flöyle diyor: “Netscape’in halka arz›, dünyay› internet konusunda uyand›rmak için çalan ilk zildi. O zamandan bu yana internet, ilk uyananlar›n dünyas› olmufltur.” Netscape’in tetikledi¤i bu aflama, dünyan›n düzleflmesini birkaç flekilde sa¤lad›: ‹nternette gezinebilmemiz için ilk yayg›n ticarî taray›c›y› sa¤lad›. Netscape sadece interneti canland›rmakla kalmad›, ayn› zamanda yediden yetmifle herkese internete eriflme imkân› verdi. ‹nternet canland›kça, tüketiciler internet üzerinden daha çok fley yapmak istediler. Böylece giderek daha çok bilgisayar, daha çok yaz›l›m talep ettiler. Kelimeleri, müzi¤i, verileri, foto¤raflar› kolayca dijitallefltirecek ve internet üzerinden baflkalar›n›n bilgisayarlar›na aktaracak iletiflim flebekeleri talep ettiler. Bu talep baflka bir kritik olayla karfl›land›: Netscape’in halka aç›lmas›ndan sonraki hafta Windows 95’in piyasaya ç›kmas›. Windows 95, k›sa sürede dünyada en çok kullan›lan iflletim sistemi olacakt›. Üstelik önceki versiyonlar›n›n aksine program bir internet ünitesi içerdi¤i için Windows 95 ile art›k sadece taray›c›lar de¤il, tüm bilgisayar uygulamalar› “interneti tan›yacak” ve onunla karfl›l›kl› iletiflime geçecekti. Bugünden geriye do¤ru bak›ld›¤›nda Netscape’i flaha kald›ran fleyin, önceki aflamadan kalan birer modemle donat›lm›fl milyonlarca kiflisel bilgisayar oldu¤u söylenebilir. Bu bilgisayarlar, Netscape’in üzerine bast›¤› toprak oldu. Netscape’in yapt›¤›, çoktan dü¤melerine bas›l›p çal›flt›r›lm›fl bilgisayarlardan oluflan bu temelin üzerine yepyeni bir uygulama program› (taray›c›) koyarak bilgisayarlar› ve 11. “Dünyay› saran a¤” anlam›na geliyor. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 64 | 8/29/06 6:13 PM Page 64 DÜNYA DÜZDÜR bilgisayarlar aras›ndaki iliflkiyi milyonlarca insan için çok daha yararl› hale getirmekti. Bu da dijital her fleyle ilgili talebin f›rlamas›na ve internetin patlamas›na yol açt›. Çünkü tüm yat›r›mc›lar art›k internete bak›yor ve e¤er bundan sonra her fley (veriler, envanterler, ticarî mallar, kitaplar, foto¤raflar, e¤lence ürünleri) dijitalleflerek internet üzerinden iletilip sat›lacaksa, internet bazl› ürünlere talebin s›n›rs›z olaca¤› sonucuna var›yorlard›. Bunun sonucunda nokta.com (dot.com) hisselerinde fliflme ve tüm dijital bilgiyi tafl›yacak fiber optik kablo konusunda afl›r› yat›r›mlar bafllad›. Ama bu durum, dünyay› kablolarla birbirine ba¤lad› ve kimse planlamam›flken Bangalore’yi Boston’un banliyösü haline getirdi. fiimdi bu geliflmelere teker teker bakal›m. B u kitapla ilgili olarak görüflmek üzere Netscape’in eski CEO’su Jim Berksdale’le oturdu¤umuzda, kitab›n ilk bölümünün konusunun dünyay› düzlefltiren on yenilik, trend veya olay oldu¤unu söyledim. ‹lk olay›n 9 Kas›m oldu¤unu söyleyip bu tarihin önemini anlatt›m. Sonra da, “Bakal›m ikinci tarihin, 9 A¤ustos’un önemini bilebilecek misiniz ?” dedim. Ona aynen 9/8 olarak söyledim. Birkaç saniye düflünen Berksdale, hemen do¤ru cevab› verdi: “Netscape’in halka aç›ld›¤› gün !” Berksdale’in Amerika’n›n en büyük giriflimcilerinden biri oldu¤una karfl› ç›kacak çok az kifli bulunur. Federal Express’in gönderi izleme sisteminin gelifltirilmesine katk›da bulunduktan sonra cep telefonu flirketi McCaw Cellular’a geçip kurulufluna ve 1994’te AT&T ile birleflmesine nezaret etti. Sat›fl›n tamamlanmas›ndan hemen önce bir beyin avc›s› (headhunter) taraf›ndan avlan›p efsanevî iki yenilikçi Jim Clark ve Marc Andreessen’in kurdu¤u Mosaic Communications adl› yeni bir firmaya CEO oldu. Silicon Graphics’in kurucusu Clark, Andreessen ile güçlerini birlefltirerek k›sa süre içinde isim de¤ifltirip Netscape ad›n› alan Mosaic’i, 1994 ortalar›nda kurmufltu. Genç ve parlak bir bilgisayar mühendisi olan Andreessen, Illinois Üniversitesi’ndeki Ulusal Süper Bilgiifllem Uygulamalar› Merkezi’nde (National Center for Supercomputing Applications-NCSA) yine Mosaic olarak adland›r›lan dünyan›n ilk etkin taray›c›s›n› gelifltiren küçük bir yaz›l›m projesine öncülük etmiflti. Clark ve Andreessen, internet taray›c›s›n›n müthifl bir potansiyele sahip oldu¤unu görerek bu program› ticarî platforma tafl›mak için bir araya gelmifllerdi. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 65 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 65 Netscape büyüyünce de flirketin halka arz› konusunda kendilerine rehberlik yapmas› ve tecrübelerini paylaflmas› için Berksdale’e ulaflm›fllard›. Günümüzde bu teknolojiyi zaten elimizde bulunan bir fley olarak görüyoruz, ama asl›nda modern tarihin en önemli bulufllar›ndan biridir internet taray›c›. Andreessen, Ilinois Üniversitesi laboratuvar›na döndü¤ünde kiflisel bilgisayarlar›n, istasyonlar›n (work stations) ve dosyalar› internette iletecek temel a¤›n var oldu¤unu gördü, ama yine de bu onu çok fazla heyecanland›rm›yordu. Çünkü tarayacak bir fley, di¤er insanlar›n internet sitelerinin içeri¤ini getirip gösterecek bir kullan›c› arayüz (interface) mevcut de¤ildi. Böylece Andreessen ve ekibi, Mosaic taray›c›s›n› gelifltirdiler. Bundan sonra art›k tüm internet siteleri en aptal›ndan en zeki bilimadam›na, ö¤rencisinden büyükannesine kadar herkes için görüntülenebilir bir hale gelmiflti. ‹nterneti Marc Andreessen icat etmedi. Ama interneti canland›rmak ve insanlara sevdirmek için bir insan›n yapabilece¤inin en fazlas›n› yapanlardan biri oldu. Andreessen, “Mosaic taray›c› 1993’te on iki kullan›c›yla bafllad›. O on iki kullan›c›n›n hepsini tan›yordum” diye anlat›yor. O s›ralar sadece elli kadar internet sitesi varm›fl ve bu sitelerin hepsi de birer sayfadan olufluyormufl. “Mosaic, Ulusal Bilim Vakf› (National Science Foundation-NSF) taraf›ndan destekleniyordu. Ama verilen para Mosaic’in yap›lmas›na harcanm›yordu. Bizim belirli bir grubumuz vard› ve amac›m›z, bilimadamlar›n›n birbirinden uzak yerlerde bulunan süper bilgisayarlar› kullanarak NSF flebekesi arac›l›¤›yla birbirine ba¤lanmas›n› sa¤layacak bir yaz›l›m gelifltirmekti. Yani ilk taray›c›y›, araflt›rmac›lar baflka araflt›rmac›lar›n araflt›rmalar›na ulaflabilsinler diye gelifltirdik. Bunu olumlu bir geri besleme döngüsü olarak görüyordum: Ne kadar çok insan›n taray›c›s› olursa o kadar çok insan internete ba¤lanmak isteyecek, sonuçta ilgili ayg›tlar›n, uygulamalar›n ve içeri¤in üretilmesi için o kadar büyük bir teflvik unsuru olacakt›. Bu bir kez bafllay›nca art›k kimse onu tutamazd›. Taray›c›y› gelifltirirken birilerinin onu kullan›p kullanmayaca¤›n› bilemiyorduk, ama bir kez kullan›lmaya bafllan›nca fark ettik ki, taray›c›y› bir kiflinin kullanmas›, herkesin kullanmas› demekti. Bu durumda tek sorun olarak, hangi h›zda yay›laca¤› ve önüne ne tür engellerin ç›kaca¤› kal›yordu.” Berksdale dahil taray›c›y› ilk kez kullanan herkesin ilk tepkisi ayn› oluyordu: Vay can›na! Berksdale, “Her y›l yaz aylar›nda For- Boyner Dunya Duzdur 66 | 8/29/06 6:13 PM Page 66 DÜNYA DÜZDÜR tune dergisi en iyi 25 flirketle ilgili bir haber yapard›” diye hat›rl›yor. “1994’te o flirketlerden biri Mosaic’ti. Clark ile Andreessen’le ilgili haberi okumufl ve kar›ma, ‘Tatl›m, mükemmel bir fikir bu’ diye yorum yapm›flt›m. Ve sadece birkaç hafta sonra beyin avc›s›ndan teklif geldi. Gidip Doerr ve Jim Clark’la konufltum ve Mosaic taray›c›s›n›n beta versiyonunu kullanmaya bafllad›m. Kulland›kça ilgimi daha çok çekiyordu.” 1980’lerden itibaren insanlar internete eriflilebilir bilgi yüklemeye bafllam›fllard›. Berksdale, Doerr ve Clark’la konufltuktan sonra eve gidip üç çocu¤unu yan›na toplay›p internetten tarama yapabilece¤i birer konu söylemelerini istemifl. Tüm konularda elde etti¤i sonuçlar, çocuklar›na “vay can›na” dedirtmifl. “Bu beni ikna etti ve beyin avc›s›n› aray›p, ‘Tamam, art›k seninim’ dedim” diye anlat›yor. Netscape’in ilk ticarî internet taray›c›s› (IBM PC’de, Apple Macintosh’ta veya Unix’te çal›flabiliyordu) 1994 Aral›k ay›nda piyasaya ç›kt› ve bir y›l içinde piyasaya tamamen egemen oldu. Ö¤renciyseniz ya da kâr amac› gütmeyen bir ifl yap›yorsan›z Netscape’i ücretsiz yükleyebiliyordunuz. Bireysel kullan›c›ysan›z, yaz›l›m› can›n›z›n çekti¤i gibi ücretsiz olarak deniyor, sonra da isterseniz sat›n alabiliyordunuz. fiirketseniz, yaz›l›m› ancak 90 gün süreyle deneyebiliyordunuz. “Bunun alt›ndaki mant›k fluydu: Ödeme gücünüz varsa, lütfen ödeyin. Ödeyemiyorsan›z, yine de kullan›n.” Neden ? Çünkü ücretsiz kullan›m flans› internette devasa bir büyümeye neden oldu. Bu ise para veren tüm müflteriler için çok de¤erliydi. Netice itibariyle bu mant›k ifle yarad›. “Netscape taray›c›y› internete koyduk. ‹nsanlar üç ayl›k bir süre için bilgisayarlar›na indirebilecekti. Hiç böyle bir hücum görmemifltim. Taray›c›, büyük flirketlerin ve hükûmetlerin birbirlerine ba¤lanmalar›n› ve bilgilerini paylaflmalar›n› sa¤l›yordu. Marc Andreessen’in buldu¤u, fareyi üzerine getir ve t›kla sistemi ise sadece bilimadamlar›n›n de¤il tüm fanilerin taray›c›y› kullanmas›n› mümkün k›l›yordu. Bunu gerçek bir devrim yapan fley de bu oldu. Dedik ki, ‘Bu fley büyüyecek, büyüyecek, büyüyecek...’ ” G erçekten de onu hiçbir fley durduramad›. Netscape’in düzlefltirici olarak önemli bir rol oynamas›n›n nedeni de budur. ‹nternetin gerçek anlamda karfl›l›kl› olarak ifllemesini sa¤lam›flt›r. Berlin Duvar›-Windows-kiflisel bilgisayarlar aflamas›nda, e-posta sahibi bireylerin ve flirketlerin çok uzaklarla ba¤lant› yapamad›klar›n› be- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 67 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 67 lirtmifltik. ‹lk Cisco internet yönlendiricisi (router) Stanford’da biri kiflisel bilgisayarda, öteki ise ana bilgisayarda çal›flt›¤› için birbirlerine ba¤lan›p e-posta gönderemeyen bir kar›koca taraf›ndan bulunmufltu. Andreessen, “O y›llarda flirket a¤lar› flirketlerin mülküydü ve birbirinden ba¤›ms›z adalar gibiydi. Her a¤›n kendi format›, veri protokolü ve de¤iflik içerik sa¤lama biçimi vard›. Yani ortada ba¤lant›s›z durumda bir sürü ada vard›. ‹nternet kamusal ve ticarî bir olgu olarak ortaya ç›kt›¤›nda yine bu flekilde, ba¤lant›s›z bir biçimde geliflmesi tehlikesi vard›” diye anlat›yor. Muhasebe departman›ndaki Joe, ofisindeki bilgisayar›n›n bafl›na geçip 1995’in sat›fl rakamlar›n› almaya çal›flsayd› alamazd›, çünkü muhasebe departman›n›n sistemi ile sat›fl departman›n›nki farkl›yd›. Biri Almanca, öteki Frans›zca konufluyordu. Joe, “O zaman Goodyear’›n bize en son gönderdi¤i lastiklerin sevkiyat bilgilerine bakay›m” deseydi yine alamazd›, çünkü Goodyear’›n flirket olarak farkl› bir sistem kulland›¤›n›, üstelik Topeka’daki yetkili bayinin sisteminin hepsinden farkl› oldu¤unu görürdü. Joe eve gitti¤inde yedinci s›n›ftaki o¤lunun ödevi için o s›ralar aç›k protokoller kullanan ve Frans›z sanat müzelerindeki acayip eserlere benzeyen world wide web’de araflt›rma yapt›¤›n› görseydi, flöyle derdi: “Ç›lg›nl›k bu. Her tarafa ba¤l› tek bir a¤ olmal›.” Andreessen’in anlatt›¤›na göre, internetin ticarî boyut kazanmas›ndan önceki on y›lda bilimadamlar›, herkesin e-posta sisteminin veya üniversitenin bilgisayar a¤›n›n herkesle s›n›rs›z ba¤lanmas›n›, böylece kimsenin özel baz› avantajlara sahip olmamas›n› temin eden bir dizi “aç›k protokol” gelifltirmifllerdi. Dijital ayg›tlar›n birbiriyle iletiflim kurmas›n› sa¤layan matematik bazl› bu protokoller, a¤a ba¤land›¤›n›zda kulland›¤›n›z bilgisayar ne olursa olsun di¤er herkesle ba¤lant› kurman›z› sa¤layan sihirli kap›lar gibiydi. Bu protokoller, esas olarak flu isimlerle tan›n›rlard› ve bugün hâlâ böyle tan›n›yorlar: FTP, HTTP, SSL, SMTP, POP ve TCP/IP. Bunlar, evinizin, flirketinizin a¤› ne olursa olsun, kulland›¤›n›z ayg›t ister cep telefonu, ister bilgisayar, ister el bilgisayar› (palmtop) olsun, internet üzerinden göreceli olarak güvenli flekilde veri iletimi yapan bir sistem olufltururlar. Her protokolün kendine has bir ifllevi vard›: TCP/IP, internetin temel altyap›s›n› olufltururdu. Di¤er her fley bu altyap›n›n üzerine kurulurdu. FTP, dosya transferi için kullan›l›rd›. SMTP ve POP, farkl› sistemlerle yaz›l›yor ve okunuyor olsa da standart hale getirilmifl e-posta mesajlar›n› gönderip Boyner Dunya Duzdur 68 | 8/29/06 6:13 PM Page 68 DÜNYA DÜZDÜR al›rd›. HTML, s›radan insanlar dahil herkesin, bir internet taray›c›s›n›n ekrana getirebilece¤i web sayfalar› yapmas›na olanak veren bir dildi. Bildi¤imiz flekliyle world wide web’i ortaya ç›karan fley olan HTML belgelerinin hareketi ise, ancak HTTP protokolünün bafllamas›yla mümkün oluyordu. Son olarak internet elektronik ticaret için kullan›lmaya baflland›¤›nda, web tabanl› ifllemlerin güvenli¤i için, SSL protokolü yarat›lm›flt›. Genel olarak tarama ifllemleri ve internette gezinme olgusu yayg›nlaflmaya bafllay›nca Netscape, Microsoft’un pazar egemenli¤ini kullanarak bu aç›k web protokollerini sadece kendi sunucular›n›n (server) yönetti¤i tescilli standartlara dönüfltürmemesini garanti alt›na almak istemiflti. Andreessen, “Netscape bu aç›k protokollerin, ticarîleflerek özel mülkiyet haline gelmemesinin garanti alt›na al›nmas›na katk›da bulundu. Netscape sadece bir taray›c› de¤il, bu aç›k protokolleri gelifltirerek bilimadamlar›n›n, kulland›¤› ayg›t ne olursa olsun (bir Cray süper bilgisayar, Macintosh, kiflisel bilgisayar) birbiriyle konuflmas›n› sa¤layacak bir dizi yaz›l›m gelifltirdi. Netscape herkesin, ‘Yapt›¤›m her fleyin ve çal›flt›¤›m bütün sistemlerin herkese aç›k standartlarda olmas›n› istiyorum’ demesi için gerçek bir neden ortaya koyma arzusundayd›. Biz, bir kez interneti tarayacak bir yöntem ortaya ç›kar›nca, insanlar internette olup bitenlere ulaflabilecek evrensel bir yol istediler. Böylece aç›k standartlarla çal›flmak isteyenler, bu standartlara destek veren Netscape’e geldiler. Bunun alternatifi, ayn› standartlar› ücretsiz sa¤layan ama kimse taraf›ndan desteklenmeyen, aç›k kaynak dünyas›yd›. Üçüncü yol ise özel sat›c›lara gitmek ve, ‘Art›k senin tescilli mal›n olan fleyleri kullanmayaca¤›m... Senin özel mülküne girmeyece¤im. E¤er bu aç›k protokollerle internete ba¤lan›rsan ancak o zaman seninleyim’ demekti” fleklinde konufluyor. Netscape, taray›c›lar›n›n sat›fl› vas›tas›yla bu aç›k standartlar› kabul ettirmeye çal›flt›. ‹nsanlar buna heyecanla tepki verdi. Sun ayn› fleyi kendi sunucular›yla, Microsoft da ayn› fleyi Windows 95’le yapmaya bafllad›. Üstelik taray›c›n›n çok kritik bir öneme sahip oldu¤unu anlad›¤›ndan kendi taray›c›s› Internet Explorer’› Windows’un içine monte etti. Bütün bu flirketler, bir anda yeterli e-posta al›p verememeye ve yeterli düzeyde internette gezinememeye bafllayan insanlar›n, internet flirketlerinin birlikte çal›flarak tek ve bütün sistemlerle çal›flan bir a¤ yaratmas›n› istedi¤ini fark ettiler. ‹nsanlar, flirketlerin farkl› uygulamalar üzerinden birbiriy- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 69 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 69 le rekabet etmesini, yani tüketicinin, internete girmesi için de¤il, internete girdikten sonra yapacaklar› konusunda rekabet etmesini istiyordu. Sonuç itibariyle büyük flirketler aras›ndaki birkaç “format savafl›ndan” sonra 1990’lar›n sonlar›nda internet platformu art›k tamamen s›n›rs›z ve entegre bir yer haline gelmiflti. ‹flte bu entegrasyon, insanlar›n birbirleriyle ba¤lant›s›n› sa¤lad›¤› için, en büyük düzlefltiricilerden biridir. Tabiî o zamanlarda da flüpheci insan k›tl›¤› çekilmiyordu. Andreessen’e göre, bunlar› karmafl›k gördü¤ü için yayg›nlaflmayaca¤›n› düflünenler de varm›fl. “Yapman›z gereken tek fley, gidip bir kiflisel bilgisayar, bir de modem almakt›. Oysa flüpheciler, ‘‹nsanlar›n al›flkanl›klar›n› de¤ifltirip yeni bir teknolojiyi ö¤renmesi zaman al›r’ diyorlard›. Ama insanlar bunu çabucak yapt›lar. Aradan geçen on y›ldan sonra, flimdi, internete ba¤l› 800 milyon insan var.” Neden ? “‹nsanlar, güçlü bir nedenleri varsa al›flkanl›klar›n› hemen de¤ifltirirler. Ve insanlar›n di¤er insanlarla iletiflime geçmek gibi güçlü bir içgüdüleri vard›r. Birine di¤erleriyle iletiflime geçmenin yeni bir yolunu verirseniz, teknolojik engelleri delip geçer ve o yolu ö¤renir. ‹nsanlar baflka insanlara ba¤lanabilme konusunda çok istekliler. Ba¤lanamamak, onlar›n karfl› ç›kt›klar› bir fley. ‹flte Netscape’in a盤a ç›kard›¤› fley, bu oldu.” IBM’in flirket stratejisinden sorumlu baflkan yard›mc›s› Joel Cawley, meseleyi, “Netscape, verinin iletilip ekrana getirildi¤i çok basit ve zorlay›c› bir standart yaratt›. Bundan sonra herkes, getirece¤i yenili¤i bu standard›n üstüne ç›karmak zorunda kald›. Bu standart, çocuklardan flirketlere kadar herkese k›sa sürede yay›ld›” fleklinde ortaya koyuyor. 1995 yaz›nda Berksdale ve Netscape’li meslektafllar›, Morgan Stanley’deki yat›r›m bankac›lar›yla geleneksel bir road show’a ç›karak ülkenin çeflitli yerlerindeki yat›r›mc›lar› Netscape hissesi almaya ikna etmeye çal›flt›lar. Berksdale anlat›yor: “Yola ç›karken Morgan Stanley hissemizin 14 dolara kadar ç›kabilece¤ini söyledi. Ama konuflmalara ve tan›t›mlara bafllad›ktan sonra o kadar çok talep geldi ki fiyat› iki kat›na ç›kararak aç›l›fl fiyat›n› 28 dolar olarak belirlediler. Arzdan önceki son akflam Maryland’deydik. Buras› son dura¤›m›zd›. S›ra s›ra siyah limuzinler içindeydik. Mafyaya benziyorduk. Morgan Stanley’in merkeziyle temasa geçmemiz gerekiyordu, ama cep telefonlar›m›z›n da çal›flmad›¤› bir bölgedeydik. Yolun karfl›l›kl› iki yan›ndaki iki benzin istasyonunda durup hepimiz limuzinlerden inerek telefonla Morgan Stanley’i arad›k. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 70 | 6:13 PM Page 70 DÜNYA DÜZDÜR Dediler ki, ‘31 dolar düflünüyoruz.’ ‘Hay›r’ dedim, ‘28 olarak kals›n.’ Çünkü halka arzdan sonra ifller yolunda gitmezse, insanlar›n hisseyi 30’lu dolarlardaki bir hisse olarak de¤il, 20’li dolarlardaki bir hisse olarak hat›rlamas›n› istiyordum. Ertesi sabah telekonferans sistemiyle ba¤land›¤›m zaman aç›l›fl›n 71 dolar oldu¤unu gördüm. Hisse, günü 56 dolarla kapatm›flt›. Belirledi¤im fiyat›n iki kat›yd›.” Netscape sonunda Microsoft’un a¤›r (ve mahkeme kararlar›na göre tekelci) rekabetinin kurban› oldu. Microsoft’un, pazar›n egemen iflletim sistemi Windows’a kendi taray›c›s› (browser) Internet Explorer’› da eklemesi, internet taray›c›s› alan›nda çok daha fazla programc› çal›flt›rabilme gücüyle birlikte düflünüldü¤ünde, Netscape’in pazar pay›n› giderek küçülttü. Sonunda Netscape 10 milyar dolara AOL’e sat›ld›. Ama Netscape bafltan itibaren ticarî anlamda bir y›ld›z oldu. Berksdale, “Biz bafltan beri kârl› bir flirkettik. Netscape bir nokta.com flirketi olmad›. Nokta.com balonunda yer almad›k. Nokta.com balonunu bafllatan, zaten bizdik” diyor. Ne balondu ama... “Netscape’in halka arz›, birçok fleyi tetikledi. Teknoloji âfl›klar›, flirketin yapabildi¤i yeni teknolojik fleyleri sevdiler. ‹fladamlar› ve s›radan insanlar da bu iflten iyi para kazanabilece¤ini gördü. ‹nsanlar, gençlerin bu iflten para kazand›¤›n› görünce, ‘Bu veletler bile kazan›yorsa, ben haydi haydi kazan›r›m’ diye düflündü. Ancak tamahkârl›k kötü bir fleydir. ‹nsanlar, çok çal›flmadan çok kazanabileceklerini sand›lar. En hafif terimiyle söylersek bu durum, afl›r› bir yat›r›ma yol açt›. En aptalca projeler bile para buldu” diye anlat›yor Berksdale. Peki yat›r›mc›lara, internet kullan›m› ve internetle ilgili ürünlerin talebinin s›n›rs›z olaca¤›n› düflündürten fley neydi ? Cevap çok basit: Dijitalleflme. Kiflisel bilgisayar-Windows devrimi gösterdi ki, bilgiyi dijitallefltirip bilgisayarlara koyabildi¤iniz, taray›c›lar›n internete hayat verdi¤i, web sayfalar›n›n bütün canl›l›klar›yla ortal›kta boy gösterdi¤i bir ortamda, herkes her fleyin dijitalleflmesini ve internet arac›l›¤›yla birbirine iletilmesini istiyor. Dijitalleflme devrimi de böyle bafllad›. Dijitalleflme; kelimelerin, müzi¤in, verilerin, filmlerin, dosyalar›n ve resimlerin 1 ile 0’lardan oluflan baytlara dönüflerek bilgisayar ekran›nda boy göstermesi, bir ifllemciye kaydedilmesi veya uydular ya da fiber optik kablolarla baflka yerlere gönderilmesidir. fiimdiye kadar birilerine bir mektup gön- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 71 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 71 dereceksem, postaneye giderdim. Ama internet ç›kt›ktan sonra postam›n dijitalleflmesini istiyorum. Bu flekilde postam› e-posta olarak gönderebiliyorum. Foto¤raf çekmek, eskiden dünyan›n öbür ucunda kaz›l›p ç›kar›lan gümüflle kapl› filmlerin de dahil oldu¤u uzun bir süreçti. Makinemle önce foto¤raf› çekmem ve bir yerlere gönderip bast›rs›nlar diye o filmi dükkâna götürmem gerekiyordu. Ama art›k e-postalara ekleyip dünyan›n her yan›na foto¤raf gönderebildi¤im için o gümüfl filmleri kullanmak istemiyorum. Foto¤raflar› dijital ortamda çekip bilgisayara yüklemek istiyorum. Bu arada foto¤raf çekmek için kendimi foto¤raf makinesiyle s›n›rlamak da istemem. Cep telefonumdan da çekmek isterim. Eskiden Barnes&Noble’a gidip kitap arard›m. ‹nternetten sonraysa Amazon.com’a girip arayabiliyorum. Eskiden araflt›rma yapmak için kütüphaneye giderdim. Ama art›k raflar aras›nda dolaflmak yerine Yahoo! veya Google’da ar›yorum. Simon ve Garfunkel’i dinlemek için eskiden CD al›rd›m (CD’ler de bir tür dijitallefltirilmifl müzik olarak eski albümlerin yerine gelmiflti) ama internetten sonra o müzik baytlar›n›n çok daha hareketli olmas›n› istiyorum ve iPod’a yüklüyorum. Geçti¤imiz y›llarda dijitalleflme teknolojisindeki h›zl› geliflmeyle bunlar›n hepsi mümkün hale geldi. Tabiî ki bu dijitalleflmeyi izleyen yat›r›mc›lar da, “Vay can›na... E¤er herkes bütün bunlar›n dijitallefltirilip baytlara çevrilmesini ve internet üzerinden iletilmesini istiyorsa, internet servis sa¤lay›c› firmalara ve bütün bu dijital fleyleri dünyan›n dört bir yan›na tafl›yacak fiber optik kablolara s›n›rs›z talep olur! Bu ifle para yat›ran asla kaybetmez !” dediler kendi kendilerine. Balon da böyle ortaya ç›kt›. Asl›nda afl›r› yat›r›m, her zaman kötü bir fley de¤ildir. Ama netice itibariyle do¤ru bir fley oldu¤unun anlafl›lmas› kayd›yla. Microsoft Baflkan› Bill Gates’in 1999 Dünya Ekonomik Forumu’nda, yani teknoloji balonu zirvedeyken yapt›¤› bir bas›n aç›klamas›n› hat›rl›yorum. Gazeteciler, onu “Efendim bu internet flirketleri hisse senetleri... Balon, öyle de¤il mi ?” sorusunun çeflitli varyasyonlar›yla s›k›flt›r›p duruyorlard›. Sonunda o da çileden ç›kt› ve mealen flöyle dedi: “Bana bak›n bafl›m›n belalar›, tabiî ki balon onlar. Ama as›l mesele o de¤il. Bu balon internetle ilgili sektörlere o kadar çok yeni sermaye çekiyor ki... Bunun sonucunda yenilikler çok daha h›zla gelecek.” Gates interneti alt›na hücum dönemiyle karfl›laflt›rd›. Bunun ana fikri, alt›n aray›c›lar›na Levi’s pantolon, kazma, kürek ve Boyner Dunya Duzdur 72 | 8/29/06 6:13 PM Page 72 DÜNYA DÜZDÜR otel odas› satarak madenlerden ç›kar›lan alt›nlardan çok daha fazla para kazan›lmas›yd›. Gates hakl›yd›: Bu balonlar ve patlamalar, ekonomik aç›dan tehlikeli olabilirdi ve bir sürü insan›n para kaybetmesine, bir sürü flirketin iflas›na yol açabilirdi. Ama o alanda yeniliklerin ve bulufllar›n giderek daha h›zl› ortaya ç›kmas›n› da sa¤layabilirdi. Üstelik yaratt›¤› fazla kapasite, öylesi amaçlanmam›fl olsa bile kendi olumlu sonuçlar›n› do¤urabilirdi. ‹flte internet hisselerindeki balon da böyle oldu. Bu balon sayesinde fiber optik kablo flirketlerine afl›r› yat›r›m yap›ld›. Böylece topra¤›n ve denizin alt›na fiber optik kablolar döflenerek dünyan›n her taraf›na telefon etmenin ve veri iletmenin maliyeti dramatik biçimde düflürüldü. Fiber optik sistem ticarî olarak ilk kez 1977 y›l›nda devreye girdi. Bundan sonra fiber optik, yavafl yavafl bak›r kablonun yerini ald›. Çünkü verileri ve dijitallefltirilmifl sesleri çok daha uza¤a ve çok daha h›zl› iletebiliyordu. Howstuffworks.com’a göre fiber optik, optik aç›dan saf camdan, her biri insan saç› kal›nl›¤›nda tellerden oluflan demetler halinde toplan›yor. Bu demetlere optik kablo deniyor. Optik kablonun çap›, bak›r kabloya göre çok daha ince oldu¤undan ayn› yere çok daha fazla say›da fiber demet s›¤d›r›labiliyor. Böylece çok daha fazla veri veya ses, çok daha ucuza iletilebiliyor. Ancak fiber optik kablonun en büyük yarar›, uzun mesafeler boyunca tafl›yabildi¤i sinyallerin öncekilere göre keskin biçimde artm›fl bant geniflli¤inden kaynaklan›yor. Bak›r kablolar da oldukça yüksek frekanslar› tafl›yabiliyor, ama parazit yapan belli sebeplere ba¤l› olarak birkaç metre içinde frekans›n gücünde azalmalar bafll›yor. Fiber optik kabloda ise, sinyaller herhangi bir bozulmaya maruz kalmadan tek bir fiber tel içinde kilometrelerce gidebiliyor. ARC Electronics adl› bir üreticinin web sitesindeki aç›klamaya göre fiber optik kablo, verileri ve sesleri yan›p sönen ›fl›klara çevirerek fiber kabloyla iletiyor. Fiber optik sistemin ucunda bir verici vard›r. Halbuki bak›r kabloda veriler ve sesler elektronik sinyallere çevrilip iletilir. Fiber optik kablo evinizdeki telefondan ya da ofisinizdeki bilgisayardan bak›r kablo arac›l›¤›yla gelen elektronik sinyaller halindeki bilgiyi (verileri) al›r, dijitallefltirilmifl elektronik olarak kodlanm›fl bu verileri iflleyerek yan›p sönen ›fl›klara çevirir. Bu ›fl›klar› üretmek için ›fl›k yayan diyot (light-emitting diode-LED) veya enjeksiyon-lazer diyot (injection-laser diode-ILD) kullan›l›r. Kablo, bir tür ›fl›kl› yol gösterici gibi ifllev yaparak yan›p sönen ›fl›k- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 73 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 73 lar› öbür uçtaki al›c›ya götürür. Bu al›c› gelen sinyalleri ilk sinyaldeki gibi elektronik dijital 1’lere ve 0’lara çevirir. Veriler böylece bilgisayar›n›z›n ekran›nda e-posta olarak ya da cep telefonunuzda ses olarak karfl›n›za ç›kar. Fiber optik kablo, d›flar›dan ba¤lant› yap›lmas› çok zor oldu¤undan güvenli iletiflim aç›s›ndan da idealdir. Fiber optik balonunu bafllatan fley, esas olarak nokta.com balonu ve 1996 tarihli ‹letiflim Yasas›’d›r. Yasa, yerel ve uzun mesafe iletiflim flirketlerinin birbirinin alan›na girmesine ve bütün telefon flirketlerinin telefon ve altyap› hizmeti vererek Baby Bells ve AT&T ile baflabafl rekabet etmesine olanak sa¤lad›. Bütün telefon flirketleri çevrimiçi (online) hizmete geçtikçe; yerel ya da uzun mesafe, uluslararas› telefon hizmetleri ile veri iletimi ve internet servisi alan›na girdikçe kendi altyap›lar›n›n olmas›n› istediler. Neden olmas›nd› ki ? Herkes, internet patlamas›yla birlikte bütün o trafi¤i tafl›yacak geniflbant iletim kanallar›na yönelik talebin, sonsuza dek üç ayda bir ikiye katlanaca¤›n› düflünüyordu. ‹ki y›l kadar öyle de oldu. Ama sonra ekonominin yasalar› devreye girdi ve talebin ikiye katlanma h›z› yavafllamaya bafllad›. Telekom flirketleri de talep ile gerçeklik aras›nda gittikçe aç›lmaya bafllayan uyumsuzlu¤a çok dikkat etmiyordu. Piyasa, internet hummas›na yakalanm›flt› ve flirketler giderek daha fazla kapasite yaratmaya devam ediyorlard›. Borsadaki internet flirketleri balonunun anlam› fluydu: Para bedavayd›. Böylece bu yeni telekom flirketlerinin her birindeki herkesin inan›lmaz ölçüde iyimser senaryosu, istedi¤i paray› bulabiliyordu. Yaklafl›k befl alt› y›l boyunca telekom flirketleri dünyan›n etraf›na kablolar döfleme ifline yaklafl›k 1 trilyon dolar yat›rd›lar. Karfl›lar›nda talep projeksiyonlar›n› sorgulayan kimse yoktu. Bütün bu yeni telekom flirketlerinin, kendileri ad›na dünyan›n etraf›na kablo döfleme iflini verdi¤i Global Crossing kadar ç›lg›n az flirket vard›r. 1997’de Gary Winnick taraf›ndan kurulan flirket, ertesi y›l halka aç›lm›flt›. Sadece bir y›l CEO olarak flirketin bafl›nda kalan Robert Annunziata’n›n ifl sözleflmesi, Corporate Library’den Nell Minow taraf›ndan, hisse sahipleri aç›s›ndan ABD’nin en kötü sözleflmesi ilan edilmiflti. Sözleflmede, baflka maddelerin yan›nda Annunziata’n›n annesine, o¤lunu ziyaret etmesi için ayda bir kez birinci s›n›f uçufl hakk› bile verilmiflti. Ayr›ca sözleflmeyi imzalama primi olarak, Annunziata’ya hissenin piyasa fiyat›n›n 10 dolar alt›nda bir fiyattan geçerli olmak üzere 2 milyon hisse alma opsiyonu tan›nm›flt›. Boyner Dunya Duzdur 74 | 8/29/06 6:13 PM Page 74 DÜNYA DÜZDÜR fiu anda E. M. Warburg, Pincus&Co.’da çal›flan k›demli bir sanayici olan Henry Schacht, bu ç›lg›n dönemde flirketin yönetimine yard›mc› olsun diye Western Electric’in halefi olan Lucent’e al›nm›flt›. O dönemdeki atmosferi flöyle anlat›yor: “1996’daki telekom konusundaki yeni düzenlemeler çok önemlidir. Bu sayede yerel flirketler de kendi kapasitelerini kurarak hem birbirleriyle hem de Baby Bells’lerle rekabet halinde sat›fla bafllad›lar. Bu yeni telekom flirketleri, özellikle uluslararas› trafikte de AT&T ve MCI gibilerine rakip olabilmek için Global Crossing gibi flirketlere giderek, kendi adlar›na fiber a¤lar kurmalar›n› istediler... Herkes bunun yeni bir dünya oldu¤unu düflünüyor ve sonunun asla gelmeyece¤ini san›yordu. Bedava sermaye kullanan birbirine rakip flirketler vard› ve pasta sonsuza kadar büyüyecekti. Her flirket, ‘Ben kendi fiber a¤›m› senden önce kuraca¤›m ve pazar pay›m seninkini geçecek’ diyordu. Tam bir dikey büyüme çizgisi olaca¤› ve herkesin bu büyümeden pay›n› alaca¤› varsay›l›yordu. Bu yüzden herkes elinden gelen en büyük projeksiyona göre kapasite yaratt›. Bu kapasitelere göre pazardan pay alaca¤›m›z› san›yorduk.” Sonuçta, flirketleraras› iletiflimin ve e-ticaretin düflünüldü¤ü gibi büyümesine, üstelik kimsenin ummad›¤› eBay, Amazon ve Google gibi birçok web sitesinin tam anlam›yla bir patlama yapmas›na karfl›n, yarat›lan toplam kapasitenin ancak çok küçük bir k›sm›n›n kullan›labildi¤i ortaya ç›kt›. Yani nokta.com çöküflü yafland›¤›nda ortal›kta çok fazla fiber optik kablo vard›. Uzun mesafe telefon konuflmalar›n›n dakikas› 2 dolardan 10 cent’e indi. Veri iletimi ise neredeyse bedavayd›. Tellme Networks’ün operasyon sorumlusu Mike McCue, Haziran 2001 tarihinde CNET News.com’a yazd›¤› yaz›da, “Telekom sektörü, kendini iflas ettirecek yat›r›mlar yapt›” diyor. “O kadar çok fiber optik kablo döflediler ki, kendi ifllerini metalaflt›rd›lar. fiimdi aralar›nda müthifl bir fiyat savafl› bafllayacak ve bu bir felaketle sonuçlanacak.” Sonuç, flirketler ve yat›r›mc›lar› için tam bir felaket (Global Crossing 2002 Ocak ay›nda, 12,4 milyar dolar borçla iflas etti), ama kullan›c›lar aç›s›ndan müthifl bir nimet oldu. Ulusal otoyolu sistemi, mallar›n ve insanlar›n uzun mesafelerde hareket etmesini kolaylaflt›rarak bölgesel farkl›l›klar› ortadan kald›r›p flirketlerin güney gibi iflgücünün ucuz oldu¤u bölgelere gitmesini sa¤layarak 1950’lerde ABD’yi nas›l düzlefltirdiyse, küresel fiber otoyollar da geliflmifl dünyay› öyle düzlefltirdi. Küresel düzeydeki bölgesel fark- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 75 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 75 l›l›klar› ortadan kald›rd›, s›n›rs›z bir küresel ticarî a¤ oluflturdu ve dijitalleflmifl ifller ile hizmet ve biliflim alan›ndaki ifllerin, ücretlerin düflük oldu¤u ülkelere kaymas›n› kolaylaflt›rarak bunlar› neredeyse bedava hale getirdi. (fiuras› not edilmelidir ki Amerika’daki fiber otoyollar, son kilometrede durdu: Evlere girmedi. Amerika ile Hindistan’› birbirine ba¤layan uzun mesafe fiber kablo döfleyen telekom flirketlerinden hiçbiri, yerel a¤ altyap›s› için ciddi bir yat›r›m yapmad›. Bunun nedeni, 1996 tarihli yasan›n, telefon flirketleri ile kablo flirketleri aras›nda yerel düzeyde gerçek bir rekabet do¤urmakta baflar›l› olamamas›yd›. ‹flyerlerine çekilen yerel geniflbant ba¤lant›lar, eski flirketler taraf›ndan gayet güzel idare ediliyordu. Bu iflyerleri –ve Bangalore’den bu iflyerlerine hizmet vermek isteyen Hintliler– için fiyatlar›n afla¤› çekilmesi yönünde bir bask› olufltu. Ama bu bask›, Amerikal›lar›n evlerine ucuz geniflbant ba¤lant›n›n girebilmesini sa¤layacak türden bir rekabete dönüflmedi. Bu geliflme, daha yeni bafll›yor.) Fiber kabloya yap›lan afl›r› yat›r›m, fiber opti¤in yap›s› nedeniyle bugün hâlâ karfl›l›¤›n› veriyor. Di¤er internet ba¤lant›lar›n›n tersine, fiber optik kal›c› bir ba¤lant›d›r: Bir kere fiber döflendikten sonra kimse eline kazmay› al›p kablolar› yerin alt›ndan ç›kararak fazla kapasiteyi tasfiye etmez. Telekom flirketleri iflas etti¤inde bankalar onlar›n fiber kablolar›n› baflka flirketlere onda bir fiyat›na satt›. Kablo altyap›s›n› ölmüfl eflek fiyat›na alan bu yeni flirketler de a¤›, kârl› bir flekilde iflletmeye bafllad›lar. Fiber kabloda, her kablonun içinde birçok tel vard›r. Bu tellerden her biri, saniyede terabaytlarca veri iletme potansiyeline sahiptir. Fiber kablolar ilk döflendi¤inde, kablonun iki yan›ndaki optik anahtarlar, al›c›lar ve vericiler, kablonun tam kapasite çal›flmamas›ndan dolay› fazla geliflmediler. Ama her geçen y›l bu optik anahtarlardan artan oranda fayda sa¤lan›yor. Böylece de her fiber kablodan iletilen ses ve verinin miktar› giderek art›yor. Yani anahtarlar gelifltikçe var olan fiber kablolar›n kapasitesi de artmaya devam ediyor. Bu sayede dünyan›n tüm bölgelerine ses ve veri iletimi hem ucuzluyor hem de kolaylafl›yor. Sanki otoyollar›m›zdaki 50 kilometrelik h›z limitini 60’a, 70’e, 80’e, sonunda da herhangi bir kaza korkusu olmaks›z›n 150 kilometreye ç›kar›yoruz. Aradaki tek fark, bu otoyolun ulusal de¤il, uluslararas› olmas›. Bir baflka ileri teknoloji firmas› olan Opsware Inc.’i kurmak Boyner Dunya Duzdur 76 | 8/29/06 6:13 PM Page 76 DÜNYA DÜZDÜR için Netscape’den ayr›lan Andreessen, “Her yenilik katman›, öncekinin üzerine infla edilir” diyor. “Günümüzde beni en derinden etkileyen fley, 14 yafl›ndaki bir Romanyal›n›n, Bangalorelinin, Rus’un veya Vietnaml›n›n istedi¤i bilgiyi istedi¤i flekilde kullanabilmesi için her türlü yaz›l›ma, donan›ma ve bilgiye sahip olmas›. Bir sonraki Napster’in buralardan ç›kabilece¤ini düflünüyorum. Biyoloji bilimi, mesela, daha çok bilgisayarda ve daha az laboratuvarda yap›ld›kça, genlere ait verilere internetten daha kolay ulaflt›kça, dizüstü bilgisayar›n›zda kendi afl›n›z› tasarlayabilecek noktaya geleceksiniz.” Bence Andreessen, düzleflmifl dünyada ve Küreselleflme 3.0’da biricik olan ne varsa, onu dile getiriyor. Dünya, insan gruplar› ve bireyler taraf›ndan yönlendirilecek. Ama bu gruplar ve bireyler, Andreessen’in Mosaic’i yarat›rken yan›nda olan 12 bilimadam›na göre çok daha büyük bir çeflitlilik arz edecek. Art›k dünya insanlar›n›n gerçek mozai¤i ortaya ç›kacak: Dünyan›n her yan›ndan, sahan›n sol ve sa¤ taraflar›ndan, Bat›’dan, Do¤u’dan, Kuzey’den ve Güney’den insanlar, bir sonraki kuflak yenilikleri üretmek için bir araya gelecekler. Andreessen’le mülakat›m›zdan birkaç gün sonra The New York Times’›n (15 Temmuz 2004) baflsayfas›nda flu manflet vard›: “ABD’den Üç Küba Kanser ‹lac›na ‹zin.” Haber flöyleydi: “Federal hükûmet, Küba’ya uygulanan s›k› ticaret s›n›rlamalar› politikas›na ters bir karar vererek, Kaliforniyal› bir firman›n üç kanser ilac›na Küba’dan ruhsat almas›na izin verdi.” CancerVex isimli firman›n yöneticileri, “Bir Amerikal› biyoteknoloji firmas›n›n Küba’dan ilaç ruhsat› almas›na ilk kez izin veriliyor. Küba, insanlar›n› gelifltirmek aç›s›ndan biyoteknolojiye önem veren bir ülke. Bu yüzden de ülkedeki biyoteknoloji sektörü, sektör yöneticileri ve bilimadamlar› taraf›ndan flafl›rt›c› ölçüde güçlü olarak nitelendiriliyor... Ülke, Avrupa’da e¤itim alm›fl Kübal› araflt›rmac›lar›n çal›flt›¤› Havana’n›n bat› yakas›ndaki araflt›rma enstitülerine, y›llar boyunca bir milyar dolardan fazla yat›r›m yapt›” bilgisini veriyor. Özetlersek: Kiflisel bilgisayar-Windows’lu düzlefltirme aflamas›, benimle bilgisayar›m ve benimle flirketim içindeki s›n›rl› a¤la iletiflimi sa¤l›yordu. Sonra internet-elektronik posta-taray›c› (browser) aflamas› geldi ve dünyay› biraz daha düzlefltirdi. Bu aflama, benimle bilgisayar›m›n, herhangi bir yerde bulunan, herhangi bir bilgisayar sahibi herhangi bir kifliyle benim ve bilgisayar›m›n iletiflimini (e-posta) ve benimle bilgisayar›m›n, internetteki herhangi birinin Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 77 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 77 web sitesiyle iletiflimini (taray›c›) sa¤lad›. K›sacas› kiflisel bilgisayar-Windows aflamas›, Netscape taray›c›-elektronik posta aflamas›n›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lad›. Bu iki aflama da birlikte, gezegenimizde daha önce rastlanmad›k ölçüde çok say›da insan›n çok say›da insanla iletiflime ve karfl›l›kl› etkileflime geçmesini sa¤lad›. Ama e¤lence daha yeni bafll›yordu. Bu aflama, dünyan›n düzleflmesinin bir sonraki ad›m›n›n temellerini at›yordu sadece. DÜZLEfiT‹R‹C‹ 3 ‹fl Ak›fl› Yaz›l›m› Yeme¤e Ç›kal›m: Yaz›l›m›n Benimkiyle Konuflsun D isney ve di¤er büyük stüdyolara filmler ve çizgi filmler yapan San Francisco’lu bir animasyon stüdyosu olan Wild Brain’in CEO’su Scott Hyten’le 2004 k›fl›nda Silikon Vadisi’ndeki bir toplant›da görüfltüm. Bu kitaptaki fikirleri, destekledi¤i flirketlerin baz›lar›na uygulamak isteyen John Doerr taraf›ndan o toplant›ya davet edilmifltim. Hyten ile kafalar›m›z uyuflmufltu. Bunun da nedeni, fikirlerimi duyduktan sonra bir e-posta at›p bana, “Eminim Macellan’›n zaman›nda dünyay› tekrar düzlefltirmek isteyen bir sürü dinadam›, co¤rafyac› ve uzman vard›r. Dünyan›n düz oldu¤unu ben biliyorum. Size de deste¤iniz için teflekkür ederim” demesiydi. Tam benim kafama göre biri. Biraz daha ayr›nt›lara girmesini istedi¤imde Hyten, günümüzde çizgi filmlerin küresel bir tedarik zinciri içinde nas›l üretildi¤ini anlatt›. Neden dünyan›n düz oldu¤unu düflündü¤ünü o an anlad›m. “Biz, Wild Brain’de, hiçten bir fleyler üretiyoruz” dedi. “Dünyan›n düzlü¤ünü yarar›m›za kullanmay› ö¤reniyoruz. Bu olguyla savaflm›yoruz, onu kullan›yoruz.” Hyten, çizgi filmlerin nas›l üretildi¤ini görmem ve dünyan›n ne kadar düz oldu¤unu takdir etmem için beni flirkete davet etti. Ben de gittim. fiirkete gitti¤imde, Disney için yapt›klar› Higglytown Heroes (Higglytown Kahramanlar›) adl› film üzerinde çal›fl›yorlard›. Film, 11 Eylül’ün meydan okumas›na karfl› mücadele eden s›radan insanlar› anlat›yordu. Hyten, “Higglytown, 1950’lerin tipik bir kasabas›. Bir Amerikan kasabas›na iliflkin bu yap›m› dünyan›n her taraf›na ihraç ediyoruz. Öykü, bu kasabada kendi halinde yaflayan tüm s›radan insanlar›n, ö¤retmeninden pizza da¤›t›c›s›na kadar herkesin, birer Boyner Dunya Duzdur 78 | 8/29/06 6:13 PM Page 78 DÜNYA DÜZDÜR kahraman olmas› fikrinden hareket ediyor” diye anlat›yor. Tamamen Amerikan olan bu film, tüm dünyaya yay›lm›fl bir tedarik zinciriyle yap›l›yor. “Kay›t genellikle çizerlerin bulundu¤u yerde, yani New York veya Los Angeles’ta yap›l›yor. Tasar›m ve yönetim San Francisco’da. Yazarlar, Florida, Londra, New York, Chicago, Los Angeles ve San Francisco’daki evlerinde. Karakterlerin animasyonu Bangalore’de yap›l›p San Francisco’da kurgulan›yor. Film için Bangalore’de sekiz kamera ekibimiz var. Bunlar sekiz farkl› yazarla paralel çal›fl›yor. Bu verimlilik, 26 bölüm için 50 y›ld›z oyuncuyla sözleflme yapma imkân› verdi bize. Bu etkileflimli kaydetme/yazma/animasyon sayesinde bütün film için bir sanatç›n›n kay›tlar›n› yar›m günde yapabiliyoruz. Buna say›s›z tekrarlar da dahil. Haftada iki oyuncunun kayd›n› al›yoruz. Örne¤in geçen hafta Anne Heche ile Smokey Robinson’› kaydettik. Teknik olarak bunu internet üzerinden yap›yoruz. Ofisimizdeki bilgisayarlar›m›zda özel bir sanal flebekemiz (virtual private network -VPN) ile ‘yazarlar›n topu’ dedi¤imiz, özel olarak tasarlanm›fl dizüstü bilgisayarlar var. Bu bilgisayarlar, ‘sahadan’ cat-5 Ethernet ba¤lant›s›yla veya kablosuz geniflbant ba¤lant›yla bize ba¤lanabiliyor. VPN, basit bir ba¤lant›yla çal›fl›lan tüm mekânlardan, mikrofondan sesi, stüdyodan görüntüleri, tam zamanl› senaryoyu ve animasyon tasar›mlar›n› almam›za olanak sa¤l›yor. Yani tüm bunlar› gözlemeniz için size bir ‘top’ yollayabiliriz. Evinizden, ofisinizden, otel odan›zdan veya kablosuz internet ba¤lant›s› bulunan yak›n›n›zdaki Sturbucks’tan ba¤lan›p bir de Bose kulakl›k takarak bizi dinleyebilir, izleyebilir, yazd›klar›m›z› okuyabilir ve bunlar hakk›nda yorum yapabilirsiniz. ‘Sharon, flu diyalo¤u biraz daha uzat›r m›s›n...’ On bir haftal›k bir yap›m takviminin ard›ndan günde 24 saat ba¤lan›p geliflmeleri takip edebilirsiniz. Teknik olarak ‘topa’ sadece kay›t s›ras›nda ihtiyaç var. Kendi dizüstü bilgisayar›n›zdan yap›m döngümüze girererek ‘günlük iflleri’ ve ‘kurgulanm›fl bölümleri’ izleyebilirsiniz.” Wild Brain’i hemen görmem gerekiyordu çünkü gelecek düzey yenili¤in grafik bir örne¤i, Berlin Duvar›-Windows ve Netscape’i izleyen aflamadaki bir düzlefltiriciydi bu flirket. Bu aflamaya “ifl ak›fl› aflamas›” ad›n› verdim. Duvar çöktükten, kiflisel bilgisayarlar, Windows ve Netscape insanlar›n daha önce olmad›k ölçüde birbirine ba¤lanmas›n› sa¤lad›ktan sonra birbirine ba¤lanan bu insanlar›n internette gezinip Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 79 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 79 birbirine e-posta, resim ve müzik göndermek, sohbet etmek d›fl›nda da interneti kullanmak istemesi için fazla zaman geçmesi gerekmedi. Bir fleylere flekil vermek, tasarlamak, yaratmak, satmak, almak, envanter tutmak, baflkas›n›n beyannamesini haz›rlamak, dünyan›n öte yakas›ndan baflkas›n›n röntgen raporunu yazmak istedi insanlar. Tabiî bütün bunlar› herhangi bir yerden herhangi bir yere, herhangi bir bilgisayardan herhangi bir bilgisayara, yani s›n›rs›z bir biçimde yapmak istiyorlard›. Duvar-Windows-Netscape aflamalar› kelimenin, müzi¤in, resmin, verinin dijitallefltirilmesinin ve internetle iletilmesinin yöntemlerini standartlaflt›rarak –ve böylece e-posta göndermek ile internette gezinmenin gayet zengin bir deneyim olmas›n› sa¤layarak– bunun yolunu açt›. Ancak hepimizin bir sonraki aflamaya geçmesi ve internetten daha fazla fley alabilmesi için düzlefltirme sürecinin bir ad›m daha ilerlemesi gerekiyordu. ‹ki fleye ihtiyac›m›z vard›: Birincisi, dijitalleflmifl veri, kelime, müzik ve resimlerle çal›flarak onlar› ürünlere dönüfltürürken bilgisayarlar›m›zdan en fazla fleyi almam›z› sa¤layacak uygulamalar›, yani yaz›l›mlar› yazan yeni programc›lara. ‹kincisi de herkesin uygulama yaz›l›m›n›n, di¤er uygulama yaz›l›mlar›yla ba¤lanabilmesini sa¤layacak daha çok sihirli boruya, daha çok iletim protokolüne. K›sacas›, sadece insanlar› insanlara ve insanlar› kendi yaz›l›mlar›na ba¤layan bir internetten, benim tüm yaz›l›mlar›m› sizin tüm yaz›l›mlar›n›za ba¤layacak bir internete geçmemiz gerekiyordu. Ancak bundan sonra beraber çal›flabilirdik. fiöyle düflünelim: Bafllang›çtaki ifl ak›fl›na göre, sat›fl biriminiz k⤛da siparifli yaz›yor, baflka biri de o k⤛d› eline alarak teslimat biriminize götürüyordu. Teslimat yap›ld›ktan sonra, o birimden biri elinde bir k⤛tla muhasebeye gidiyor ve müflteriye fatura ç›karmalar›n› istiyordu. Berlin Duvar›-Windows-Netscape aflamalar› sonucunda, ifl ak›fl›nda çok büyük bir ad›m at›lm›flt›. Art›k sat›fl biriminiz siparifli elektronik ortamda al›yor, teslimat biriminize e-postayla gönderiyor ve teslimat ile faturalama otomatik olarak ayn› anda yap›labiliyordu. Yani flirketinizdeki tüm birimler birbiriyle sorunsuz bir flekilde karfl›l›kl› ba¤lant› içinde çal›flabiliyordu. Birimleriniz aras›ndaki bu ak›fl, veriminizde büyük bir patlama yarat›yordu. Ancak bu, flirketinizin tüm birimlerinde ayn› yaz›l›m ve donan›m kullan›l›rsa mümkün olabiliyordu. 1980’lerde ve 1990’lar›n bafllar›nda flirketlerin sat›fl birimlerinde Microsoft, depoda ise Novell kullan›lmas› ve bu ikisinin birbiriyle iletiflime geçememesi s›k rastlanan bir Boyner Dunya Duzdur 80 | 8/29/06 6:13 PM Page 80 DÜNYA DÜZDÜR durumdu. Bu yüzden de ifl, olmas› gerekti¤i gibi akamazd›. Yaz›l›m sektörünün hayata kötü çal›flan bir itfaiye teflkilat› gibi bafllad›¤›n› hep unuturuz. Her mahallenin yang›n muslu¤unda, yang›n hortumuna ba¤lamak için farkl› bir a¤z›n oldu¤u bir flehir düflünün. Sizin mahallenizdeki itfaiye, sizdeki yang›n› söndürebilirse, ne âlâ, sorun yoktur. Ama yang›n büyür de komflu mahalleden itfaiye arabas› ça¤›rman›z gerekirse yand›n›z, çünkü o arabalar›n hortumlar›, sizin musluklara uymad›¤› için bir ifle yaramaz. Dünyan›n düzleflmesi için tüm departmanlar›n›z›n (sat›fl, pazarlama, üretim, muhasebe, depo ) kulland›klar› yaz›l›m ve donan›m ne olursa olsun, birbiriyle karfl›l›kl› çal›flabilmeliydi. Ve dünyan›n gerçekten düzleflebilmesi için, sizin tüm sistemlerinizin di¤er herhangi bir flirketin sistemleriyle karfl›l›kl› çal›flabilmesi gerekirdi. Yani sizin sat›fl biriminiz tedarikçinizin deposuna, tedarikçiniz de kendi tedarikçisinin tedarikçisine, (büyük ihtimal Çin’deki bir fabrikaya) s›n›rs›z biçimde ba¤lanabilmeliydi. Bu durumda bir mal satt›¤›n›zda, ayn› anda tedarikçinizin deposundan otomatik olarak size teslim edilmek üzere mal sevkiyat›, tedarikçinizin tedarikçisinde üretim ve sizin muhasebe biriminizde fatura kesimi yap›l›rd›. Birbirinden tamamen ayr› üç flirket aras›ndaki ifl ak›fl› için, farkl› bilgisayar sistemlerinin ve yaz›l›mlar›n s›n›rs›z biçimde karfl›l›kl› uyum içinde çal›flmas› gerekirdi. 1990’lar›n sonlar›nda yaz›l›m sektörü, müflterilerinin isteklerine göre ürün yapmaya bafllad›. Uzunca bir deneme yan›lma ve tart›flma döneminden geçen teknoloji flirketleri, hortumlar›n›n a¤z› (yani yaz›l›mlar›) baflkalar›n›n musluklar›na uysun diye ortak web tabanl› standartlara daha entegre protokollere yönelmeye bafllad›lar. Bu sessiz bir devrimdi. Teknik olarak bunu mümkün hale getiren fley, yeni veri tan›mlama dili XML’in ve bununla ilgili iletim protokolü SOAP’›n gelifltirilmesiydi. IBM, Microsoft ve birçok baflka flirket, XML ile SOAP’›n gelifltirilmesine katk›da bulundu. Bu dil ve protokol, internet standard› olarak benimsenerek yayg›nlaflt›. XML ile SOAP, yaz›l›m programlar›n›n birbiriyle etkileflimi için teknik temeli oluflturdu, ki bu da web tabanl› ifl ak›fllar› için de teknik temeldi. Böylece insanlar›n fiziksel olarak bulundu¤u mekâna veya ba¤land›¤› bilgisayarlara bak›lmaks›z›n verilerin, kelimelerin, müzi¤in ve resimlerin, flekillendirilmesi tasarlanmas›, kurgulanmas›, depolanmas›, bas›lmas› ve iletilmesi, birbirinden tamamen farkl› programlar aras›nda al›flverifli mümkün oldu. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 81 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 81 Bu temel bir kez at›ld›ktan sonra giderek daha çok insan, giderek daha çok say›da ifl için ifl ak›fl programlar› yazmaya bafllad›. Wild Brain, dünyaya yay›lm›fl bir yap›m ekibiyle çizgi film yapabilecek bir program istedi. Boeing, bilgisayar›ndaki siparifl sistemiyle dünyan›n farkl› ülkelerindeki farkl› havayollar›ndan oluflan müflterilerinin yedek parça ihtiyaçlar›n› Amerika’daki fabrikas›ndan sürekli tedarik edebilece¤i programlar istedi. Maine’deki doktor, Hindistan’da ne tür bilgisayarlar kullan›ld›¤›n› bile düflünmek zorunda kalmadan, Bangor’daki bir hastanede çekilen röntgenin Bangalore’de okunmas›n› sa¤layan programlar istedi. Annelerimiz ve babalar›m›z, dizüstü bilgisayarlar›ndaki e-banka, e-borsa, e-posta ve tablolama programlar›n›n ofisteki bilgisayarla konuflabilece¤i programlar istedi. Herkesin program›n›n herkesin program›na ba¤lanmaya bafllamas›ndan sonra, ki bu birçok insan›n kafa patlatarak çeflitli teknolojiler gelifltirmesine ba¤l› olarak birkaç y›l sürdü, art›k ifl, daha önce hiç olmad›¤› bir biçimde akabiliyordu. Sadece akmakla kalm›yor, ak›fl içindeki unsurlar kopar›l›p birbirinden ayr›labiliyor, dünyan›n dört bir yan›na gönderilebiliyordu. Bunun anlam›, iflin art›k herhangi bir yerde ve her yerde akabilece¤iydi. Gerçekten de tafleronlu¤u yak›n gelecekte mümkün k›lacak fley, sadece insanlar›n de¤il, uygulama programlar›n›n da birbiriyle konuflma becerisine sahip olmas›yd›. Microsoft’un teknoloji sorumlusu Craig Mundie, “Farkl› web hizmetleri ve ifl ak›fllar› sayesinde insanlar›n ve bilgisayarlar›n oluflturdu¤u küresel iflgücü için küresel bir platform yarat›labildi” diyor. Bütün bu ifllerin akmas›n› sa¤layan yeralt›ndaki altyap›n›n oldukça kapsaml› bir a¤ olmas› gerekiyor. TCP/IP gibi geçti¤imiz ça¤›n tüm internet protokollerini ve taramay›, e-posta göndermeyi ve web sitelerinin oluflmas›n› mümkün k›lan di¤er protokolleri içeriyor bu altyap›. Ama daha yeni araçlar› da içeriyor: Web uygulamalar›n›n s›n›rs›z biçimde birbiriyle konuflmas›n› sa¤layan XML ile SOAP’›, birbirinden tamamen farkl› uygulamalar aras›nda arac› gibi görev yapan yaz›l›mlar› da kaps›yor. Bu teknolojilerin ba¤lant›s›, yenilikler için büyük bir f›rsat, flirketler ve uygulamalar aras›ndaki uyumsuzluklar› gidermek için büyük bir nimetti. Herkesin yang›n muslu¤unun a¤z›n› kontrol etmeye çal›flmas› yerine musluklar›n da hortumlar›n da a¤›zlar›n› ayn› yaparak dünyan›n bütün mahallelerine yay›lan genifl bir piyasa yarat›ld›. fiirketler bu aflamadan sonra hortumun, muslu¤un ve yang›n arabas›n›n kali- Boyner Dunya Duzdur 82 | 8/29/06 6:13 PM Page 82 DÜNYA DÜZDÜR tesi üzerinden rekabete bafllad›lar. Yani en yararl› ve fl›k uygulamalar› yazman›n rekabetini yapt›lar. IBM’in stratejik planlama biriminin bafl›ndaki Joel Cawley, “Standartlar, yenilikleri ortadan kald›rm›yor. Tersine, gerçek de¤erin bulundu¤u yere odaklanman›z› sa¤l›yor, ki genellikle gerçek de¤er de, standard›n üzerine ya da etraf›na ekleyebilece¤iniz fleylerden olufluyor” diyor. Bunu geçen kitab›m› yazarken keflfetmifltim. Microsoft Word küresel standart olarak oturduktan sonra, farkl› k›talardaki farkl› insanlar aras›ndaki ifl ak›fl› çok kolaylaflm›flt›, çünkü hepimiz ayn› ekranda, ayn› görev çubu¤uyla yaz›yorduk. 1988 y›l›nda ilk kitab›m From Beirut to Jerusalem üzerinde çal›fl›rken, y›ll›k iznimin bir k›sm›n› Ortado¤u’da geçirmifl ve dizüstü bilgisayar ile Microsoft Word ça¤› öncesi oldu¤u için kalemle notlar almak zorunda kalm›flt›m. 1998’de, ikinci kitab›m Lexus ve Zeytin A¤ac›’n› yazarken, son dakikaya kalan baz› redaksiyon ifllerini Davos’taki Swissôtel’de bir bilgisayarda, Almanca versiyonlu Microsoft Word’le yapm›flt›m. Word’ün Almanca görev çubu¤undaki kelimelerden hiçbir fley anlamam›flt›m. Ama 1998 itibariyle art›k Word program›na ve oradaki simgelere o kadar hâkimdim ki, Almanca Word’de bile fareyi sürükleyip t›klayarak ifllerimi yapabildim. Almanca klavyede ‹ngilizce düzeltmeleri girebildim. Ortak standartlar büyük bir düzlefltiricidir, çünkü insanlar›n birbiriyle iletiflime geçmesini teflvik eder ve onlar› çok daha genifl platformlar üzerinden yeniliklere yönlendirir. Buna iliflkin sevdi¤im örneklerden biri de, eBay’in e-ticaret pazar›n›n bugünkü haline gelmesini sa¤layan PayPal’dir. PayPal, 1998’de kurulmufl bir para transfer sistemidir. Al›c› da sat›c› da sistemdelermifl gibi C2C (customen-to-customer/müflteriden müflteriye) ifllemlerini kolaylaflt›r›r. Ecommerce-guide.com adl› web sitesine göre e-posta adresi olan biri, e-posta adresi olan baflka birine, o kiflinin PayPal’de hesab› olsun olmas›n, PayPal kullanarak para gönderebiliyor. PayPal, iki kifli aras›nda ticarî bir ifllemin yap›l›p yap›lmad›¤›yla ilgilenmiyor. ‹flyerindeki bir arkadafl için düzenlenecek bir parti için para yat›rmak istendi¤inde de bu sistem kullan›labiliyor. Partiyi organize eden kifli, kat›lacaklara e-postayla paray› nas›l ödeyeceklerine iliflkin PayPal uyar›lar› gönderebiliyor. Ecommerce.com’a göre PayPal, al›c›dan paray› tahsil etmek için üç yol kullan›yor: Al›c›n›n kredi kart›na yüklüyor, bir bankadaki çekli hesaba borç kaydediyor veya çekle aç›labilen bir PayPal hesab›ndan düflüyor. Ödemeleri alacak kifli de bu paray› PayPal arac›l›¤›yla yapaca¤› al›flverifl- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 83 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 83 lerde kullanabiliyor, PayPal çekiyle alabiliyor ya da PayPal paray› do¤rudan al›c›n›n banka hesab›na yat›r›yor. PayPal’de hesap açmak da çok basit. Ödeyen kiflinin tek yapmas› gereken, ad›n›, e-posta adresini, kredi kart› bilgisini ve fatura adresini bildirmek. Bu karfl›l›kl› iflleyen bankac›l›k ve e-ticaret ifllevleri internet pazar›n› öylesine keskin bir flekilde düzlefltirdi ki, eBay bile buna flafl›rd›. eBay CEO’su Meg Whitman’a göre, “PayPal’den önce, mesela 1999’da, eBay’den al›nan fleyler için tek ödeme biçimi, çek veya ödeme emri, yani k⤛tla yap›lacak bir ödemeydi. Para göndermenin elektronik bir yolu yoktu. Hesab›n›z kredi kart› edinemeyecek kadar küçükse, o da olmazd›. PayPal’in yapt›¤›, bireylere kredi kart›n› kabul etme yetkisi vermek oldu. Bireysel bir sat›c› olarak size eBay’den kredi kart›yla ödeme yapabilir hale geldim. Bu da oyun sahas›n› gerçekten düzlefltiren ve ticareti çok daha kolay hale getiren bir geliflmeydi.” Gerçekten de PayPal o kadar iyi bir sistemdi ki eBay onu sat›n ald›. Üstelik bu karar›, yat›r›m bankac›lar›n›n tavsiyesiyle de¤il, kullan›c›lar›n›n tavsiyesiyle verdi. “Bir gün gözümüz aç›ld›. eBay’i kullananlar›n yüzde 20’sinin, ‘PayPal’i kabul ediyorum. Ödemelerimi oradan yap›n’ dedi¤ini fark ettik. ‘Kim bu insanlar, ne yap›yorlar ?’ dedik. Önce onlara karfl› koyarak Billpoint ad›yla kendi sistemimizi kurduk. Ama sonunda, 2002 Temmuz ay›nda yap›lan bir eBay canl› toplant›s›nda art›k kulak t›kayamayaca¤›m›z kadar yükselmiflti sesler. Toplulu¤umuz bize flöyle diyordu: ‘Lütfen bu savafl› b›rak›n çocuklar. Biz bir standart istiyoruz. Ve bir standart seçmifl bulunuyoruz. Bu standard›n ad› PayPal’dir ve biliyoruz ki bu standard›n sizin olmas›n› çok isterdiniz. Ama ne yaz›k ki bu standart onlar›n.’ O flirketi almam›z gerekti¤ini o an anlad›k. Çünkü standard› onlar koymufltu. Yapt›¤›m›z en iyi flirket al›m› bu oldu.” Yukar›daki bölümü flöyle yazd›m: Meg Whitman’la yapt›¤›m telefon görüflmesine ait notlar› Dell dizüstü bilgisayar›mdan Dell masaüstü bilgisayar›ma aktard›m. Sonra DSL ba¤lant›m› aç›p AOL üzerine çift t›klad›m. Sonra Gooogle’dan PayPal’i anlatan bir web sitesi arayarak ecommerce-guide.com’a ulaflt›m. Oradan gerekli bilgileri bir metin dosyas› olarak internet fontuyla yaz›lm›fl halde indirdim. Sonra Microsoft Word’ü açarak bu bilgileri Word belgesine dönüfltürdüm ve yazmaya bafllad›m. Bu da bir ifl ak›fl›d›r ! Burada önemli olan, benim bu ak›fl araçlar›na sahip olmamdan ziyade Hindistan’daki, Rusya’daki, Çin’deki, Brezilya’daki ve Timbuktu’daki Boyner Dunya Duzdur 84 | 8/29/06 6:13 PM Page 84 DÜNYA DÜZDÜR birçok insan›n da art›k bu araçlara sahip olmas›d›r. Bu araçlarla birlikte iletim hatlar›na ve protokollere de sahip oluyorlar. Böylece de dünyan›n herhangi bir yerinde fifli tak›p ifle bafllayabiliyorlar. Peki nereye gidiyoruz ? Giderek daha çok ifl ak›fl› otomatik olacak. Web hizmeti-ifl ak›fl› aflamas›n›n bir sonraki ad›m›nda, diflçinizden randevunuzu flöyle alacaks›n›z: Bilgisayar›n›za sesli komut vererek randevu almas›n› isteyeceksiniz. Bilgisayar›n›z sesli komutu otomatik olarak dijital bir talimata dönüfltürecek. Sizin ve diflçinizin takvimini karfl›l›kl› kontrol ederek size üç seçenek sunacak. Seçti¤iniz tarih ve saati t›klayacaks›n›z. Randevunuzdan bir hafta önce diflçinizin takvimi otomatik olarak size randevuyu hat›rlatan bir uyar› gönderecek. Randevudan önceki gece de telefondan gelen sesli bir uyar› mesaj› size randevuyu hat›rlatacak. IBM stratejik planlama sorumlusu Cawley, “‹fl ak›fl›n›n bu aflamaya ulaflmas› ve verimlili¤in artmas›n› sa¤lamas› için çok daha fazla ortak standarda ihtiyac›m›z var” diyor. “‹nternetle birlikte oluflan ilk standartlar, temel veriler üzerindekilerdi. Numara nedir, dosyalar nas›l düzenlenir, içerik nas›l depolan›r, nas›l gösterilir, bilgi nas›l paylafl›l›r ve nas›l de¤ifltokufl edilir gibi fleylerdi. Bu, Netscape aflamas›yd›. Art›k ifl ak›fl›n› sa¤layacak yepyeni bir standartlar dizisi ortaya ç›k›yor. Bunlar, ‘birlikte nas›l ifl yapar›z’›n standartlar›d›r. Örne¤in bir mortgage kredisi için baflvurdu¤unuzda ya da bir ev ald›¤›n›zda, birçok farkl› flirket aras›nda düzinelerce ifl ve veri ak›fl›na neden olursunuz. Hesab›n›z› kontrol ederek onay›n›z› ç›karan, faizlerinizi belirleyen ve anlaflman›z› haz›rlayan kurum bir bankad›r. Ama bu borç, krediniz verildikten hemen sonra baflka bir bankaya sat›l›r.” Cawley, gelecek standart düzeyinin, bu süreçleri otomatik olarak yapan, dolay›s›yla da birbirleriyle daha iyi s›n›rs›z ak›fl yaratabilecek ve daha fazla standard›n do¤mas›na neden olacak standartlardan oluflaca¤›n› söylüyor. fiu anda ücret bordrolar›, e-ticaret ödemeleri, risk profilleri, müzik ve resim dosyalar›n›n kurgulanmas› ve en önemlisi de tedarik zincirlerinin birbirine ba¤lanmas› konular›nda standartlar›n ortaya ç›kt›¤›n› görüyoruz. Baflta bu standartlar ile ifl ak›fl yaz›l›mlar›, iflin bölünmesini, tekrar bir araya getirilmesini ve herhangi bir sürtünme olmaks›z›n en verimli üreticiler aras›nda ileri geri hareket etmesini sa¤l›yor. Di¤erleriyle otomatikman etkileflime girebilecek yaz›l›mlar›n çeflitlili¤i, ancak hayallerimizle s›n›rl›d›r. Buradan ç›kabilecek verimlili¤in getirisi, Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 85 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 85 flimdiye dek gördüklerimizden çok daha büyük olabilir. Hindistan’dan Amerika’ya muhasebe ifli yapan giriflimci Jerry Rao, “‹fl ak›fl› programlar›, Henry Ford’un üretim için yapt›¤› fleyi hizmetler sektörü için yapmam›z› sa¤l›yor” fleklinde konufluyor. “Her bir görevi birbirinden ay›r›p en iyi kim yap›yorsa ona verebiliriz. Bunu sanal ortamda yapt›¤›m›z için insanlar›n fiziksel olarak yan yana bulunmas›na da gerek yok. Sonra birbirinden ayr›lm›fl bu parçalar› merkezimizde tekrar birlefltiriyoruz. Bu önemsiz bir devrim de¤ildir. Önemli bir devrimdir. Patronun bir yerde, iflçilerin baflka bir yerde olmas›na imkân sa¤layan bir devrimdir. Bu ifl ak›fl› yaz›l›m platformlar›, sanal küresel ofisler kurman›z› sa¤l›yor. Ne ofisiniz ne de ülkeniz sizi s›n›rl›yor. Ayr›ca dünyan›n öbür ucundaki yetenekli insanlara ulaflman›z› ve bitirilmesi gereken iflleri onlara yapt›rman›z› da mümkün k›l›yor. Böylece 24/7/365 çal›flabiliyoruz. Ve bütün bunlar göz aç›p kapay›ncaya kadar, en fazla iki üç y›lda olup bitti.” Bafllang›ç: Düz Dünya Platformu Olufluyor Burada biraz durup nefes almam›z laz›m. Çünkü tam bu noktada, yani 1990’lar›n ortalar›nda dünyay› düzlefltiren platform oluflmaya bafllam›flt›. Önce çöken duvarlar, sonra pencerenin (Windows) aç›lmas›, içeri¤in dijitalleflmesi ve internet taray›c›n›n (browser) yayg›nlaflmas›, insanlar› daha önce olmad›¤› ölçüde birbirine ba¤lam›flt›. Sonra ifl ak›fl› yaz›l›mlar›, uygulamadan uygulamaya s›n›rs›z bir ba¤lant› yaratt›. Böylece insanlar bilgisayarlar›n› ve interneti kullanarak tüm dijital içeriklerini daha önce olmad›k ölçüde hareket ettirebileceklerdi. ‹nsandan insana bu iletiflimin geçmiflte efli bulunmayan bu düzeyini, tüm web tabanl› uygulamadan uygulamaya ifl ak›fl programlar›na ekledi¤inizde, çoklu iflbirli¤i biçimleri için yepyeni bir küresel platforma ulafl›yorsunuz. Bafllang›ç an›, dünyan›n düzleflmesinin flekillenmeye bafllad›¤› yer buras›d›r. Dünyan›n düzleflmesi tabiî ki zaman alacakt›r, ama insanlar›n art›k bir fleylerin de¤iflmeye bafllad›¤›n› hissettikleri an, budur. Farkl› ülkelerdeki çok daha fazla say›da insan, bir anda daha çok insanla, daha fazla say›da ifl için ve geçmifle göre çok daha fazla türde bilgiyi paylaflarak iflbirli¤i yapt›¤›n› fark ediyor. Microsoft’tan Craig Mundie, “Dünya- Boyner Dunya Duzdur 86 | 8/29/06 6:13 PM Page 86 DÜNYA DÜZDÜR n›n düzleflti¤ini söyleyebilmeniz, ancak gerçekten sürdürülebilir bir at›l›m demek olan bu biricik özelliklere sahip yeni bir platformun yarat›lmas›yla mümkün olabilir” diyor. Gerçekten de ilk üç düzlefltiriciyle ortaya ç›kan bu platform sayesinde birbirimizle daha çok konuflmakla kalm›yor, birlikte daha fazla fley yap›yoruz. IBM stratejisti Joel Cawley, “Anahtar nokta buras›” diyor. “Birbirimizle, flimdiye kadar olmad›k ölçüde iletiflimde bulunmakla kalm›yor, iflbirli¤i de yapabiliyoruz art›k. Hiçbir zaman görülmedik düzeyde koalisyonlar oluflturuyor, projeler yarat›yor, ürünler üretiyoruz.” Bundan sonraki yedi düzlefltirici, bu yeni platformun mümkün k›ld›¤› yeni iflbirli¤i yöntemlerini gösteriyor. ‹leride görece¤imiz gibi, baz›lar› bu platformu tafleron ifller için, baz›lar› offshore, baz›lar› tedarik zinciri için, baz›lar› insourcing,12 baz›lar› da in-forming13 için kullan›yor. Bütün bu iflbirli¤i biçimleri, bu yeni platform sayesinde mümkün hale geliyor ya da güçleniyor. Bu farkl› yöntemlerle iflbirli¤i yapmay› daha çok ö¤rendikçe dünya daha da düzleflecektir. DÜZLEfiT‹R‹C‹ 4 Aç›k Kaynak Kendili¤inden Örgütlenen ‹flbirli¤i Topluluklar› G lan Cohen, yetiflkinlik y›llar›nda “Apache” kelimesini ilk duydu¤u an› hâlâ hat›rl›yor. Bu kelimeyi, bir kovboy filminde duymad›. 1990’l› y›llarda, nokta.com piyasas›nda büyük bir patlama yaflan›rken Cohen IBM’de üst düzey yöneticiydi ve flirketin e-ticaret iflinin yarat›lmas› çabalar›na katk›da bulunuyordu. “Elimde koca bir ekip ve 8 milyon dolar bütçe vard›. Microsoft, Netscape, Oracle, Sun, yani tüm büyüklerle baflabafl rekabet halindeydik. IBM’in, e-ticaret yaz›l›mlar›n› satmak için devasa bir sat›fl kadrosu vard›. Bir gün gelifltirme müdürüme sordum: ‘Söyle Jeff, e-ticaret sistemlerinin geli12. Insourcing, tafleronlu¤un (outsourcing) tersine, bir flirketin esas faaliyet alan›na girmeyen iflleri de üstlenmesi, bu iflleri flirket içinde gerçeklefltirmesi anlam›na geliyor. Kelime anlam› olarak “iç kaynak kullan›m›” demek. (ç.n.) 13. In-forming, bireylerin yeni ortaya ç›kan araçlar›, yani bilgisayar› ve interneti kullanarak kendilerini bilgilendirmesi, dünyadan ve baflkalar›ndan haberdar olmas›, hayatlar›n› zenginlefltirmesi ve bu zenginleflmenin sonucunda, daha üst düzeyde yeniden flekillenmesi anlam›na geliyor. Inform olarak kelime anlam›, “bilgilendirmek, haberdar etmek” demek. In-forming fleklinde kullan›ld›¤›nda ise, “belli bir süreçten geçen bireyin, daha üst düzeyde yeniden flekillenmesi” ça¤r›fl›m› yap›yor. (ç.n.) Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 87 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 87 flim sürecini iyice akl›ndan geçir; iflimizin temelini oluflturan web sunucusu (server) hangisi ?’ ‘Apache.’ Akl›ma ilk gelen, John Wayne oldu. ‘Nedir bu Apache ?’ Web sunucusu teknolojisi için bir paylafl›m program› oldu¤unu söyledi. Aç›k kaynak bir sohbet (chat) odas›nda çevrimiçi (online) çal›flan bir grup ç›lg›n dâhinin bu program› bedavaya yapt›¤›n› anlatt›. Küçük dilimi yutacakt›m. ‘Peki nereden al›yoruz bunu ?’ ‘Alm›yoruz. Bir internet sitesinden bedavaya indiriyoruz.’ ‘‹yi de bir sorun ç›kt›¤›nda kim destekliyor ?’ ‘Bilmiyorum. Ama gayet iyi çal›fl›yor.’ ‹flte Apache ile ilk tan›fl›kl›¤›m böyle oldu. Tabiî, o zamanlar Microsoft, IBM, Oracle, Netscape, yani hepimiz ticarî web sunucusu yapmaya çal›fl›yorduk. Bunlar dev flirketlerdi. Ve sonra gelifltirme müdürüm ç›k›p sunucumuzu internetten bedavaya indirdi¤ini söylüyor! Yani koca koca flirketler stratejiler gelifltirip bu ifle yönelmiflken sohbet odas›ndaki birkaç delikanl›, size ne yapaca¤›n›z› söylüyor. Sormaya devam etmifltim: ‘Apache’yi kim yönetiyor ? Kim bu çocuklar ?’ ” Evet, hangi yaz›l›m› kullanaca¤›m›z› sohbet (chat) odas›ndaki dâhi delikanl›lar belirledi. Buna aç›k kaynak hareketi (open-source) deniyor. Dünyan›n dört bir yan›ndan binlerce kifliyi içeren bu harekette sohbet odalar›nda çevrimiçi (online) toplanan insanlar, kendi yaz›l›mlar›n› ve iflletim sistemlerini yazmaktan, kendi sözlüklerini ve kola formüllerini oluflturmaya kadar birçok konuda iflbirli¤i yap›yorlar. fiirket hiyerarflilerinin yukar›dan afla¤›ya dayatt›¤› içerikleri reddedip, sistemlerini her zaman afla¤›dan yukar›ya do¤ru kuruyorlar. “Aç›k kaynak” terimi, kaynak koduna (bir program› çal›flt›ran temel programlama talimatlar›) flirketler dahil herkesin ulaflabilmesini ve program› gelifltirmek için katk›da bulunabileceklerin bununla u¤rafl›rken milyonlarca kiflinin de sadece internetten ücretsiz olarak indirip kullanmas›n› içeriyor. Ticarî yaz›l›mlar›n telif haklar› al›n›p sat›l›yor. fiirketler bu yaz›l›mlar›n kaynak kodlar›n› kraliyet tac›n›n mücevherleri gibi koruyorlar. Çünkü bu programlar› kullanmak isteyenlerden para al›p yeni versiyonlar ve yeni programlar yazmak amac›yla gelir elde ediyorlar. Aç›k kaynak ise herkesle paylafl›l›yor, kullan›c›lar› taraf›ndan sürekli gelifltiriliyor ve herkesin kullan›m›na ücretsiz aç›l›yor. Bunun karfl›l›¤›nda da program› gelifltiren yeni bir fley üreten (mesela yaz›l›m›n daha iyi flark› söylemesini ya da dans etmesini sa¤layan bir yama) her kullan›c›, bu geliflmeyi herkesle ücretsiz paylaflmaya teflvik ediliyor. Bilgisayardan anlamad›¤›m için aç›k kaynak hareketiyle pek il- Boyner Dunya Duzdur 88 | 8/29/06 6:13 PM Page 88 DÜNYA DÜZDÜR gim olmad›. Ama hareketi keflfetti¤imde nevi flahs›na münhas›r do¤as›n› da keflfettim. Çevrimiçi topluluklar halindeki bu insanlar, herkesin gönüllü kat›labilece¤i uzmanl›klar›n› birbiriyle paylafl›yor, sonra da bedavaya topluma aç›yorlar. Bunu yap›yorlar, çünkü piyasan›n onlara sunmad›¤› fleyleri istiyorlar. Çünkü Microsoft ve IBM gibi devleri bile yenebilecek bir ürünü iflbirli¤i içinde ortaklafla haz›rlaman›n ruhsal doyumunu yaflamak istiyorlar. Çünkü entelektüel çevrenin takdirini kazanmak istiyorlar. Bu delikanl›lar ve k›zlar, düzleflen dünyan›n ortaya ç›kard›¤› ve dünyan›n düzleflmesine katk›da bulunan yeni, oldukça ilginç ve muhalif bir iflbirli¤i içindeler. Bu iflbirli¤inin nas›l çal›flt›¤›n›, dünyay› nas›l düzlefltirdi¤ini, bugüne kadar neden birçok tart›flmaya ve çekiflmeye yol açt›¤›n›, gelecekte neden daha da çok çekiflmeye yol açaca¤›n› aç›klamak için aç›k kayna¤›n iki temel varyasyonuna de¤inece¤im: entelektüel ortaklar hareketi ve ücretsiz yaz›l›m hareketi. Aç›k kayna¤›n entelektüel ortaklar hareketi versiyonu, uzun süredir önce özel flebekeler, sonra internet kanal›yla kendili¤inden organize olarak belirli bir matematik problemi veya bilimsel bir sorunu tart›flmak için beyin güçlerini ve deneyimlerini paylaflan bilimadamlar›ndan olufluyor. Bu topluluklar›n kökenleri, akademik ve bilimsel çevrelere dayan›yor. Apache web sunucusunun kökeni de aç›k kayna¤›n bu biçimine dayan›yor. Biliflim sistemleri mimarîsiyle u¤raflan arkadafl›m Mike Arguello’ya neden insanlar›n bilgi ve deneyimlerini bu flekilde paylaflt›klar›n› sordum. “Biliflimciler çok parlak adamlard›r ve herkesin de kendilerinin ne kadar parlak oldu¤u görmesini isterler” diye cevap verdi. ‹lk web taray›c›s›n› (web browser) bulan Marc Andreessen de bunu kabul ediyor: “Aç›k kaynak hareketi, o iflle ilgili çevrelerin denetimine tabi olan bilimden baflka bir fley de¤ildir. ‹nsanlar bazen bu harekete katk›da bulunurlar, çünkü bilim yap›yorlard›r. Bir fleyler keflfetmifllerdir. Bunun ödülü de ündür. Bazen keflfetti¤iniz bu fleyle bir ifl kurars›n›z, bazen de sadece dünyan›n bilgi havuzuna katk›da bulunursunuz. Çevrenin elefltirisi bölümü ise, iflin kritik yan›d›r. Aç›k kaynak hareketi, o iflle ilgili insanlar›n elefltirisinden geçmek demektir. En ufak programlar, her bir güvenlik deli¤i, standarttan en küçük bir sapma, dikkatle gözden geçirilerek elefltirilir.” Aç›k kaynak hareketinin entelektüel ortaklar biçimini büyüleyici buldum. Bu yüzden de sohbet odas›ndaki o delikanl›lar›n ve k›zlar›n kimler oldu¤unu keflfetmek istedim. Öncülerinden birini, Brian Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 89 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 89 Behlendorf’u buldum. E¤er Apache (aç›k kaynak web sunucusu toplulu¤u), bir yerli kabilesiyse, Behlendorf da kabilenin yafll› yol göstericisi olabilecek biriydi. Onu bir gün San Francisco Havaalan› yak›nlar›ndaki camdan ve çelikten yap›lma ofisinde yakalad›m. Kurucusu ve teknoloji sorumlusu oldu¤u CollabNet adl› yeni flirket, aç›k kaynak yaklafl›mlar›yla yenilikler yapmak isteyen flirketlere yaz›l›mlar haz›rl›yordu. ‹ki temel soruyla bafllad›m: “Nereden geliyorsunuz ve IBM’le baflabafl rekabet edebilecek bu dâhileri nas›l bir araya getirip bir aç›k kaynak toplulu¤u kurabildiniz ?” “Annemle babam Güney Kaliforniya’da, IBM’de tan›flm›fllar. Ben de Pasadena’n›n az kuzeyindeki La Canada adl› flehirde büyüdüm” diye anlatmaya bafllad› Behlendorf. “Gitti¤im devlet okulu akademik aç›dan çok baflar›l› bir okuldu, çünkü çocuklar›n ço¤unun ailesi, oradaki Caltech’in (Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü) jet motorlar› araflt›rma laboratuvar›nda çal›fl›yordu. Yani küçük yafllar›mdan itibaren bilimle içlid›fll›yd›m. Evde hep bilgisayar olmufltur. Al›flverifl listelerini, IBM’in o ilk makinelerinde kullan›lan delik kartlar›n üzerine yapard›k. ‹lkokuldayken basit programlar yapmaya bafllam›flt›m bile. Lisede art›k bilgisayar kurdu olmufltum... 1991’de mezun oldum. 1989’da, internetin yeni bafllad›¤› zamanlarda bir arkadafl›m bana diskete kaydetti¤i Fractint adl› bir program› verdi. Program korsan de¤ildi, ücretsiz da¤›t›l›yordu. Bir grup programc› taraf›ndan yap›lm›flt› ve amac›, fractal (resim ile matemati¤in kesiflme noktas›nda ortaya ç›kar›lan güzel görüntüler) çizmekti. Program›n bafl›nda, katk›da bulunan matematikçilerin ve bilimadamlar›n›n e-posta adresleri ekrandan geçiyordu. Kaynak kodunu bile programa dahil etmeleri dikkatimi çekti. Aç›k kaynak kavram›yla ilk kez tan›fl›yordum. Program› ücretsiz indirebiliyordunuz, adamlar kaynak kodunu bile veriyorlard› ve bu ifli yapan bir grup insand›. Hemen zihnimde programc›l›¤a iliflkin farkl› bir görüntü oluflmaya bafllad›. Belli baz› yaz›l›mlar›n yaz›ld›¤› ya da yaz›lm›fl olabilece¤i baz› ilginç toplumsal dinamiklerin oldu¤unu düflünmeye bafllad›m. Bu imaj, o ana kadar zihnimde beliren ve muhasebeciye benzedi¤i için pek de heyecanl› olmayan programc› imaj›n›n, bilgileri al›p arka ofiste flirketi için programa dönüfltüren profesyonel yaz›l›m gelifltirme uzman imaj›n›n bir ad›m ötesine yerleflmiflti.” 1991’de mezun olan Behlendorf, Berkeley’de fizik ö¤renimine bafllam›fl, ama internetteki heyecanl› ortamdan tamamen farkl› olan derslerdeki soyutlamalardan hemen rahats›z olmufl. Boyner Dunya Duzdur 90 | 8/29/06 6:13 PM Page 90 DÜNYA DÜZDÜR “O zamanlar koleje giren her ö¤renciye bir e-posta adresi veriliyordu. Ben de adresimden ö¤rencilerle konuflmaya ve müzikle ilgilenen tart›flma gruplar›n› keflfetmeye bafllad›m. 1992’de bölgedeki elektronik müzik üzerinde tart›flmalar yapan kendi internet e-posta listemi oluflturmufltum. ‹nsanlar›n tart›flmalara kat›lmas›yla grubumuz büyüdü ve baflka müzikleri ve DJ’leri tart›flmaya bafllad›k. Sonra, ‘Neden kendi DJ’lerimizi ça¤›r›p kendi konserlerimizi vermiyoruz?’ fikri olufltu. Hemen kolektif bir çabaya dönüfltü. Biri, ‘Bende baz› plaklar var’ derken öteki, ‘Parti için çok güzel bir yer biliyorum’ diyordu. Baflkas›, ‘Elimde ifle yarar bir ses sistemi var’ diye araya giriyordu. 1993’te internet hâlâ büyük oranda e-posta listelerinden, e-postadan ve FTP sitelerinden (bilgilerinizi depolayabilece¤iniz dosya iletimi protokol depolar›) olufluyordu. Elektronik müzik arflivi yapmaya bafllad›m. Arflivimi nas›l çevrimiçi halde tutup daha çok say›da insan›n eriflimine açabilece¤im konusunda kafa yoruyordum. Mosaic’i (Marc Andreessen taraf›ndan gelifltirilen web taray›c›s›) iflte o zaman duydum. Berkeley iflletme okulunun bilgisayar laboratuvar›nda ifle girince, bütün bofl vakitlerimde Mosaic ile di¤er web teknolojilerini araflt›rmaya bafllad›m. Bu da beni birinci nesil web taray›c›lar› ve web sunucular› yazan insanlar›n oluflturdu¤u bir tart›flma grubuna götürdü.” (Web sunucusu, world wide web’deki bir web sitesini evinizdeki ya da iflyerinizdeki bilgisayara tafl›man›z› sa¤layan yaz›l›md›r. Örne¤in Amazon.com, uzun süredir Apache yaz›l›m›n› kullan›yor. Web taray›c›n›z Amazon.com’a gitti¤inde oras›yla konuflan ilk yaz›l›m, Apache’dir. Taray›c›n›z Apache’ye baz› sorular sorar. Apache de cevaben Amazon web sitesinin içeri¤ini söyler. Web’de gezinmek, taray›c›n›z›n farkl› web sunucular›yla etkileflime girmesi ve konuflmas›d›r.) Behlendorf, “O forumda Tim Berners-Lee ile Marc Andreessen’in bu konulardaki tart›flmalar›n› izlemeye bafllad›m. Çok heyecan verici, radikal derecede kapsaml› bir fleydi. Doktora ya da mast›r yapmama, birtak›m belgelerle kim oldu¤umu ispatlamama gerek yoktu. Müzik grubum ile bu insanlar aras›nda baz› paralellikler görmeye bafllad›m. Onlar ilk web yaz›l›m›n› birlikte infla etmek istiyorlard›. Bir süre gruptaki tart›flmalar› izledikten sonra bir arkadafl›ma anlatt›m. Wired dergisinin ilk elemanlar›ndand›. Derginin benden bir web sitesi isteyebilece¤ini söyledi. Böylece saati 10 dolara onlara bir e-posta grubu ve web sitesi (HotWired) kurmak için çal›flma- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 91 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 91 ya bafllad›m... HotWired, reklam alan ilk internet dergilerindendi” diye anlat›yor. HotWired, o zamanlar için farkl› bir talep olan, flifreli bir kay›t sistemi istedi¤ine karar verdi. 1997’de Salon.com’a Apache’nin tarihini yazan Andrew Leonard, “O günlerde webmaster’lar›n ço¤u, Illinois Üniversitesi’ndeki Ulusal Süper Bilgiifllem Uygulamalar› Merkezi’nde (National Center for Supercomputing Applications/NCSA –web taray›c›s› Mosaic’in de do¤um yeri) gelifltirilen web server program›n› kullan›yordu. Ama NCSA’n›n web sunucusu, flifreli yetkilendirme ifllemini HotWired’›n istedi¤i ölçekte yapabilecek bir program de¤ildi. Bereket versin ki NCSA sunucusunun kaynak kodu, isteyen herkese ücretsiz veriliyordu. Böylece Behlendorf, hacker imtiyazlar›n› kulland›: NCSA web sunucusuna yeni bir kod, bu sorunu çözecek bir yama (patch) yazd›” diyor. “O k›fl NCSA kodunun alt›n› üstüne getiren tek zeki programc› Behlendorf de¤ildi. Bir anda yayg›nlaflan web’de tüm webmaster’lar, meseleyi kendi klavyelerinde çözmenin flart oldu¤una inan›yorlard›. Zaten program› ilk yazan Illinois Üniversitesi ö¤rencisi Rob McCool, Marc Andreessen ve Lynx’ten Eric Bina ile birlikte Netscape ad›nda, pek tan›nmam›fl bir Silikon Vadisi flirketine geçti¤i için ilgilenen kimse kalmam›fl ve orijinal kodu sanal tozlar bürümüfltü. Bu arada web büyümeye ve yeni sorunlar yaratmaya devam ediyordu.” Böylece bir yerdeki deli¤i t›karken baflka yerde gedik açan çeflit çeflit yamalar ortaya ç›kmaya bafllad›. Bütün bu yamalar, yavafl yavafl ve aç›k kaynak yaklafl›m›na uygun bir biçimde yeni ve ça¤dafl bir sunucu (server) oluflturmaya bafllam›flt›. Ama oraya buraya sürekli yamalar yerlefltirildi¤i ve NCSA bu tempoya yetiflemedi¤i için herkesin kendi versiyonu oluflmufltu. Behlendorf, “Neredeyse okuldan kopmufltum. Wired’a web sitesi yapmaktan hem çok keyif alm›fl hem de Berkeley’de ö¤rendi¤imin çok daha fazlas›n› ö¤renmifltim. Bu arada NCSA’dakilerin e-postalar›m›za cevap vermemesi üzerine grupta bir tart›flma bafllad›. Sisteme eklenmesi için yama gönderiyorduk, ama onlar cevaplam›yorlard›. Sonunda dedik ki, ‘NCSA bize flimdi cevap vermezse ileride ne olacak ?’ Elimizdeki sunucuyu sürekli gelifltirmekten, büyütmekten gayet mutluyduk, ama cevap alamad›¤›m›zda ve yazd›¤›m›z yamalar sisteme eklenmedi¤inde endiflelenmeye bafllad›k. Böylece yama yazd›¤›n› bildi¤im insanlarla temas kurmaya bafllad›m... Bunlar›n ço¤u, internet üzerinde makineler ile yaz›l›mlar aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤layan standartlar› ilk oluflturan standartlar çal›flma grubun- Boyner Dunya Duzdur 92 | 8/29/06 6:13 PM Page 92 DÜNYA DÜZDÜR daki (Internet Engineering Task Force-‹nternet Mühendisli¤i Görev Ekibi) insanlard›... Dedik ki, ‘Neden gelece¤imizi ellerimize alm›yoruz ? Neden yazd›¤›m›z tüm yamalar› birlefltiren kendi web sunucusu versiyonumuzu ç›kartm›yoruz ?’ ” diye anlat›yor. “Telif hakk› için NCSA’ya dan›flt›¤›m›zda bize, ‘Buldu¤umuz fleyi gelifltirirseniz sizin olsun, ama çökerse bizi suçlamay›n’ dediler. Böylece yazd›¤›m›z tüm yamalardan oluflan kendi versiyonumuzu gelifltirmeye bafllad›k. Aram›zdan hiçbiri tam zamanl› çal›flan profesyonel web sunucusu gelifltirme uzman› de¤ildi. Zamanlar›m›z› birlefltirir, bunu kamusal bir ortamda yaparsak, raftan alabilece¤imiz bir üründen çok daha iyisini yapabilece¤imizi düflündük. Zaten o zamanlar raftan al›nabilecek bir ürün de yoktu. Bunlar, Netscape’in ilk ticarî web sunucusunu piyasaya sürmesinden önce oluyordu. ‹flte Apache projesi böyle bafllad›.” 1999 fiubat ay›nda, orijinal NCSA program›n› tamamen yeniden yazma iflini iflbirli¤i içinde bitirdiler ve bu iflbirli¤ine “Apache” ad›n› verdiler. Behlendorf, “Apache ismini seçtim çünkü iddiac› olmay›, kendini hissettirmeyi ça¤r›flt›r›yordu” diyor. “Bir de Apaçi kabilesi, ABD hükûmetine teslim olan son kabileydi. Biz de o zamanlar büyük flirketlerin gelip, yerlilere yapt›klar› gibi ilk internet mühendislerinin yaratt›¤› ortam› ‘uygarlaflt›rmas›ndan’ kayg› duyuyorduk. Yani Apache bana gayet iyi bir kod ismi gibi geliyordu. Di¤er arkadafllar da be¤endiler.” Behlendorf ile aç›k kaynak yoldafllar› (ço¤u birbirini hiç görmemiflti, sadece aç›k kaynak sohbet odas›ndaki e-postalardan tan›fl›yorlard›) böylece sanal, çevrimiçi, afla¤›dan yukar›ya bir yaz›l›m fabrikas› kurmufl oldular. Bu fabrikan›n sahibi ya da müdürü yoktu. “Çeflitli yaz›l›m projeleri yürütüyorduk. Koordinasyon ve yönetim ise, kim ortaya ç›k›p kaynak kodunu yazmak isterse ona kal›yordu” diye anlat›yor Behlendorf. ‹yi de ifller nas›l yürüyordu ? Sadece ortaya kaynak kodlar› yaz›p atan ekran bafl›ndaki bir grup insan de¤illerdi herhalde... “Yaz›l›m gelifltirme çal›flmalar› s›ras›nda bir kaynak kodu koruyucusundan yararlan›l›r ve Uyuflan Versiyonlar Sistemi (Concurrent Versions System-CVS) gibi baz› araçlar kullan›l›r” diye aç›klad› Behlendorf. “Yani bir CVS sunucusu ve bilgisayar›mda da bir CVS program› vard›r. Bu programla sunucuya ba¤lan›p kaynak kodunun bir kopyas›n› al›r›m ki üzerine çal›fl›p baz› de¤ifliklikler ya- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 93 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 93 pay›m. Yazd›¤›m yaman›n di¤erleriyle paylaflmam gereken bir fley oldu¤una karar verdi¤imde Patch adl› bir program çal›flt›r›r›m. Program, yapt›¤›m tüm de¤ifliklikleri içeren bir dosya yaratmam› sa¤lar. Bu dosyaya yama dosyas› (pacth file) denir. Bu dosyay› verdi¤im kifli, kodun kopyas›na uygulayarak yaman›n ne yapt›¤›n› görebilir. E¤er sunucuda buna yetkim varsa (bu yetkiler s›k› denetim alt›nda olan bir kurul taraf›ndan kullan›l›r) yamay› koruyucuya atar ve ifllem yetkimi kullan›r›m. Böylece kaynak koduna eklenir ve onun parças› olur. CVS sunucusu da her fleyin dosyas›n›, kimin ne gönderdi¤inin kay›tlar›n› tutar... Koruyucuyu okuma yetkiniz olabilir, ama ifllem yetkiniz olmayabilir. Birisi koruyucuda ifllem yapt›¤› anda o yama di¤er tüm gelifltiricilere e-postayla gönderilir. Böylece ifllemden sonra aram›zdaki denetim sistemi sayesinde yanl›fl yap›lan bir fley varsa düzeltilir.” Peki topluluk, kimin güvenilir üyeler olaca¤›na nas›l karar veriyor ? Behlendorf, “Apache için birbirine gerçekten güvenen sekiz kifli olarak ifle bafllad›k. Tart›flma forumuna yeni insanlar gelip yamalar önerdikçe onlara da güvenmeye bafllad›k. Say›m›z bini geçti. ‹fl dünyas›n›n dikkatini çekmeyi ve IBM’in deste¤ini almay› baflaran ilk aç›k kaynak grubu biz olduk” diyor. Salon’dan Leonard’a göre Apache, tek bir sunucu makinesinde binlerce farkl› web sitesi (müzik, veri, metin, porno siteleri) bar›nd›rma becerisi nedeniyle, internet servis sa¤lay›c› pazar›nda egemen oldu. O s›rada IBM kendine ait GO adl› web sunucusunu satmaya çal›fl›yordu, ama pazarda ancak küçücük bir pay alabildi. Apache’nin hem teknolojisi daha iyiydi hem de ücretsizdi. Böylece IBM, Apache’yi yenemeyince, ona kat›lmaya karar verdi. Burada durup bir düflünün: Dünyan›n en büyük bilgisayar flirketi, kendi mühendisleri bir grup aç›k kaynak dâhisinin yapt›¤› iflin daha iyisini yapamad›¤› için, kendi teknolojisini bir yana b›rak›p onlara kat›l›yor! Behlendorf, “IBM benimle temas kurdu, çünkü ben grubun sözcüsü gibi olmufltum. Dediler ki, ‘‹nternet toplulu¤unun tepkisini çekmeden Apache’yi kullan›p kullanamayaca¤›m›z› görmek, emek verenleri d›fllamadan, tersine biz de sürece katk›da bulunarak sürdürülebilir bir sistem haline getirip getiremeyece¤imizi anlamak istiyoruz...’ Yani koca IBM, bu yeni yaz›l›m gelifltirme yöntemi güvenilir ve de¤erli bir fleydir; buna yat›r›m yapal›m ve bunun kadar iyi olmayan kendi yöntemimizi atal›m, diyordu.” Boyner Dunya Duzdur 94 | 8/29/06 6:13 PM Page 94 DÜNYA DÜZDÜR Apache’ye yaklaflan IBM ekibinin bafl›ndaki en üst düzey yönetici, flu anda Computer Associates’in baflkan› olan John Swainson’du. fiöyle anlat›yor: “O s›ralar aç›k kaynak konusunda bir sürü tart›flma yap›l›yordu. Apache’li delikanl›larla konuflabilece¤imizi gördük. Çünkü sorular›m›za cevap veriyorlard›. Bu çocuklarla anlaml› bir diyalo¤a girerek kâr amac› gütmeyen Apache Yaz›l›m Vakf›’n› (Apache Software Foundation) kurduk ve bu flekilde devam ettik.” IBM’in avukatlar›, Apache grubuyla birlikte çal›flarak, Apache üzerine yeni uygulama programlar› yazmak ve bundan da para kazanmak isteyen IBM gibi flirketlerin telif ve yükümlülükler konusunda herhangi bir sorun yaflamamas› için yasal bir çerçeve oluflturdular. IBM, farkl› bilgisayar sistemlerinin ve ayg›tlar›n birbiriyle konuflmas›na cevaz veren, e-postalar› ve web sitelerini standart bir formatta ekrana getiren, üstelik aç›k kaynak toplulu¤u taraf›ndan ücretsiz olarak sürekli gelifltirilen standart bir web sunucusu mimarîsine sahip olman›n yaratabilece¤i de¤eri görmüfltü. Apache’nin kat›l›mc›lar›, bedava yaz›l›m gelifltirmek için ortaya ç›km›fl bir grup de¤ildi. Onlar sadece ortak bir sorunu, web sunucusu sorununu çözmek için yola ç›kan ve aç›k kaynak yöntemiyle ortak katk›lar›n› ücretsiz biçimde ortaya koyman›n, iflin gerektirdi¤i beyin gücünü en iyi toparlayabilecek yöntem oldu¤u sonucuna varan bir grup insand›. Swainson flunlar› anlat›yor: “Apache ile birlikte çal›flmaya bafllad›¤›m›zda, ortada sadece bir Apache.org web sitesi vard›. Yasal bir çerçeve yoktu. fiirketler, yasal olmayan çerçevelerde yaflayamaz. Bir flirketin anlaflma imzalamas›, baz› yükümlülüklere ve haklara sahip olmas› gerekir. Bugün herkes Apache kodunu bilgisayar›na indirebilir. Bunun tek yükümlülü¤ü, kodun Apache sitesinden al›nd›¤›n› bildirmek ve kodda herhangi bir de¤ifliklik yaparsa bunu onlarla paylaflmakt›r” diyor. Bu trafi¤i yönlendiren bir Apache gelifltirme sistemi var. Sizi bu sistem içinde yönlendiriyorlar. Bu sistem, meritokrasinin saf haline benziyor. IBM, Apache’yi kullanmaya bafllay›nca, toplulu¤a da girmifl oluyor ve o da sisteme katk›da bulunmaya bafll›yor.” Apache toplulu¤unun IBM’den bekledi¤i katk› ise, sadece flirketin en iyi mühendislerinin Apache aç›k kaynak grubuna kat›lmas› ve gruptaki di¤er herkes gibi ücretsiz katk›da bulunmas›yd›. “Apache aç›k kaynak grubu parayla ilgilenmedi. Sadece sisteme katk› istiyorlard›. Mühendislerimiz bize gelip, ‘Apache’yi yapanlar sa¤lam Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 95 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 95 çocuklar. Bizim de aralar›na kat›lmam›z› istiyorlar’ diyorlard›. Önceleri yapt›¤›m›z katk›lar›n baz›lar›n› reddettiler. Söylediklerine göre standartlar›na uymuyormufl! Apache toplulu¤unun bizden bekledi¤i, elimizden gelenin en iyisini vermemizdi” diyor Swainson. 22 Haziran 1998’de IBM, yeni web sunucusu ürünü WebSphere ile Apache’yi birlefltirece¤ini aç›klad›. Apache’nin kat›l›mc› toplulu¤unun örgütlenmesi, Apache’nin kodundan al›p gelifltirdi¤i fleyi tekrar toplulu¤a verme biçimindeydi. Ama ayn› zamanda IBM’in yapt›¤› gibi Apache kodunun üzerine patentli bir ticarî ürün de yapabilirdiniz. Bunun tek flart›, patentinizde Apache’yi kaynak göstermenizdi. Baflka bir deyiflle, aç›k kaynak konusundaki bu entelektüel ortaklar hareketi, kaynaklar›n›n üzerine ticarî ürünler koymalar› konusunda insanlar› teflvik ediyordu. Temel uygulamalar›n ücretsiz ve herkese aç›k olmas›n› isterken, ticarî amaç güden ve gütmeyen mühendisleri de katk›da bulunmaya ikna edebilirse güçlü ve taze kalabilece¤ini biliyordu. Günümüzde Apache, aç›k kaynak araçlar›n›n en baflar›l›lar›ndan biri. Dünyadaki web sitelerinin üçte ikisi Apache kullan›yor. Apache ücretsiz olarak indirilebildi¤i için Rusya’dan Güney Afrika’ya, Vietnam’a kadar her yerde insanlar onu kullan›p web siteleri yap›yorlar. Web sunucular›n›n ekstra yeteneklere veya kapasiteye sahip olmas›n› isteyenler ise Apache üzerine bina edilmifl olan WebSphere alabilirler. Zaman›nda bir aç›k kaynak program› üzerine oturmufl bir ürün satmak, IBM için belli bir risk tafl›yordu. Ama IBM, Apache üzerine farkl›laflt›r›lm›fl yaz›l›m uygulama programlar› oturtma yetene¤ine güveniyordu. Herkes bu model sayesinde IBM’in web sunucusu sektörünün yaz›l›m kategorisinde piyasan›n liderli¤ine oturup büyük paralar kazand›¤›n› gördükten sonra model yayg›nlaflt›. Bu kitapta s›k s›k flunu tekrarlayaca¤›m: Ço¤u flirket için düz bir dünyada s›radan ifllerde (vanilyal› dondurmada) gelecek yok. Yaz›l›mdaki birçok s›radan ifl, aç›k kaynak topluluklar›na aç›lacak. Ticarî gelecek, en iyi çikolata sosunu yapan›n, en tatl› ve en hafif kremay› üretenin, en sulu viflneleri toplayan›n ve bütün bunlar› bir dondurma haline en iyi getirenin olacak. Günümüzde aç›k kaynak iflletim sistemi Linux’›n büyük da¤›t›mc›lar›ndan biri haline gelen ve bu iflletim sistemi üzerine size özgü baz› uygulamalar ekleyerek sadece flirketiniz için flark› söyleyip dans etmesini sa¤layan Novell yaz›l›m flirketinin yönetim kurulu baflkan› Jack Messman, bunu en Boyner Dunya Duzdur 96 | 8/29/06 6:13 PM Page 96 DÜNYA DÜZDÜR iyi flekilde ifade eden isim: “Ticarî yaz›l›m flirketleri, kendilerini di¤erlerinden ay›rt edecek yaz›l›mlar ortaya koyacak flekilde çal›flmaya bafllam›flt›r. Aç›k kaynak toplulu¤u ise esas olarak altyap› üzerine odaklan›r.” (Financial Times, 14 Haziran 2004) IBM anlaflmas› çok büyük bir etki yaratt›. Big Blue (IBM), aç›k kaynak yöntemine inand›¤›n› ve Apache web sunucusuyla aç›k kaynak mühendisler toplulu¤unun, sadece kullan›fll› ve de¤erli de¤il, “s›n›f›n›n en iyisi” olan bir fley yaratt›¤›n› söylüyordu. Aç›k kaynak hareketinin güçlü ve etkilerini ancak yeni görmeye bafllad›¤›m›z bir düzlefltirici olmas›n›n nedeni budur. Brian Behlendorf”a göre hareket, bireylere inan›lmaz bir güç veriyor. “Nereden geldi¤in, kim oldu¤un hiç önemli de¤il. Hindistan’daki veya Güney Afrika’daki biri de en az Silikon Vadisi’ndeki biri kadar bu yaz›l›m› etkin biçimde kullanabilir ve ciddi bir katk›da bulunabilir.” Eski modelde kazanan hepsini al›r: Yaz›l›m› ben yazd›m. O benim. Standart lisans modeli böyledir. “Bununla yar›flabilecek tek model, herkesin kazand›¤› modeldir” diyor Behlendorf. fiahsen Behlendorf da kariyerini bu yönde, yani giderek daha çok insan›n ve flirketin bu yeni düz dünya platformunu kullanarak aç›k kaynak yenilikçili¤ine katk›da bulunmas› yönünde devam ettiriyor. 2004 y›l›nda CollabNet adl› bir flirket kurdu. fiirket, aç›k kaynak araçlar›n› kullanarak flirketlerin yeni yaz›l›m yazmalar›n› teflvik etmeyi amaçl›yor. “Bize göre yaz›l›m alt›n de¤ildir; maruldur, bozulabilir. E¤er yaz›l›m zamanla gelifltirilemezse çürür.” Behlendorf’a göre aç›k kaynak grubunun yapt›¤› fley, küresel olarak örgütlenmifl bir yaz›l›m gelifltirme faaliyetidir, çürümemesi için marulun sürekli temiz suyla sulanmas›d›r. Behlendorf, aç›k kaynak toplulu¤unun yaz›l›m yaratmak ve yarat›lm›fl yaz›l›mlar› sürekli güncellefltirmek için di¤erlerinden daha iyi bir yöntem gelifltirdi¤ini söylüyor. CollabNet ise aç›k kayna¤›n en iyi yöntemlerini, kapal› bir toplulu¤a, yani ticarî bir yaz›l›m flirketine uygulamak için kurulmufl bir firmad›r. “CollabNet, dünyay› düzlefltiren güçlere silah veren bir silah sat›c›s›d›r” diyor Behlendorf. “Bu dünyadaki rolümüz, ister dan›flman, ister muhasebeci, ister evinde oturan bir iflsiz olsun, Çin’deki, Hindistan’daki, dünyan›n her yerindeki tüm bireylerin, katk› ve iflbirli¤inde bulunabilece¤i araçlar› ve altyap›y› oluflturmakt›r. Biz onlara ademimerkeziyetçi bir katk› ve iflbirli¤inin araç kutusunu veriyoruz. Afla¤›dan yukar› yaz›l›m gelifltirmeyi mümkün k›l›yoruz... Art›k baz› büyük flirketler de yaz›l›m üretmek için afla¤›- Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 97 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 97 dan yukar›ya bir ortam oluflturmaya çal›fl›yorlar. Eskinin yukar›dan afla¤›ya yaz›l›m modeli art›k bitti. O sistem diyordu ki, ‘Ben bir fley ortaya ç›kar›r›m, sonra da duvar›n üzerinden size atar›m. Siz aç›klar› bulup bana geri atars›n›z. Aç›klar› yamad›ktan sonra satar›m.’ Art›k insanlar aç›klarla dolu bir yaz›l›m almaktan çok rahats›z oluyorlar. Belki de yamanmaz, öyle de¤il mi ? Biz diyoruz ki, ‘Aç›k kayna¤›n h›zla yenilenme ve daha kaliteli yaz›l›m üretme avantajlar›n› al›p tüm eme¤i geçenlerde oluflan ortakl›k duygusuyla birlefltirerek hem flirket içinde hem de flirket d›fl›nda daha kat›l›mc› bir ifl modeline dönüfltürebilirsek, iyi olmaz m› ?’ ” IBM’in teknik stratejiden sorumlu Küba as›ll› baflkan yard›mc›s› Irving Wladawsky-Berger aç›k kaynak konusunu, flu sözlerle özetliyor: “Sanayi Devrimi s›ras›nda bulufllar› ve yenilikleri niteleyen fley nas›l ki bireysel dehalarsa, bu ça¤da yenilikleri ve bulufllar› niteleyen fley, yetenekli topluluklar biçiminde çal›flan insanlar›n ortak ve kat›l›mc› yenilikçili¤idir.” Aç›k kaynak hareketinin entelektüel ortaklar türünün en ilginç taraf›, baflka biçimlere çok çabuk dönüflmesi ve içinden, kendi alanlar›ndaki hiyerarflileri k›rarak düzlefltiren, kendili¤inden örgütlenmifl baflka kat›l›mc› gruplar ç›karmas›d›r. Bu konuyu en canl› biçimde habercilikte görüyorum. Genellikle ideolojileri temelinde birbiriyle ba¤lant›lar kuran tek tek bireylerden oluflan çevrimiçi (online) yorumcular, bir tür aç›k kaynak haber merkezi oluflturuyorlar. Art›k günlük haber alma rutinimin bir parças› olarak, blogger’lar› (bu terim weblog’dan geliyor) da okuyorum. Göreli olarak karanl›k ve küçük bir grup blogger’›n, CBC News’tan Dan Rahter’›n sahte belgeler kullanarak Baflkan George W. Bush’un askerlikten kaçt›¤›yla ilgili haber yapt›¤›n› ortaya ç›karmas›na iliflkin bir haberde Washington Post’tan Howard Kurtz flöyle yaz›yor: “Gazya¤› dökülmüfl pamuk balyas›na yan›k kibrit atmak gibi bir fleydi. Daha önce pek tan›nmayan blogger’lar›n bütün medyaya yay›lan alevleri, Murrow ile Cronkite’›n kanal›n› savunma pozisyonuna soktu. Charles Johnson, bu iflin s›rr›n›n aç›k kaynak bilgi toplama faaliyeti oldu¤unu söylüyor. Bunun anlam› flu: Art›k haber toplamak için ellerindeki araçlar› kullanan motivasyon sahibi bir insan havuzu var. Bir vatandafl gazeteci ordumuz oldu.” (20 Eylül 2004) Tek silah› ço¤unlukla bir kay›t cihaz›, kameral› bir cep telefonu ve bir web sitesi olan bu ordu yine de düz bir dünyada sesini CBS Boyner Dunya Duzdur 98 | 8/29/06 6:13 PM Page 98 DÜNYA DÜZDÜR veya New York Times kadar duyurabiliyor. Blogger’lar girifli s›n›rlayan bir kap› olmadan kendi çevrimiçi (online) ortakl›klar›n› kurmufl durumdalar. Bu aç›k ortakl›kta ço¤unlukla bir sürü söylenti ve sivri iddia ortal›kta uçuflur. Çünkü bu iflin bir sorumlusu yoktur, standartlar çok farkl› olabilmektedir ve baz›lar› da gerçekten sorumsuzca fleyler yazmaktad›r. Ama bir kez bu topluluk Rather olay›ndaki gibi gerçek bir fley bulursa, müthifl bir enerji ortaya koyabilir, çok ses ç›kartabilir ve bir televizyon kanal› ya da büyük bir gazete gibi haber yapabilir. Bu kitab› yazarken düzenli olarak kulland›¤›m bir baflka entelektüel ortakl›k hareketi, “halk ansiklopedisi” olarak da bilinen kullan›c› kat›l›ml› çevrimiçi (online) ansiklopedi olan Wikipedia’d›r. Buradaki “wikis” kelimesi, Havaii dilinde, “h›zl›” anlam›na geliyor. “Wiki” olarak nitelenen internet siteleri, kullan›c›lara kendi bilgisayarlar›ndan ve kendi adlar›na do¤rudan düzeltme yapmalar›na olanak veriyorlar. Hong Kong Üniversitesi Gazetecilik ve Medya Araflt›rmalar› Merkezi profesörlerinden Andrew Lih’in 5 May›s 2004 tarihinde YaleGlobal sitesinde yazd›¤› makale, Wikipedia’n›n nas›l çal›flt›¤›n› ve neden büyük bir baflar› sa¤lad›¤›n› aç›kl›yor: “Wikipedia projesi, gönüllüler için yaratt›¤›, fakat s›k› kontrol alt›nda tuttu¤u ücretsiz bir ansiklopedi olan ilk projesinin iki y›l içinde kaynaklar›n› tüketmesinin ard›ndan, Bomis.com adl› internet flirketinin baflkan› Jimmy Wales taraf›ndan tasarland›. ‹lk projede editörler ve felsefe doktorlar› iflin bafl›ndayd›, ama bu yap›dan ancak birkaç yüz madde ç›kabildi. ‹çeri¤in bu flekilde kalmas›n› istemeyen Wales, 2001 Oca¤›nda sayfalar›n› wiki adl› bir web sitesine tafl›d› ve tüm ziyaretçileri ansiklopediye yeni maddeler eklemeye veya var olan maddeleri de¤ifltirmeye ça¤›rd›. Site, daha ilk y›l›nda büyük bir baflar› kazanarak sad›k bir izleyici kitlesi yaratt› ve 12 dilde yaz›lm›fl 20.000’in üzerinde maddeye ulaflt›. ‹ki y›l içinde madde say›s› 100.000’i bulan sitede, 2004 Nisan itibariyle ‹ngilizce 250.000, di¤er 50 dilde 600.000 madde yer al›yordu. Alexa.com’daki web siteleri s›ralamas›na göre site, Britannica.com gibi geleneksel ansiklopedi sitelerinden daha popüler olmufltu.” “Bir kifli, aç›k kaynak/aç›k redaksiyon yöntemiyle güvenilir, dengeli bir ansiklopediyi nas›l oluflturabilir ?” diye sorabilirsiniz. Netice itibariyle Wikipedia’daki tüm maddelerde, internette gezinen herkesin belli bir maddenin içeri¤ine bir fleyler ekleyip ç›karabilece¤i, “bu sayfay› de¤ifltir” seçene¤i yer al›yor. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 99 Dünyay› Düzlefltiren On Güç | 99 Lih’e göre, “wiki’ler maddelerin statüsünü izleme, bireysel de¤ifliklikleri denetleme ve ilgili konular› tart›flma olana¤› sa¤lad›¤› için bir tür toplumsal yaz›l›m gibi bir ifllev görüyor. Ayr›ca bu web siteleri yap›lan her de¤iflikli¤i izleyip saklad›¤› için hiçbir ifllem tamamen silinmiyor. Dolay›s›yla Wikipedia, kullan›c›lar›n içeri¤e eklemeler ve düzeltmeler yaparak belli bir ortak zemine ulaflt›¤› bir tür uzlaflmayla çal›fl›yor.” Ancak Lih, “Teknoloji, kendi bafl›na yeterli de¤il” diyor. “Wales, yol gösterici ilke olarak tarafs›z bir bak›fl aç›s› sa¤lamaya yönelik bir editoryal politika saptam›fl... Buna göre, ‘tarafs›z bak›fl aç›s› bütün iddia ve olgular›, taraftarlar›n›n da karfl›tlar›n›n da kabul edebilece¤i bir flekilde sunmaya gayret eder...’ Sonuç olarak, küreselleflme gibi tart›flmal› konularda, Wikipedia’n›n kat›l›mc› ve küresel yap›s› nedeniyle büyük fayda sa¤lan›yor. Geçti¤imiz iki y›l boyunca Hollanda, Belçika, ‹sveç, ‹ngiltere, Avustralya, Brezilya, ABD, Malezya, Japonya ve Çin’den 90’dan fazla madde de¤iflikli¤i geldi. Ansiklopedi, Dünya Ticaret Örgütü ve çokuluslu flirketlerden küreselleflme karfl›t› hareket ile kültürel çeflitlili¤e kadar çeflitli konularda çok çeflitlilik içiren bir bak›fl aç›s› sa¤l›yor. Bu arada vandalizmi engellemek için kötü niyetli katk›lar da s›k›ca denetleniyor. Vandalizmi engellemek isteyen kullan›c›lar, yap›lan de¤ifliklikleri izleyerek birkaç saniyede, bilemediniz birkaç dakikada sorunu hallediyorlar. Ansiklopediye zarar verebilecek bir madde, bir dü¤meye t›klayarak kabul edilebilir bir versiyona dönüfltürülebiliyor. Bu kritik asimetri, dengeyi wiki toplulu¤unun üretken ve kat›l›mc› üyeleri lehine oluflturarak kaliteli içeri¤in bask›n ç›kmas›n› sa¤l›yor.” Wikipedia konusunda Newsweek’te ç›kan 1 Kas›m 2004 tarihli bir haber, Essex’ten (‹ngiltere) katk›larda bulunan bir gönüllü olan Angela Bassey’den bahsederek ansiklopediye yap›lan binden fazla giriflin do¤rulu¤unu kontrol eden bir Wikipedia ba¤›ml›s› oldu¤unu kendi a¤z›ndan anlat›yor: “Herkesin kat›l›m›yla oluflmufl bir ansiklopedi, saçma bir fikir gibi görünüyor, ama kendi do¤all›¤›nda kendini kontrol ediyor.” Asl›nda Jimmy Wales ifle daha yeni bafllam›fl. Newsweek’e anlatt›¤›na göre Wiktionary adl› sözlük ve eflanlaml›lar sözlü¤ü; Wikibooks ad›yla ders kitaplar› ve kullan›m k›lavuzlar›; Wikiquote ad›yla özlü sözler kitab› da yapacakm›fl. Tek bir amac› oldu¤unu söylüyor: “Her bireye, insano¤lunun sahip oldu¤u tüm bilgiye ücretsiz ulaflma flans› vermek.” Boyner Dunya Duzdur 100 | 8/29/06 6:13 PM Page 100 DÜNYA DÜZDÜR Wales’in, herkesin insano¤lunun tüm bilgisine ulaflma flans›na sahip olmas› anlay›fl› kuflkusuz çok içten bir yaklafl›m. Öte yandan bu yaklafl›m bizi aç›k kayna¤›n karfl› ç›k›labilecek noktas›na getiriyor: Herkes elindeki entelektüel sermayeyi ücretsiz verirse yenilikler için gereken kaynaklar nas›l sa¤lanacak? Ayr›ca flu yenili¤in flu k›sm› bütün topluluk taraf›ndan ücretsiz olarak yap›lm›flt›r ve öyle kalmal›d›r. Ama flu k›sm› da bir flirket taraf›ndan ticarî amaçla yap›lm›flt›r, dolay›s›yla da flirketin bulufllar›n› sürdürebilmesi için ona para ödenmesi gerekir diye bir sürü hukukî ihtilaflara düflmeyecek miyiz ? Bu sorular, kendili¤inden örgütlenmifl kat›l›m hareketinin giderek popülerleflen di¤er k›sm›ndan, serbest yaz›l›m hareketinden kaynaklan›yor. Openknowledge.org adl› sitede, “Ücretsiz/aç›k kaynak yaz›l›m hareketi, 1960-70’lerde ABD’deki bilgisayar laboratuvarlar›ndaki (Stanford, Berkeley, Carnegie Mellon ve MIT’deki) hacker kültürü içinden do¤du. Programc›lar, küçük ve içine kapal› bir gruptu. Kodlar grup üyeleri aras›nda gidip geliyordu. E¤er bir geliflme sa¤lam›flsan›z kodunuzu bir fleyleri gelifltirmek için çal›flan di¤er arkadafllar›n›za vermeniz bekleniyordu. Bir kodu saklamak, münasebetsiz bir hareket olarak görülüyordu. Netice itibariyle siz arkadafllar›n›z›n çal›flmalar›ndan yararlan›yordunuz ve bunun karfl›l›¤›nda siz de onlara kendi çal›flmalar›n›z› açmal›yd›n›z” deniyor. Serbest yaz›l›m hareketi, yaz›l›mlar›n ücretsiz ve herkese aç›k olmas› gibi bir ahlakî idealden esinlendi. Hâlâ da öyle. Bu hareket ayr›ca, ücretsiz da¤›t›labilecek en iyi yaz›l›mlar› yaratma amac›na yönelik aç›k kaynak kat›l›mc›l›¤› temelinde yükseldi. Bu, Apache gibi entelektüel ortaklar hareketinden biraz daha farkl› bir hareket. Bu hareket, yaz›l›mlar› ve di¤er yenilikleri üretebilmek için aç›k kayna¤›n teknik aç›dan üstün bir yöntem oldu¤unu düflünüyor. Apache ise herkesin ücretsiz kullan›m›na aç›k, fakat kendi üzerine bina edilmifl ticarî yaz›l›mlara karfl› ç›km›yor ve Apache’nin katk›s›n› ilan etti¤i müddetçe, kendi çal›flmalar›n›n türevi biçiminde bir çal›flma yapan herkesin bu çal›flmay› sahiplenmesine izin veriyor. Serbest yaz›l›m hareketinin esas hedefi ise, bireylerin ancak bu flekilde güçlenebilece¤i ve küresel flirketlerin cenderesinden kurtulabilece¤i görüflünden hareketle, mümkün oldu¤unca çok say›da insan›n program yazmas›, gelifltirmesi ve bunu ücretsiz da¤›tmas›. Serbest yaz›l›m hareketi lisanslar›n›, e¤er sizin ticarî yaz›l›m›n›z onlar›n serbest yaz›l›m›ndan türemiflse, sizin yaz›l›m›n›z›n da serbest olmas›n› sa¤layacak flekilde düzenliyor. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 459 Dünya Nas›l Düz Oldu? | 459 tafllar›na okutma f›rsat›n› bana veren John Doerr ile Herbert Allen Jr.’a da özel teflekkürler. Kar›m Ann, her zamanki gibi ilk editörüm, ilk elefltirmenim ve daimî destekçim oldu. Onun yard›mlar› ve entelektüel deste¤i olmaks›z›n bu kitap var olamazd›. Böyle bir efle sahip oldu¤um için çok flansl›y›m. Babalar›n›n saatler boyunca odas›na kapanmas›na katlanan k›zlar›m Orly ile Natalie’ye ve her gün kitab›n ne zaman bitece¤ini soran sevgili annem Margaret Friedman’a da teflekkürler. Max ve Eli Bucksbaum, Aspen’de geçirdi¤imiz sabah, de¤erli teflviklerini esirgemediler. Kardefllerim Shelley ve Jane, hep yan›mdayd›lar. Dört kitab›m için de ajans olarak Esther Newberg ve yay›nc› olarak Jonathan Galassi ile, son üç kitab›mda dizi editörü olarak Paul Elie’le çal›flmak benim için bir nimetti. Onlar, ifllerinin en iyileri. Ayr›ca en becerikli ve sad›k asistan olan Maya Gorman’a sahip olmak da benim için bir nimetti. Bu kitap, hayat›mda çok özel yeri olan üç kifliye ithaf edilmifltir: Kay›nvalidem ve kay›npederim, Matt-Kay Bucksbaum’a ve en eski çocukluk arkadafl›m Ron Soskin’e. Boyner Dunya Duzdur 8/29/06 6:13 PM Page 460