Kitaba Göz At

Transkript

Kitaba Göz At
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 3
DÜNYA NASIL DÜZ OLDU
Dünya Düzdür
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 4
DÜNYA DÜZDÜR
BOYNER YAYINLARI
Eski Büyükdere Caddesi, Park Plaza 22, Maslak-‹stanbul
Tel: (212) 345 09 00
[email protected]
Orijinal Ad›: The World is Flat
Türkçe Yay›n Haklar›: © Boyner Holding Afi
Genel Yay›n Yönetmeni: Gülflen Heper
Yazar›: Thomas L. Friedman
Çeviri: Levent Cinemre
ISBN: 975-7004-50-2
1. Bas›m: fiubat 2006, ‹stanbul
2. Bas›m: Nisan 2006, ‹stanbul
Kapak Tasar›m›: Rafineri Reklamc›l›k
Bask›: Altan Matbaa Ltd.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 5
DÜNYA NASIL DÜZ OLDU
Dünya Düzdür
21. Yüzy›l›n K›sa Tarihi
Thomas L. Friedman
Çeviren: Levent Cinemre
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 6
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 7
Matt’e, Kay’e ve Ron’a
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 8
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 9
‹çindekiler
Dünya Nas›l Düz Oldu ?
1. Ben Uyurken
2. Dünyay› Düzlefltiren On Güç
Düzlefltirici 1: 9.11.1989
Düzlefltirici 2: 9.8.1995
Düzlefltirici 3: ‹fl Ak›fl Yaz›l›m›
Düzlefltirici 4: Aç›k Kaynak
Düzlefltirici 5: Tafleronluk
Düzlefltirici 6: Offshore
Düzlefltirici 7: Tedarik Zinciri
Düzlefltirici 8: Insourcing
Düzlefltirici 9: In-forming
Düzlefltirici 10: Steroidler
3. Üçlü Yak›nlaflma
4. Büyük Saflaflma
11
13
55
55
62
77
86
106
116
129
142
151
160
173
199
Amerika ve Düz Dünya
5. Amerika ve Serbest Ticaret
6. Dokunulmazlar
7. Sessiz Kriz
8. Bu Bir Tatbikat De¤il
221
223
235
247
273
Geliflmekte Olan Ülkeler ve Düz Dünya
9. Guadalupe Bakiresi
303
305
fiirketler ve Düz Dünya
10. fiirketler Ne Yap›yor ?
331
333
Jeopolitik ve Düz Dünya
11. Düz Olmayan Dünya
12. Dell Çat›flma Önleme Teorisi
359
361
402
Sonuç: Hayal Gücü
13. 9/11’e Karfl› 11/9
427
429
Teflekkür
Dizin
457
461
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 10
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 11
Dünya Nas›l Düz Oldu?
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 12
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 13
1
Ben Uyurken
Muhammed inan›fl›na, her türlü z›nd›kl›¤a, putataparl›¤a düflman
olan ve kutsal Katolik H›ristiyan dinine gönül vererek onu yücelten Ekselanslar›, hükümdarlar›n› ve topraklar›n› görmek, yarad›l›fllar›n› ö¤renmek ve onlar› kutsal dinimize döndürmek için kullan›lmas› uygun
düflecek yöntemi araflt›rmak üzere ben Kristof Kolomb’u, ad› geçen
Hint ülkelerine göndermeye karar verdiler. Do¤uya kara yoluyla gitmememi, bunun al›fl›lm›fl bir yol oldu¤unu, bugüne de¤in kimsenin geçmifl
oldu¤una dair kesin tek bir iz bulunmayan bat› yolunu tutmam› buyurdular.
Kristof Kolomb’un 1492 tarihli keflif yolculu¤unun seyir defterinin girifli
aha önce kimse bana golf sahas›nda flöyle bir talimat vermemiflti: “Microsoft’a ya da IBM’e niflan al.” Güney Hindistan’›n
Bangalore flehir merkezindeki KGA Golf Kulübü’nün ilk deli¤inin
yak›nlar›nda duruyordum. Oyun arkadafl›m, yeflil alan›n az ötesindeki çelik ve camdan yap›lm›fl iki parlak binay› gösteriyordu. Goldman Sachs binas› o zamanlar henüz yap›lmam›flt›. Yap›lm›fl olsayd›,
onu da iflaret ederek üçünü birlikte gösterirdi mutlaka. HP ve Texas
Instruments’›n ofis binalar› ise dokuzuncu deli¤in arka taraflar›nda,
onuncu deli¤in oralardayd›. Hepsi bu kadar de¤il. Top ayaklar›, yaz›c› flirketi Epson’dand›. Sopa tafl›y›c›lar›m›zdan biri, 3M flapkas› tak›yordu. D›flar›da, trafik iflaretlerinin ve tabelalar›n›n bir k›sm›na
Texas Instruments sponsor olmufltu. Yoldaki bir billboard’da duman› tüten bir pizzan›n gösterildi¤i Pizza Hut reklam›nda da, “cigabaytl›k lezzet” slogan› yaz›l›yd›.
D
Hay›r, buras› Kansas falan de¤ildi. Ama Hindistan’a da pek benzemiyordu. Yeni Dünya buras› m›yd› ? Yoksa Eski Dünya m›yd› ? Belki de Gelece¤in Dünyas›yd›...
Boyner Dunya Duzdur
14 |
8/29/06
6:13 PM
Page 14
DÜNYA DÜZDÜR
Hindistan’›n Silikon Vadisi olan Bangalore’ye, kendi Kolombvari keflfimi yapmak için gelmifltim. Kolomb, o günlerde Portekizli
kâfliflerin yapmaya çal›flt›¤› gibi Afrika’y› güneyden ve do¤udan
dolaflmak yerine, Do¤u Hint Adalar›’na kadar uzanan aç›k bir deniz oldu¤unu varsayd›¤› Atlantik Okyanusu’nda sürekli bat›ya yol
alarak Hindistan’a daha k›sa bir yol bulmak için Niña, Pinta ve
Santa María adl› gemilerle yola ç›km›flt›. O zamanlar, hesaps›z
zenginliklerin kayna¤› olarak görülen Hindistan ve Do¤u’nun büyüleyici Baharat Adalar›, alt›nlar›yla, incileriyle, mücevherleriyle
ve ipe¤iyle ün kazanm›flt›. Müslüman devletlerin Avrupa’ya karadan ulaflan kervan yollar›n› kapatmas›ndan sonra Hindistan’a
böyle kestirme bir yol bulunmas›, hem Kolomb’u hem de ‹spanyol
monarflisini zengin ve güçlü k›lacakt›. Kolomb’un sefere ç›karken
dünyan›n yuvarlak oldu¤unu varsayd›¤›n›n kan›t›, hep bat›ya giderek Hindistan’a ulaflabilece¤ine inanmas›yd›. Ama mesafeyi
yanl›fl hesaplam›flt›. Dünyay›, oldu¤undan daha küçük bir küre san›yordu. Do¤u Hint Adalar›’na varmadan bir k›taya ayak basaca¤›n› düflünmemiflti. Ama yine de yeni dünyada rastlad›¤› halklar›
“Hintliler” olarak adland›rd›. Memleketine dönünce, koruyucusu
Kral Fernando ile Kraliçe ‹sabel’e, Hindistan’a ulaflamam›fl olsa da
dünyan›n yuvarlak oldu¤unu do¤rulad›¤›n› söyledi.
Bense Hindistan’a gitmek için Frankfurt üzerinden do¤uya do¤ru
yola ç›kt›m. Lufthansa’dan business class biletim vard›. Uçakta, koltu¤umun kolunda bulunan ekrandaki GPS haritas› sayesinde hangi
yöne gitti¤imi tam olarak biliyordum. Tam zaman›nda ve salimen yere indim. Ben de Hintliler olarak adland›r›lan yerlilerle karfl›laflt›m.
Ben de Hindistan’›n zenginliklerini ar›yordum. Kolomb, kendi zaman›nda servetin kayna¤›n› oluflturan nesneleri –de¤erli madenler,
ipek, baharat– ar›yordu. Benim arad›¤›msa, nesneler, donan›m de¤ildi; yaz›l›m, beyin gücü, karmafl›k algoritmalar, biliflim iflçileri, ça¤r›
merkezleri, iletim protokolleri, optik mühendislikte yap›lan at›l›mlar,
yani ça¤›m›zda servetin kayna¤›n› oluflturan fleylerdi. Kolomb, rastlad›¤› yerlileri, ücretsiz insan gücü sahibi olmak için kölelefltirmekten memnundu.
Benim tek istedi¤imse, Hintlilerin bizim ifllerimizi elimizden nas›l ald›klar›n›, hizmetler ve biliflim teknolojisi alanlar›nda Amerika ve sanayileflmifl di¤er ülkelere yönelik bu kadar önemli bir ta-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 15
Ben Uyurken
| 15
fleronluk (outsourcing)1 havuzunu nas›l oluflturduklar›n› anlamakt›. Kolomb’un üç gemisinde yüzden fazla adam› vard›. Benimse
Discovery Times kanal›nda çal›flan ve Hintli floförlerin ç›plak ayakla sürdükleri iki minibüse rahatl›kla s›¤acak ekipmana sahip küçük bir ekibim. Ben de, tabiri caizse, sefere ç›kt›¤›mda, dünyan›n
yuvarlak oldu¤unu varsay›yordum. Ama gerçek Hindistan’da tan›k
olduklar›m, bu fikre inanc›m› derinden sarst›. Kolomb, tesadüfen
Amerika’ya gitmifl, ama Hindistan’›n bir parças›n› keflfetti¤ini sanm›flt›. Bense gerçek Hindistan’a gittim, ama orada tan›flt›¤›m birçok insan›n Amerikal› oldu¤unu düflündüm. Bunlardan baz›lar›
hakikaten Amerikan isimleri alm›flt›. Baz›lar›ysa ça¤r› merkezlerinde Amerikan aksan›n›, yaz›l›m laboratuvarlar›nda da Amerikan
ifl yöntemlerini baflar›yla taklit ediyordu.
Kolomb, kral ve kraliçesine dünyan›n yuvarlak oldu¤unu rapor
etti ve bu keflfi yapan ilk insan olarak tarihe geçti. Bense eve döndü¤ümde keflfimi sadece kar›mla, o da f›s›lt›yla paylaflabildim.
“Tatl›m, san›r›m dünya düz” diye açt›m s›rr›m›.
Bu sonuca nas›l ulaflt›m ? San›r›m her fleyin, Infosys Technologies
Limited’de, Nandan Nilekani’nin konferans salonunda bafllad›¤›
söylenebilir. Infosys, Hindistan enformasyon teknolojisi dünyas›n›n
mücevherlerinden, CEO Nilekani de Hint sanayisinin en düflünceli
ve sayg›n kaptanlar›ndan biri. Nilekani’yle röportaj yapmak ve tesisleri gezmek için, Discovery Times ekibiyle birlikte Bangalore’un
merkezinden yaklafl›k k›rk dakikal›k bir araba yolculu¤uyla Infosys
kampüsüne vard›k. Kampüse giden bozuk yol, kutsal ineklerle, at
arabalar›yla ve minibüslerimizin etraf›nda itifle kak›fla yol alan motorlu çekçeklerle doluydu. Ama bir kez kampüse girdiniz mi, tamamen farkl› bir dünyadayd›n›z. ‹ri kaya parçalar›n›n ve düzgün biçilmifl çimlerin aras›na devasa bir yüzme havuzu yerlefltirilmiflti. Restoranlar ve müthifl bir sa¤l›k kulübü vard›. Cam ve çelikten oluflan
binalar, haftada bir yerden biten yabanî otlar gibi yükseliyordu. O
binalar›n baz›lar›nda Infosys çal›flanlar›, Amerikal› ve Avrupal› flirketler için özel yaz›l›mlar haz›rl›yorlar. Di¤er binalarda ise Amerika
ve Avrupa merkezli çokuluslu büyük flirketlerin, bilgisayar bak›m›ndan dünyan›n her taraf›ndan oraya yönlendirilen müflteri telefonla1. Birtak›m ifllerin baflka firma ya da kiflilere yapt›r›lmas›, d›flar›ya verilmesi. Bir tür mal ve hizmet
tafleronlu¤u. Kitapta, özellikle bilgisayar ortam›na aktar›labilen ve yarat›c›l›k de¤il, teknik kapasite gerektiren baz› ifllerin, Hindistan ve Çin gibi iflgücünün ucuz oldu¤u ülkelerde yapt›r›ld›¤› s›kça örnekleniyor. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
16 |
8/29/06
6:13 PM
Page 16
DÜNYA DÜZDÜR
r›na cevap verilmesine, özel araflt›rma projelerine kadar çok çeflitli
arka ofis iflleri yap›l›yor. Güvenlik çok s›k›; kap›lar kameralarla gözleniyor. Mesela American Express eleman›ysan›z, General Electric
için araflt›rma ve iflletme hizmeti veren binaya giremiyorsunuz. Boyunlar›nda tan›t›m kartlar› sallanan kad›nl› erkekli genç Hintli mühendisler, binadan binaya kofluflturuyorlar. Bak›yorum da flu delikanl› vergi beyannamemi haz›rlayabilirmifl gibi duruyor. fiu genç k›z
da bilgisayar›m› parça parça sökebilirmifl gibi görünüyor. Bir baflkas› ise bilgisayar›m› tasarlayan kifli, belki de !
Röportajdan sonra Nilekani bizim televizyon ekibine Infosys’in
küresel konferans merkezini gezdirdi. Buras›, Hindistan tafleronluk
sektörünün merkezi. Merkez, ahflap panolarla süslü, Amerika’da
Ivy League’de2 yer alan bir hukuk okulunun yan yana dizili s›n›flar›n› and›ran, ambar büyüklü¤ünde bir salon. Salonun bir yan›nda
duvar boyutlar›nda dev bir ekran var, ekran›n üzerinde de telekonferans için kameralar. O güne kadar gördü¤üm en büyük düz ekran› gösteren Nilekani, gururla, “‹flte bizim konferans salonumuz buras›. Ekran, san›r›m Asya’n›n en büyü¤ü. Tam k›rk dijital ekran bir
araya getirildi” diyor. Söyledi¤ine göre, Infosys, istedi¤i an, belli bir
projenin küresel tedarik zincirindeki tüm ana oyuncularla o süper
ekranda sanal toplant› yapabiliyormufl. Yani Amerikal› tasar›mc›lar ile Hintli yaz›l›mc›lar ve Asyal› üreticiler, ekranda birbirleriyle
konuflabiliyormufl. “New York, Londra, Boston ve San Francisco’daki insanlarla buradan canl› toplant› yapabiliriz. Diyelim ki üretim
Singapur’da yap›l›yor, Singapur’dan biri de aram›za canl› kat›labilir... Küreselleflme budur.” Ekran›n üzerinde, Infosys’in iflgününü
gayet güzel özetleyen sekiz tane saat var: 24/7/365. Saatlerin alt›nda flöyle yaz›yor: ABD Bat›, ABD Do¤u, GMT, Hindistan, Singapur,
Hong Kong, Japonya, Avustralya.
Nilekani, “Tafleronluk, bugün dünyada gerçekleflen çok daha temel bir fleyin boyutlar›ndan biri sadece. Geçti¤imiz birkaç y›lda,
özellikle de dünyan›n her yan›na geniflbant ba¤lant› kurmak, deniz alt›na kablolar döflemek gibi fleyler için yüz milyonlarca dolar
yat›r›m yap›ld›¤› balon köpü¤ü ça¤›nda, teknolojiye büyük para
ak›t›ld›” diye anlat›yor. “Bu arada, bilgisayarlar ucuzluyor ve dünyan›n her yan›na da¤›l›yordu. Yaz›l›mda patlama yaflan›yordu.
Google gibi arama motorlar› (client server) ve elektronik posta ortaya ç›k›yordu. Bir ifli küçük parçalar›na ay›rarak bir parças›n›
2. Amerika’n›n en seçkin okullar›. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 17
Ben Uyurken
| 17
Bangalore’ye, di¤erini Pekin’e gönderip birbirine uzak mesafelerde ayn› bütün için çal›flmay› daha kolay hale getiren telifli yaz›l›mlar haz›rlan›yordu. Bu gibi geliflmeler 2000 y›l› civar›nda aniden bir araya gelince, fikrî çal›flman›n, fikrî sermayenin bir yerden bir yere gönderilmesine olanak sa¤layan bir zemin olufltu.
Fikrî sermaye, art›k parçalar›na bölünebiliyor, bir yerlere gönderilebiliyor, da¤›t›labiliyor, üretilebiliyor ve tekrar bir araya getirilebiliyor. Bu durum, iflimizi, özellikle de fikrî üretimimizi yapma
biçimimizi, tamamen özgürlefltirdi... Bangalore’de bugün gördü¤ünüz fley, bir araya gelen bütün bu geliflmelerin sonuçlar›d›r.”
Nilekani’nin ofisinin d›fl›nda kanepede oturmufl, ekibin kameralar› kurmas›n› bekliyorduk. Bir ara bu geliflmelerin anlam›n› toparlay›p özetleyen Nilekani, öyle bir cümle etti ki, kula¤›ma küpe oldu:
“Tom, oyun sahas› art›k ayn› hizaya geliyor, düzlefliyor.” Nilekani,
Hindistan gibi ülkelerin, küresel biliflimde daha önce asla olmad›¤›
kadar rekabete haz›r oldu¤unu ve Amerika’n›n da buna bir an önce
haz›rlanmas› gerekti¤ini söyledi. Amerika’ya kafa tutulaca¤›n› düflünüyordu ve ona göre bu Amerika için iyi bir fleydi, çünkü Amerika,
ancak kendisine kafa tutulunca elinden gelenin en iyisini yapard›.
Infosys kampüsünden ayr›l›p Bangalore’ye do¤ru hoplaya z›playa dönerken o cümleyi sak›z gibi a¤z›mda çevirip duruyordum: “Oyun sahas› düzlefliyor.”
Nandan’›n söyledi¤i fley, diye düflünüyordum, oyun sahas›n›n düzleflti¤iydi... Düzleflmek mi ? Düzelmek... Düz... Aman Tanr›m, adam
bana dünyan›n düz oldu¤unu söylüyordu!
Zaman›n›n basit seyrüsefer aletlerini kullanan Kolomb, befl yüz
y›ldan fazla bir süre önce ufkun ötesine yelken aç›p salimen dönerek dünyan›n yuvarlak oldu¤unu kan›tlam›flt›. Bense Bangalore’deydim ve yan›mda, ülkesinin en üst düzey teknik okulunda e¤itim görmüfl, zaman›n›n en ileri teknolojisini kullanan, Hindistan’›n en ak›ll› mühendislerinden biri olan Nandan vard›. Nandan,
dünyan›n, küresel tedarik zincirini sanal toplant›ya davet etti¤i
ekran kadar düz oldu¤unu söylüyordu. Daha da ilginci, bunun gayet iyi bir fley oldu¤unu, insanl›¤›n geliflmesinde bir kilometre tafl›
anlam›na geldi¤ini, Hindistan ve tüm dünya aç›s›ndan büyük bir
f›rsat yaratt›¤›n› dile getiriyordu. Dile getirdi¤i fley, fluydu asl›nda:
Dünyam›z› düzlefltirmifltik !
Minibüsün arka koltu¤unda defterime iki kelime yazd›m: “Dünya düzdür.” Yazd›¤›m anda da, Bangalore’deki iki haftal›k çekim es-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
18 |
Page 18
DÜNYA DÜZDÜR
nas›nda gördü¤üm ve duydu¤um her fleyin alt›nda yatan mesaj›n
bu oldu¤unu fark ettim. Küresel rekabet sahas› düzeltiliyor, ayn›
düzeye getiriliyordu. Dünya, düzlefliyordu.
Bunu fark etti¤imde heyecan ve korkuyla doldum. ‹çimdeki gazeteci, sabah manfletlerini daha iyi anlamam›, dünyada olup biteni daha iyi aç›klamam› sa¤layacak bir çerçeve buldu¤u için heyecanl›yd›.
Dünya tarihinde görülmedik say›da insan›n, daha fazla insanla, daha fazla ifl biçimi üzerinden, dünyan›n pek çok köflesinde, daha eflit
bir zeminde sürece kat›lmas› ve gerçek zamanl› (real time) rekabette yer almas›, art›k mümkündü. Bilgisayarlarla, elektronik postalarla, a¤larla (network), telekonferanslarla ve dinamik yeni yaz›l›mlarla mümkündü. Nandan’›n bana söyledi¤i, iflte buydu. Hindistan’a
yapt›¤›m seferde keflfetti¤im fley, buydu. Elinizdeki kitab›n anlatt›¤›
fley de bu. Dünyan›n düz oldu¤unu düflünmeye bafllad›¤›n›z anda,
bir sürü fley, bambaflka anlamlar kazan›yor. Beni kiflisel olarak heyecanland›ran bir baflka fley de, gezegenimizdeki tüm bilgi merkezlerinin tek bir küresel flebekeye (network) ba¤lanmas› anlam›na geldi¤i için, e¤er politika ve terörizm engel olmazsa, dünyan›n düzleflmesinin flafl›rt›c› bir refah ve yenilikler ça¤›n› bafllatma ihtimalidir.
Düz bir dünya üzerine derin derin düflünürken bir yandan da
meslekî ve kiflisel aç›lardan endifle ve korku duydum. Kiflisel olarak, düz bir dünyada birbiriyle iflbirli¤i yapacak olanlar›n sadece
yaz›l›mc›lar ve bilgisayar uzmanlar› olmad›¤› gerçe¤i beni korkuttu. El Kaide ve di¤er terörist flebekeler de ayn› fleyi yapacakt›. Oyun
sahas›, sadece bir grup yenilikçinin oyuna sokulup ellerine süper
güçler verilmesiyle düzlefltirilemeyecekti. Öfkeli, hüsrana u¤ram›fl
ve afla¤›lanm›fl kad›n ve erkeklerden oluflan koca bir grup da ayn›
flekilde, ellerinde süper güçlerle sahaya girecekti.
Meslekî aç›dan da dünyan›n düz oldu¤unu kabul etmek benim
için biraz sinir bozucuydu. Fark ettim ki dünya, ben uyurken düzlefliyordu ve ben bunu kaç›rm›flt›m. Asl›nda tam olarak uyuyor say›lmazd›m, daha ziyade baflka bir fleyle meflguldüm. 11 Eylül’den
önce küreselleflmeyi izlemeye ve ekonomik entegrasyonun “Lexus”
güçleri ile kimlik ve milliyetçili¤in “Zeytin A¤ac›” güçleri aras›ndaki gerilimi keflfetmeye, yani 1999’da yay›mlanan Lexus ve Zeytin
3
A¤ac›-Küreselleflmenin Gelece¤i (The Lexus and the Olive Tree) adl› kitab›ma odaklanm›flt›m. Ama 11 Eylül’den sonra zeytin a¤ac› savafllar› benim için fazla tüketici olmaya bafllam›flt›. Neredeyse tüm
3. Boyner Yay›nlar›, Ocak 2000.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 19
Ben Uyurken
| 19
zaman›m› Arap ve Müslüman ülkelerde dolaflarak geçiriyordum.
Küreselleflmenin izini iflte bu y›llarda kaybetmifltim.
O izi, 2004 fiubat ay›nda Bangalore’ye yapt›¤›m gezide tekrar yakalad›m. Yakalay›nca da ben Kâbil’e ve Ba¤dat’›n zeytin bahçelerine kafay› takm›flken önemli fleylerin gerçekleflmifl oldu¤unu hemen anlad›m. Küreselleflme yepyeni bir düzeye gelmiflti. Lexus ve
Zeytin A¤ac› ile bu kitab› bir arada düflünürseniz, küreselleflmenin
üç büyük ça¤› oldu¤u fleklinde tarihî bir sav göreceksiniz. Bu ça¤lardan ilki, Kolomb’un Eski Dünya ile Yeni Dünya aras›nda ticareti bafllatan sefere ç›kt›¤› tarih olan 1492’den 1800’ler civar›na kadar sürdü. Bu ça¤a, “Küreselleflme 1.0” diyorum. Bu ça¤, dünyay›
büyük boydan orta boya küçülttü. Küreselleflme 1.0, ülkelerle ve
kas gücüyle ilgiliydi. Yani Küreselleflme 1.0’da de¤iflimin esas motoru, küresel entegrasyon sürecinin itici gücü, ülkenizin ne kadar
kas gücüne sahip oldu¤u (ne kadar adaleniz, ne kadar beygir gücünüz, ne kadar rüzgâr ve sonradan buhar gücünüz var) ve bu gücün
ne ölçüde yarat›c› kullan›ld›¤›yd›. Bu ça¤da, ço¤unlukla din veya
emperyalizmden veya her ikisinden birden ilham alan hükûmetler
ve ülkeler, duvarlar› y›karak ve dünyay› birbirine örerek küresel
entegrasyona giden yolu açt›lar. Küreselleflme 1.0’da esas soru fluydu: Küresel f›rsat ve rekabette ülkemin yeri neresi ? Ülkem arac›l›¤›yla küreselleflip di¤erleriyle iflbirli¤ine nas›l gidebilirim ?
‹kinci ça¤, “Küreselleflme 2.0”, yaklafl›k olarak 1800’lerde bafllayarak Büyük Bunal›m ile Birinci ve ‹kinci Dünya savafllar›nda ara verdikten sonra 2000’e kadar devam etti. Bu ça¤ ise dünyay› orta boydan küçük boya indirdi. Küreselleflme 2.0’da de¤iflimin esas motoru,
küresel entegrasyonun itici gücü, çokuluslu flirketlerdi. Çokuluslu
flirketler, önce Hollandal› ve ‹ngiliz anonim flirketlerin yay›lmas›yla
ve Sanayi Devrimi’yle pazar ve iflgücü için küresel düzeye ç›kt›lar.
Bu ça¤›n ilk yar›s›nda küresel entegrasyona güç katan fley, buhar
makinesi ve demiryollar› sayesinde ulafl›m maliyetinin azalmas›yken ikinci yar›s›nda, telgraf›n, telefonun, kiflisel bilgisayarlar›n, uydular›n, fiber optik kablolar›n ve internetin ilk versiyonunun yayg›nlaflmas› sayesinde iletiflim maliyetinin azalmas›yd›. Mallar›n ve
bilginin, küresel bir piyasa oluflturmaya yetecek ölçüde k›tadan k›taya hareket etmesi, ürünlerin ve iflgücünün küresel olarak al›n›p
sat›lmas› anlam›nda gerçek bir küresel ekonominin do¤du¤unu ve
olgunlaflt›¤›n› bu ça¤da gördük. Bu küreselleflme ça¤›n›n itici gücü,
ça¤›n bafllar›nda buhar makinesi ile demiryollar›ndaki, sonlar›na
Boyner Dunya Duzdur
20 |
8/29/06
6:13 PM
Page 20
DÜNYA DÜZDÜR
do¤ru ise telefonlar ve merkezî ifllem birimlerine kadar, donan›mdaki at›l›md›. Bu ça¤›n esas sorusu da fluydu: Küresel ekonomide flirketimin yeri neresi ? Ülkem f›rsatlar› nas›l de¤erlendiriyor ? Nas›l
küreselleflebilirim ve flirketim arac›l›¤›yla di¤erleriyle iflbirli¤ine nas›l gidebilirim ? Lexus ve Zeytin A¤ac›, esas olarak, bütün dünyada
duvarlar›n y›k›lmaya bafllad›¤›, entegrasyonun ve entegrasyona karfl› tepkinin yepyeni bir aflamaya yükseldi¤i bu ça¤› anlat›yordu. Ancak duvarlar y›k›lsa da dikifl izi bile belli olmayacak bir entegrasyona varmak için daha birçok engel vard›. Hat›rlayal›m, Bill Clinton
1992’de baflkan seçildi¤inde hükûmettekiler ile akademisyenler d›fl›nda kimsenin e-posta adresi yoktu. 1998’de Lexus ve Zeytin A¤ac›’n› yazarken, internet ile e-ticaret daha yeni yeni havalan›yordu.
Ama havalan›p uçufla geçti –onunla beraber, baflka bir sürü fley
de ben uyurken uçufla geçti. Zaten bu kitapta 2000 y›l› civar›nda
yepyeni bir ça¤a girdi¤imizi, bunun için ileri sürüyorum: “Küreselleflme 3.0.” Küreselleflme 3.0, dünyay› küçük boydan minicik boya
dönüfltürürken oyun sahas›n› da düzlefltiriyor. Küreselleflme 1.0’›n
itici gücü küreselleflen ülkeler, Küreselleflme 2.0’›n itici gücü küreselleflen flirketlerken, Küreselleflme 3.0’›n itici gücü ve bu ça¤a biricik karakterini kazand›ran fley, küresel düzeyde iflbirli¤i yapmak ve
rekabete girmek için bireylerin ele geçirdikleri yeni güçtür. Bireylerin ve gruplar›n bu kadar kolay ve bu kadar pürüzsüz küreselleflebilmesine olanak veren kald›raç ise, beygir gücü veya donan›m de¤il, hepimizi kap› komflusu haline getiren küresel fiber optik flebekeyle birlikte yaz›l›md›r, her türden yeni bilgisayar uygulamalar›d›r. Art›k bireyler flu soruyu sorabilirler ve sormal›d›rlar da: Küresel f›rsat ve rekabette benim yerim neresi ? Kifli olarak, di¤er insanlarla küresel iflbirli¤ine nas›l gidebilirim ?
Ancak, küreselleflme 3.0’›n önceki ça¤lardan ayr›ld›¤› nokta, sadece dünyay› küçültüp düzlefltirmesi ve bireyleri öne ç›karmas› de¤il.
Esas olarak Avrupal› ve Amerikal› bireyler ve flirketlerce sürdürülmemesiyle de Küreselleflme 1.0 ve 2.0’dan farkl›. 18. yüzy›lda dünyan›n en büyük ekonomisi Çin’di, ama ço¤unlukla küreselleflmeyi
gerçeklefltiren ve sistemi flekillendiren Bat›l› ülkeler, flirketler ve yenilikçilerdi. Zamanla bunun da geçerlili¤i azald›. Çünkü dünyay› küçülten ve düzlefltiren Küreselleflme 3.0, sadece bireylerce sürdürülmüyor. Giderek daha çok çeflitlilik içeren bireylerce, yani Bat›l› olmayan, beyaz olmayan bireylerce de sürdürülüyor. Bireyler, düz
dünyan›n her köflesinde gücü ellerine geçiriyor. Küreselleflme 3.0,
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 21
Ben Uyurken
| 21
çok daha fazla insan için fifli tak›p ifle bafllamay› (plug and play)
mümkün hale getirdikçe insano¤lunun oluflturdu¤u gökkufla¤›nda
her renkten bireyin yerini ald›¤›n› göreceksiniz.
(Küreselleflme 3.0’›n en önemli ve yeni özelli¤i, bireylerin bu flekilde güçlenmesidir. Ancak büyük ve küçük flirketler de bu ça¤da
yeni bir güç kazanm›fllard›r. Önümüzdeki sayfalarda bu iki noktay›
da ayr›nt›s›yla tart›flaca¤›m.)
O gün Bangalore’de Nandan’›n ofisinden ç›karken bu söylediklerimi ancak çok kaba hatlar›yla düflündü¤ümü belirtmeme gerek yok.
Ama o akflam oteldeki odam›n balkonunda oturup bu de¤iflimler üzerine derin derin düflünürken, bir fleyi biliyordum art›k: Her fleyi bir
yana b›rak›p bu düzlefltirici sürecin nas›l olufltu¤unu, bunun ülkeler,
flirketler ve bireyler için ne gibi sonuçlar do¤urabilece¤ini anlamam›
sa¤layacak bir kitap yazmak istiyordum. Hemen telefonu al›p kar›m
Ann’i arad›m ve, “Dünya Düzdür diye bir kitap yazaca¤›m” dedim.
Biraz güldü, ama ilgisini de çekti. Hatta belki de ilgisini çekmekten
çok e¤lendirdi! Sonuç itibariyle kar›m› dünyan›n düz oldu¤una ikna
ettim. Umar›m sevgili okurum, sizi de ikna etmeyi baflar›r›m. fiimdi
müsaade edin de sizleri Hindistan’a ve Do¤u’daki di¤er ülkelere yapt›¤›m seyahate geri götürüp, dünyan›n yuvarlak de¤il düz oldu¤u sonucuna varmam› sa¤layan fleyleri sizlerle paylaflay›m.
J aithirth “Jerry” Rao, Bangalore’de tan›flt›¤›m ilk insanlardand›.
Daha Leela Palace Otel’de tan›flal› birkaç dakikay› geçmemiflti ki
vergi beyannamelerimi ve di¤er muhasebe ifllerimi buradan, Bangalore’den yapabilece¤ini söyledi. “Teflekkürler, ama olmaz” diye itiraz ettim. Chicago’da bir muhasebecim vard›. Jerry gülümsemekle
yetindi. Vergi beyannamesi ifllemlerinin tafleronlara verilmesinde
görülen patlama sonucu, belki de zaten benim muhasebecim veya
daha ziyade, muhasebecimin muhasebecisi olabilece¤ini söylemeyecek kadar nazik biriydi, Jerry.
Aslen Mumbaili, yani eski Bombayl› olan ve Hindistan’daki flirketi MphasiS’te çal›flt›rd›¤› Hintli muhasebecilerle Amerika’n›n bütün eyaletlerindeki ve federal hükûmetteki muhasebe ifllerini yürütebilen Rao, “Biz burada konuflurken, flu anda bu ifllemler tafleronlara veriliyor” dedi. “Amerikal› birçok küçük ve orta çapl› muhase4
be flirketiyle (CPA) çal›fl›yoruz.”
“Yani benim muhasebecim gibi mi ?” “Aynen öyle, sizin muhasebe4. Certified Public Accountant: Ruhsatl›, sertifikal› muhasebeci. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
22 |
8/29/06
6:13 PM
Page 22
DÜNYA DÜZDÜR
ciniz gibi” dedi gülümseyerek. Rao’nun flirketi, vergi beyannamesi
ifllemlerini kolay ve ucuz hale getiren standart formatlar oluflturan
bir ifl ak›fl yaz›l›m› konusunda öncülük yapm›flt›. Bütün ifl, ABD’deki bir muhasebecinin geçen y›lki vergi beyannamemi, W-2, W-4,
1099 formlar›m›, ald›¤›m ücretleri, primleri ve di¤er beyanlar›m›,
yani her fleyi taray›p fiziksel olarak Kaliforniya veya Texas’ta bulunan bir bilgisayar sunucusuna (server) atmas›yla bafll›yordu. “Muhasebeciniz, vergi beyannamenizi denizafl›r› ülkelerde haz›rlat›yorsa, elbette sizin soyad›n›z›n veya sosyal güvenlik numaran›z›n ülke
d›fl›ndan biri taraf›ndan ö¤renilmesini istemedi¤inizi tahmin edece¤i için o bilgileri bilgisayarda gizler. Hindistan’daki muhasebeci, parolas›n› girip sunucu (server) arac›l›¤›yla Amerika’daki ham bilgilere ulaflarak kimli¤inizi ö¤renmeden vergi beyannamenizi haz›rlar.
Böylece mahremiyet yasalar›na uygun bir flekilde, hiçbir veri
ABD’den d›flar› ç›kmam›fl olur... Veri güvenli¤ine ve mahremiyetine
çok önem veriyoruz. Hindistan’daki muhasebeci, verilerinizi ekranda görebilir, ama bilgisayar›na indiremez veya kopyalayamaz; program›m›z buna izin vermez. Kötü bir niyeti varsa, olsa olsa ezberlemeye çal›flabilir. Muhasebecilerin beyannameler üzerinde çal›fl›rken
odaya kalem k⤛t sokmalar› bile yasakt›r.”
Bu tür tafleron çal›flman›n ne kadar yayg›nlaflt›¤›n› merak ettim.
Rao, “Birkaç bin beyanname haz›rl›yoruz” dedi. “Üstelik, Amerika’daki muhasebecinizin ofise gitmesine bile gerek yok. Kaliforniya’da plajda otururken bize bir e-posta at›p, ‘Jerry, New York beyannamelerinde harika ifl ç›kar›yorsun, flu Tom’un beyannamesini de
bir yap›ver. Sonia, sen de ekibinle beraber Washington ve Florida
beyannamelerini haz›rla’ diyebilir. (Bu arada Sonia, Hindistan’daki
evinden çal›flt›¤› için sabit gideri yoktur.) ‘Di¤erleri biraz kar›fl›k çocuklar, onlara benim bakmam laz›m’ diyebilir.”
2003 y›l›nda ABD’ye ait 25.000 vergi beyannamesi Hindistan’da
düzenlenmifl. 2004’te bu rakam 100.000’e ç›km›fl. 2005’te 400.000
olmas› bekleniyormufl. Yani en fazla on y›l içinde sizin muhasebecinizin de vergi beyannamenizi d›flar›ya yapt›raca¤›n› tahmin etmek
hiç de zor de¤il. O kadar uzamayabilir de...
“Bu ifle nas›l girdiniz ?” diye sordum.
“Hollandal› bir arkadafl›m var, Jeroen Tas, ikimiz de Kaliforniya’da Citigroup’ta çal›fl›yorduk” diye anlatmaya bafllad› Rao. “Ben
onun flefiydim. Bir gün New York’tan dönerken uçakta ona ifli b›rakmay› düflündü¤ümü söyledim. ‘Ben de’ dedi. ‹kimiz de, ‘Neden ken-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 23
Ben Uyurken
| 23
di iflimizi kurmayal›m ?’ dedik. Böylece 1997-98’de büyük flirketler
için yüksek katma de¤erli (high-end) internet çözümleri üreten bir
ifl plan› yapt›k... ‹ki y›l önce Las Vegas’ta bir teknoloji fuar›na gitmifltim. Orta çapl› baz› Amerikan muhasebe firmalar› gelip büyük
flirketler gibi vergi ifllemlerini Hindistan’a vermeye güçlerinin yetmedi¤ini, ama büyüklerle yar›flarak onlar› geçmek için bunu istediklerini söylediler. Biz de bunun üzerine VTR (Virtual Tax RoomSanal Vergi Odas›) adl› bir program yazd›k. Program, bu orta çapl›
muhasebe firmalar›n›n da vergi beyannamelerini kolayca tafleronlara yapt›rmalar›na olanak sa¤l›yordu.”
Yani Jerry’ye göre, “Bu orta çapl› firmalar, daha önce mahrum b›rak›ld›klar› biraz daha düzeltilmifl bir sahaya ç›k›yorlar flimdi. Büyük firmalar›n hep sahip oldu¤u ölçek avantaj›na, bir anda onlar da
kavufltular.”
Peki buradan Amerikal›lara, “ ‘Teyze sak›n o¤lunu muhasebeci
yapma, aç kal›r’ gibi bir mesaj m› ç›k›yor ?” diye sordum.
“Pek say›lmaz” dedi. “Yapt›¤›m›z fley, ayak ifllerini üstlenmek. Bir
vergi beyannamesi haz›rlamak için ne gerekir, bilir misiniz ? Pek
yarat›c› bir ifl say›lmaz. ‹flte buradan yapt›¤›m›z, iflin bu k›sm›.”
“Peki Amerika’ya iflin hangi k›sm› kal›yor ?”
“Amerika’da muhasebecili¤e devam edecekler, mükellefinin az
vergi ödemesini sa¤layacak karmafl›k stratejiler oluflturmakla ve
mükellef iliflkileriyle ilgilenecek. Mükellefine diyecek ki: ‘Ben yarat›c› olmayan, s›k›c› iflleri bir yerlerde yapt›r›yorum. Onu b›rak›n
da biz flimdi malikânenizin veya çocuklar›n›z›n masraflar› için neler yapabiliriz, ona bakal›m. Vak›flar›n›za biraz para b›rakmak istemez misiniz ?’ Yani fiubat’tan Nisan’a kadar kafas› kesilmifl tavuklar gibi panik içinde oradan oraya koflturaca¤›na, sorunlar›n›
mükellefleriyle zaman›nda ve kaliteli biçimde ele alacak. Böylece
mükellefiyle vaktinde konuflmaya zaman bulamad›¤› için bir fleyleri eksik ya da yanl›fl yap›p A¤ustos ay›nda süre uzat›m› dilekçesi vermesine gerek kalmayacak.”
Accounting Today adl› dergide yay›mlanan (7 Haziran 2004) bir çal›flmadan yola ç›karak, bu anlat›lan›n gelecekte sahiden de gerçekleflebilece¤ini söyleyebiliriz. Manhattan’da (Kansas) bulunan Boomer
Consulting’in CEO’su, muhasebeci L. Gary Boomer, “Geçen vergi döneminde 100.000’den fazla beyanname d›flar›ya yapt›r›ld›. Bu ifllem
art›k bireysel beyannamelerden vak›flara, adi ortakl›klara ve anonim flirketlere kadar yay›lm›fl durumda... Bu sektörün son üç y›lda
Boyner Dunya Duzdur
24 |
8/29/06
6:13 PM
Page 24
DÜNYA DÜZDÜR
bu ölçekte h›zl› bir büyüme kaydetmesinin nedeni, tafleron flirketlerin bilgisayar sistemlerine, yöntemlere ve e¤itime yapt›¤› yat›r›mlar”
diyor. Yazar, Hindistan’da y›lda yaklafl›k 70.000 gencin muhasebe
okullar›ndan mezun oldu¤unu ve yerel firmalarda ayda 100 dolara
çal›flmaya bafllad›¤›n› da belirtiyor. Yüksek h›zl› iletiflim olanaklar›n›n, s›k› bir e¤itimin ve standartlaflt›r›lm›fl formlar›n yard›m›yla bu
genç Hintliler, az bir maliyetle h›zla Bat›l› muhasebecilere dönüfltürülebiliyor. Hatta Hindistan’daki baz› muhasebe firmalar›, kendilerini Bat›l› muhasebecilere tan›t›rken, oralara gitmiyorlar bile, telekonferans yöntemini kullan›yorlar. Boomer, “Muhasebecilik mesle¤i bir
dönüflüm içinde. Sahip oldu¤u liderlik yetene¤iyle, iliflkileriyle ve yarat›c›l›¤›yla de¤er yaratabilenler, sektörü dönüfltürecek ve mükellefleriyle iliflkilerini daha da güçlendirecek” sonucuna var›yor.
“Yani” dedim Rao’ya, “bana diyorsun ki: Mesle¤in ne olursa olsun,
ister doktor, ister avukat, ister mimar, ister muhasebeci, e¤er Amerikal›ysan, verdi¤in hizmetler konusunda gerçekten iyi olmal›s›n,
çünkü dijital hale getirilebilen her fley, daha ak›ll› ya da daha ucuz
veya hem daha ak›ll› hem daha ucuz bir taflerona yapt›r›labiliyor.”
Rao, “Herkes katma de¤eri neyse tamamen o konuya odaklanmal›”
diye karfl›l›k verdi.
“Peki, ya ortalama bir muhasebeciysem... Diyelim ki devlet üniversitesine gittim. Okulu B+ ile bitirdim. Muhasebecilik belgemi zar
zor ald›m. Büyük bir muhasebe firmas›nda çal›fl›yor, mükelleflerin
yüzünü de ancak ayda y›lda bir görüyorum. Düzgün bir hayat›m var
yani. Firmam da benden memnun. Bu sistemde bana ne olacak ?”
Rao, “‹yi bir soru” diye cevaplad›. “Bu konuda dürüst olmam›z laz›m. Büyük bir teknolojik de¤iflimin tam ortas›nday›z. Bu de¤iflimi,
b›çak s›rt›nda duran bir ülkede, yani Amerika’da yafl›yorsan›z, ileriyi
görmek zor oluyor. Hindistan’da yaflayan biri için bundan on y›l sonras›n› tahmin etmek kolay. On y›l içinde, günümüzde Amerika’da yap›lan birçok fley, Hindistan’da yap›lacak. Biz gelece¤imizi öngörebiliyoruz. Ama tabiî biz, sizin gerinizdeyiz. Gelece¤i siz belirliyorsunuz.
Amerika, zaten her zaman bir sonraki yarat›c› dalgan›n tam s›n›r›nda olmufltur... Bu yüzden de o muhasebecinin gözlerine bak›p, flöyle
flöyle olacak demek, biraz zor. Bu konuda gereksiz sözlerle zaman
kaybetmemeliyiz. Bu sorunla yüzleflmeli ve dürüstçe konuflmal›y›z...
De¤er yaratma zincirini dijitallefltirip parçalar›na ay›rarak baflka bir
yere yapt›rabilece¤iniz her ifl, baflka bir yere gönderilecektir. Baz›lar› ç›k›p, ‘‹yi de bir bifte¤i uzaktan nas›l servis edeceksiniz?’ diye sora-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 25
Ben Uyurken
| 25
bilir. Do¤ru, edemem. Ama e¤er o restoran›n bu iflle ilgilenen bir adam› yoksa, dünyan›n öbür ucundan rezervasyonlar›n› yapabilirim. ‘Bir
bakal›m Bay Friedman, evet, size tam pencere kenar›nda bir masa
ayarlayabilirim’ diyebilirim size. Yani bir akflam yeme¤inin bile parçalara ayr›flt›r›l›p d›flar› yapt›r›labilecek k›s›mlar› vard›r. Temel ekonomi ders kitaplar› size der ki: Mallar bir yerden bir yere gönderilir,
ama hizmetler ayn› yerde üretilir ve tüketilir. Bir saç kesimini tabiî
ki ihraç edemezsiniz. Ancak, bu saç kesimini bile ihraç edebilece¤imiz
bir noktaya do¤ru geliyoruz. Tabiî ki sadece randevu k›sm›n›. Saç›n›z
nas›l olsun? Hangi berber kessin? Bu ve benzeri fleyler, bir ça¤r› merkezi uzakl›¤›nda halledilebiliyor ve ileride de halledilebilecek.
Sohbetimiz sona ererken Rao’ya, “Bundan sonra s›rada ne var ?”
diye sordum. Enerji f›flk›r›yordu adamdan. S›k›flt›rma teknolojisinde büyük bir ilerleme sa¤lamak için ‹srailli bir flirketle iliflki içinde
oldu¤unu söyledi. Böylece internetten daha kaliteli CAT (bilgisayarl› tomografi) görüntüleri göndererek dünyan›n öbür ucundaki
bir doktordan ikinci bir görüfl almak mümkün olacakm›fl.
Rao ile konufltuktan birkaç hafta sonra, bu kitap için mülakat
yapt›¤›m Johns Hopkins Üniversitesi Baflkan› Bill Brody’den flu
elektronik postay› ald›m:
Sevgili Tom, üniversitenin radyologlar için açt›¤› okul sonras› e¤itim
toplant›lar›ndan birinde konuflmac›yd›m (ben de eskiden radyologdum)...
Seni de ilgilendirece¤ini sand›¤›m çok ilginç bir fleyle karfl›laflt›m. Yeni
ö¤rendi¤ime göre, ABD’deki birçok küçük ya da büyük hastanenin doktorlar›, CAT görüntülerini okuma iflini Hindistan’daki ve Avustralya’daki
doktorlara yapt›r›yorlarm›fl !!! Tabiî bu ifl genellikle, hastanede yeterli
radyolo¤un bulunmad›¤› akflamlar (belki bir de hafta sonlar›) yap›l›yormufl. Radyologlardan baz›lar› bu görüntüleri hastaneden eve (Cape Cod’a
veya Vail’e de olabilir) gönderip görüntülerin analizini oradan yaparak
24/7 teflhis imkân› sa¤larken, daha küçük hastaneler ise CAT görüntülerini yurtd›fl›ndaki doktorlara gönderiyormufl. Bunun avantaj›, burada geceyken Hindistan veya Avustralya’da gündüz oldu¤u, burada mesai biterken orada bafllad›¤› için görüntülerin dünyan›n öteki yar›s›nda daha iyi
analiz edilmesiymifl. Zaten CAT (ve MR) görüntüleri dijital formatta oldu¤u ve standart bir protokol üzerinden internetten al›nabildi¤i için bunlar› dünyan›n herhangi bir yerinden almak sorun yaratm›yor... Tabiî olay›n öteki taraf›ndaki radyologlar›n da ABD’de e¤itim gördüklerini, gereken ruhsatlara ve belgelere sahip olduklar›n› varsay›yorum... Bu mesai
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
26 |
Page 26
DÜNYA DÜZDÜR
sonras› görüntü okuma iflini yapt›ran Amerikal› radyologlar, onlara Gece
fiahini ismini takm›fllar.
Sevgiler,
Bill
T anr›’ya flükür radyolog veya muhasebeci de¤il de gazeteciyim. Benim iflimi kimse taflerona yapt›ramaz. Gerçi baz› okurlar›m, benim
köflemin Kuzey Kore’ye gönderilmesini çok istiyor ya, neyse... Sonra Reuters’in Hindistan’daki operasyonunu duydum. Reuters’in
Bangalore’deki ofisini ziyaret etmeye vakit bulamam›flt›m, ama
CEO Tom Glocer’la görüflüp ne yapt›¤›n› onun a¤z›ndan dinledim.
Glocer, haber tedarik zincirinin baz› unsurlar›n›n tafleronlara yapt›r›lmas› konusunda öncülük yap›yor.
Dünyaya yay›lm›fl 197 büroda 2.300 gazeteciyle, yat›r›m bankac›lar›na, türev piyasa oyuncular›na, hisse senedi broker’lar›na, gazetelere, radyolara, televizyonlara ve internet yay›nlar›na hizmet veren
Reuters, tatmin etmesi gereken çok karmafl›k bir müflteri kitlesine
sahip. Nokta.com (dot.com) flirketlerinin iflas›ndan sonra, müflterilerinin ço¤u art›k maliyetlere çok daha dikkatle yaklaflmaya bafllay›nca, Reuters de hem maliyet hem de verimlilik sebebiyle kendine flu
soruyu sormaya bafllad›: Küresel haber tedarik zincirimizi en iyi flekilde beslemek için elemanlar›m›z› nereye yerlefltirmeliyiz ? Bir gazetecinin çal›flmas›n› parçalara ay›r›p bir k›sm›n› Londra veya New
York’ta b›rak›rken öteki k›sm›n› Hindistan’a gönderebilir miyiz ?
Glocer, önce Reuters’in sa¤lad›¤› en temel ifllev olan, günün her
saatinde s›cak haber olarak verdikleri flirket kârlar›yla ve ifl dünyas›yla ilgili haberlere bakt›. Anlat›yor: “Exxon, kâr›n› aç›klad›¤› zaman bu bilgiyi dünyan›n her yan›ndaki ekranlara an›nda geçebilmeliyiz: ‘Exxon geçen üç ayl›k dönemdeki hisse bafl›na 36 cent’lik
kâr›n›, bu üç ayl›k dönemde 39 cent’e ç›kard›.’ Burada esas beceri,
h›z ve do¤ruluk. ‹lk anda fazla bir analize gerek yok. Yapmam›z gereken tek fley, basit haberi mümkün oldu¤unca h›zl› bir biçimde vermek. S›cak haber, flirketin duyurusundan sonraki birkaç saniye
içinde verilmeli. Bundan bir iki saniye sonra da flirketin birkaç üç
ayl›k dönemdeki kâr›n› gösteren bir tablo verilmeli.”
Dondurmac›l›kta vanilyal› dondurma neyse habercilikte flirket
kârlar›na iliflkin bu s›cak haberler de odur. Yani dünyan›n herhangi
bir yerinde yap›labilecek, basit bir metad›r. Habercili¤e as›l de¤erini katan fley, sonraki befl dakika içinde yap›l›r. ‹flte o zaman size ge-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 27
Ben Uyurken
| 27
reken kifli, flirketten konuyla ilgili yorum almas›n› bilen, sektörün
önde gelen iki analistiyle konuflan, hatta rakip flirketle de görüflüp
iki laf da ondan alan gerçek bir gazetecidir. Glocer, “Bu yüksek bir
gazetecilik becerisi gerektirir. Yani gazeteci, piyasadaki insanlar› tan›yacak, sektörün en iyi analistlerinin kim oldu¤unu bilecek, do¤ru
insanlara yemek ›smarlayacak biri olmal›” diyor.
Nokta.com flirketlerinin iflas›yla dünyan›n giderek düzleflmesi,
Glocer’›, Reuters’in haber servisi üzerine düflünmeye, “Acaba gazetecinin ifllevlerini birbirinden ay›r›p düflük katma de¤erli iflleri Hindistan’a gönderebilir miyim ?” sorusunu sormaya itmifl. Birincil amac›,
flirketin fliflmifl bordro maliyetini azalt›rken mümkün oldu¤u kadar
da gazetecileri iflten ç›karmamakt›. “Böylece önce Bangalore’de denemek için alt› muhabiri ifle ald›k. Dedik ki: ‘S›cak haber manfletlerini,
tablolar›n› ve Bangalore’den yap›labilecek baflka ne varsa onlar› bir
yaps›nlar bakal›m.’”
Muhasebeden de anlayan ve Reuters taraf›ndan e¤itilen bu yeni
Hintli gazetecilere, Hindistan’da geçerli standart ücret ödeniyor,
oradaki tatil ve sa¤l›k sigortas› flartlar› sa¤lan›yordu. Glocer, “Hindistan, sadece teknik becerileri aç›s›ndan de¤il, malî becerileri aç›s›ndan da ifle alacak insan bulma konusunda inan›lmaz zengin bir
yer” diyor. “Bir flirket, kâr›n› aç›klad›¤› an yapt›¤› ilk ifllerden biri,
bu bilgiyi Reuters, Dow Jones, Bloomberg gibi ajanslara geçmek
oluyor. Biz de bu ham veriyi al›yoruz. Sonras›, tam bir yar›fl. Bangalore, dünyan›n iletiflim olanaklar› en geliflmifl yerlerinden biri.
Gerçi veriyi Bangalore’ye geçerken arada bir saniye veya ondan biraz daha az sürelik küçük bir gecikme oluyor, ama sonuçta bas›n
bültenlerini bilgisayardan al›p Londra’da ya da New York’ta yapt›¤›n›z kolayl›kta orada da habere dönüfltürebilirsiniz.”
Arada bir fark var: Bangalore’de ücretler ve kiralar, Bat› baflkentlerindeki ücret ve kiralar›n beflte birinden daha düflük.
Ekonomi ve düzleflen dünya Reuters’i bu yola iterken Glocer, zorunluluklar› avantaja dönüfltürmeye çal›fl›yordu. “Metalaflm›fl habercili¤in yükünü üzerimizden at›p, bunu dünyan›n baflka bir köflesinde
daha verimli bir flekilde yapt›rabilece¤imizi düflündük” diyor. Reuters böylelikle, flirkette tutmay› sürdürebildi¤i geleneksel muhabirlerine, daha yüksek katma de¤erli ve kiflisel olarak daha yüksek tatmin sa¤layacak bir biçimde gazetecilik ve analiz yapma flans› verdi.
“New York’ta Reuters’e çal›flan bir gazetecisiniz. Bas›n bültenlerini
ekrandaki kutucuklara dönüfltürmekten mi tatmin olursunuz, yoksa
Boyner Dunya Duzdur
28 |
8/29/06
6:13 PM
Page 28
DÜNYA DÜZDÜR
analiz yapmaktan m› ?” diye soruyor Glocer. Tabiî ki ikincisi. Bas›n
bültenlerinin Hindistan’a yapt›r›lmas› New York’ta yüksek ücretlerle çal›flan gazeteciler taraf›ndan izlenmesi, maliyet aç›s›ndan verimli olmayan küçük flirket haberlerinin de Reuters habercili¤inin kapsam›na girmesini sa¤lad›. New York’taki yüksek ücretli bir muhabirin ücretiyle, bir sürüsü çal›flt›r›labilen düflük maafll› Hintli gazeteciler sayesinde art›k bu ifl, Bangalore’den yap›labiliyor. 2004 yaz› itibariyle Reuters, Bangalore operasyonunda kulland›¤› eleman say›s›n›
300’e ç›kard›. Nihai hedef, 1.500 kifli. Bu çal›flanlar›n bir k›sm›, Hintlileri e¤itmek için gönderilen k›demlilerden, bir k›sm› verilerle ilgili
s›cak haberleri yapan muhabirlerden, ama büyük k›sm›, menkul k›ymet firmalar›na sunulmak üzere biraz daha uzmanlaflm›fl veri analizi yapanlardan, yani say›larla oynayanlardan olufluyor.
“Müflterilerimizin birço¤u ayn› fleyi yap›yor. Yat›r›m araflt›rmas›
maliyetli bir ifltir. Bu maliyetin azalt›lmas› gerekir. Bu yüzden birçok firma, temel flirket analizlerini Bangalore’de yapt›r›yor.” Yak›n
zamana kadar büyük Wall Street firmalar›, y›ld›z analistlere milyonlarca dolar ödeyerek yat›r›m araflt›rmalar› yapt›r›r, bu kiflilere
verilen paralar›n bir k›sm›n› da, analizi en iyi müflterileriyle paylaflan hisse senedi departmanlar›na yüklerlerdi. Maliyetin kalan k›sm›n›, kimi zaman bu parlak analizleri bankac›l›k aç›s›ndan yem
olarak kullanabilen yat›r›m bankac›l›¤› departmanlar› üstlenirdi.
Ancak New York Savc›s› Eliot Spitzer’in Wall Street yöntemleri konusunda yürüttü¤ü araflt›rmadan ve patlayan skandallardan sonra
yat›r›m bankac›l›¤› ile hisse senedi departmanlar› birbirinden tamamen ayr›lmak zorunda kald›. Sonuç olarak, Wall Street’teki büyük yat›r›m firmalar›, pazar araflt›rmalar› maliyetinde keskin indirimlere gitmek zorunda kald›lar. Üstelik art›k bu araflt›rmalar›n
tüm maliyeti de sadece hisse senedi departmanlar›na yüklenecekti.
Bu durum, bu firmalar› bu tür analiz ifllerinin bir k›sm›n› Bangalore gibi yerlerde yapt›rmaya teflvik etti. Reuters, New York veya
Londra’da bir analiste 80.000 dolar ücret ödemek yerine, Bangalore’de bu ifl için 15.000 dolar›n yetti¤ini gördü. Üstelik Hindistan’daki bu elemanlar da ötekiler kadar malî bilgiye ve yüksek motivasyona sahipti. fiirket son zamanlarda, Bangalore’de yetenek av›na ç›kan Bat›l› flirketlerce gözden kaç›r›lan ifl gelifltirme uzmanlar›n› ifle
almak için Bangkok’ta bir yaz›l›m gelifltirme merkezi açt›.
fiahsen ben de bu e¤ilimden hiç hoflnut de¤ilim. Mesle¤ime United Press International’da (UPI) haber ajans› muhabiri olarak bafl-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 29
Ben Uyurken
| 29
lad›¤›m için ajans muhabirlerine, hem meslekî koflullar›n hem de
alt›nda ezildikleri malî koflullar›n getirdi¤i bask› nedeniyle muazzam bir sempati besliyorum. Ama UPI, bundan 25 y›l önce benim
Londra’da ifle bafllad›¤›m zamanlarda düflük katma de¤erli ifllerinin
bir k›sm›n› d›flar›ya yapt›rabilseydi, günümüzde bir ajans olarak
hayat›n› gayet güzel sürdürürdü. Maalesef böyle olmad›.
Muhabirlere pek dokunmadan Reuters elemanlar›n›n yaklafl›k
dörtte birini iflten ç›karan Glocer, “Tabiî, elemanlar aç›s›ndan hassas bir konu” diyor. Elemanlar›n, bunun flirketin yaflamas› ve sonra tekrar geliflmesi için yap›ld›¤›n› anlad›klar›n› söylüyor. Glocer’a
göre, “Zaten muhabirlik yapanlar da sofistike insanlar. Müflterilerimizin de ayn› fleyi yapt›¤›n› görüyorlar ve haberin özünü hemen
kavr›yorlar... Burada önemli olan fley, yapt›¤›m›z fleyi allay›p pullamadan insanlara dürüst davranmak. Klasik ekonomistlerin, bir
iflin en iyi yap›ld›¤› yere götürülmesi ilkesine tamamen kat›l›yorum. Ama tabiî ki tek tek insanlar›n ifl bulmalar›n›n zorlaflaca¤›n›
göz ard› edemeyiz. Onlar için yeniden e¤itim ve yeterli bir sosyal
güvenlik sistemi gerekiyor.”
Reuters America’n›n bafl›nda bulunan David Schlesinger, Reuters
elemanlar›na afla¤›daki al›nt›y› da içeren bir memo yollad›:
Z o r u n l u l u k n e d e n i y l e o f f s h o r e5
19. yüzy›lda önemli bir balinac›l›k merkezi olan New London’da (Connecticut) büyüdüm. 1960 ve 70’lerde balinalar çoktan yok olmufltu. Art›k
bölgedeki iflçilerin ço¤u, askeriyeyle ilgili ifllerde çal›fl›yordu. Vietnam
ça¤›nda baflka türlüsü de beklenmezdi zaten. S›n›f arkadafllar›m›n babalar› Electric Boat’da, Bahriye’de ve Sahil Güvenlik’te çal›fl›yorlard›. Bar›fl, bölgeyi tekrar de¤ifltirdi. fiimdi orada en çok tan›nan fley Mohegan
Sun ve Foxwood casinolar› ile Pfizer’in ilaç araflt›rma birimi. Eski ifller
yok oldu, yerine yeni ifller geldi. Eski vas›flar art›k gereksizleflti, yeni vas›flara ihtiyaç duyuldu. Bölge de¤iflti, insanlar de¤iflti. Elbette New London bunun tek örne¤i de¤il. Ne kadar çok üretim flehri, fabrikalar›n›n
kapand›¤›na tan›k olmufltur; ne kadar çok ayakkab› kasabas›, kasabalar›ndaki ayakkab› fabrikas›n›n baflka yere tafl›nd›¤›n› görmüfltür; bir zamanlar tekstil flehri olan ne kadar çok flehir, art›k tüm keteni Çin’den
5. Kelime anlam›, k›y›dan uzak. fiirketlerin, her zamanki kurallar›n geçmedi¤i, özel kurallar›n uyguland›¤› özel bölgeler veya ülkelerde ifl yapmas›. Genellikle Bat› ülkelerindeki büyük flirketler, özel
vergi, sigorta ve iflçilik maliyeti avantaj› sa¤layan, yat›r›m için arazi veren, enerji maliyetlerinde indirim, kâr transferine izin verilmesi gibi özel uygulamalar yapan geliflmekte olan ülkelerde bu tür
yat›r›mlar yap›yor. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
30 |
8/29/06
6:13 PM
Page 30
DÜNYA DÜZDÜR
al›yordur... De¤iflim zordur. De¤iflim en çok, de¤iflime haz›rl›ks›z yakalananlar için zordur. De¤iflim, de¤iflime ayak uyduramayanlar için de
çok zordur. Ama de¤iflim do¤ald›r, yeni bir fley de¤ildir ve önemlidir.
Offshore konusundaki son tart›flmalar, tehlikeli ölçüde s›cak geçiyor.
Ama ifllerin Hindistan, Çin veya Meksika’ya tafl›nmas› konusundaki
tart›flmalar›n, bir zamanlar denizalt› ifllerinin New London’dan ayr›lmas›, ayakkab› fabrikas›n›n Massachusetts’ten tafl›nmas› veya tekstil
flirketlerinin North Carolina’dan gitmesi konusundaki tart›flmalardan
hiç fark› yok. ‹fl, en etkin ve verimli yap›ld›¤› yere gider. Bu durum nihai olarak, New London, New Bedford ve New York gibi flehirlere, Bangalore’ye, Shenzhen’e getirdi¤inden çok daha faydal› olacakt›r. Faydal›d›r, çünkü insanlar› ve sermayeyi farkl› ve daha sofistike ifller yapmalar› için özgür k›lar. Faydal›d›r, çünkü nihai ürünün daha ucuza üretilmesini sa¤layarak flirketlerin oldu¤u kadar tüketicilerin de ç›kar›na ifller. Tek tek kiflilerin “kendi” ifllerinin, binlerce kilometre uzakta, y›lda
5.000 dolar alan birine gitti¤ini düflünmesi, ac› verici olabilir. Ama ac›lar› de¤il f›rsatlar› düflünmenin vakti nas›l geldiyse, offshore’un bir zorunluluk oldu¤u kadar bir f›rsat oldu¤unu düflünmenin de vakti gelmifltir... Ayn› o atölyelerde, ayakkab› dükkânlar›nda ve fabrikalarda çal›flan babalar›m›z›n, dedelerimizin yapt›¤› gibi, her bir flirket ve her bir
insan kendi ekonomik kaderini kendi çizecektir.
“ M o n i t ö r m ü Ya n › y o r ? ”
Hindistan’daki bir ça¤r› merkezi nas›l ses ç›kar›r, bilir misiniz ?
Tafleronluk üzerine yapt›¤›m›z belgeselin çekimleri s›ras›nda
ekiple birlikte Hindistan sermayeli 24/7 Customer adl› ça¤r› merkezinde bir akflam geçirdik. Buras›, üniversite yurdu ile yerel televizyon için para toplayan telefon bankas› kar›fl›m› gibi bir yer. Birkaç katta bulunan odalarda, yaklafl›k 2.500 kifli telefonlara cevap
veriyor. Bunlardan baz›lar›, kredi kartlar›ndan telefon kartlar›na
kadar her fleyi satmak için, “arayan” operatörler. Di¤erleriyse,
“bekleyenler”: Bagajlar›n› kaybeden Amerikal› ve Avrupal› uçak
yolcular›ndan bilgisayarlar›yla sorun yaflayan kafas› kar›fl›k Amerikan tüketicilerine kadar çeflitli insanlar›n telefonlar›na cevap veriyorlar. Ça¤r›lar buraya, uydu ya da denizalt›ndaki fiber optik
kablo arac›l›¤›yla geliyor. Her kat, odac›klardan oluflan kümelerden meydana gelmifl. Buradaki gençler de, telefon deste¤i verdik-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 31
Ben Uyurken
| 31
leri flirketlerin flamalar› alt›nda, küçük ekipler halinde çal›fl›yorlar. Yani bir köflede Dell’in, öteki köflede Microsoft’un flamas›na
rastlanabiliyor. Çal›flma koflullar›, sizin sigorta flirketinizin ortalamas›n› tutturmufl gibi görünüyor. Gerçi insanlar› s›rtlar›ndan ter
damlatacak kadar çal›flt›ran ça¤r› merkezleri oldu¤undan eminim,
ama 24/7 onlardan de¤il.
Konufltu¤um gençlerin ço¤u, ücretlerinin tamam›n› ya da bir k›sm›n› ailelerine veriyor. Asl›nda bu gençlerin ço¤unun ifle bafllang›ç
ücretleri, ailelerinin emeklilik ücretlerinden daha yüksek. Küresel
ekonomiye, hiç de fena bir bafllang›ç yapm›yorlar.
Bangalore saatine göre akflamüstü saat alt› civar›nda Microsoft
ça¤r› merkezinin oralardayd›m. Amerika’da gün, bu s›ralarda bafllad›¤› için gençlerin ço¤u burada mesaiye bu saatte bafll›yordu. Bir
bilgisayar uzman›na basit bir soru sordum: “Bilgisayar›n›n labirentlerinde kaybolmufl bir Amerikal›ya yard›m etmek için bu katta
yap›lan en uzun telefon görüflmesinin süresi nedir ?”
An›nda cevaplad›. “On bir saat.”
“On bir saat mi ?”
“On bir saat.”
Tabiî bu cevab›n do¤rulu¤unu kontrol etme imkân›m yok. Ama o
katta yürürken ifllerini yapan operatörlerin omuzlar›n›n üzerinden
biraz kulak kabart›nca, insana tan›d›k gelen acayip bir konuflmaya
tan›k oluyorsunuz. ‹flte size o akflam Discovery Times için çekim yaparken duydu¤umuz konuflmalardan örnekler. Kafan›zda canland›rabilirseniz, Amerikan veya ‹ngiliz aksan›n› taklit etmeye çal›flan bir
Hintlinin konuflmas›n› dinliyormufl gibi okuman›z› öneririm. Ayr›ca
karfl› telefondaki ses ne kadar kaba, mutsuz, rahats›z, aksi olursa olsun, bu genç Hintlilerin daima nazik konufltu¤unu da unutmay›n.
Kad›n operatör: “Günayd›n, ... ile görüflebilir miyim ?” (Karfl›daki
kifli, telefonu surat›na kapat›yor.)
Erkek operatör: “Ticarî servis, ben Jerry, size nas›l yard›mc› olabilirim? (Hintli ça¤r› merkezi operatörleri kendi seçtikleri Bat›l›
isimleri kullan›yorlar. Konufltu¤um genç Hintlilerin ço¤u bundan
rahats›zl›k duymuyor, tersine bir tür e¤lence gibi görüyor. Kimi
Susan ve Bob gibi isimler al›rken kimisi de gerçekten yarat›c› isimler bulmufl.)
Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›yla konufluyor:
“Ad›m Ivy Timberwoods ve sizi...”
Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›n›n kimlik numara-
Boyner Dunya Duzdur
32 |
8/29/06
6:13 PM
Page 32
DÜNYA DÜZDÜR
s›n› al›yor: “Sosyal güvenlik numaran›z›n son dört rakam›n› alabilir miyim ?”
Bangalore’deki kad›n operatör, sanki Manhattan’daym›fl da penceresinden d›flar› bak›yormufl gibi talimatlar veriyor: “Evet Efendim, bir flubemiz 74. Sokak ile 2. Cadde kavfla¤›nda, bir flubemiz de
54 ile Lexington’›n köflesinde...”
Bangalore’deki erkek operatör, kendisinin asla kullanamayaca¤›
bir kredi kart›n› satmaya çal›fl›yor: “Efendim bu kart, en düflük faiz oran›na sahip olup...”
Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›ya, çek hesab›n› nas›l kötü kulland›¤›n› anlat›yor: “85.35 dolar için 665 numaral› çeki
kesmiflsiniz. 30 dolar masraf›n›z olacak.”
Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›yla bilgisayar ar›zas› üzerine konufltuktan sonra: “Rica ederim, Efendim. Bize zaman
ay›rd›¤›n›z için teflekkür ederiz. Lütfen kendinize ve bilgisayar›n›za iyi bak›n. Hoflça kal›n.”
Bangalore’deki operatör, yüzüne telefon kapat›ld›ktan sonra:
“Alo... Alo...”
Bangalore’deki kad›n operatör, Amerika’daki birini bu kadar erken arad›¤› için özür dileyerek: “Bu saatte arad›¤›m için özür dilerim. Akflamüstü sizi yine arar›m.”
Bangalore’deki erkek operatör, isteksiz bir Amerikal›ya umutsuzca
kredi kart› satmaya çal›fl›yor: “‹stememenizin nedeni, zaten birçok
kredi kart›n›z›n olmas› m›, uçakla seyahatten hofllanmaman›z m› ?”
Bangalore’deki kad›n operatör, bir Amerikal›yla, bilgisayardaki
bir ar›zay› konuflmay› çal›fl›yor: “‘Memory okey’ ile ‘memory test’
aras›ndayken bilgisayar›n›z› kapat›n...”
Bangalore’deki erkek operatör, ayn› fleyi yap›yor: “Bu da tamam.
fiimdi 3’e bas›p enter deyin...”
Bangalore’deki kad›n operatör, hatt›n öbür ucunda belli ki bir saniye bile kalmak istemeyen birine yard›m etmeye çal›fl›yor: “Evet
Han›mefendi, anl›yorum, çok aceleniz var ama ben de sadece size
yard›m etmeye çal›fl›yorum...”
Bangalore’deki kad›n operatörün yüzüne bir telefon daha kapan›yor: “Evet, Efendim, peki ne zaman sizin için en uygun ola...”
Bangalore’deki bir baflka kad›n operatörün yüzüne bir telefon daha kapan›yor: “Yede¤inizi almak için... Alo ?”
Bangalore’deki kad›n operatör, telefona bak›p flöyle diyor: “Bugün
kötü bir gün.”
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 33
Ben Uyurken
| 33
Bangalore’deki kad›n operatör, daha önce hiç duymad›¤› bir bilgisayar ar›zas› konusunda bir Amerikal›ya yard›m etmeye çal›fl›yor: “Bilgisayar›n›z›n sorunu nedir Han›mefendi ? Monitörünüz mü
yan›yor ?”
fiu anda, dünyan›n her yan›ndan gelen telefonlara yan›t veren veya kredi kart› ve cep telefonu satmak için dünyan›n her yan›n›
arayan yaklafl›k 245.000 Hintli var. Ça¤r› merkezinde çal›flmak,
Amerika’da düflük ücretli, fazla prestijli olmayan bir ifl. Hindistan’da ise yüksek ücretli ve prestijli bir ifl. 24/7’de ve ziyaret etti¤im di¤er ça¤r› merkezlerinde çal›flanlar›n motivasyonu, gördü¤üm kadar›yla oldukça yüksek. Buralarda çal›flan gençler, dünyan›n öbür ucundaki birileriyle de¤il, hemen yan sokaktakilerle konufltuklar›n› düflünerek, 1-800-HELP numaras›n› arayan Amerikal›larla o acayip telefon konuflmalar›n› herhangi bir isteksizlik
göstermeden yap›yorlar.
24/7’de çal›flan bir kad›n operatör, C. M. Meghna, bana, “Daha
ürünü fifle takmadan bizi arayan birçok müflterinin sorular›na cevap veriyorum. Cüzdan›n› kaybetmifl, ar›yor; biriyle konuflmak istiyor, ar›yor. fiöyle fleyler diyorum onlara: ‘Yata¤›n›z›n alt›na bakt›n›z
m›, belki oradad›r; normalde nereye koyars›n›z cüzdan›n›z› ?’ Onlar
da, ‘Yard›m›n›z için çok teflekkürler’ diyorlar bana.”
Nitu Somaiah: “Bir müflteri bana evlenme teklif etti.”
Sophia Sunder, Delta’n›n kay›p eflya bölümünde çal›fl›yor: “Texas’
tan arayan bir kad›n vard›. Telefonda a¤l›yordu. Ba¤lant›l› iki uçufl
yapm›fl. Bavulu kaybolmufl. Bavulda k›z›n›n gelinli¤i ile alyans›
varm›fl. Çok üzüldüm, ama yapabilece¤im bir fley yoktu. Hiç bilgim
yoktu. Müflterilerin ço¤u, öfkelidir. Söyledikleri ilk fley, ‘Bavulum
nerede ? Hemen bulun onu’ oluyor. Biz de hemen, ‘Özür dilerim, ama
önce isminizi ve soyad›n›z› alabilir miyim ?’ diyoruz. ‘Bavulum nerede ?’ Baz›lar› bizim hangi ülkeden oldu¤umuzu soruyor. Do¤ru söylememiz gerekti¤i için Hindistan (India) diyorum. Kimi Indiana anl›yor. Kimi de Hindistan’›n nerede oldu¤unu bilmiyor. ‘Pakistan’›n
komflusu’ diyorum.”
Gelen ça¤r›lar›n ço¤u rutin ve s›k›c› ça¤r›lar olmas›na karfl›n bu
iflte müthifl bir rekabet yaflan›yor. Çünkü hem ücreti yüksek hem de
gece çal›fl›ld›¤› için gündüzleri okula gidilebiliyor. Böylece bu ifller
daha yüksek bir hayat standard›n›n ilk basamaklar› oluyor. 24/7’nin
kurucu orta¤› ve CEO’su P. V. Kannan, ücretleri anlatt›: “Bugün
Boyner Dunya Duzdur
34 |
8/29/06
6:13 PM
Page 34
DÜNYA DÜZDÜR
Bangalore, Haydarabad ve Madras’ta bulunan yaklafl›k 4.000 yard›mc›m›z var. Onlara ayda yaklafl›k 200 dolar net maafl veriyoruz.
Bu miktar, alt› ay içinde 300-400 dolara kadar yükselebiliyor. Ayr›ca ücretsiz servis, ö¤le ve akflam yeme¤i veriyoruz. Kendilerine ve
ailelerine hayat ve sa¤l›k sigortas› yapt›r›yoruz.”
Demek ki ifle bafllad›¤› anda bir ça¤r› merkezi eleman›n›n flirkete toplam maliyeti ayda 500 dolar, alt› ay sonra da 600-700 dolar
oluyor. Çal›flanlar›n tümü, performans primi alabilmek için o kadar
çok çal›fl›yorlar ki, bazen maafllar› kadar prim kazanabiliyorlar.
“Çal›flanlar›m›z›n yaklafl›k yüzde 10’u, gündüz bilgisayar mühendisli¤i veya iflletme okullar›na gidiyor” diyen Kannan, elemanlar›n›n üçte birinin de ekstra bilgisayar veya iflletme e¤itimi ald›¤›n›
belirtiyor. “Hindistan’da insanlar›n yirmili yafllar›n sonuna kadar
e¤itimlerini sürdürmesi çok yayg›n. Kendini gelifltirme kavram› çok
önemli ve aileler ile flirketler de bunu teflvik ediyor. Hafta sonlar›
tüm gün ders yapan bir iflletme mast›r› program›n›n sponsorlu¤unu yap›yoruz. Herkes bir saat ö¤le ya da akflam yeme¤i aras› ve iki
kere on befler dakikal›k dinlenme aras› vererek, haftada befl gün,
günde sekiz saat çal›fl›yor.”
24/7’ye günde yaklafl›k 700 kiflinin ifl baflvurusunda bulunmas›na
karfl›n bunlar›n ancak yüzde 6’s›n›n ifle al›nmas›na flaflmamak gerek. Afla¤›da, Bangalore’deki bir k›z okulundaki ça¤r› merkezi eleman seçimi toplant›s›ndan küçük bir parça göreceksiniz:
Seçici 1: “Günayd›n k›zlar.”
S›n›f: “Günayd›n hocam.”
Seçici 1: “fiirketlerinde çal›flacak eleman bulmam›z için çokuluslu
baz› flirketler taraf›ndan tutulmufl bulunuyoruz. Bugün eleman seçimi
yapaca¤›m›z flirketler aras›nda, Honeywell ve America OnLine var.”
Hemen onlarca k›z, ellerinde baflvuru formlar›yla s›raya girip ahflap bir masada seçiciyle yapacaklar› mülakat için beklemeye bafll›yor. Mülakatlar da flöyle oluyor:
Seçici 1: “Nas›l bir ifl ar›yorsunuz ?”
Aday: “Hesaplarla ilgili olursa iyi olur. Ayr›ca kariyer yapabilece¤im
bir yer olmal›.”
Seçici 1: “Mülakat s›ras›nda kendinize daha çok güvenmelisiniz.
Çok sinirli görünüyorsunuz. Bunun üzerinde biraz daha çal›flt›ktan
sonra bizimle tekrar temasa geçmenizi istiyorum.”
Seçici 2 baflka bir adaya: “Bana kendinizden bahsedin.”
Aday 2. “SSC’mi üstün baflar›yla bitirdim. ‹kinci P’mi de baflar›yla
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 35
Ben Uyurken
| 35
geçtim. Ayr›ca geçti¤imiz iki y›lda toplamda yüzde 70 baflar› sa¤lam›fl
6
bulunuyorum.” (Bunlar, GPA ve SAT’›n Hindistan’daki karfl›l›¤›.)
Seçici 2: “Biraz yavafl gidin, sakin olun.”
Ç a¤r›
merkezinde ifle al›nan adaylar›n bundan sonraki aflamas›,
e¤itim. E¤itime kat›lan adaylara belli bir ücret ödeniyor. E¤itimde,
ça¤r›lar›na cevap verecekleri veya adlar›na çeflitli yerleri arayacaklar› flirketlerin özel gereksinimlerini nas›l karfl›layacaklar› ö¤retiliyor. Bir de, “aksan giderme kursu” denilen bir e¤itim al›yorlar. Gün
boyu süren bu kurslarda, dil ö¤retmenleri ö¤rencilerin Hint aksanl› ‹ngilizcelerini düzelterek, Amerikan, Kanada veya ‹ngiliz, yani
hangi ülkenin flirketi için çal›flacaksa o ülkenin aksan›n› vermeye
çal›fl›yor. Bunu izlemek çok garip bir deneyimdi. Girdi¤im s›n›f, Orta Amerika aksan› konuflmak üzere e¤itiliyordu. Adaylar, t’leri yumuflat›p r’leri yuvarlamay› ö¤renmeleri amac›yla haz›rlanm›fl fonetik bir paragraf› defalarca okudular.
Sekiz ayl›k hamile, çekici bir genç kad›n olan ö¤retmenleri, geleneksel Hint sarisi giymiflti. ‹ngiliz, Amerikan ve Kanada ‹ngilizcesi aras›nda gidip gelerek fonetik farkl›l›klar› ortaya koymay› amaçlayan paragraf› okuyordu. S›n›fa, “Hat›rl›yor musunuz,
ilk gün size Amerikal›lar›n ‘tuh’ sesini yumuflatt›klar›n› söylemifltim. Çabuk, net ve kendinden emin söyleyen ‹ngilizlerin tersine Amerikal›lar bunu, ‘duh’ gibi söylüyorlar. Yani, ‘Betty bought
a bit of better butter’ veya ‘insert a quarter in the meter’ (burada
çok net ve kendinden emin söyledi) gibi de¤il, ‘Betty bought a bit
better butter’ ve ‘insert a quarter in the meter’ (burada sesi düzdü)
gibi. fiimdi ben okuyorum, sonra tekrarlayaca¤›z. ‘Thirty little
turtle in a bottle of bottled water. A bottle of bottled water held
thirty turtles. It didn’t matter that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit of noodles’. Hadi bakal›m, flimdi kim okuyacak ?”
S›n›ftaki herkes s›rayla bu tekerlemeyi Amerikan aksan›yla okumaya çal›flt›. Baz›lar› ilk denemede baflard›. Di¤erleriyse... ne diyelim, e¤er bagaj›n›z› kaybetmifl bir Delta müflterisiyseniz ve telefonunuza bu kifliler ç›karsa, onlar›n Kansas City’de oturduklar›na
pek inanamazs›n›z.
Yar›m saat kadar onlar›n bu fonetik dersini dinledikten sonra
6. GPA (Grade Point Average), ö¤rencilerin okuldaki genel not ortalamas›. SAT (Scholastic Aptitude Test-E¤itsel Yetenek Testi) ise ABD’de 80 y›ld›r uygulanan, kolejlere girifl s›nav›. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
36 |
8/29/06
6:13 PM
Page 36
DÜNYA DÜZDÜR
ö¤retmene, ö¤rencilere orijinal bir okuma yap›p yapamayaca¤›m›
sordum. Benim memleketim, orta bat›n›n tam kalbinde bulunan
Minnesota’d›r. Konuflmam, hâlâ Fargo filmindeki konuflmalara
benzer. Ö¤retmen, “tabiî” dedi. Ben de afla¤›daki paragraf› okudum: “A bottle of bottled water held thirty turtles. It didn’t matter
that each turtle had to rattle a metal ladle in order to get a little bit
of noodles, a total turtle delicacy... The problem was that there were many turtle battles for less than oodles of noodles. Every time
they thought about grappling with the haggler turtles their little
turtle minds boggled and they only caught a little bit of noodles.”
S›n›ftakiler çok heyecanland›. Minnesotal› gibi konufltu¤um için
hayatta ilk kez coflkulu bir alk›fl ald›m. ‹lk bak›flta daha düz bir dünyada rekabet edebilmek için baflka bir ulusun insanlar›n›, aksanlar›n› yok edip dillerini düzlefltirmeye yöneltmek, hiç de hofl bir fley de¤il gibi görünüyor. Ama bu fikri afla¤›lamadan önce, bu çocuklar›n
orta s›n›f›n alt tabakalar›ndan kurtulup yükselmeyi nas›l arzu ettiklerini biraz bilmeniz laz›m. “Merdivenin bir basama¤›n› atlamak
için ödenecek bedel, biraz aksan düzeltmekse, öyle olsun” diyorlar.
Kendisi de büyük bir ça¤r› merkezi iflleten Infosys CEO’su Nilekani, “Buras› stresli bir ortam” diyor. “Burada günde 24 saat, haftada 7 gün çal›fl›l›r. Gündüz çal›fl›rs›n, gece çal›fl›rs›n, sonra ertesi
gün yine çal›fl›rs›n.” Ama ona göre çal›flma ortam›nda, “yabanc›laflt›ran bir stres yok, baflar›ya yönelik bir stres var. Bir tehditle karfl›
karfl›ya kalmaktan endiflelenmek yerine, baflar›n›n ve zorlay›c› bir
ifl ortam›n›n meydan okumas›yla karfl› karfl›yalar.”
Ben de konufltu¤um birçok ça¤r› merkezi çal›flan›ndan ayn› duyguyu alm›flt›m. Modernitenin herhangi bir alanda patlamas›na
benzer biçimde tafleronluk da geleneksel hayat tarz›n› ve geleneksel standartlar› tehdit ediyor. E¤itimli Hintliler, y›llar boyunca
yoksulluk ve kendilerinin de sadece tahammül göstermekle kalmay›p gönüllü olarak uyum sa¤lad›klar› sosyalist bürokrasi nedeniyle at›l›mda bulunamad›lar. Söylemeye gerek bile yok, onlar için
Bangalore’de çal›flmak, bavullar›n› toplay›p Amerika’da yeni bir
bafllang›ç yapmaktan çok daha kolay ve çok daha tatmin edici.
Böylece düz bir dünyada, eflinden, dostundan, ailesinden, yemeklerinden ve kültürlerinden ayr› kalmalar› gerekmeden Hindistan’da
kal›p iyi bir ücret kazanabiliyorlar. Netice itibariyle bu yeni ifller,
asl›nda onlar›n daha çok Hintli olmas›n› sa¤l›yor. 24/7’de çal›flan
personel yöneticisi Anney Unnikrishnan, “‹flletme mast›r›m› biti-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 37
Ben Uyurken
| 37
rince Purdue Üniversitesi’ne girmek istedim. Ama gidemedim, çünkü maddî aç›dan karfl›layam›yordum. fiimdi gidebilirim, ama bu sefer de bir sürü Amerikal› flirketin Bangalore’ye geldi¤ini görünce
ben vazgeçtim; oraya gitmeme gerek kalmad›. Burada oturup yine
çokuluslu bir flirkette çal›flabilirim. Böylece Hint pilav›m› ve sambar›m› (geleneksel bir Hint yeme¤i) yemeye devam ederim. Lahana
salatas› ve so¤uk biftek yememe gerek yok. Hem Hint yemekleri yiyorum hem de çokuluslu bir flirkette çal›fl›yorum. Neden Amerika’ya gideyim ki ?” diye konufluyor.
Anney’in keyfini ç›kard›¤› göreli yüksek standartlar (Bangalore’de küçük bir apartman dairesi ve bir araba sahibi olmak), Amerika için de iyi say›l›r. 24/7 ça¤r› merkezinde, bütün bilgisayarlar›n
Microsoft Windows’la çal›flt›¤›n› görürsünüz. ‹çindeki ifllemciler, Intel’indir. Telefonlar Lucent’tendir. Klimalar Carrier’indir. S›cak suyu Coke’tan al›yorlar. Ayr›ca 24/7’nin hisselerinin yüzde 90’› ABD’li
yat›r›mc›lara ait. ABD’nin geçti¤imiz y›llarda hizmetler alan›ndaki
baz› iflleri Hintlilere kapt›rmas›na ra¤men ABD merkezli ticaret ve
hizmet flirketlerinin Hindistan’a toplam ihracatlar›n›n 1990’da 2,5
milyar dolardan 2003’te 5 milyar dolara ç›kmas›n› aç›klayan da budur. Yani baz› hizmetlerin ABD taraf›ndan tafleron olarak Hindistan’a yapt›r›lmas› durumunda bile Hindistan’›n büyüyen ekonomisi, daha çok Amerikan mal› ve hizmeti için talep yarat›yor.
Ne ekersen onu biçersin.
D okuz y›l önce Japonya, otomotivde Amerika’y› geçerken, 9 yafl›ndaki k›z›m Orly ile “Carmen Sandiego Dünyan›n Neresinde ?” adl›
bir bilgisayar co¤rafya oyunu oynamam›z› anlatan bir köfle yaz›s›
yazm›flt›m. Carmen’in Detroit’e gitti¤ine iliflkin ipuçlar› vererek k›z›ma yard›m etmeye çal›fl›yordum. Ona sordum: “Arabalar nerede
yap›l›yor ?” An›nda cevab› yap›flt›rd›: “Japonya’da.”
Vay vay vay!
Bangalore’deki yaz›l›m flirketi Global Edge’i ziyaretimde, bu olay› hat›rlad›m. fiirketin pazarlama müdürü Rajesh Rao, bir Amerikan firmas›n›n baflkan yard›mc›s›yla az önce bir telefon görüflmesi
yapt›¤›n› anlatt›. Rao, bir Hint yaz›l›m firmas›ndan arad›¤›n› söyleyerek kendini tan›t›r tan›tmaz, Amerikal› yönetici ona, yayg›n bir
Hint usulü selamlaflma terimiyle, “Namaste” demifl. “Birkaç y›l önce Amerika’da kimse bizimle konuflmak istemiyordu. fiimdi istiyorlar.” Hatta baz›lar› Hintçe merhaba demeyi bile ö¤renmifl. fiunu
Boyner Dunya Duzdur
38 |
8/29/06
6:13 PM
Page 38
DÜNYA DÜZDÜR
merak ediyorum: Günün birinde torunuma Hindistan’a gitti¤imi
söyledi¤imde bana flöyle mi diyecek: “Dede, bu yaz›l›mlar, oradan
m› geliyor ?”
Hay›r, o kadar da uzun boylu de¤il. Yaz›l›mdan klavyeye her yeni ürün, temel araflt›rmalarla bafllay›p uygulamal› araflt›rmalarla,
sonra planlamayla, sonra ürün gelifltirmeyle, sonra denemeyle,
sonra üretimle, sonra teslimatla, sonra ürün destekle, sonra yeni
geliflmeleri ürüne katmak için mühendisli¤in sürdürülmesiyle devam eden bir çevrim içinde ortaya ç›k›yor. Bu aflamalar›n her biri
özel ihtisas gerektiriyor ve büyük bir Amerikal› çokuluslu flirket
için bu üretim çemberinin tümünü oluflturacak kritik becerileri
olan insanlara ne Çin, ne Rusya ne de Hindistan kitlesel olarak sahip. Ama bu ülkeler, araflt›rma ve gelifltirme kapasitelerini sürekli art›rarak bu aflamalar›n daha fazlas›n› yapabilecek düzeye geliyorlar. Bu durum devam ettikçe Amerikal› bir araflt›rma gelifltirme
flirketi olan Sarnoff’tan Satyam Cherukuri’nin, “yenili¤in küreselleflmesi” ad›n› verdi¤i fleyin bafllad›¤›n› gerçekten görece¤iz. Bu süreçte, tek bir Amerikal› ya da Avrupal› çokuluslu flirketin, ürün gelifltirme çemberinin tüm aflamalar›n› öz kaynaklar›ndan karfl›lad›¤› eski model sona erecek. Giderek daha çok Amerikal› ve Avrupal› flirket, önemli araflt›rma gelifltirme ifllerini tafleron olarak Hindistan’a, Rusya’ya ve Çin’e yapt›r›yor.
Bangalore’nin içinde yer ald›¤› Karnataka Eyaleti Biliflim Teknolojisi (BT) Dairesi’nin verilerine göre Cisco Systems, Intel, IBM,
Texas Instruments ve GE’nin Hindistan birimleri, ABD Patent
Ofisi’ne 1.000’den fazla patent baflvurusunda bulunmufl. Sadece
Texas Instruments’in Hindistan birimi 225 patent alm›fl. Karnataka BT Dairesi’nin 2004 sonunda yapt›¤› bir aç›klamaya göre,
“Bangalore’deki Intel ekibi, yüksek h›zl› geniflbant kablosuz teknolojisinde kullan›lmak üzere 2006’da devreye girecek mikroifllemci çipler gelifltiriyor. Yine Bangalore’deki GE John F. Welch
Teknoloji Merkezi’ndeki mühendisler ise uçak motorlar›na, ulafl›m sistemlerine ve plastiklere uygulanabilecek yeni fikirler üretiyorlar.” GE, zaten son on y›ld›r ABD’de bulunan Hintli mühendislerini, küresel araflt›rma çal›flmalar›na entegre olsunlar diye
Hindistan’a yolluyordu. fiimdilerde Hintli olmayanlar› da Bangalore’ye yolluyor. Vivek Paul, seçkin Hint teknoloji flirketleri aras›nda bulunan Wipro Technologies’in baflkan›. fiirket, Amerikal›
müflterilerine yak›n olmak için Amerika’da, Silikon Vadisi’ne yer-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 39
Ben Uyurken
| 39
leflmifl. Buraya gelmeden önce, Milwaukee’de GE’nin CT (computed tomography-bilgisayarl› tomografi) birimini yönetiyordu. O s›ralar Fransa’daki GE’nin taray›c›lar için jeneratör üreten biriminin bafl›nda da Vivek’in Frans›z bir meslektafl› bulunuyordu.
Paul, “Bir uçakta bu arkadafl›ma rastlad›m. GE’nin enerji araflt›rmas›n›n bafl›na geçmek için Hindistan’a tafl›nd›¤›n› söyledi” diye
anlat›yor.
Vivek’e dedim ki: “Milwaukee’de GE’nin CT birimini yönettikten
sonra, flimdi de Silikon Vadisi’nde Wipro’nun bafl›na geçen bir Hintlinin eskiden ayn› flirkette çal›flt›klar› Frans›z meslektafl›n›n, flimdi
GE’nin bir birimini yönetmek üzere Bangalore’ye tafl›nd›¤›n› duymaktan büyük keyif al›yorum. Böyle bir dünya, düz bir dünyad›r.”
Ne zaman tafleron olarak Bangalore’ye yapt›r›lan en az bilinen ifli
buldu¤umu düflünsem, yeni bir ifl ç›k›yor karfl›ma. Arkadafl›m Vivek
Kulkarni, Bangalore’ye küresel ileri teknoloji yat›r›m› çekmekten
sorumlu hükûmet dairesinin yöneticisiydi. 2003’te o görevden ayr›ld›ktan sonra B2K adl› bir flirket kurdu. fiirketin Brickwork adl› bir
birimi var. Bu birim, her zaman meflgul olan küresel flirketlerin yöneticilerine Hindistan’da yönetici sekreter buluyor. Diyelim ki bir
flirketin bafl›ndas›n›z ve iki gün içinde bir konuflma ve PowerPoint
sunumu yapman›z istendi. Brickwork’ün buldu¤u Hindistan’daki
asistan›n›z bütün araflt›rmalar› yap›p PowerPoint sunumu haz›rlayarak bir gecede size e-postayla gönderecek. Böylece her fley, sunumu yapaca¤›n›z gün önünüzde olacak.
Kulkarni, “New York’ta mesainizi bitirip ofisten ç›karken denizafl›r› yönetici sekreterinize görevlerini bildirdi¤inizde, ertesi sabah
istedi¤iniz fley emrinize amadedir” diye anlat›yor. “Hindistan’la saat fark› nedeniyle siz uyurken onlar çal›flabiliyor. Siz sabah ifle geldi¤inizde istedi¤inizi önünüzde buluyorsunuz.” Kulkarni, bana da
bu kitab›n araflt›rmas›n› yapmak için bir denizafl›r› asistan tutmam› önerdi. “Asistan›n, okunmas›n› istedi¤in fleyleri de halledebilir.
Sabah uyand›¤›nda, bilgisayar›n›n posta kutusunda istedi¤in özeti
bulursun.” (Karfl›l›k olarak ona, kimsenin, uzun süredir asistanl›¤›m› yapan ve benden sadece birkaç metre uzakta bulunan Maya
Gorman’dan iyi olamayaca¤›n› söyledim.)
Denizafl›r› yönetici sekretere sahip olmak, ayl›k 1.500-2.000 dolara mal oluyor. Brickwork’ün ifle alabilece¤i Hintli mezunlar havuzu
dikkate al›nd›¤›nda, verdi¤iniz bu miktar›n karfl›l›¤›n› kuruflu ku-
Boyner Dunya Duzdur
40 |
8/29/06
6:13 PM
Page 40
DÜNYA DÜZDÜR
rufluna al›yorsunuz. Brickwork’ün tan›t›m broflüründe de belirtildi¤i gibi, Hindistan’›n yetenek havuzu, flirketlere genifl bir yüksek kaliteli insanlar spektrumuna ulaflma imkân› sa¤l›yor. Her y›l üniversitelerden mezun olan yaklafl›k 2,5 milyon ö¤renciye ilaveten birçok
özelli¤e sahip ev kad›nlar› da iflgücü piyasas›na giriyor. Yine broflürde yazd›¤›na göre, Hindistan’daki iflletme okullar›, y›lda 89.000 iflletme mast›r› veriyor.
“Mükemmel tepkiler ald›k” diyen Kulkarni, müflterilerini esas olarak iki alandan buluyor. Bu alanlardan ilki, her zaman bir sürü say›n›n çözümlenerek PowerPoint sunumuna dönüfltürülmesine ihtiyaç
duyan Amerikal› sa¤l›k dan›flmanlar›. ‹kincisiyse, s›kça flu veya bu
flirketin sat›fl›n›n ya da birleflmesinin ne kadar kârl› olaca¤›n› anlatan gösteriflli broflürler haz›rlamalar› gereken Amerikan yat›r›m bankac›lar› ve finansal hizmet flirketleri. Bir birleflme oldu¤unda Brickwork, internetten araflt›r›l›p bulunacak genel piyasa koflullar›yla ilgili bölümleri haz›rl›yor ve standart bir formatta sunuyor. Kulkarni,
“Birleflmenin fiyat›na iliflkin de¤erlendirmeyi, bizzat yat›r›m bankac›lar› yap›yor. Bizim iflimiz, küçük iflleri yapmak. Onlar piyasaya yak›n olduklar›ndan kritik bilgi ve tecrübe gerektiren iflleri yap›yorlar”
diye devam ediyor. Denizafl›r› yönetici sekreterleri ekibi üzerine daha
çok ifl ald›kça, bilgi birikimlerinin artt›¤›n› söylüyor. Elemanlar, gittikçe daha üst düzey sorunlar› çözmek istiyorlarm›fl. “Burada anafikir, sürekli ö¤renmek. Sürekli s›nava tabi tutuluyorsunuz. Ö¤renmenin sonu yok... Kimin neyi yapabilece¤inin de sonu yok.”
K olomb’un tersine ben Hindistan’da durmad›m. Eve döndükten
sonra dünyan›n düz oldu¤una dair baflka belirtiler görmek için
Do¤u’yu keflfe devam etmeye karar verdim Böylece Hindistan’dan bir süre sonra, McKinsey&Company’nin Japonya’daki eski ve efsanevî dan›flman› Kenichi Ohmae ile görüflme flans› buldu¤um Tokyo’ya gittim. Ohmae, McKinsey’den ayr›l›p kendi flirketi Ohmae&Associates’i kurmufltu. Ne ifl yap›yorlar ? Art›k dan›flmanl›k yapm›yorlarm›fl. Japonya’daki uzmanl›k gerektirmeyen ifllerin, Çin’deki Japonca konuflan ça¤r› merkezlerine yapt›r›lmas› konusunda öncülük yap›yorlarm›fl. “Nas›l yani ?” diye sordum, “Çin’e mi ? Japonlar bir zamanlar Çin’i sömürgelefltirmemifl
miydi ? Çinliler, bundan rahats›z olmuyorlar m› ?”
“Olmufllard› tabiî” dedi Ohmae. “Ama öte yandan Japonlar
Çin’den çekilirken, Kuzeydo¤u Çin’de, özellikle de liman flehri Dali-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 41
Ben Uyurken
| 41
an civar›nda Japonca konuflan ve sufliden karaokeye biraz Japon
kültürü alm›fl çok say›da insan b›rakarak gittiler.” Hindistan’daki
Bangalore, Amerika ve di¤er ‹ngilizce konuflan ülkeler için ne olduysa Dalian da Japonya için o oldu: Tafleron ifller merkezi. Çinliler, Japonya’n›n geçen yüzy›lda kendilerine yapt›klar›n› asla unutmayabilir, ama ayn› Çinliler önümüzdeki yüzy›lda dünyan›n lideri
olmaya o kadar yo¤unlaflm›fllar ki eski Japoncalar› üzerindeki kiri
tozu temizleyip Japonlar›n d›flar› yapt›rabilecekleri tüm ifllerin tafleronu olmaya bafllam›fllar.
“‹fle adam bulma konusunda hiç zorluk çekmiyoruz” diyor Ohmae,
2004 bafllar›nda yapt›¤›m›z mülakatta. “Dalian bölgesinde yaflayanlar›n yaklafl›k üçte biri, lisede ikinci dil olarak Japonca’y› seçiyor. Bu
yüzden de bütün Japon firmalar› buraya geliyor.” Ohmae’nin flirketi,
esas olarak Çin’de veri girifli yap›yor. Çinli iflçiler, Japonya’dan Dalian’a faksla veya e-postayla gönderilen taranm›fl el yaz›s› Japonca belgeleri al›p, Japonca olarak dijital veri taban›na kaydediyorlar. fiirket,
girilecek veriyi parçalara ay›rabilen bir yaz›l›m gelifltirmifl. Bu parçalar, gereken uzmanl›¤a ba¤l› olarak Japonya veya Çin’e gönderiliyor
ve ifllendikten sonra flirketin Tokyo’daki merkezinde tekrar birlefltiriliyor. “‹fli, o alan› en iyi bilen insanlara yapt›rma kapasitemiz var” diyor Ohmae. fiirketin, baz›lar› t›p veya hukuk terminolojisinde uzman
olan ve evde veri girifli yapan 70.000’den fazla ev kad›n›yla sözleflmesi var. Son zamanlarda bir Japon inflaat flirketiyle bilgisayar destekli ev tasar›mlar› yapma konusunda anlaflm›fllar. “Japonya’da bir
müflterinize ev yapacaksan›z, evin plan›n› çiziyorsunuz. Hiçbir flirket
bunun için bilgisayarlar› kullanm›yor; elle çiziyorlar.” Bu elle çizilen
planlar elektronik ortama aktar›l›p Çin’e gönderiliyor, orada dijital
planlar haline getirilip Japon inflaat flirketine e-postalan›yor. O da bu
planlar› üretim projesine çeviriyor. Ohmae, “Çin’deki en iyi bilgisayar
operatörleri bizde. Günde yetmifl evin iflini yapabiliyoruz” diyor.
Açgözlü ve y›rt›c› bir ordunun ülkelerini iflgal edip bir sürü evi
y›kmas›ndan yaklafl›k yetmifl y›l sonra Çinliler, Japonlara ev çizimleri yap›yor. Bu düz dünya, umut veriyor...
B ir an önce Çin’in Bangalore’si Dalian’› görmem gerekiyordu. Do¤uya gitmeye devam ettim. Dalian, sadece bir Çin flehri olarak etkileyici bir yer de¤il. Genifl bulvarlar›, güzel yeflil alanlar›, üniversiteleri, teknik liseleri ve devasa yaz›l›m park›yla Dalian, Silikon
Vadisi’nde bile göze çarpard›. 1998’de buraya gelmifltim, ama o za-
Boyner Dunya Duzdur
42 |
8/29/06
6:13 PM
Page 42
DÜNYA DÜZDÜR
mandan beri o kadar çok yeni bina yap›lm›fl ki flehri tan›yamad›m.
Pekin’in kuzeydo¤usunda, uçakla bir saat mesafedeki Dalian, ülkedeki modern flehirlerin (tabiî son derece sefil ve geri flehirleri de
var) ifl hayat›n›, sadece üretim de¤il ayn› zamanda bilgi merkezi
olarak görmeye bafllad›klar›n›n da simgesi. Binalardaki tabelalar
bütün öyküyü anlat›yor zaten: GE, Microsoft, Dell, SAP, HP, Sony,
Accenture. Bu flirketlerin hepsi Asya birimlerine destek verecek arka ofis ifllerini burada yapt›klar› gibi, son zamanlarda araflt›rma gelifltirmeye de girmeye bafllam›fllar.
Uçakla ikisi de birer saat çeken Japonya ve Kore’ye yak›nl›¤›, Japonca konuflan sakinlerinin say›s›, internet ba¤lant›s›n›n yeterlili¤i, parklar› ve golf sahalar›n›n çoklu¤u gibi bilgi iflçilerine cazip gelen unsurlar nedeniyle Dalian, tafleron ifller aç›s›ndan Japonya için
gayet çekici bir yer haline gelmifl. Japon flirketleri bir Japon bilgisayar mühendisi yerine burada üç Çinli mühendisi ifle al›p, üzerine
kalan bozukluklarla da, ayda 90 dolar bafllang›ç maafl›yla bir oda
dolusu ça¤r› operatörü tutabiliyorlar. 2.800’ün üzerinde Japon flirketinin buraya baz› birimlerini tafl›d›¤›n› veya buradaki yerli firmalarla ortakl›klar kurdu¤unu duymak, hiç flafl›rt›c› de¤il.
Dalian’›n en büyük yerli yaz›l›m firmalar›ndan olan ve çal›flan say›s›n› alt› y›lda 30’dan 1.200’e ç›karan DHC’nin ABD/AB projeleri
yöneticisi Win Liu, “Dalian’a birçok Amerikal› getirdim. Çin ekonomisinin ileri teknoloji alan›nda geliflme h›z›ndan flaflk›nl›¤a düfltüler” diye anlat›yor. “Amerikal›lar, karfl›lar›ndaki meydan okumay›,
gerekti¤i kadar dikkate alm›yorlar.”
Dalian’›n 49 yafl›ndaki dinamik valisi Xia Deren, eski bir üniversite rektörü. (Komünist otoriter bir sistem için Çin, yetenekli
insanlar› yükseltmeyi gayet iyi beceriyor. Belli ki Mandarinlerden
7
kalma, liyakata göre terfi – meritokrasi – kültürü, burada çok derinlere ifllemifl.) Yerel bir otelde yedi¤imiz geleneksel on kapl›k
Çin yeme¤i s›ras›nda vali bana, Dalian’›n nereden nereye geldi¤ini ve nerelere gitmek istedi¤ini anlatt›. “Dalian’da 22 üniversite
ve kolejimiz ile buralarda okuyan 200.000’den fazla ö¤rencimiz
var. Bu ö¤rencilerin yar›s›ndan fazlas› mühendis veya bilimadam›
s›fat›yla mezun oluyor. Tarih veya edebiyat fakültelerinden mezun olanlar› ise bir y›l daha Japonca veya ‹ngilizce art› bilgisayar
mühendisli¤i okumaya yönlendirerek istihdam edilebilir nitelikler kazanmalar›n› sa¤l›yoruz.” Valiye göre Dalian sakinlerinin ya7. Ülkeyi ve toplumu bilgili ve birikimli bir grup insan›n yönetmesi. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 43
Ben Uyurken
| 43
r›dan fazlas›, evden, iflten veya okuldan internete ulaflabiliyor.
“Japon flirketleri, önce burada veri girifl firmalar› kurdular. Bu
temelden yola ç›karak art›k araflt›rma gelifltirme ve yaz›l›m departmanlar›n› da getiriyorlar... Geçti¤imiz bir iki y›lda ABD’li yaz›l›m firmalar› da baz› yaz›l›m ifllerini flehrimizdeki tafleron firmalara yapt›rmaya bafllad›lar... Hintlilere yaklafl›yoruz; onlar› yakal›yoruz. Dalian’›n yaz›l›m ürünleri ihracat› y›lda yüzde 50 oran›nda art›yor. Çin, art›k en fazla say›da üniversite mezununa sahip ülke haline geliyor. ‹ngilizcemiz genel olarak Hintliler kadar iyi olmasa da nüfusumuz daha fazla oldu¤undan ‹ngilizce’yi en iyi konuflan en zeki ö¤rencileri seçme flans›m›z daha yüksek.”
Dalianl›lar, savaflta Çinlilere yapt›klar› nedeniyle özür dilemeyen
Japonlar için çal›flmaktan rahats›z olmuyorlar m› ?
“‹ki millet aras›nda tarihî bir savafl›n yafland›¤›n› asla unutmuyoruz. Ama ekonomide, özellikle de yaz›l›m tafleronlu¤u iflinde sadece ekonomik konulara yo¤unlafl›yoruz. ABD ve Japon firmalar›
üretimlerini flehrimizde yaparlarsa, bu iyi bir fleydir. Gençlerimiz
Japonca ö¤renmeye, gelecekte yüksek maafll› iflleri kapabilmek için
Japon meslektafllar›yla rekabet etmeye haz›r olmak amac›yla bu
dilde ustalaflmaya çal›fl›yorlar.
Kiflisel olarak genç Çinlilerin, günümüzde Japon veya Amerikal›
gençlerden daha h›rsl› olduklar›n›, ama yeterince h›rsl› olmad›klar›n› düflünüyorum. Bizim neslimiz kadar h›rsl› de¤iller. Bizim neslimiz
üniversitelere, kolejlere gitmeden önce uzak k›rsal bölgelere, fabrikalara, askerî birliklere gönderilir ve buralarda zor günler geçirirdi. Bu
yüzden zorluklarla yüzleflme ve onlar› yenme ruhu anlam›nda bizim
neslimiz, zamane gençlerine göre daha h›rsl›yd›.”
Vali Xia, dünyay› çok hofl ve do¤rudan bir biçimde tan›ml›yor.
Söylediklerinin bir k›sm› çeviride kaybolmufl olsa da meselenin
özünü yakalam›fl. Bence Amerikal›lar da bu komünist yetkilinin
aç›klad›¤› fleyi yapmal›: “En zengin insan kaynaklar› ve en ucuz
iflgücü neredeyse, flirketler de do¤al olarak oraya gidecektir; piyasa ekonomisinin kural› budur.” Vali Xia flöyle devam ediyor: “Üretimde, Çinliler önce büyük yabanc› üreticilerin iflçisiydi. Ama birkaç y›lda bütün süreçleri ve basamaklar› ö¤rendikten sonra, kendi flirketlerimizi kurduk. Yaz›l›mda da ayn› yolu izleyece¤iz... Önce gençlerimiz yabanc›lar›n yan›nda çal›flacak, sonra da kendi flirketlerimizi kuraca¤›z. T›pk› bina yapmak gibi. Bugün Amerikal›lar olarak binan›n tasar›m›n›, mimarl›¤›n› siz yap›yorsunuz. Ge-
Boyner Dunya Duzdur
44 |
8/29/06
6:13 PM
Page 44
DÜNYA DÜZDÜR
liflmekte olan ülkeler de binan›n duvarlar›n› örüyor. Umudum o ki
günün birinde mimar, biz olaca¤›z.”
D o¤u’yu ve Bat›’y› keflfetmeyi sürdürdüm. 2004 yaz›nda tatile Colorado’ya gittim. 1999’da ifle bafllam›fl, düflük fiyat politikas› izleyen
havayolu flirketi JetBlue hakk›nda bir fleyler duymufltum. Gerçi
hangi hatlarda uçtu¤unu bilmiyordum. Washington’dan Atlanta’ya
uçmam gerekip de istedi¤im bileti bulamay›nca bir de JetBlue’yu
aray›p hangi hatlarda uçtuklar›n› ö¤renmek istedim. Ama itiraf ediyorum, onlar› aramam›n bir baflka nedeni daha vard›. fiirketin, tüm
rezervasyonlar›n› Utah’taki ev kad›nlar›na yapt›rd›¤›n› duymufltum. Bunu da kontrol etmek istiyordum. JetBlue rezervasyon numaras›n› arad›m.
Karfl›ma, “‹yi günler, ben Dolly. Size nas›l yard›mc› olabilirim ?”
diyen büyükanne sesli bir kad›n ç›kt›.
“Washington’dan Atlanta’ya uçmak istiyorum. Bu hatta seferiniz
var m› ?”
“Kusura bakmay›n, ama yok. Washington’dan Ft. Lauderdale’e
uçuyoruz.”
“Washigton’dan New York’a var m› ?”
“Hay›r efendim, maalesef o güzergâhta da uçmuyoruz. Washington’dan Oakland’a ve Long Beach’e uçuyoruz.”
“Size bir fley sorabilir miyim ? Gerçekten evden mi çal›fl›yorsunuz ?
JetBlue görevlilerinin evden çal›flt›klar›n› duydum.”
“Evet, evdeyim” diye nefleli bir sesle cevap verdi. (JetBlue’dan,
ad›n›n Dolly Baker oldu¤unu sonradan teyit ettim.) “fiu anda evimin ikinci kat›ndaki ofisimdeyim ve penceremden güneflli, güzel bir
hava görüyorum. Befl dakika önce bir baflkas› da ayn› fleyi sordu.
Ben de ayn› cevab› verdim. O da bana, ‘‹yi. Ben de flu an Yeni Delhi’de oldu¤unuzu söyleyece¤inizi düflünüyordum’ dedi.”
“Nerede oturuyorsunuz ?” diye sordum.
“Salt Lake City, Utah. ‹ki katl› bir evim var. Evden çal›flmay› seviyorum. Özellikle k›fl›n d›flar›da kar u¤uldarken evdeki ofisimde
çal›flmaktan çok memnunum.”
“Bu ifli nas›l buldunuz ?”
Mümkün olan en tatl› sesiyle, “Biliyorsunuz, flirket ilan vermiyor” dedi, “tan›d›klar arac›l›¤›yla oluyor. Eskiden eyalet hükûmetinde memurdum. Emekli olduktan sonra bir süre daha çal›flabilece¤imi düflündüm. fiimdi çok memnunum.”
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 45
Ben Uyurken
| 45
JetBlue Airways Corp.’un kurucusu ve CEO’su David Neeleman,
uygulad›¤› bu sisteme bir isim takm›fl: “Ev tafleronlu¤u.”8 fiirketin
flu anda Salt Lake City bölgesinde, evde çocuklara bakarken, sabah
sporunu yaparken, yemek piflirirken uçufl rezervasyonlar›n› yapan
Dolly gibi 400 rezervasyon görevlisi var.
Birkaç ay sonra JetBlue’nun merkezinde ziyaret etti¤im Neeleman, ilk olarak havac›l›k alan›ndaki ilk flirketi olan Morris Air’de
(bu flirketi Southwest ald›) uygulamaya bafllad›¤› ev tafleronlu¤u
sisteminin yararlar›n› anlatt›. “Morris Air’de evden rezervasyon
yapan 250 eleman›m›z vard›. Yüzde 30 daha verimli çal›fl›yorlard›.
Yani sadece daha mutlu olduklar› için yüzde 30 daha fazla rezervasyon al›yorlard›. fiirkete daha sad›kt›lar ve daha az sorun ç›kar›yorlard›. Bu yüzden JetBlue’yu kurdu¤umda, ‘Rezervasyonlar›n
tamam›n› evlerden yapaca¤›z’ dedim.”
Neeleman’›n ayr›ca bunu istemesi için kiflisel bir nedeni de var.
Mormon oldu¤u için daha çok say›da anne küçük çocuklar›na bakmak üzere evde kal›rsa ve ayn› zamanda onlara belli bir ücret kazanma flans› verilirse, toplumun daha iyiye gidece¤ini düflünüyor.
Bu yüzden de rezervasyon sistemini, kad›nlar›n büyük ço¤unlu¤unun Mormon oldu¤u, bunlardan ço¤unun da evde çocuklar›na bakt›¤› Salt Lake City’de kurmufl. Ev görevlileri haftada 25 saat çal›fl›yor.
Ayda bir kez 4 saat de yeni beceriler edinmek ve flirket içinde olup
bitenlerle ilgili yeni bilgiler almak üzere JetBlue’nun Salt Lake
City’deki ofisine geliyorlar.
Neeleman, “Asla Hindistan’a ifl vermeyece¤iz” diyor, “burada elde
etti¤imiz kalite çok daha üstün... ‹flverenlerin kendi memleketleri
yerine Hindistan’a ifl vermeye çok daha istekli olmalar›n› anlam›yorum. Bir flekilde çal›flanlar›n›n önlerinde ya da kendi belirledikleri
baflka bir patronun önünde oturmas›n› istiyorlar. Oysa bizim burada elde etti¤imiz verimlilik, Hindistan’›n ücret avantaj›n› fazlas›yla telafi ediyor.”
JetBlue hakk›nda Los Angeles Times’ta ç›kan bir haberde (9 May›s 2004), “1997’de ABD flirketlerinin çal›flanlar›n›n 11,6 milyonu,
en az›ndan yar›m gün görev yapan, evden çal›flan insanlard›. Günümüzde bu rakam 23,5 milyona, Amerikan iflgücünün yüzde 16’s›na
f›rlam›fl durumda. (Bu dönemde ço¤unlukla evden serbest çal›flanlar›n say›s› da 18 milyondan 23,4 milyona ç›kt›.) Baz›lar›na göre ev
8. “D›flar› ifl vermek, tafleronluk” anlam›nda outsourcing kelimesini kullanan yazar, burada “eve ifl
vermek” anlam›nda homesourcing terimini kullanm›fl. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
46 |
8/29/06
6:13 PM
Page 46
DÜNYA DÜZDÜR
tafleronlu¤u ve normal tafleronluk, flirketler Amerikas›’n›n sonucu
ne olursa olsun maliyetleri düflürmek ve verimlili¤i art›rmak amac›yla yapt›¤› amans›z bask›n›n iki farkl› uygulama flekli oldu¤u için
rakip stratejiler say›lmaz” deniyordu.
Benim de seyahatlerimde ö¤rendi¤im fley tam olarak buydu: Salt
Lake City’de ev tafleronlu¤u ile Bangalore’de normal tafleronluk,
madalyonun, yani tafleronlu¤un iki yüzü. Ö¤rendi¤im yeni, en yeni
fley ise, flirketlerin ve bireylerin iflini herhangi bir yerde d›flar›ya
yapt›rmalar›n›n hangi ölçülere kadar varabilece¤i.
Seyahate devam. 2004 güzünde Irak’taki sorunlu noktalara yapt›¤› bir turda, Genelkurmay Baflkan› General Richard Myers’e efllik
ettim. Irak’taki Sünnî üçgende yer alan Ba¤dat’›, Felluce’deki ABD
askerî karargâh›n›, Babil’in d›fl›ndaki 24. Deniz Piyadesi Sefer Birimi (Marine Expeditionary Unit) üssünü ziyaret ettik. Geçici 24.
DP üssü, düflman Sünnî nüfusun tam ortas›nda bir tür Fort Apache gibi duruyordu. General Myers subaylar›yla toplant›lar yaparken ben de askerî üste serbestçe dolaflabildim. Bir süre sonra rastlad›¤›m komuta merkezindeki büyük bir düz ekran televizyon dikkatimi çekti. Ekranda, bir tür tepe kamera taraf›ndan çekildi¤i anlafl›lan canl› bir yay›n vard›. Bir evin etraf›nda dolaflan insanlar›
gösteriyordu. Ekran›n sa¤ taraf›nda an›nda mesaj gönderilebilen
bir sohbet odas› (chat room) bulunuyordu ve görünüfle göre orada,
ekrandaki görüntü tart›fl›l›yordu.
Bütün bu görüntüleri bir dizüstü bilgisayardan dikkatle izleyen
askere, “Bu ne ?” diye sordum. ABD ordusuna ait bir Predator drone (üzerinde çok güçlü bir kamera bulunan pilotsuz, küçük bir
uçak), 24. DP operasyon sahas›ndaki bir Irak köyü üzerinde uçarak askerin dizüstü bilgisayar›na ve bu büyük ekrana canl› istihbarat malzemesi sa¤l›yormufl. Uçak, Las Vegas’taki (Nevada) Nellis Hava Kuvvetleri Üssü’nde bulunan bir uzman taraf›ndan uçuruluyor ve yönlendiriliyormufl. Yani Irak semalar›ndaki uçak, Las
Vegas’tan yönetiliyor. Bu arada gönderdi¤i video görüntüleri de 24.
DP üssünde, Tampa’daki ABD Merkez Komutanl›k Karargâh›’nda,
Katar’daki CentCom Bölge Karargâh›’nda, Pentagon’da ve büyük
olas›l›kla CIA’de ayn› anda izleniyor. Dünyan›n dört bir yan›ndan
uzmanlar, görüntülerin nas›l yorumlanabilece¤i ve sonuçta ne yap›laca¤› konusunda canl› bir tart›flma yürütüyorlar. Ekran›n sa¤
taraf›nda ak›p giden konuflmalar da onlara ait.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 47
Ben Uyurken
| 47
Daha hayretimi dile getiremeden, bizimle birlikte seyahat eden bir
baflka subay, bu teknolojinin askerî hiyerarfliyi düzlefltirdi¤ini söyleyerek beni flaflk›nl›k içinde b›rakt›. Bunu da düflük rütbeli subaylara,
hatta bilgisayara kumanda eden ve toplad›¤› istihbarat› ne yapaca¤›
konusunda karar alma yetkisi tan›nan, askere yeni kaydolmufl insanlara daha fazla bilgi vererek yap›yormufl. Elbette bir üste¤menin
üstlerine dan›flmadan silahl› bir çat›flma bafllatmayaca¤›na eminim,
ama art›k sadece üst düzey subaylar›n resmin tümüne hâkim olduklar› zamanlar geride kald›. Askerî oyun sahas› da düzlefliyor.
Bu olay›, ABD’nin NATO nezdindeki büyükelçisi ve Red Sox
Nation’›n sad›k bir üyesi olan arkadafl›m Nick Burns’e anlatt›m.
O da bana 2004 Nisan›nda Katar’daki CentCom Karargâh›’nda
General Abizaid ile ekibinden brifing ald›¤›n› söyledi. Abizaid’in
ekibi, aralar›nda dört tane düz ekran televizyon oldu¤u halde
masada Nick’in karfl›s›na oturmufl. ‹lk üç ekran, Irak’›n farkl›
bölgelerindeki Predatorlardan gelen canl› görüntülermifl. Dördüncüsü ve Nick’in seyretti¤i ise, Yankees-Red Sox maç›n› gösteren bir televizyonmufl.
Bir ekranda Pedro Martinez, Derek Jeter’e; di¤er üçünde ise Cihatç›lar, 1. Süvari Birli¤i’ne karfl›.
Düzburger ve Patates K›zartmas›
Seyahate devam. Bu kez eve, Bethesda’ya (Maryland). Dünyan›n
s›n›rlar›na yapt›¤›m seferlerden sonra eve dönüp oturdu¤umda
bafl›m da dönüyordu. Eve gelir gelmez düzleflmeye dair çeflitli belirtiler gelip kap›m› çalmaya bafllad›. Bu belirtilerin baz›lar›, üniversite ça¤›ndaki çocuklar›n›n gelecekleri hakk›nda endifle duyan
ana babalar›n sinirlerini z›platacak gazete manfletleriydi. Örne¤in Forrester Research Inc., hizmetler ve meslekler alan›nda üç
milyondan fazla iflin 2015 y›l› itibariyle yurtd›fl›na kayaca¤›n› tahmin ediyordu. Ama a¤z›m› aç›k b›rakan fley, International Herald
Tribune’ün 19 Temmuz 2004 tarihli say›s›ndaki, “Patates K›zartmalar› da m› Tafleronlara Yapt›r›lacak ?” bafll›kl› haberdi:
“55 no.lu otoyoldan Cape Girardeau, (Missouri) yak›nlar›nda ç›k›p
otoyolun kenar›ndaki McDonald’s otolara servis penceresine yanaflt›¤›n›zda, h›zl› ve güler yüzlü bir servis al›rs›n›z. Siparifllerinizi alan
kifli o anda restoranda, hatta b›rak›n restoran›, Missouri’de olmasa
Boyner Dunya Duzdur
48 |
8/29/06
6:13 PM
Page 48
DÜNYA DÜZDÜR
bile siparifller, h›zl› veri iletimine müsait kablolarla müflteriye ve iflçilere 1.450 kilometre uzaktaki Colorado Springs’ten ba¤lanan bir
ça¤r› merkezinden al›n›yor. Anlafl›ld›¤› kadar›yla, restoranlar bile
tafleronluktan muaf de¤il. Cape Girardeau’daki restoran›n sahibi
Shannon Davis, bu restoran ile toplam 12’yi bulan di¤er McDonald’s
franchise’lar›n›n üçünü, baflka bir McDonald’s restoran› iflleten Steven Bigari’nin iflletti¤i ça¤r› merkezine ba¤lam›fl. Bunun nedeni de,
di¤er tüm iflletme sahiplerinin gerekçesiyle ayn›: Daha düflük maliyet, daha yüksek h›z, daha az hata.
Ucuz, h›zl› ve güvenilir iletiflim hatlar› sayesinde Colorado
Springs’teki eleman, Missouri’deki müflteriyle konufluyor, onun
elektronik foto¤raf›n› çekiyor, sipariflleri do¤ru ald›¤›ndan emin olmak için ekranda siparifl ile foto¤raf› birlikte görüntülüyor, sonra
da siparifli ve foto¤raf› restoran›n mutfa¤›na iletiyor. Bigari, siparifl haz›rland›¤›nda foto¤raf›n imha edildi¤ini söylüyor. Siparifl verenler, iki ad›m ötedeki siparifl alma penceresine gitmek üzere arabalar›n› hareket ettirmeden bile önce, siparifllerinin iki eyalet afl›p
geldi¤ini hiçbir zaman bilmiyorlar.
Davis, on y›ldan fazla zamand›r buna benzer bir fleyler yapman›n
hayalini kurdu¤unu söylüyor. ‘Art›k daha fazla bekleyemeyecektik.’
Ça¤r› merkezini kendi restoranlar› için icat eden Bigari de, ifllem
bafl›na küçük bir ücretle ona bu hizmeti vermekten memnun.”
Haberde, McDonald’s Corp.’un ça¤r› merkezi fikrini ilginç buldu¤u ve Oak Brook’taki (Illinois) merkezinin yak›nlar›ndaki üç restoranda Bigari’ninkinden farkl› bir yaz›l›mla test edece¤i de belirtiliyor. “McDonald’s’›n teknolojiden sorumlu baflkan yard›mc›s› Jim
Sappington, ça¤r› merkezi fikrinin ABD’deki 13.000 restoranda kullan›l›p kullan›lmayaca¤›n› söylemenin, ‘henüz çok çok erken’ oldu¤unu belirtiyor... Buna karfl›n Davis’inkiler d›fl›nda iki McDonald’s restoran› daha otolara servis veren bölümlerinin siparifllerini alma iflini Bigari’nin Colorado Springs’teki ça¤r› merkezine verdi. (Brainerd,
Minnesota’daki ve Norwood, Massachusetts’teki restoranlar.) Bigari,
sistemin baflar›s›n›n anahtar›n›n, müflterinin foto¤raf› ile siparifli
efllefltirmek oldu¤unu söylüyor. Böylece siparifller daha do¤ru al›nd›¤› için flikâyetler azal›yor ve servis h›zlan›yor. Fast food iflinde vakit,
hakikaten nakit: Bir sipariflin haz›rlanmas›nda befl saniyelik bir tasarruf bile önemli bir fark yarat›yor. Bigari, iki fleritli oto servis bölümünde 30 saniyeden biraz fazla bir zaman tasarrufu yaparak servis süresini 1.05 dakikaya indirdi¤ini belirtiyor. Bu süre ise, bu gibi
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 49
Ben Uyurken
| 49
konularda araflt›rmalar yapan QSRweb.com’a göre, ülkedeki en h›zl› servisi veren franchise olan McDonald’s’›n 2,36 dakikal›k ortalamas›n›n yar›s›ndan bile az. Art›k Bigari’nin otolara servis yapan birimleri, saatte 260 arabay› a¤›rlayabiliyor, ki bu da Bigari’ye göre,
ça¤r› merkezini bafllatmadan önceki rakamdan 30 fazla... Birimdeki
operatörlerin, di¤er arkadafllar›na göre saatte 40 cent daha fazla ücret kazanmas›na karfl›n toplam iflçilik maliyetinde yüzde 1 azalma
söz konusu. Üstelik oto servis sat›fllar› artm›fl... Yine Bigari’ye göre,
d›flar›dan firmalarca yap›lan testler sonucunda Bigari’nin otolara
servis bölümünde yap›lan hatalar, tüm siparifllerde yüzde 2’yi geçmiyor. Bu da ça¤r› merkezini devreye sokmadan önceki orana göre
yüzde 4’lük bir azalma anlam›na geliyor.”
Habere göre Bigari, ça¤r› merkezi fikrinden o kadar coflku duyuyor ki, sahip oldu¤u yedi restoranda sistemi otolara servis bölümlerinin d›fl›nda da kullan›yor. Bu restoranlarda hâlâ tezgâhtan siparifl al›nmakla beraber art›k ço¤u müflteri, oturdu¤u masadaki kredi kart› okuma ayg›t›n› kullanarak sipariflini do¤rudan
ça¤r› merkezine veriyor.
Eve döndükten sonra tan›k oldu¤um baz› düzleflme belirtilerinin ise
ekonomiyle ilgisi yoktu. 3 Ekim 2004’te CBS’in k›demli muhabiri
Bob Schieffer’›n CBS News’te sundu¤u Face the Nation adl› programa kat›ld›m. Dan Rahter’›n 60 Minutes program›nda yay›nlanan
Baflkan George W. Bush’la ilgili Ulusal Hava Muhaf›z› (Air National
Guard) haberinin sahte belgelere dayand›¤›n›n anlafl›lmas›yla birlikte CBS’in ad›, bir önceki hafta haber bültenlerinde s›kça geçmiflti. Pazar günkü programdan sonra Schieffer, önceki hafta bafl›na çok
acayip bir fley geldi¤ini söyledi. Stüdyodan ç›kt›¤›nda genç bir muhabir onu kald›r›mda bekliyormufl. Bu pek normal bir fley say›lmazm›fl,
çünkü pazar günleri sabah programlar›ndan sonra genellikle bütün
büyük kanallar (CBS, NBC, ABC, CNN ve Fox), di¤er kanallar›n
stüdyolar›na haber ekipleri gönderip program konuklar›yla stüdyodan ç›karken röportajlar yapmaya çal›fl›rm›fl. Ama bu genç muhabir,
büyük kanallar›n birinde çal›flm›yormufl. InDC Journal adl› bir internet sitesi için çal›flt›¤›n› söyleyerek kibarca kendini tan›tm›fl ve
Schieffer’a birkaç soru sormak istemifl. Gayet nazik bir adam olan
Schieffer da, “Tabiî ki sorabilirsiniz” demifl. Adam, Schieffer’›n o güne kadar görmedi¤i bir ayg›ta röportaj› kaydettikten sonra foto¤raf›n› da çekmek istemifl. Foto¤raf m› ? Schieffer, adam›n elinde foto¤-
Boyner Dunya Duzdur
50 |
8/29/06
6:13 PM
Page 50
DÜNYA DÜZDÜR
raf makinesi olmad›¤›n› fark etmifl. Zaten genç muhabirin ihtiyac›
da yokmufl. Cep telefonunu kald›r›p Schieffer’›n foto¤raf›n› çekmifl.
“Ertesi sabah ifle geldi¤imde bu siteyi buldum. Foto¤raf›m oradayd›. Röportaj da oradayd›. Hatta o saate kadar yüz civar›nda da
yorum yaz›lm›flt› röportaj hakk›nda.” Schieffer, çevrimiçi (online)
gazetecili¤i bilen biridir. Ama yine de bu tarz habercili¤in, genç muhabirin ortaya koydu¤u düflük maliyeti, bireysel karakteri ve inan›lmaz h›z› karfl›s›nda flafl›rmaktan kendini alamam›fl.
Bu olay ilgimi çekti¤i için InDC Journal’de çal›flan bu genç muhabirin izini buldum. Ad› Bill Ardolino ve çok düflünceli biri. Ben de
onunla yapt›¤›m röportaj› çevrimiçi (online) olarak gerçeklefltirdim
(baflka nas›l olabilirdi ki ?). Önce tek kiflilik gazetesini yay›nlarken
ne tür ekipman kulland›¤›n› sordum.
“Röportaj› kaydetmek için küçük bir MP3 player/dijital kay›t cihaz› (3,5/2 inç boyutlar›nda) kulland›m. Foto¤raf› ise küçük bir kameral› cep telefonuyla çektim. Tabiî hepsi bir arada telefon/kamera/ kay›t
cihaz› gibi seksi bir ürün de¤il, ki böyle ürünler de var. Ama yine de
birkaç ifllevin bir arada olmas› ve minyatürlük aç›s›ndan faydal›.
Washington’da dolafl›rken bu ekipman› yan›mdan ay›rmam, çünkü
ne zaman ne olaca¤› belli olmaz. Asl›nda burada flafl›rt›c› olan fley, birden ortaya ç›kan bir yabanc›n›n sordu¤u sorulara Schieffer’›n ayaküstü güzel cevaplar vermesiydi. As›l a¤z› aç›k kalan ben oldum.”
Ardolino, MP3 player’›n kendisine yaklafl›k 125 dolara mal oldu¤unu söyledi. Ayr›ca, “bilgisayara yüklenebilen WAV tipi ses dosyas› üreten dijital kay›t cihaz›” olarak da kullan›labiliyor... “Sonuç itibariyle, gazetecili¤e bafllamak için ilk engeli aflman›z› sa¤layan tafl›nabilir ekipman, flu s›ralar 100-200 dolar civar›nda. E¤er bir de
kamera eklerseniz 300 dolar› bulur. 400-500 dolara gayet iyi bir kay›t cihaz› ile kamera alabilirsiniz. Ama 200 dolarl›k ekipmanla da
iflinizi yapabilirsiniz.”
Peki böyle bir internet gazetesi kurmaya onu kim yönlendirmifl ?
Kendini özgürlükçü merkez sa¤c› olarak tan›mlayan Ardolino flunlar› söyledi: “Hobi olarak ba¤›ms›z gazetecilik yapma fikri, büyük
medyan›n önyarg›l›, kusurlu, seçici ve yetersiz haberlerinin bende
yaratt›¤› rahats›zl›¤›n sonucudur. ‹nternet gazetecili¤i ve onun akrabas› olan internet günlükleri (blog9), piyasa güçlerinin d›flavurumu9. ‹nternette yay›nlanan kiflisel yaz›lar, günlükler. Bu günlükleri yay›nlayanlar, aralar›nda blogger
gruplar› kuruyor. Son zamanlarda bu tür serbest yaz›lar›n medya haberlerine kaynakl›k etti¤i veya
haberlerin yerine geçti¤i ileri sürülüyor. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 51
Ben Uyurken
| 51
dur. Yani bir ihtiyaç var ve bu ihtiyaç mevcut bilgi kaynaklar›yla karfl›lanam›yor. Washington’daki savafl karfl›t› gösterilerde foto¤raflar
çekip röportajlar yapmaya bafllad›m. Çünkü medya bu gösterileri organize eden gruplar› büyük oranda yanl›fl tan›t›yor, tövbekâr Marksistlerden, terörün aç›k ya da gizli destekçilerinden olufltu¤unu söylüyordu. Bafllang›çta silah›m, mizahî yaklafl›m›md›, ama daha sonra
mizahtan uzaklaflt›m. fiimdi mesaj›m› iletecek gücüm var m› ? Evet.
Schieffer röportaj›, siteme 24 saatte yaklafl›k 25.000 ziyaretçi getirdi. Bu ifle bafllad›¤›m zamandan beri zirve noktam, ‘Rathergate’in ortaya ç›kmas›na yard›m etti¤im gün ulaflt›¤›m 55.000’lik ziyaretçi say›s› oldu... Dan Rather’in Ulusal Muhaf›z haberindeki adlî t›p uzman›yla ilk röportaj› yapan ben oldum.” Bu röportajdan sonraki 48 saat içinde The Washington Post, Chicago Sun-Times, Globe, NYT gibi
gazeteler de onunla röportajlar yapt›.
“CBS’nin sahte memorandum haberindeki haber toplama ve düzeltme h›z›, flafl›rt›c›” diye devam ediyor Ardolino. “Mezar sessizli¤ine bürünmediler. Tabiî kendini bu ifle adam›fl kiflilerin gerçekleri
ortaya ç›karmas›na engel olamayacaklar› için böyle yapt›klar› da
ileri sürülebilir. Bu kanal›n h›z› ve aç›kl›¤›, eski süreçler için zillerin çald›¤›n›n da göstergesi... Ben, hayat›n› yazarak kazanmak isteyen ama AP tarz› bir kitaptan da nefret eden 29 yafl›nda bir pazarlama müdürüyüm. Blogger Glenn Reynolds’un da dedi¤i gibi, blog
sayesinde insanlar art›k televizyonlar›na ba¤›r›p durmak yerine
kendi sözlerini söylüyorlar. Bence bu günlükler, genellikle medyay›
denetlemek veya onlara ham bilgi sa¤lamak gibi bir ifllev içindeki
ana medyayla birlikte düflünülebilecek, giderek yeni bir gazetecilik
ve yorumculuk ifllevi kazanabilecek bir beflinci güç.
Kitab›n›zda anlatt›¤›n›z konunun birçok yüzü oldu¤u gibi, bu geliflmenin de iyi ve kötü yanlar› var. Medyan›n parçalara bölünmesi,
tutars›z veya seçici bir alg›ya neden oluyor. Ülkemizin kutuplaflmas›n› düflünün. Ama öte yandan gücü, iktidar› da parçal›yor. Böylece
gerçe¤in tümünün, ama parça bölük bir biçimde, oralarda bir yerlerde durdu¤unun da garantisi oluyor.”
Eski hiyerarflik farkl›l›klar›n giderek azald›¤›n› ve oyun sahas›n›n giderek düzleflti¤ini gösteren, Bob Schieffer ile Bill Ardolino
aras›ndaki iliflkiye benzer olaylar› her gün duyabilirsiniz art›k. Micah L. Sifry’nin The Nation’da (22 Kas›m 2004) çok hofl biçimde anlatt›¤›na göre, “art›k en zor biriktirilen fley olan sermayenin bir araya getirdi¤i kampanyalardan, kurumlardan ve gazetecilerden olu-
Boyner Dunya Duzdur
52 |
8/29/06
6:13 PM
Page 52
DÜNYA DÜZDÜR
flan politika dönemi kapan›yor. Eski düzenin yan›nda, çok daha ç›lg›n bir fley, insanlar› çok daha angaje edebilen, tek tek tüm kat›l›mc›lar için s›n›rs›z ölçüde tatminkâr yeni bir fley yükseliyor.”
Dünyan›n nas›l h›zla düzleflti¤ine ve kurallar›, rolleri, iliflkileri
kimsenin tahmin edemeyece¤i kadar nas›l h›zl› de¤ifltirdi¤ine örnek olarak Schieffer-Ardolino olay›n› anlatt›m. Klifle oldu¤unu biliyorum ama, söylemek zorunday›m: Bu daha bir fley de¤il. Önümüzdeki bölümde ayr›nt›land›raca¤›m gibi, hemen her fleyin dijitalleflti¤i, sanallaflt›¤› ve otomasyona geçti¤i bir aflamaya giriyoruz. Yeni teknolojik araçlar› kullanabilen ülkelerin, flirketlerin ve
bireylerin verimlilik art›fl› flafl›rt›c› düzeylere yükselecek. Ve girmekte oldu¤umuz bu aflama, dünyada flimdiye kadar görülmedik
say›da insan›n, yenilikçiler, iflbirli¤i yapanlar ve ne yaz›k ki teröristler olarak, bu araçlara ulaflabilece¤i bir aflama. Devrim mi istiyorsunuz ? ‹flte gerçek bilgi devrimi bafllamak üzere. Küreselleflme
2.0’› takip etti¤i için bu yeni aflamay› Küreselleflme 3.0 olarak adland›r›yorum. Ama küreselleflmenin bu yeni aflamas›n›n ciddi bir
kademe fark› yarataca¤›na ve zamanla farkl› türden bir küreselleflme olarak görülece¤ine inan›yorum. Zaten dünyan›n yuvarlak
de¤il düz oldu¤u fikrini ortaya atmam›n nedeni de bu. Bakt›¤›n›z
her yerde, hiyerarflilerin afla¤›dan zorland›¤›na veya yukar›dan
afla¤›ya yap›lardan ziyade çok daha iflbirlikçi veya yatay yap›lara
dönüfltü¤üne tan›k oluyorsunuz.
Clinton yönetiminde Ticaret Bakanl›¤›’nda üst düzey bir bürokrat olan, flimdi de stratejik dan›flman olarak kendi iflini yapan
David Rothkopf, “Küreselleflme, hükûmetler ile büyük ifl çevreleri aras›ndaki de¤iflen iliflkileri tan›mlamak için kulland›¤›m›z terimdi. Ama bugün gerçekleflen fley, çok daha derin, çok daha yayg›n bir olgu” diyor. Küreselleflme sadece hükûmetlerin, ifl çevrelerinin ve insanlar›n iletiflimiyle, sadece kurumlar›n birbiriyle iliflkisiyle ilgili bir fley de¤il art›k. Tamamen yeni sosyal, siyasî ve
ekonomik modellerin ortaya ç›kmas› demek. “Toplumun en derin
boyutlar›n›, toplumsal sözleflmenin özüne kadar inen boyutlar›n›
etkileyen bir fley. Mesela, içinde yer ald›¤›n›z siyasî oluflum, art›k
sanal âlemdeki bir ifle uymuyorsa veya dünyan›n farkl› köflelerinde ayn› ifli yapmak için bir araya gelen iflçileri kapsam›yorsa ya
da dünyan›n farkl› yerlerinde ayn› anda üretilen ürünleri içermiyorsa ne olacak ? ‹flin kurallar›n› kim düzenleyecek ? Kim vergilendirecek ? Bu vergilerden kim yararlanacak ?”
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 53
Ben Uyurken
| 53
E¤er düzleflen dünya konusunda hakl›ysam, bu de¤ifliklik ileride
dünyada gerçekleflen temel de¤iflikliklerden (mesela ulus devletin
ortaya ç›k›fl› veya Sanayi Devrimi gibi) biri olarak hat›rlanacak. Bu
temel de¤iflimler, bireylerin dünyadaki rolünü, hükûmetlerin biçimini ve rolünü, yeniliklerin oluflma sürecini, ifl yapma biçimimizi,
kad›nlar›n rolünü, savaflma ve kendimizi e¤itme biçimimizi, dinin
ihtiyaçlar›m›za karfl›l›k verme sürecini, sanat›, bilimsel araflt›rma
yapma tarz›m›z› ve elbette kendimize ve karfl›tlar›m›za atfetti¤imiz
siyasî etiketleri de de¤ifltiriyor. “Tarihte belli baz› dönüflüm noktalar› var. Bu noktalardaki dönüflüm di¤erlerinden çok daha büyük oluyor, çünkü meydana gelenler, çok kapsaml›, çok boyutlu ve zaman›nda tahmin edilmesi çok zor de¤iflimler oluyor” diyor Rothkopf.
E¤er dünyan›n bu düzleflme süreci ve bu sürece efllik eden tüm
bask›lar, altüst olufllar ve f›rsatlar sizi huzursuz ediyorsa, yaln›z
ve yanl›fl de¤ilsiniz. Uygarl›k, altüst eden, kargafla yaratan teknolojik devrimlerden (mesela Gutenberg’in matbaay› buluflu) her geçti¤inde, tüm dünya derinden etkilenmifl ve de¤iflmifl. Ama dünyan›n düzleflmesinde, bu tür derin de¤iflimlerden nitelik aç›s›ndan
farkl› olan bir fley var: De¤iflimin h›z› ve yayg›nl›¤›. Matbaan›n bulunmas› on y›llarca süren bir süreçte gerçekleflti ve ilk zamanlarda
göreli olarak gezegenimizin ancak küçük bir kesimini etkiledi. Sanayi Devrimi için de ayn› fley söylenebilir. Oysa bu düzleflme süreci, inan›lmaz bir h›zla ilerliyor ve gezegenimizdeki çok daha fazla
say›da insan› do¤rudan ya da dolayl› olarak an›nda etkiliyor. Yeni
bir ça¤a ne kadar h›zl› ve yayg›n biçimde geçilirse, iktidar›n eski
sahiplerinden yeni sahiplerine düzenli bir flekilde transfer olmas›
durumunun tam tersine, altüst olufl potansiyeli de o kadar büyük
olacakt›r.
Baflka bir flekilde söylersek, son birkaç ony›ll›k dönemde h›zl› de¤iflimlere ayak uydurmakta zorlanan ileri teknoloji flirketlerinin
deneyimleri, art›k bu kaç›n›lmaz, hatta öngörülebilir de¤iflimlerle
karfl› karfl›ya kalmakla birlikte uyum sa¤lamak için yeterli liderli¤i, esnekli¤i ve hayal gücü olmayan tüm flirketlere, kurumlara ve
ulus devletlere bir uyar›d›r. ‹leri teknoloji flirketlerinin bu deneyimleri yaflamalar›n›n nedeni, ak›ll› olmamalar› ya da de¤iflimlerin fark›nda olmamalar› de¤ildi. Sadece gelen dalga çok büyüktü
ve bafla ç›k›lmas› çok zordu.
Ça¤›m›z›n en büyük misyonu, yaflanan de¤iflimleri benimserken
insanlar› mahvolmufl bir halde geride b›rakmayacak, onlar› yan›na
Boyner Dunya Duzdur
54 |
8/29/06
6:13 PM
Page 54
DÜNYA DÜZDÜR
katacak yollar bulmak olmas›n›n nedeni de bu zaten. Hiç kolay olmasa da günümüzde yap›lmas› gereken, kaç›n›lmaz, önlenemez bir
geliflme bu. Kitab›mda baflarmay› amaçlad›¤›m fley ise bu de¤iflimi
lehimize olacak flekilde nas›l planlayabilece¤imize ve nas›l yönetebilece¤imize dair bir çerçeve ortaya koymak.
Bu bölümde dünyan›n düz oldu¤unu kiflisel olarak nas›l keflfetti¤imi anlatm›flt›m. Önümüzdeki bölüm ise dünyan›n nas›l düzleflti¤ini ayr›nt›land›r›yor.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 55
2
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
ncil’e göre Tanr›, dünyay› alt› günde yaratt›. Yedinci gün ise dinlendi. Dünyay› düzlefltirmek biraz daha uzun sürdü. Dünya, on
ana siyasî olay›n, yenili¤in ve flirketin birleflik etkisiyle düzleflti. O
günden sonra hiçbirimiz dinlenemedik. Bundan sonra da asla dinlenemeyecekmifliz gibi görünüyor. Bu bölüm, dünyay› düzlefltiren
güçleri ve bu düzleflmenin yaratt›¤› yeni ve çoklu iflbirli¤i biçimleri
ile araçlar›n› anlat›yor.
‹
DÜZLEfiT‹R‹C‹ 1
9.11.1989
Duvarlar Afla¤›, Pencereler Yukar›
B erlin Duvar›’n› ilk gördü¤ümde delikti.
1990 Aral›k ay›yd›. ABD D›fliflleri Bakan› James A. Baker III’ü
izleyen gazetecilerle beraber gelmifltim Berlin’e. Berlin Duvar› bir
y›l önce, 9 Kas›m 1989’da delinmiflti. Gerçekten de Berlin Duvar›,
tam bir Kabalist yöntemle olmufl gibi, 9/11 tarihinde y›k›lm›flt›.10
Duvar, k›r›lm›fl haliyle bile çirkin bir yara gibi uzan›yordu Berlin’de. Bakan Baker, Sovyet komünizminin un ufak olmufl bu an›t›n› ilk kez görecekti. Ben de küçük bir grup gazeteciyle beraber onun
yan›ndayd›m. The Politics of Diplomacy adl› an› kitab›nda Baker o
günü, “Sisli, kapal› bir havayd›. Ya¤murlu¤umu giymifltim. Kendimi John le Carré romanlar›ndaki bir karakter gibi hissediyordum.
Ama Reichstag yak›nlar›nda duvar›n k›r›klar›ndan birinin aral›¤›ndan Do¤u Berlin’deki kasveti gördü¤ümde, Do¤u Almanya’n›n s›ra10. Yazar, 11 Eylül’le olan tarih simetrisini kullan›yor. Amerikal›lar›n tarihleme sistemine göre, 11
Eylül, 9/11; 9 Kas›m, 11/9 fleklinde yaz›l›yor. Kabala ise, kutsal metinlerin özel bir flifreyle yaz›ld›¤›na ve bu flifrelerin çözülerek gelece¤in öngörülebilece¤ine inan›lan Yahudi mistisizmi. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
56 |
8/29/06
6:13 PM
Page 56
DÜNYA DÜZDÜR
dan kad›nlar›n›n ve erkeklerinin bar›flç› bir biçimde ve inatla ifli ele
ald›klar›n› fark ettim. Bu, onlar›n devrimiydi” diye hat›rl›yor. Baker duvar›n aral›¤›ndan bakmay› bitirince, biz gazeteciler de s›rayla o beton yar›ktan bakt›k. Duvardan bir parça al›p eve, k›zlar›ma
getirdim. Ne kadar do¤ad›fl› göründü¤ünü düflündü¤ümü hat›rl›yorum. Gerçekten de ne acayipti: Modern bir flehrin içinde y›lan gibi
k›vr›la k›vr›la yükselen ve tek amac› bir taraf›ndaki insanlar› özgürlü¤ün keyfini ç›karmaktan, hatta özgürlü¤e k›sac›k bir bak›fltan
bile mahrum b›rakmak olan bir fleydi.
Berlin Duvar›’n›n 9.11.1989’da y›k›lmas›, nihai olarak Sovyet
‹mparatorlu¤u’nun tüm esir halklar›n› özgürlefltirecek güçleri serbest b›rakt›. Ve bundan çok daha fazlas›n› yapt›. Dünyadaki güç
dengesini demokratik konsensusa ve serbest piyasaya dayal› yönetimi savunanlar›n lehine ve otoriter yönetim tarz›ndaki merkezî
planlama ekonomisini savunanlar›n aleyhine de¤ifltirdi. So¤uk Savafl, iki ekonomik sistem aras›nda, kapitalizm ile komünizm aras›nda bir mücadeleydi. Duvar›n çöküflüyle birlikte ortada tek bir
sistem kald› ve herkes flu ya da bu flekilde kendini bu sisteme göre
ayarlamak durumuyla karfl›laflt›. Böylece giderek daha fazla ekonomi, dar bir yönetici kli¤inin ç›karlar› do¤rultusunda yukar›dan
afla¤› yönetilmek yerine halk›n isteklerine, taleplerine ve ç›karlar›na göre afla¤›dan yukar› yönetilmeye baflland›. ‹ki y›l içinde art›k
bir fleylerin ard›nda gizlenecek veya Asya’daki, Ortado¤u’daki, Afrika’daki veya Latin Amerika’daki otokratik rejimlere payanda olacak bir Sovyet ‹mparatorlu¤u kalmam›flt›. E¤er ülkeniz demokratik ya da demokrasi yolunda ilerleyen bir ülke de¤ilse, e¤er hâlâ s›k› kurallarla ve düzenlemelerle idare ediliyor veya merkezî planlamaya tabi bir ekonomiye s›k› s›k›ya sar›l›yorsan›z, tarihî gidiflata
ters düfltü¤ünüz düflünülüyordu.
Baz›lar› için, özellikle de eski kuflaklar için bu, hiç de hofl olmayan
bir dönüflümdü. Komünizm, insanlar› eflit ölçüde fakir yapmak için
harika bir sistemdi. Gerçekten de amac›n›z buysa, komünizmden iyisini bulamazd›n›z. Kapitalizm ise insanlar› eflitsiz bir biçimde zengin
yap›yordu ve hareketsiz, s›n›rl› ama güvenli bir sosyalist hayat biçimine (yetersiz olsa da herkese ifl, ev, e¤itim ve emekli maafl› garanti
ediliyordu) al›flm›fl insanlara göre Berlin Duvar›’n›n çöküflü, çok huzursuz ediciydi. Oysa baflkalar›na göre duvar›n y›k›l›fl›, hapisten ç›k›fl kart› anlam›na geliyordu. Berlin Duvar›’n›n çöküflünün sadece
Berlin’de de¤il, dünyan›n baflka birçok yerinde de içten hissedilmesi-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 57
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 57
nin ve dünyay› düzlefltirici olaylardan biri olmas›n›n nedeni budur.
Asl›nda Berlin Duvar›’n›n çöküflünün kapsaml› etkilerini de¤erlendirmenin en iyi yolu, Alman veya Rus olmayan birileriyle konuflmakt›r. Duvar y›k›ld›¤›nda Hindistan Sanayi Konfederasyonu’nun
(Confederation of Indian Industry) bafl›nda olan Tarun Das, olay›n
etkisinin Hindistan’da nas›l dalga dalga hissedildi¤ini anlat›yor.
“Bizde de o s›k› düzenlemeler, denetimler, bürokrasi çok etkili ve
yayg›nd›. ‹ngiliz sömürgesi döneminden sonra iktidara gelen Nehru, önünde yönetecek dev bir ülke oldu¤unu, elinde ise hiç yönetim
tecrübesi bulunmad›¤›n› görmüfltü. ABD ise Avrupa, Japonya ve
Marshall Plan›’yla meflguldü. Dolay›s›yla Nehru kuzeye, Himalayalar’›n ötesine bakt› ve iktisatç›lar›n› Moskova’ya gönderdi. ‹ktisatç›lar döndüklerinde, Sovyetler Birli¤i’nin muhteflem bir ülke oldu¤unu söylediler. Kaynaklar› tahsis ediyorlar, ruhsatlar veriyorlar; bir
planlama komisyonu her fleye karar veriyor ve ülke harekete geçiyor. Böylece bizim bir özel sektörümüzün bulundu¤unu unutup bu
modeli esas ald›k... Özel sektör, bu düzenlemelerin duvarlar› aras›na konuldu. 1991’de özel sektör hâlâ orada, elleri kollar› ba¤l› duruyordu ve ülkede özel flirketlere bir güvensizlik vard›. Çünkü onlar kâr ediyordu! 1947’den 1991’e kadar tüm altyap› devlete aitti...
Devlet mülkiyetinin yükü ülkeyi iflas›n efli¤ine getirdi. Borçlar›m›z› ödeyemez hale düfltük. Halk olarak kendimize güvenimiz yoktu.
Elbette Pakistan’la yapt›¤›m›z birkaç savafl› kazanm›flt›k, ama bu
ulusumuza özgüven kazand›ran bir fley de¤ildi.”
1991 y›l›nda Hindistan’da döviz k›tl›¤› bafllay›nca maliye bakan› (flimdi baflbakan) Manmohan Singh, ekonomiyi d›fla açmaya
karar verdi. “Bizdeki Berlin Duvar› böyle y›k›ld›. Bu, kafese kapat›lm›fl bir kaplan›n serbest b›rak›lmas› gibiydi. Ticaret denetimleri kald›r›ld›. O zamana kadar y›ll›k büyüme oran›m›z hep
yüzde 3 olurdu. ‘Hint usulü büyüme oran›’ diye isim bile takm›fllard›; yavafl, ihtiyatl› ve muhafazakâr. O zamanlar daha fazla kazanmak için Amerika’ya gitmek gerekiyordu. 1991 reformlar›ndan üç y›l sonra, büyüme oran›m›z yüzde 7’ydi. Fakirli¤in can› cehenneme! fiimdi para kazanmak için Hindistan’da kalabilir, üstelik Forbes’in dünya zenginleri listesine girebilirsiniz... Bütün o
sosyalizmli ve kontrollü y›llar, bizi tepetaklak öyle bir noktaya getirmiflti ki, elimizde sadece 1 milyar dolar dövizimiz vard›. Bugünse 118 milyar dolar dövizimiz var... Kendi halinde bir özgüvene sahipken on y›l içinde afl›r› h›rsl› bir ülke olduk.”
Boyner Dunya Duzdur
58 |
8/29/06
6:13 PM
Page 58
DÜNYA DÜZDÜR
Berlin Duvar›’n›n çöküflü, sadece serbest piyasa kapitalizminin
yollar›n› düzlefltirmekle ve Hindistan, Brezilya, Çin ve eski Sovyet
‹mparatorlu¤u ülkelerinde yüz milyonlarca insan›n›n devasa enerjisini serbest b›rakmakla kalmad›, dünyay› farkl› bir flekilde, s›n›rs›z bir bütün olarak görmemizi de sa¤lad›. Çünkü Berlin Duvar›
yaln›zca yolumuzu kesmekle kalm›yor, görüflümüzü de kesiyor,
dünyay› tek bir pazar, tek bir ekosistem ve tek bir topluluk olarak
düflünmemizi engelliyordu. 1989’dan önce Do¤u politikan›z veya
Bat› politikan›z olurdu; “küresel” bir politikan›z›n olmas› düflünülemezdi. fiimdi Harvard’da ders veren Nobel Ödüllü Hintli ekonomist
Amartya Sen, bir keresinde bana, “Berlin Duvar› sadece insanlar›
Do¤u Almanya’da tutman›n simgesi de¤il, ayn› zamanda gelece¤imize iliflkin küresel bir görüfl gelifltirmeyi engellemenin de bir yoluydu. Duvar oradayken dünyay› küresel olarak düflünemezdik.
Dünyay› bir bütün olarak düflünemezdik” demiflti. Sen, Sanskritçe’den hofl bir masal anlatm›flt›. Kuyuda do¤an bir kurba¤a, ömrü
boyunca kuyudan ç›kmam›fl. “Kurba¤an›n dünya görüflü, o kuyuyla
s›n›rl›yd›. ‹flte duvar›n çöküflünden önce dünyam›zdaki birçok insan›n dünyaya bak›fl› da aynen böyleydi. Duvar y›k›l›nca kuyunun
içindeki kurba¤an›n bir anda baflka kurba¤alarla iletiflime geçmesi
gibi bir fley oldu... Duvar›n çöküflüne seviniyorsam, herkesin birbirinden birçok fley ö¤renebilece¤ine inand›¤›mdand›r. En çok fley de,
s›n›r›n öte yan›ndakinden ö¤renilir.”
Evet, 9 Kas›m’dan sonra dünya daha iyi yaflanacak bir yer oldu.
Her özgürlük patlamas› baflka bir özgürlük patlamas›n› uyard› ve
bu süreç, kendi içinde ve kendi bafl›na toplumlar aras›nda düzlefltirici bir etki yaratt›. Çizginin alt›ndaki topluluklara güç verdi, çizginin üzerindeki topluluklar› zay›flatt›. Sen, tek bir örnek verdi.
“Mesela, kad›nlar›n okuryazarl›¤›n› art›ran, do¤um ve çocuk ölüm
oranlar›n› azaltan, kad›nlar için istihdam f›rsatlar›n› gelifltiren ve
bunun ard›ndan da siyaseti etkileyip kad›nlar›n yerel yönetimlerde
daha büyük roller almalar›n› sa¤layan kad›n özgürlük hareketi.”
Son olarak duvar›n çöküflü yaln›zca daha çok insan›n baflkalar›n›n bilgi havuzlar›na eriflmesinin yolunu açmakla kalmad›; ekonomiler nas›l yönetilmeli, muhasebe, bankac›l›k nas›l yap›lmal›, bilgisayarlar nas›l üretilmeli, ekonomi tebli¤leri nas›l haz›rlanmal›
gibi bir sürü konuda ortak standartlar›n getirilmesine de neden oldu. Bu konuya ileride tekrar de¤inece¤im. Burada ortak standartlar›n daha düz bir oyun sahas› ortaya ç›kard›¤›n› söylemek, yeterli
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 59
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 59
olacakt›r. Baflka bir deyimle, duvar›n y›k›l›fl›, en iyi uygulamalar›n
serbestçe dolafl›m›n› sa¤lad›. Bir ekonomik veya teknolojik standart ortaya ç›k›p dünya ölçe¤inde kendini kan›tlad›¤›nda, duvar ortada olmad›¤› için baflkalar›nca da kabul edilmesi çok daha h›zland›. Duvar›n çöküflü sadece Avrupa’da, Avrupa Birli¤i’nin kurulmas›n› ve 15 ülkeden 25 ülkeye genifllemesini sa¤lad›. Ortak para birimi olarak avronun gelifliyle birlikte, bir zamanlar Demirperde ile
bölünmüfl olan bir bölge, ortak bir ekonomik alan haline geldi.
Duvar›n çökmesinin olumlu etkilerinin an›nda ortaya ç›kmas›na
karfl›n, duvar›n neden y›k›ld›¤› o kadar aç›k de¤ildir. Tek bir neden
yoktu. Bir dereceye kadar sistemin kendi iç çeliflkileri ve verimsizlikleri yüzünden zaten zay›flam›fl olan Sovyetler Birli¤i’nin temellerini termitlerin yedi¤i söylenebilir. Bir dereceye kadar Reagan yönetiminin Avrupa’da oluflturdu¤u askerî yap›n›n Kremlin’i savafl
bafll›klar›n›n maliyetine katlanmaya zorlamas›n›n sonunda ülkenin iflas›na yol açt›¤› iddia edilebilir. Bir dereceye kadar da Mihail
Gorbaçov’un ›slah edilemez bir fleyi ›slah etmek yolundaki talihsiz
çabas›n›n komünizmi sona erdirdi¤i ileri sürülebilir. Ama eflitler
aras›ndaki birinci etkene iflaret etmem gerekirse, 1980’li y›llar›n
bafllar›ndan ortalar›na kadarki dönemde filizlenen bilgi devrimidir.
Totaliter sistem, bilgi ve güç tekeline dayan›r. Oysa faks makinelerinin, telefonlar›n ve di¤er modern iletiflim araçlar›n›n yayg›nlaflmas› sayesinde Demirperde’den çok fazla bilgi s›zmaya bafllam›flt›.
Yaklafl›k olarak duvar›n y›k›ld›¤› dönemde ortaya ç›kan kritik say›daki IBM kiflisel bilgisayarlar› (PC) ile onlara hayat veren Windows iflletim sisteminin yayg›nlaflmas›, komünizmin tabutuna çiviyi çakan geliflme oldu. Çünkü bilgisayarlar, komünizmin dayand›¤›
yukar›dan afla¤› iletiflim sisteminin aleyhine, yatay iletiflim sistemini büyük oranda gelifltirdiler. Ayr›ca kiflisel bilgi toplama faaliyetini
kolaylaflt›r›p bireyleri güçlendirdiler. (Bilgi devriminin her bir bilefleni farkl› bir evrim izledi: Telefon a¤›, insanlar›n uzun mesafelerden bile birbirleriyle konuflma arzusunun bir sonucuydu. Faks makinesi, telefon a¤› üzerinden yaz›l› belgelerin iletilmek istenmesinin
sonucuydu. Kiflisel bilgisayar, tablolama ve yaz› programlar›yla yay›ld›. Windows ise bütün bunlar›n tüm insanlarca kullan›labilir ve
programlanabilir bir hale getirilmesi ihtiyac›ndan kaynakland›.)
‹lk IBM kiflisel bilgisayar› 1981’de piyasaya ç›kt›. Ayn› zamanda da dünyan›n farkl› yerlerindeki birçok bilimadam›, bu ayg›tlar›
kullanarak elektronik posta denilen fleyi bafllatt›lar. Windows iflle-
Boyner Dunya Duzdur
60 |
8/29/06
6:13 PM
Page 60
DÜNYA DÜZDÜR
tim sisteminin ilk versiyonu 1985’te piyasadayd›. Kiflisel bilgisayarlar› gerçekten kullan›c› dostu yapan as›l versiyon ise (Windows
3.0) 22 May›s 1990’da, Berlin Duvar›’n›n y›k›lmas›ndan sadece alt› ay sonra piyasaya ç›kt›. O s›ralar bilimadam› olmayanlar da bir
bilgisayar ve bir modem al›p telefon hatlar›na ba¤larlarsa, CompuServe ve America Online gibi baz› özel internet servis sa¤lay›c›lar›
kanal›yla mektup gönderebileceklerini keflfetmeye bafllad›lar.
Microsoft’un teknoloji sorumlusu Craig J. Mundie, “1980’lerin
sonundan 1990’lar›n bafllar›na kadar küresel bir telefon sistemine
ba¤l› olan kiflisel bilgisayarlar›n, faks makinelerinin, Windows’un
ve modemlerin yay›lmas›, küresel bilgi devrimini bafllatan temel
platformun oluflmas›n› sa¤lad›” diyor. Anahtar nokta, karfl›l›kl› iflletilebilen (interoperable) bir sistem haline gelene kadar bu geliflmelerin hepsinin birbirine eklenmesiymifl. Mundie’ye göre bu, elimizde standart bir bilgi ifllem platformu (IBM bilgisayarlar›), standart bir kelime ifllem ve tablolama program› (Windows), iletiflim
için standart bir ayg›t (dial-up modem) ve küresel bir telefon a¤›n›n hep birlikte var olmas› sonucunda gerçekleflti. Temel olarak
elimizde karfl›l›kl› iflletilebilen bir sistem olduktan sonra o çekici
uygulama programlar› çok ötelere kadar yay›labiliyordu.
“‹nsanlar bütün bu fleyleri tek bir bilgisayarla yapmaktan hoflland›klar›n› fark ettiler. Bu da verimlili¤i çok gelifltirdi. Bilgisayar›n tek tek her kifliyi etkileyen bir çekim alan› vard›r. Tek tek insanlar›n Windows yüklü bir bilgisayar› al›p masalar›n›n üzerine
koymalar›n›n nedeni bu cazibedir. ‹nsanlar bilgisayar ald›kça da
bu yeni platform flirketler dünyas›nda daha da yay›l›yor. ‘Vay can›na, flurada yeni bir fley var, hemen biz de girelim’ diyorlar.”
Mundie, “Windows kurumsallafl›p esas iflletim sistemi olarak kabul edildikçe, programc›lar ifl dünyas›n›n daha fazla yeni ifl yapmas›n› sa¤layacak daha çok uygulama program› yazd›lar. Böylece verimlilik daha da artt›. Dünyan›n her yan›nda on milyonlarca insan, bilgisayar›n kendi istediklerini kendi dillerinde yapmas›n› sa¤layacak
programlar yazd›. Windows, tam 38 dile çevrildi. Böylece insanlar bilgisayarlar›n› kendi dilleriyle tan›flt›rd›lar” diye anlat›yor.
Ne kadar yeni ve heyecanl› görünüyor de¤il mi ? Oysa ilk bilgisayar-Windows ikilisinin ne kadar k›s›tl› bir fley oldu¤unu unutmayal›m. “‹lk bilgisayar-Windows platformu, birçok mimarî k›s›tlamayla s›n›rlanm›flt›” diyor Mundie, “eksik altyap› vard›.” ‹nternet, yani
herkesi ve her fleyi birbirine ba¤layan o sihirli protokoller, bugün
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 61
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 61
bildi¤imiz flekliyle henüz ortaya ç›kmam›flt›. A¤lar ise dosya ve mesaj iletiflimini sa¤layan çok basit protokollerden öte bir fley de¤ildi.
Bu yüzden ancak ayn› iflletim sistemine ve ayn› yaz›l›ma sahip bilgisayarlar› kullanan insanlar, e-posta veya dosya transferi yoluyla
belge al›flverifli yapabiliyordu. Bunu yapmak da yeterince zor oldu¤undan ancak küçük bir bilgisayar eliti bu ifllerin üstesinden gelebiliyordu. Öyle bugünkü gibi bilgisayar›n›z›n bafl›na oturup, hele de
flirketinizin ya da internet servisinizin d›fl›ndaysa, t›k diye bir dosyay› bir yere göndermezdiniz. Evet, o zamanlar AOL kullan›c›lar›,
CompuServe kullan›c›lar›yla haberleflebiliyordu ama bu o kadar
kolay da de¤ildi, güvenilir de... Sonuç olarak Mundie’ye göre, büyük
miktarda veri ve yarat›c›l›k potansiyeli o bilgisayarlarda vard›,
ama bunlar› paylaflman›n ve birbiriyle kaynaflt›rman›n kolay ve
karfl›l›kl› iflleyen bir yolu yoktu. Seçilmifl sistemlerin birlikte çal›flt›r›lmas›na izin veren yeni uygulama programlar› yaz›labiliyordu,
ama genel olarak bu programlar tek bir flirket a¤› içindeki kiflisel
bilgisayarlarla s›n›rl›yd› ve planl› flekilde gerçeklefliyordu.
9 Kas›m’dan 1990’lar›n ortalar›na kadar olan bu dönemde, a¤lar›n s›n›rl› olmas›na karfl›n, bireylerin güçlenmesi anlam›nda büyük geliflmeler yaflanm›flt›r. Bu dönem, “ben ve makinem daha iyi
ve daha h›zl› konuflabiliyoruz. Yani tek bafl›ma daha fazla fley yapabilirim” ve, “ben ve makinem baz› arkadafllar›mla ve flirketteki
di¤erleriyle konuflabiliyoruz. Yani daha verimli olabilirim” ça¤›yd›.
Duvarlar y›k›lm›fl, pencereler (Windows) aç›lm›flt›. Dünya, eskisine
göre çok daha düzdü, ama s›n›rs›z küresel iletiflim günefli henüz
flafakta belirmemiflti.
Öte yandan, biz pek fark etmesek de bu heyecan verici yeni ça¤da bir de uyumsuz nota vard›. Duvar›n çöküflünü kutlayan Sovyet
‹mparatorlu¤u halklar›na kat›lanlar sadece Amerikal›lar ile Avrupal›lar de¤ildi. Bir baflkas› da elindeki kab› kald›r›yordu. Ama bu
kap, flampanya kadehi de¤il, okkal› bir Türk kahvesi fincan›yd›.
Fincan› kald›ran›n ad›, Usame bin Ladin’di ve o, farkl› fleyler anlat›yordu. Sovyet ‹mparatorlu¤u’nu esas çökertenlerin, K›z›l Ordu’nun Afganistan’dan çekilmesini sa¤layanlar oldu¤unu, bunlar›nsa ABD ve Pakistan ordular›ndan çok az destek alan mücahitler oldu¤unu düflünüyordu. Görev tamamlan›p Sovyetler 15 fiubat
1989’da, yani Berlin Duvar›’n›n çöküflünden sadece dokuz ay önce
Afganistan’dan çekildikten sonra Bin Ladin etraf›na bak›yor ve di¤er süpergüç ABD’nin kendi memleketinde, Suudi Arabistan’da ve
Boyner Dunya Duzdur
62 |
8/29/06
6:13 PM
Page 62
DÜNYA DÜZDÜR
‹slam’›n en kutsal iki flehrinde devasa bir varl›¤›n›n bulundu¤unu
gördü¤ünde bundan hiç hofllanm›yordu.
Yani biz duvar›n üzerinde dans edip pencerelerimizi açarken ve
art›k serbest piyasa kapitalizmine hiçbir ideolojik alternatifin kalmad›¤›n› söylerken, Bin Ladin silahlar›n› Amerika’ya do¤rultmaya
bafll›yordu. Bin Ladin de, Reagan da Sovyetler Birli¤i’ni “fleytan
imparatorlu¤u” olarak görüyordu. Ama Bin Ladin, Amerika’y› da
böyle görüyordu. Üstelik serbest piyasa kapitalizmine ideolojik bir
alternatifi de vard›: Politik ‹slam. Bin Ladin, Sovyetler Birli¤i’nin
sona ermesiyle kendini yenilmifl gibi hissetmiyordu, tersine bundan cesaret alm›flt›. Oyun sahas›n›n genifllemesi onu cezbetmemifl,
tersine tiksindirmiflti. Ve akl›ndan bunlar› geçiren sadece o de¤ildi.
Baz›lar›na göre Sovyetler Birli¤i’ni çökerten kifli, onlar› silahlanma
yar›fl›na sokarak iflas etmelerini sa¤layan Ronald Reagan’d›. Kimilerine göreyse, tek tek kiflilerin bilgisayarlar›na gelece¤i yüklemelerini sa¤layan IBM, Steve Jobs ve Bill Gates’ti. Ama dünyan›n öte
yan›ndaki ‹slam topraklar›nda Sovyet ‹mparatorlu¤u’nu ve duvar›
çökertenin, dinsel coflkuyla harekete geçen Bin Ladin ve arkadafllar› oldu¤una inanan pek çok insan bulunuyordu. Ve onlar›n milyonlarcas›n›n akl›nda, geçmifli geri getirmek vard›.
K›sacas› biz 9/11’i kutlarken, di¤er bir önemli tarihin, 11/9’un
tohumlar› at›l›yordu. Bu konuya ileride dönece¤iz. fiimdi, düzleflmeden devam edelim.
DÜZLEfiT‹R‹C‹ 2
9.8.1995
Netscape’in Halka Arz›
1990’lar›n ortalar›nda kiflisel bilgisayar-Windows a¤ (network) çözümleri, s›n›rlar›n› zorluyordu. Dünya gerçekten birbirine ba¤lanacaksa ve gerçekten düzleflecekse devrimin bir sonraki aflamas›na
geçmesi gerekiyordu. Microsoft’tan Mundie’ye göre, “sonraki aflama,
kiflisel bazl› bilgisayarlardan internet bazl› platformlara geçmekti.”
Bu aflaman›n vurucu uygulamalar›, e-posta ve internet taray›c›lar›yd› (browser). E-posta konusunda, AOL, CompuServe ve MSN gibi
h›zla büyüyen tüketici portallar› öncülük yap›yordu. Ama esas uygulama, internetteki web sitelerinde depolanm›fl web sayfalar›n› ve
belgeleri bulup herhangi bir bilgisayar›n ekran›na getirebilecek in-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 63
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 63
ternet taray›c›s›yd›. Kolayca taran›p bulunsunlar diye belgeleri
oluflturan, organize eden ve birbiriyle ba¤lant›land›ran world wide
web (www)11 kavram›, ‹ngiliz bilgisayar mühendisi Tim BernersLee taraf›ndan yarat›lm›flt›. Berners-Lee ilk internet sitesini, bilimadamlar›n›n araflt›rmalar›n› kolayl›kla paylaflmas›n› teflvik etmek
amac›yla oluflturdu¤u bir bilgisayar a¤›na, 1991’de koymufltu. Bu
erken internette gezinen (surfing) taray›c›lar› yapan baflka bilimadamlar› da olmufltu, ama ilk ana taray›c› (ve herkes için tüm internet tarama kültürü), Mountain View’deki (Kaliforniya) ifle yeni bafllam›fl küçük bir flirket taraf›ndan yarat›lm›flt›: Netscape. Netscape,
9 A¤ustos 1995’te halka arzoldu. Dünya art›k eskisi gibi de¤ildi.
fiirketi Kleiner Perkins Caulfield&Byers ile Netscape’i destekleyen efsanevî risk sermayedar› (venture capitalist) John Doerr, flöyle diyor: “Netscape’in halka arz›, dünyay› internet konusunda
uyand›rmak için çalan ilk zildi. O zamandan bu yana internet, ilk
uyananlar›n dünyas› olmufltur.”
Netscape’in tetikledi¤i bu aflama, dünyan›n düzleflmesini birkaç
flekilde sa¤lad›: ‹nternette gezinebilmemiz için ilk yayg›n ticarî taray›c›y› sa¤lad›. Netscape sadece interneti canland›rmakla kalmad›, ayn› zamanda yediden yetmifle herkese internete eriflme imkân› verdi. ‹nternet canland›kça, tüketiciler internet üzerinden daha
çok fley yapmak istediler. Böylece giderek daha çok bilgisayar, daha çok yaz›l›m talep ettiler. Kelimeleri, müzi¤i, verileri, foto¤raflar› kolayca dijitallefltirecek ve internet üzerinden baflkalar›n›n bilgisayarlar›na aktaracak iletiflim flebekeleri talep ettiler. Bu talep
baflka bir kritik olayla karfl›land›: Netscape’in halka aç›lmas›ndan
sonraki hafta Windows 95’in piyasaya ç›kmas›. Windows 95, k›sa
sürede dünyada en çok kullan›lan iflletim sistemi olacakt›. Üstelik
önceki versiyonlar›n›n aksine program bir internet ünitesi içerdi¤i
için Windows 95 ile art›k sadece taray›c›lar de¤il, tüm bilgisayar
uygulamalar› “interneti tan›yacak” ve onunla karfl›l›kl› iletiflime
geçecekti.
Bugünden geriye do¤ru bak›ld›¤›nda Netscape’i flaha kald›ran fleyin, önceki aflamadan kalan birer modemle donat›lm›fl milyonlarca
kiflisel bilgisayar oldu¤u söylenebilir. Bu bilgisayarlar, Netscape’in
üzerine bast›¤› toprak oldu. Netscape’in yapt›¤›, çoktan dü¤melerine bas›l›p çal›flt›r›lm›fl bilgisayarlardan oluflan bu temelin üzerine
yepyeni bir uygulama program› (taray›c›) koyarak bilgisayarlar› ve
11. “Dünyay› saran a¤” anlam›na geliyor. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
64 |
8/29/06
6:13 PM
Page 64
DÜNYA DÜZDÜR
bilgisayarlar aras›ndaki iliflkiyi milyonlarca insan için çok daha yararl› hale getirmekti. Bu da dijital her fleyle ilgili talebin f›rlamas›na ve internetin patlamas›na yol açt›. Çünkü tüm yat›r›mc›lar art›k
internete bak›yor ve e¤er bundan sonra her fley (veriler, envanterler,
ticarî mallar, kitaplar, foto¤raflar, e¤lence ürünleri) dijitalleflerek internet üzerinden iletilip sat›lacaksa, internet bazl› ürünlere talebin
s›n›rs›z olaca¤› sonucuna var›yorlard›. Bunun sonucunda nokta.com
(dot.com) hisselerinde fliflme ve tüm dijital bilgiyi tafl›yacak fiber optik kablo konusunda afl›r› yat›r›mlar bafllad›. Ama bu durum, dünyay› kablolarla birbirine ba¤lad› ve kimse planlamam›flken Bangalore’yi Boston’un banliyösü haline getirdi.
fiimdi bu geliflmelere teker teker bakal›m.
B u kitapla ilgili olarak görüflmek üzere Netscape’in eski CEO’su
Jim Berksdale’le oturdu¤umuzda, kitab›n ilk bölümünün konusunun dünyay› düzlefltiren on yenilik, trend veya olay oldu¤unu söyledim. ‹lk olay›n 9 Kas›m oldu¤unu söyleyip bu tarihin önemini anlatt›m. Sonra da, “Bakal›m ikinci tarihin, 9 A¤ustos’un önemini bilebilecek misiniz ?” dedim. Ona aynen 9/8 olarak söyledim. Birkaç
saniye düflünen Berksdale, hemen do¤ru cevab› verdi: “Netscape’in
halka aç›ld›¤› gün !”
Berksdale’in Amerika’n›n en büyük giriflimcilerinden biri oldu¤una karfl› ç›kacak çok az kifli bulunur. Federal Express’in
gönderi izleme sisteminin gelifltirilmesine katk›da bulunduktan
sonra cep telefonu flirketi McCaw Cellular’a geçip kurulufluna ve
1994’te AT&T ile birleflmesine nezaret etti. Sat›fl›n tamamlanmas›ndan hemen önce bir beyin avc›s› (headhunter) taraf›ndan avlan›p efsanevî iki yenilikçi Jim Clark ve Marc Andreessen’in kurdu¤u Mosaic Communications adl› yeni bir firmaya CEO oldu. Silicon Graphics’in kurucusu Clark, Andreessen ile güçlerini birlefltirerek k›sa süre içinde isim de¤ifltirip Netscape ad›n› alan Mosaic’i, 1994 ortalar›nda kurmufltu. Genç ve parlak bir bilgisayar
mühendisi olan Andreessen, Illinois Üniversitesi’ndeki Ulusal
Süper Bilgiifllem Uygulamalar› Merkezi’nde (National Center for
Supercomputing Applications-NCSA) yine Mosaic olarak adland›r›lan dünyan›n ilk etkin taray›c›s›n› gelifltiren küçük bir yaz›l›m projesine öncülük etmiflti. Clark ve Andreessen, internet taray›c›s›n›n müthifl bir potansiyele sahip oldu¤unu görerek bu
program› ticarî platforma tafl›mak için bir araya gelmifllerdi.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 65
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 65
Netscape büyüyünce de flirketin halka arz› konusunda kendilerine rehberlik yapmas› ve tecrübelerini paylaflmas› için Berksdale’e ulaflm›fllard›.
Günümüzde bu teknolojiyi zaten elimizde bulunan bir fley olarak görüyoruz, ama asl›nda modern tarihin en önemli bulufllar›ndan biridir internet taray›c›. Andreessen, Ilinois Üniversitesi laboratuvar›na döndü¤ünde kiflisel bilgisayarlar›n, istasyonlar›n (work
stations) ve dosyalar› internette iletecek temel a¤›n var oldu¤unu
gördü, ama yine de bu onu çok fazla heyecanland›rm›yordu. Çünkü tarayacak bir fley, di¤er insanlar›n internet sitelerinin içeri¤ini
getirip gösterecek bir kullan›c› arayüz (interface) mevcut de¤ildi.
Böylece Andreessen ve ekibi, Mosaic taray›c›s›n› gelifltirdiler. Bundan sonra art›k tüm internet siteleri en aptal›ndan en zeki bilimadam›na, ö¤rencisinden büyükannesine kadar herkes için görüntülenebilir bir hale gelmiflti. ‹nterneti Marc Andreessen icat etmedi.
Ama interneti canland›rmak ve insanlara sevdirmek için bir insan›n yapabilece¤inin en fazlas›n› yapanlardan biri oldu.
Andreessen, “Mosaic taray›c› 1993’te on iki kullan›c›yla bafllad›.
O on iki kullan›c›n›n hepsini tan›yordum” diye anlat›yor. O s›ralar
sadece elli kadar internet sitesi varm›fl ve bu sitelerin hepsi de birer sayfadan olufluyormufl. “Mosaic, Ulusal Bilim Vakf› (National
Science Foundation-NSF) taraf›ndan destekleniyordu. Ama verilen
para Mosaic’in yap›lmas›na harcanm›yordu. Bizim belirli bir grubumuz vard› ve amac›m›z, bilimadamlar›n›n birbirinden uzak yerlerde bulunan süper bilgisayarlar› kullanarak NSF flebekesi arac›l›¤›yla birbirine ba¤lanmas›n› sa¤layacak bir yaz›l›m gelifltirmekti. Yani ilk taray›c›y›, araflt›rmac›lar baflka araflt›rmac›lar›n araflt›rmalar›na ulaflabilsinler diye gelifltirdik. Bunu olumlu bir geri
besleme döngüsü olarak görüyordum: Ne kadar çok insan›n taray›c›s› olursa o kadar çok insan internete ba¤lanmak isteyecek, sonuçta ilgili ayg›tlar›n, uygulamalar›n ve içeri¤in üretilmesi için o kadar büyük bir teflvik unsuru olacakt›. Bu bir kez bafllay›nca art›k
kimse onu tutamazd›. Taray›c›y› gelifltirirken birilerinin onu kullan›p kullanmayaca¤›n› bilemiyorduk, ama bir kez kullan›lmaya
bafllan›nca fark ettik ki, taray›c›y› bir kiflinin kullanmas›, herkesin
kullanmas› demekti. Bu durumda tek sorun olarak, hangi h›zda
yay›laca¤› ve önüne ne tür engellerin ç›kaca¤› kal›yordu.”
Berksdale dahil taray›c›y› ilk kez kullanan herkesin ilk tepkisi
ayn› oluyordu: Vay can›na! Berksdale, “Her y›l yaz aylar›nda For-
Boyner Dunya Duzdur
66 |
8/29/06
6:13 PM
Page 66
DÜNYA DÜZDÜR
tune dergisi en iyi 25 flirketle ilgili bir haber yapard›” diye hat›rl›yor. “1994’te o flirketlerden biri Mosaic’ti. Clark ile Andreessen’le ilgili haberi okumufl ve kar›ma, ‘Tatl›m, mükemmel bir fikir bu’ diye
yorum yapm›flt›m. Ve sadece birkaç hafta sonra beyin avc›s›ndan
teklif geldi. Gidip Doerr ve Jim Clark’la konufltum ve Mosaic taray›c›s›n›n beta versiyonunu kullanmaya bafllad›m. Kulland›kça ilgimi daha çok çekiyordu.” 1980’lerden itibaren insanlar internete
eriflilebilir bilgi yüklemeye bafllam›fllard›. Berksdale, Doerr ve
Clark’la konufltuktan sonra eve gidip üç çocu¤unu yan›na toplay›p
internetten tarama yapabilece¤i birer konu söylemelerini istemifl.
Tüm konularda elde etti¤i sonuçlar, çocuklar›na “vay can›na” dedirtmifl. “Bu beni ikna etti ve beyin avc›s›n› aray›p, ‘Tamam, art›k
seninim’ dedim” diye anlat›yor.
Netscape’in ilk ticarî internet taray›c›s› (IBM PC’de, Apple Macintosh’ta veya Unix’te çal›flabiliyordu) 1994 Aral›k ay›nda piyasaya ç›kt› ve bir y›l içinde piyasaya tamamen egemen oldu. Ö¤renciyseniz ya da kâr amac› gütmeyen bir ifl yap›yorsan›z Netscape’i ücretsiz yükleyebiliyordunuz. Bireysel kullan›c›ysan›z, yaz›l›m› can›n›z›n çekti¤i gibi ücretsiz olarak deniyor, sonra da isterseniz sat›n
alabiliyordunuz. fiirketseniz, yaz›l›m› ancak 90 gün süreyle deneyebiliyordunuz. “Bunun alt›ndaki mant›k fluydu: Ödeme gücünüz
varsa, lütfen ödeyin. Ödeyemiyorsan›z, yine de kullan›n.” Neden ?
Çünkü ücretsiz kullan›m flans› internette devasa bir büyümeye neden oldu. Bu ise para veren tüm müflteriler için çok de¤erliydi. Netice itibariyle bu mant›k ifle yarad›.
“Netscape taray›c›y› internete koyduk. ‹nsanlar üç ayl›k bir süre için bilgisayarlar›na indirebilecekti. Hiç böyle bir hücum görmemifltim. Taray›c›, büyük flirketlerin ve hükûmetlerin birbirlerine
ba¤lanmalar›n› ve bilgilerini paylaflmalar›n› sa¤l›yordu. Marc
Andreessen’in buldu¤u, fareyi üzerine getir ve t›kla sistemi ise sadece bilimadamlar›n›n de¤il tüm fanilerin taray›c›y› kullanmas›n›
mümkün k›l›yordu. Bunu gerçek bir devrim yapan fley de bu oldu.
Dedik ki, ‘Bu fley büyüyecek, büyüyecek, büyüyecek...’ ”
G erçekten de onu hiçbir fley durduramad›. Netscape’in düzlefltirici olarak önemli bir rol oynamas›n›n nedeni de budur. ‹nternetin
gerçek anlamda karfl›l›kl› olarak ifllemesini sa¤lam›flt›r. Berlin Duvar›-Windows-kiflisel bilgisayarlar aflamas›nda, e-posta sahibi bireylerin ve flirketlerin çok uzaklarla ba¤lant› yapamad›klar›n› be-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 67
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 67
lirtmifltik. ‹lk Cisco internet yönlendiricisi (router) Stanford’da biri kiflisel bilgisayarda, öteki ise ana bilgisayarda çal›flt›¤› için birbirlerine ba¤lan›p e-posta gönderemeyen bir kar›koca taraf›ndan
bulunmufltu. Andreessen, “O y›llarda flirket a¤lar› flirketlerin mülküydü ve birbirinden ba¤›ms›z adalar gibiydi. Her a¤›n kendi format›, veri protokolü ve de¤iflik içerik sa¤lama biçimi vard›. Yani ortada ba¤lant›s›z durumda bir sürü ada vard›. ‹nternet kamusal ve
ticarî bir olgu olarak ortaya ç›kt›¤›nda yine bu flekilde, ba¤lant›s›z
bir biçimde geliflmesi tehlikesi vard›” diye anlat›yor.
Muhasebe departman›ndaki Joe, ofisindeki bilgisayar›n›n bafl›na geçip 1995’in sat›fl rakamlar›n› almaya çal›flsayd› alamazd›,
çünkü muhasebe departman›n›n sistemi ile sat›fl departman›n›nki
farkl›yd›. Biri Almanca, öteki Frans›zca konufluyordu. Joe, “O zaman Goodyear’›n bize en son gönderdi¤i lastiklerin sevkiyat bilgilerine bakay›m” deseydi yine alamazd›, çünkü Goodyear’›n flirket
olarak farkl› bir sistem kulland›¤›n›, üstelik Topeka’daki yetkili
bayinin sisteminin hepsinden farkl› oldu¤unu görürdü. Joe eve gitti¤inde yedinci s›n›ftaki o¤lunun ödevi için o s›ralar aç›k protokoller kullanan ve Frans›z sanat müzelerindeki acayip eserlere benzeyen world wide web’de araflt›rma yapt›¤›n› görseydi, flöyle derdi:
“Ç›lg›nl›k bu. Her tarafa ba¤l› tek bir a¤ olmal›.”
Andreessen’in anlatt›¤›na göre, internetin ticarî boyut kazanmas›ndan önceki on y›lda bilimadamlar›, herkesin e-posta sisteminin veya üniversitenin bilgisayar a¤›n›n herkesle s›n›rs›z ba¤lanmas›n›, böylece kimsenin özel baz› avantajlara sahip olmamas›n›
temin eden bir dizi “aç›k protokol” gelifltirmifllerdi. Dijital ayg›tlar›n birbiriyle iletiflim kurmas›n› sa¤layan matematik bazl› bu protokoller, a¤a ba¤land›¤›n›zda kulland›¤›n›z bilgisayar ne olursa olsun di¤er herkesle ba¤lant› kurman›z› sa¤layan sihirli kap›lar gibiydi. Bu protokoller, esas olarak flu isimlerle tan›n›rlard› ve bugün
hâlâ böyle tan›n›yorlar: FTP, HTTP, SSL, SMTP, POP ve TCP/IP.
Bunlar, evinizin, flirketinizin a¤› ne olursa olsun, kulland›¤›n›z ayg›t ister cep telefonu, ister bilgisayar, ister el bilgisayar› (palmtop)
olsun, internet üzerinden göreceli olarak güvenli flekilde veri iletimi yapan bir sistem olufltururlar. Her protokolün kendine has bir
ifllevi vard›: TCP/IP, internetin temel altyap›s›n› olufltururdu. Di¤er her fley bu altyap›n›n üzerine kurulurdu. FTP, dosya transferi
için kullan›l›rd›. SMTP ve POP, farkl› sistemlerle yaz›l›yor ve okunuyor olsa da standart hale getirilmifl e-posta mesajlar›n› gönderip
Boyner Dunya Duzdur
68 |
8/29/06
6:13 PM
Page 68
DÜNYA DÜZDÜR
al›rd›. HTML, s›radan insanlar dahil herkesin, bir internet taray›c›s›n›n ekrana getirebilece¤i web sayfalar› yapmas›na olanak veren bir dildi. Bildi¤imiz flekliyle world wide web’i ortaya ç›karan
fley olan HTML belgelerinin hareketi ise, ancak HTTP protokolünün bafllamas›yla mümkün oluyordu. Son olarak internet elektronik ticaret için kullan›lmaya baflland›¤›nda, web tabanl› ifllemlerin
güvenli¤i için, SSL protokolü yarat›lm›flt›.
Genel olarak tarama ifllemleri ve internette gezinme olgusu
yayg›nlaflmaya bafllay›nca Netscape, Microsoft’un pazar egemenli¤ini kullanarak bu aç›k web protokollerini sadece kendi sunucular›n›n (server) yönetti¤i tescilli standartlara dönüfltürmemesini garanti alt›na almak istemiflti. Andreessen, “Netscape bu aç›k protokollerin, ticarîleflerek özel mülkiyet haline gelmemesinin garanti
alt›na al›nmas›na katk›da bulundu. Netscape sadece bir taray›c›
de¤il, bu aç›k protokolleri gelifltirerek bilimadamlar›n›n, kulland›¤› ayg›t ne olursa olsun (bir Cray süper bilgisayar, Macintosh, kiflisel bilgisayar) birbiriyle konuflmas›n› sa¤layacak bir dizi yaz›l›m
gelifltirdi. Netscape herkesin, ‘Yapt›¤›m her fleyin ve çal›flt›¤›m bütün sistemlerin herkese aç›k standartlarda olmas›n› istiyorum’ demesi için gerçek bir neden ortaya koyma arzusundayd›. Biz, bir kez
interneti tarayacak bir yöntem ortaya ç›kar›nca, insanlar internette olup bitenlere ulaflabilecek evrensel bir yol istediler. Böylece
aç›k standartlarla çal›flmak isteyenler, bu standartlara destek veren Netscape’e geldiler. Bunun alternatifi, ayn› standartlar› ücretsiz sa¤layan ama kimse taraf›ndan desteklenmeyen, aç›k kaynak
dünyas›yd›. Üçüncü yol ise özel sat›c›lara gitmek ve, ‘Art›k senin
tescilli mal›n olan fleyleri kullanmayaca¤›m... Senin özel mülküne
girmeyece¤im. E¤er bu aç›k protokollerle internete ba¤lan›rsan ancak o zaman seninleyim’ demekti” fleklinde konufluyor.
Netscape, taray›c›lar›n›n sat›fl› vas›tas›yla bu aç›k standartlar›
kabul ettirmeye çal›flt›. ‹nsanlar buna heyecanla tepki verdi. Sun
ayn› fleyi kendi sunucular›yla, Microsoft da ayn› fleyi Windows
95’le yapmaya bafllad›. Üstelik taray›c›n›n çok kritik bir öneme sahip oldu¤unu anlad›¤›ndan kendi taray›c›s› Internet Explorer’›
Windows’un içine monte etti. Bütün bu flirketler, bir anda yeterli
e-posta al›p verememeye ve yeterli düzeyde internette gezinememeye bafllayan insanlar›n, internet flirketlerinin birlikte çal›flarak
tek ve bütün sistemlerle çal›flan bir a¤ yaratmas›n› istedi¤ini fark
ettiler. ‹nsanlar, flirketlerin farkl› uygulamalar üzerinden birbiriy-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 69
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 69
le rekabet etmesini, yani tüketicinin, internete girmesi için de¤il,
internete girdikten sonra yapacaklar› konusunda rekabet etmesini
istiyordu. Sonuç itibariyle büyük flirketler aras›ndaki birkaç “format savafl›ndan” sonra 1990’lar›n sonlar›nda internet platformu
art›k tamamen s›n›rs›z ve entegre bir yer haline gelmiflti. ‹flte bu
entegrasyon, insanlar›n birbirleriyle ba¤lant›s›n› sa¤lad›¤› için, en
büyük düzlefltiricilerden biridir.
Tabiî o zamanlarda da flüpheci insan k›tl›¤› çekilmiyordu. Andreessen’e göre, bunlar› karmafl›k gördü¤ü için yayg›nlaflmayaca¤›n› düflünenler de varm›fl. “Yapman›z gereken tek fley, gidip bir kiflisel bilgisayar, bir de modem almakt›. Oysa flüpheciler, ‘‹nsanlar›n al›flkanl›klar›n› de¤ifltirip yeni bir teknolojiyi ö¤renmesi zaman
al›r’ diyorlard›. Ama insanlar bunu çabucak yapt›lar. Aradan geçen
on y›ldan sonra, flimdi, internete ba¤l› 800 milyon insan var.” Neden ? “‹nsanlar, güçlü bir nedenleri varsa al›flkanl›klar›n› hemen
de¤ifltirirler. Ve insanlar›n di¤er insanlarla iletiflime geçmek gibi
güçlü bir içgüdüleri vard›r. Birine di¤erleriyle iletiflime geçmenin
yeni bir yolunu verirseniz, teknolojik engelleri delip geçer ve o yolu ö¤renir. ‹nsanlar baflka insanlara ba¤lanabilme konusunda çok
istekliler. Ba¤lanamamak, onlar›n karfl› ç›kt›klar› bir fley. ‹flte
Netscape’in a盤a ç›kard›¤› fley, bu oldu.” IBM’in flirket stratejisinden sorumlu baflkan yard›mc›s› Joel Cawley, meseleyi, “Netscape,
verinin iletilip ekrana getirildi¤i çok basit ve zorlay›c› bir standart
yaratt›. Bundan sonra herkes, getirece¤i yenili¤i bu standard›n üstüne ç›karmak zorunda kald›. Bu standart, çocuklardan flirketlere
kadar herkese k›sa sürede yay›ld›” fleklinde ortaya koyuyor.
1995 yaz›nda Berksdale ve Netscape’li meslektafllar›, Morgan
Stanley’deki yat›r›m bankac›lar›yla geleneksel bir road show’a ç›karak ülkenin çeflitli yerlerindeki yat›r›mc›lar› Netscape hissesi almaya ikna etmeye çal›flt›lar. Berksdale anlat›yor: “Yola ç›karken
Morgan Stanley hissemizin 14 dolara kadar ç›kabilece¤ini söyledi.
Ama konuflmalara ve tan›t›mlara bafllad›ktan sonra o kadar çok
talep geldi ki fiyat› iki kat›na ç›kararak aç›l›fl fiyat›n› 28 dolar olarak belirlediler. Arzdan önceki son akflam Maryland’deydik. Buras› son dura¤›m›zd›. S›ra s›ra siyah limuzinler içindeydik. Mafyaya
benziyorduk. Morgan Stanley’in merkeziyle temasa geçmemiz gerekiyordu, ama cep telefonlar›m›z›n da çal›flmad›¤› bir bölgedeydik. Yolun karfl›l›kl› iki yan›ndaki iki benzin istasyonunda durup
hepimiz limuzinlerden inerek telefonla Morgan Stanley’i arad›k.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
70 |
6:13 PM
Page 70
DÜNYA DÜZDÜR
Dediler ki, ‘31 dolar düflünüyoruz.’ ‘Hay›r’ dedim, ‘28 olarak kals›n.’
Çünkü halka arzdan sonra ifller yolunda gitmezse, insanlar›n hisseyi 30’lu dolarlardaki bir hisse olarak de¤il, 20’li dolarlardaki bir
hisse olarak hat›rlamas›n› istiyordum. Ertesi sabah telekonferans
sistemiyle ba¤land›¤›m zaman aç›l›fl›n 71 dolar oldu¤unu gördüm.
Hisse, günü 56 dolarla kapatm›flt›. Belirledi¤im fiyat›n iki kat›yd›.”
Netscape sonunda Microsoft’un a¤›r (ve mahkeme kararlar›na
göre tekelci) rekabetinin kurban› oldu. Microsoft’un, pazar›n egemen iflletim sistemi Windows’a kendi taray›c›s› (browser) Internet
Explorer’› da eklemesi, internet taray›c›s› alan›nda çok daha fazla
programc› çal›flt›rabilme gücüyle birlikte düflünüldü¤ünde, Netscape’in pazar pay›n› giderek küçülttü. Sonunda Netscape 10 milyar dolara AOL’e sat›ld›. Ama Netscape bafltan itibaren ticarî anlamda bir y›ld›z oldu. Berksdale, “Biz bafltan beri kârl› bir flirkettik. Netscape bir nokta.com flirketi olmad›. Nokta.com balonunda
yer almad›k. Nokta.com balonunu bafllatan, zaten bizdik” diyor.
Ne balondu ama...
“Netscape’in halka arz›, birçok fleyi tetikledi. Teknoloji âfl›klar›,
flirketin yapabildi¤i yeni teknolojik fleyleri sevdiler. ‹fladamlar› ve
s›radan insanlar da bu iflten iyi para kazanabilece¤ini gördü. ‹nsanlar, gençlerin bu iflten para kazand›¤›n› görünce, ‘Bu veletler bile kazan›yorsa, ben haydi haydi kazan›r›m’ diye düflündü. Ancak
tamahkârl›k kötü bir fleydir. ‹nsanlar, çok çal›flmadan çok kazanabileceklerini sand›lar. En hafif terimiyle söylersek bu durum, afl›r›
bir yat›r›ma yol açt›. En aptalca projeler bile para buldu” diye anlat›yor Berksdale.
Peki yat›r›mc›lara, internet kullan›m› ve internetle ilgili ürünlerin talebinin s›n›rs›z olaca¤›n› düflündürten fley neydi ? Cevap
çok basit: Dijitalleflme. Kiflisel bilgisayar-Windows devrimi gösterdi ki, bilgiyi dijitallefltirip bilgisayarlara koyabildi¤iniz, taray›c›lar›n internete hayat verdi¤i, web sayfalar›n›n bütün canl›l›klar›yla
ortal›kta boy gösterdi¤i bir ortamda, herkes her fleyin dijitalleflmesini ve internet arac›l›¤›yla birbirine iletilmesini istiyor. Dijitalleflme devrimi de böyle bafllad›. Dijitalleflme; kelimelerin, müzi¤in,
verilerin, filmlerin, dosyalar›n ve resimlerin 1 ile 0’lardan oluflan
baytlara dönüflerek bilgisayar ekran›nda boy göstermesi, bir ifllemciye kaydedilmesi veya uydular ya da fiber optik kablolarla baflka
yerlere gönderilmesidir. fiimdiye kadar birilerine bir mektup gön-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 71
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 71
dereceksem, postaneye giderdim. Ama internet ç›kt›ktan sonra
postam›n dijitalleflmesini istiyorum. Bu flekilde postam› e-posta
olarak gönderebiliyorum. Foto¤raf çekmek, eskiden dünyan›n öbür
ucunda kaz›l›p ç›kar›lan gümüflle kapl› filmlerin de dahil oldu¤u
uzun bir süreçti. Makinemle önce foto¤raf› çekmem ve bir yerlere
gönderip bast›rs›nlar diye o filmi dükkâna götürmem gerekiyordu.
Ama art›k e-postalara ekleyip dünyan›n her yan›na foto¤raf gönderebildi¤im için o gümüfl filmleri kullanmak istemiyorum. Foto¤raflar› dijital ortamda çekip bilgisayara yüklemek istiyorum. Bu arada foto¤raf çekmek için kendimi foto¤raf makinesiyle s›n›rlamak
da istemem. Cep telefonumdan da çekmek isterim. Eskiden Barnes&Noble’a gidip kitap arard›m. ‹nternetten sonraysa Amazon.com’a girip arayabiliyorum. Eskiden araflt›rma yapmak için
kütüphaneye giderdim. Ama art›k raflar aras›nda dolaflmak yerine
Yahoo! veya Google’da ar›yorum. Simon ve Garfunkel’i dinlemek
için eskiden CD al›rd›m (CD’ler de bir tür dijitallefltirilmifl müzik
olarak eski albümlerin yerine gelmiflti) ama internetten sonra o
müzik baytlar›n›n çok daha hareketli olmas›n› istiyorum ve iPod’a
yüklüyorum. Geçti¤imiz y›llarda dijitalleflme teknolojisindeki h›zl›
geliflmeyle bunlar›n hepsi mümkün hale geldi.
Tabiî ki bu dijitalleflmeyi izleyen yat›r›mc›lar da, “Vay can›na...
E¤er herkes bütün bunlar›n dijitallefltirilip baytlara çevrilmesini
ve internet üzerinden iletilmesini istiyorsa, internet servis sa¤lay›c› firmalara ve bütün bu dijital fleyleri dünyan›n dört bir yan›na tafl›yacak fiber optik kablolara s›n›rs›z talep olur! Bu ifle para yat›ran asla kaybetmez !” dediler kendi kendilerine.
Balon da böyle ortaya ç›kt›.
Asl›nda afl›r› yat›r›m, her zaman kötü bir fley de¤ildir. Ama netice itibariyle do¤ru bir fley oldu¤unun anlafl›lmas› kayd›yla. Microsoft Baflkan› Bill Gates’in 1999 Dünya Ekonomik Forumu’nda, yani
teknoloji balonu zirvedeyken yapt›¤› bir bas›n aç›klamas›n› hat›rl›yorum. Gazeteciler, onu “Efendim bu internet flirketleri hisse senetleri... Balon, öyle de¤il mi ?” sorusunun çeflitli varyasyonlar›yla s›k›flt›r›p duruyorlard›. Sonunda o da çileden ç›kt› ve mealen flöyle dedi: “Bana bak›n bafl›m›n belalar›, tabiî ki balon onlar. Ama as›l mesele o de¤il. Bu balon internetle ilgili sektörlere o kadar çok yeni
sermaye çekiyor ki... Bunun sonucunda yenilikler çok daha h›zla gelecek.” Gates interneti alt›na hücum dönemiyle karfl›laflt›rd›. Bunun ana fikri, alt›n aray›c›lar›na Levi’s pantolon, kazma, kürek ve
Boyner Dunya Duzdur
72 |
8/29/06
6:13 PM
Page 72
DÜNYA DÜZDÜR
otel odas› satarak madenlerden ç›kar›lan alt›nlardan çok daha fazla para kazan›lmas›yd›. Gates hakl›yd›: Bu balonlar ve patlamalar,
ekonomik aç›dan tehlikeli olabilirdi ve bir sürü insan›n para kaybetmesine, bir sürü flirketin iflas›na yol açabilirdi. Ama o alanda yeniliklerin ve bulufllar›n giderek daha h›zl› ortaya ç›kmas›n› da sa¤layabilirdi. Üstelik yaratt›¤› fazla kapasite, öylesi amaçlanmam›fl
olsa bile kendi olumlu sonuçlar›n› do¤urabilirdi.
‹flte internet hisselerindeki balon da böyle oldu. Bu balon sayesinde fiber optik kablo flirketlerine afl›r› yat›r›m yap›ld›. Böylece
topra¤›n ve denizin alt›na fiber optik kablolar döflenerek dünyan›n
her taraf›na telefon etmenin ve veri iletmenin maliyeti dramatik
biçimde düflürüldü.
Fiber optik sistem ticarî olarak ilk kez 1977 y›l›nda devreye girdi. Bundan sonra fiber optik, yavafl yavafl bak›r kablonun yerini ald›. Çünkü verileri ve dijitallefltirilmifl sesleri çok daha uza¤a ve çok
daha h›zl› iletebiliyordu. Howstuffworks.com’a göre fiber optik, optik aç›dan saf camdan, her biri insan saç› kal›nl›¤›nda tellerden
oluflan demetler halinde toplan›yor. Bu demetlere optik kablo deniyor. Optik kablonun çap›, bak›r kabloya göre çok daha ince oldu¤undan ayn› yere çok daha fazla say›da fiber demet s›¤d›r›labiliyor.
Böylece çok daha fazla veri veya ses, çok daha ucuza iletilebiliyor.
Ancak fiber optik kablonun en büyük yarar›, uzun mesafeler boyunca tafl›yabildi¤i sinyallerin öncekilere göre keskin biçimde artm›fl bant geniflli¤inden kaynaklan›yor. Bak›r kablolar da oldukça
yüksek frekanslar› tafl›yabiliyor, ama parazit yapan belli sebeplere
ba¤l› olarak birkaç metre içinde frekans›n gücünde azalmalar bafll›yor. Fiber optik kabloda ise, sinyaller herhangi bir bozulmaya
maruz kalmadan tek bir fiber tel içinde kilometrelerce gidebiliyor.
ARC Electronics adl› bir üreticinin web sitesindeki aç›klamaya
göre fiber optik kablo, verileri ve sesleri yan›p sönen ›fl›klara çevirerek fiber kabloyla iletiyor. Fiber optik sistemin ucunda bir verici
vard›r. Halbuki bak›r kabloda veriler ve sesler elektronik sinyallere
çevrilip iletilir. Fiber optik kablo evinizdeki telefondan ya da ofisinizdeki bilgisayardan bak›r kablo arac›l›¤›yla gelen elektronik sinyaller halindeki bilgiyi (verileri) al›r, dijitallefltirilmifl elektronik
olarak kodlanm›fl bu verileri iflleyerek yan›p sönen ›fl›klara çevirir.
Bu ›fl›klar› üretmek için ›fl›k yayan diyot (light-emitting diode-LED)
veya enjeksiyon-lazer diyot (injection-laser diode-ILD) kullan›l›r.
Kablo, bir tür ›fl›kl› yol gösterici gibi ifllev yaparak yan›p sönen ›fl›k-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 73
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 73
lar› öbür uçtaki al›c›ya götürür. Bu al›c› gelen sinyalleri ilk sinyaldeki gibi elektronik dijital 1’lere ve 0’lara çevirir. Veriler böylece bilgisayar›n›z›n ekran›nda e-posta olarak ya da cep telefonunuzda ses
olarak karfl›n›za ç›kar. Fiber optik kablo, d›flar›dan ba¤lant› yap›lmas› çok zor oldu¤undan güvenli iletiflim aç›s›ndan da idealdir.
Fiber optik balonunu bafllatan fley, esas olarak nokta.com balonu
ve 1996 tarihli ‹letiflim Yasas›’d›r. Yasa, yerel ve uzun mesafe iletiflim flirketlerinin birbirinin alan›na girmesine ve bütün telefon flirketlerinin telefon ve altyap› hizmeti vererek Baby Bells ve AT&T ile
baflabafl rekabet etmesine olanak sa¤lad›. Bütün telefon flirketleri
çevrimiçi (online) hizmete geçtikçe; yerel ya da uzun mesafe, uluslararas› telefon hizmetleri ile veri iletimi ve internet servisi alan›na girdikçe kendi altyap›lar›n›n olmas›n› istediler. Neden olmas›nd› ki ? Herkes, internet patlamas›yla birlikte bütün o trafi¤i tafl›yacak geniflbant iletim kanallar›na yönelik talebin, sonsuza dek üç ayda bir ikiye katlanaca¤›n› düflünüyordu. ‹ki y›l kadar öyle de oldu.
Ama sonra ekonominin yasalar› devreye girdi ve talebin ikiye katlanma h›z› yavafllamaya bafllad›. Telekom flirketleri de talep ile gerçeklik aras›nda gittikçe aç›lmaya bafllayan uyumsuzlu¤a çok dikkat
etmiyordu. Piyasa, internet hummas›na yakalanm›flt› ve flirketler
giderek daha fazla kapasite yaratmaya devam ediyorlard›. Borsadaki internet flirketleri balonunun anlam› fluydu: Para bedavayd›.
Böylece bu yeni telekom flirketlerinin her birindeki herkesin inan›lmaz ölçüde iyimser senaryosu, istedi¤i paray› bulabiliyordu. Yaklafl›k befl alt› y›l boyunca telekom flirketleri dünyan›n etraf›na kablolar döfleme ifline yaklafl›k 1 trilyon dolar yat›rd›lar. Karfl›lar›nda talep projeksiyonlar›n› sorgulayan kimse yoktu.
Bütün bu yeni telekom flirketlerinin, kendileri ad›na dünyan›n
etraf›na kablo döfleme iflini verdi¤i Global Crossing kadar ç›lg›n az
flirket vard›r. 1997’de Gary Winnick taraf›ndan kurulan flirket, ertesi y›l halka aç›lm›flt›. Sadece bir y›l CEO olarak flirketin bafl›nda
kalan Robert Annunziata’n›n ifl sözleflmesi, Corporate Library’den
Nell Minow taraf›ndan, hisse sahipleri aç›s›ndan ABD’nin en kötü
sözleflmesi ilan edilmiflti. Sözleflmede, baflka maddelerin yan›nda
Annunziata’n›n annesine, o¤lunu ziyaret etmesi için ayda bir kez
birinci s›n›f uçufl hakk› bile verilmiflti. Ayr›ca sözleflmeyi imzalama
primi olarak, Annunziata’ya hissenin piyasa fiyat›n›n 10 dolar alt›nda bir fiyattan geçerli olmak üzere 2 milyon hisse alma opsiyonu tan›nm›flt›.
Boyner Dunya Duzdur
74 |
8/29/06
6:13 PM
Page 74
DÜNYA DÜZDÜR
fiu anda E. M. Warburg, Pincus&Co.’da çal›flan k›demli bir sanayici olan Henry Schacht, bu ç›lg›n dönemde flirketin yönetimine
yard›mc› olsun diye Western Electric’in halefi olan Lucent’e al›nm›flt›. O dönemdeki atmosferi flöyle anlat›yor: “1996’daki telekom
konusundaki yeni düzenlemeler çok önemlidir. Bu sayede yerel flirketler de kendi kapasitelerini kurarak hem birbirleriyle hem de
Baby Bells’lerle rekabet halinde sat›fla bafllad›lar. Bu yeni telekom
flirketleri, özellikle uluslararas› trafikte de AT&T ve MCI gibilerine rakip olabilmek için Global Crossing gibi flirketlere giderek,
kendi adlar›na fiber a¤lar kurmalar›n› istediler... Herkes bunun
yeni bir dünya oldu¤unu düflünüyor ve sonunun asla gelmeyece¤ini san›yordu. Bedava sermaye kullanan birbirine rakip flirketler
vard› ve pasta sonsuza kadar büyüyecekti. Her flirket, ‘Ben kendi
fiber a¤›m› senden önce kuraca¤›m ve pazar pay›m seninkini geçecek’ diyordu. Tam bir dikey büyüme çizgisi olaca¤› ve herkesin bu
büyümeden pay›n› alaca¤› varsay›l›yordu. Bu yüzden herkes elinden gelen en büyük projeksiyona göre kapasite yaratt›. Bu kapasitelere göre pazardan pay alaca¤›m›z› san›yorduk.”
Sonuçta, flirketleraras› iletiflimin ve e-ticaretin düflünüldü¤ü gibi
büyümesine, üstelik kimsenin ummad›¤› eBay, Amazon ve Google
gibi birçok web sitesinin tam anlam›yla bir patlama yapmas›na karfl›n, yarat›lan toplam kapasitenin ancak çok küçük bir k›sm›n›n kullan›labildi¤i ortaya ç›kt›. Yani nokta.com çöküflü yafland›¤›nda ortal›kta çok fazla fiber optik kablo vard›. Uzun mesafe telefon konuflmalar›n›n dakikas› 2 dolardan 10 cent’e indi. Veri iletimi ise neredeyse bedavayd›. Tellme Networks’ün operasyon sorumlusu Mike
McCue, Haziran 2001 tarihinde CNET News.com’a yazd›¤› yaz›da,
“Telekom sektörü, kendini iflas ettirecek yat›r›mlar yapt›” diyor. “O
kadar çok fiber optik kablo döflediler ki, kendi ifllerini metalaflt›rd›lar. fiimdi aralar›nda müthifl bir fiyat savafl› bafllayacak ve bu bir felaketle sonuçlanacak.”
Sonuç, flirketler ve yat›r›mc›lar› için tam bir felaket (Global
Crossing 2002 Ocak ay›nda, 12,4 milyar dolar borçla iflas etti),
ama kullan›c›lar aç›s›ndan müthifl bir nimet oldu. Ulusal otoyolu
sistemi, mallar›n ve insanlar›n uzun mesafelerde hareket etmesini
kolaylaflt›rarak bölgesel farkl›l›klar› ortadan kald›r›p flirketlerin
güney gibi iflgücünün ucuz oldu¤u bölgelere gitmesini sa¤layarak
1950’lerde ABD’yi nas›l düzlefltirdiyse, küresel fiber otoyollar da
geliflmifl dünyay› öyle düzlefltirdi. Küresel düzeydeki bölgesel fark-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 75
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 75
l›l›klar› ortadan kald›rd›, s›n›rs›z bir küresel ticarî a¤ oluflturdu ve
dijitalleflmifl ifller ile hizmet ve biliflim alan›ndaki ifllerin, ücretlerin düflük oldu¤u ülkelere kaymas›n› kolaylaflt›rarak bunlar› neredeyse bedava hale getirdi.
(fiuras› not edilmelidir ki Amerika’daki fiber otoyollar, son kilometrede durdu: Evlere girmedi. Amerika ile Hindistan’› birbirine
ba¤layan uzun mesafe fiber kablo döfleyen telekom flirketlerinden
hiçbiri, yerel a¤ altyap›s› için ciddi bir yat›r›m yapmad›. Bunun nedeni, 1996 tarihli yasan›n, telefon flirketleri ile kablo flirketleri aras›nda yerel düzeyde gerçek bir rekabet do¤urmakta baflar›l› olamamas›yd›. ‹flyerlerine çekilen yerel geniflbant ba¤lant›lar, eski flirketler taraf›ndan gayet güzel idare ediliyordu. Bu iflyerleri –ve
Bangalore’den bu iflyerlerine hizmet vermek isteyen Hintliler– için
fiyatlar›n afla¤› çekilmesi yönünde bir bask› olufltu. Ama bu bask›,
Amerikal›lar›n evlerine ucuz geniflbant ba¤lant›n›n girebilmesini
sa¤layacak türden bir rekabete dönüflmedi. Bu geliflme, daha yeni
bafll›yor.)
Fiber kabloya yap›lan afl›r› yat›r›m, fiber opti¤in yap›s› nedeniyle bugün hâlâ karfl›l›¤›n› veriyor. Di¤er internet ba¤lant›lar›n›n
tersine, fiber optik kal›c› bir ba¤lant›d›r: Bir kere fiber döflendikten
sonra kimse eline kazmay› al›p kablolar› yerin alt›ndan ç›kararak
fazla kapasiteyi tasfiye etmez. Telekom flirketleri iflas etti¤inde
bankalar onlar›n fiber kablolar›n› baflka flirketlere onda bir fiyat›na satt›. Kablo altyap›s›n› ölmüfl eflek fiyat›na alan bu yeni flirketler de a¤›, kârl› bir flekilde iflletmeye bafllad›lar. Fiber kabloda, her
kablonun içinde birçok tel vard›r. Bu tellerden her biri, saniyede
terabaytlarca veri iletme potansiyeline sahiptir. Fiber kablolar ilk
döflendi¤inde, kablonun iki yan›ndaki optik anahtarlar, al›c›lar ve
vericiler, kablonun tam kapasite çal›flmamas›ndan dolay› fazla geliflmediler. Ama her geçen y›l bu optik anahtarlardan artan oranda
fayda sa¤lan›yor. Böylece de her fiber kablodan iletilen ses ve verinin miktar› giderek art›yor. Yani anahtarlar gelifltikçe var olan fiber kablolar›n kapasitesi de artmaya devam ediyor. Bu sayede
dünyan›n tüm bölgelerine ses ve veri iletimi hem ucuzluyor hem de
kolaylafl›yor. Sanki otoyollar›m›zdaki 50 kilometrelik h›z limitini
60’a, 70’e, 80’e, sonunda da herhangi bir kaza korkusu olmaks›z›n
150 kilometreye ç›kar›yoruz. Aradaki tek fark, bu otoyolun ulusal
de¤il, uluslararas› olmas›.
Bir baflka ileri teknoloji firmas› olan Opsware Inc.’i kurmak
Boyner Dunya Duzdur
76 |
8/29/06
6:13 PM
Page 76
DÜNYA DÜZDÜR
için Netscape’den ayr›lan Andreessen, “Her yenilik katman›, öncekinin üzerine infla edilir” diyor. “Günümüzde beni en derinden
etkileyen fley, 14 yafl›ndaki bir Romanyal›n›n, Bangalorelinin,
Rus’un veya Vietnaml›n›n istedi¤i bilgiyi istedi¤i flekilde kullanabilmesi için her türlü yaz›l›ma, donan›ma ve bilgiye sahip olmas›. Bir sonraki Napster’in buralardan ç›kabilece¤ini düflünüyorum. Biyoloji bilimi, mesela, daha çok bilgisayarda ve daha az laboratuvarda yap›ld›kça, genlere ait verilere internetten daha kolay ulaflt›kça, dizüstü bilgisayar›n›zda kendi afl›n›z› tasarlayabilecek noktaya geleceksiniz.”
Bence Andreessen, düzleflmifl dünyada ve Küreselleflme 3.0’da
biricik olan ne varsa, onu dile getiriyor. Dünya, insan gruplar› ve
bireyler taraf›ndan yönlendirilecek. Ama bu gruplar ve bireyler,
Andreessen’in Mosaic’i yarat›rken yan›nda olan 12 bilimadam›na
göre çok daha büyük bir çeflitlilik arz edecek. Art›k dünya insanlar›n›n gerçek mozai¤i ortaya ç›kacak: Dünyan›n her yan›ndan, sahan›n sol ve sa¤ taraflar›ndan, Bat›’dan, Do¤u’dan, Kuzey’den ve
Güney’den insanlar, bir sonraki kuflak yenilikleri üretmek için bir
araya gelecekler. Andreessen’le mülakat›m›zdan birkaç gün sonra
The New York Times’›n (15 Temmuz 2004) baflsayfas›nda flu manflet vard›: “ABD’den Üç Küba Kanser ‹lac›na ‹zin.” Haber flöyleydi:
“Federal hükûmet, Küba’ya uygulanan s›k› ticaret s›n›rlamalar›
politikas›na ters bir karar vererek, Kaliforniyal› bir firman›n üç
kanser ilac›na Küba’dan ruhsat almas›na izin verdi.” CancerVex
isimli firman›n yöneticileri, “Bir Amerikal› biyoteknoloji firmas›n›n Küba’dan ilaç ruhsat› almas›na ilk kez izin veriliyor. Küba, insanlar›n› gelifltirmek aç›s›ndan biyoteknolojiye önem veren bir ülke. Bu yüzden de ülkedeki biyoteknoloji sektörü, sektör yöneticileri
ve bilimadamlar› taraf›ndan flafl›rt›c› ölçüde güçlü olarak nitelendiriliyor... Ülke, Avrupa’da e¤itim alm›fl Kübal› araflt›rmac›lar›n çal›flt›¤› Havana’n›n bat› yakas›ndaki araflt›rma enstitülerine, y›llar boyunca bir milyar dolardan fazla yat›r›m yapt›” bilgisini veriyor.
Özetlersek: Kiflisel bilgisayar-Windows’lu düzlefltirme aflamas›,
benimle bilgisayar›m ve benimle flirketim içindeki s›n›rl› a¤la iletiflimi sa¤l›yordu. Sonra internet-elektronik posta-taray›c› (browser)
aflamas› geldi ve dünyay› biraz daha düzlefltirdi. Bu aflama, benimle bilgisayar›m›n, herhangi bir yerde bulunan, herhangi bir bilgisayar sahibi herhangi bir kifliyle benim ve bilgisayar›m›n iletiflimini
(e-posta) ve benimle bilgisayar›m›n, internetteki herhangi birinin
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 77
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 77
web sitesiyle iletiflimini (taray›c›) sa¤lad›. K›sacas› kiflisel bilgisayar-Windows aflamas›, Netscape taray›c›-elektronik posta aflamas›n›n ortaya ç›kmas›n› sa¤lad›. Bu iki aflama da birlikte, gezegenimizde daha önce rastlanmad›k ölçüde çok say›da insan›n çok say›da insanla iletiflime ve karfl›l›kl› etkileflime geçmesini sa¤lad›.
Ama e¤lence daha yeni bafll›yordu. Bu aflama, dünyan›n düzleflmesinin bir sonraki ad›m›n›n temellerini at›yordu sadece.
DÜZLEfiT‹R‹C‹ 3
‹fl Ak›fl› Yaz›l›m›
Yeme¤e Ç›kal›m: Yaz›l›m›n Benimkiyle Konuflsun
D isney ve di¤er büyük stüdyolara filmler ve çizgi filmler yapan
San Francisco’lu bir animasyon stüdyosu olan Wild Brain’in
CEO’su Scott Hyten’le 2004 k›fl›nda Silikon Vadisi’ndeki bir toplant›da görüfltüm. Bu kitaptaki fikirleri, destekledi¤i flirketlerin baz›lar›na uygulamak isteyen John Doerr taraf›ndan o toplant›ya davet edilmifltim. Hyten ile kafalar›m›z uyuflmufltu. Bunun da nedeni, fikirlerimi duyduktan sonra bir e-posta at›p bana, “Eminim Macellan’›n zaman›nda dünyay› tekrar düzlefltirmek isteyen bir sürü
dinadam›, co¤rafyac› ve uzman vard›r. Dünyan›n düz oldu¤unu
ben biliyorum. Size de deste¤iniz için teflekkür ederim” demesiydi.
Tam benim kafama göre biri.
Biraz daha ayr›nt›lara girmesini istedi¤imde Hyten, günümüzde çizgi filmlerin küresel bir tedarik zinciri içinde nas›l üretildi¤ini anlatt›. Neden dünyan›n düz oldu¤unu düflündü¤ünü o an anlad›m. “Biz, Wild Brain’de, hiçten bir fleyler üretiyoruz” dedi. “Dünyan›n düzlü¤ünü yarar›m›za kullanmay› ö¤reniyoruz. Bu olguyla
savaflm›yoruz, onu kullan›yoruz.”
Hyten, çizgi filmlerin nas›l üretildi¤ini görmem ve dünyan›n ne
kadar düz oldu¤unu takdir etmem için beni flirkete davet etti. Ben de
gittim. fiirkete gitti¤imde, Disney için yapt›klar› Higglytown Heroes
(Higglytown Kahramanlar›) adl› film üzerinde çal›fl›yorlard›. Film,
11 Eylül’ün meydan okumas›na karfl› mücadele eden s›radan insanlar› anlat›yordu. Hyten, “Higglytown, 1950’lerin tipik bir kasabas›.
Bir Amerikan kasabas›na iliflkin bu yap›m› dünyan›n her taraf›na ihraç ediyoruz. Öykü, bu kasabada kendi halinde yaflayan tüm s›radan
insanlar›n, ö¤retmeninden pizza da¤›t›c›s›na kadar herkesin, birer
Boyner Dunya Duzdur
78 |
8/29/06
6:13 PM
Page 78
DÜNYA DÜZDÜR
kahraman olmas› fikrinden hareket ediyor” diye anlat›yor.
Tamamen Amerikan olan bu film, tüm dünyaya yay›lm›fl bir tedarik zinciriyle yap›l›yor. “Kay›t genellikle çizerlerin bulundu¤u
yerde, yani New York veya Los Angeles’ta yap›l›yor. Tasar›m ve yönetim San Francisco’da. Yazarlar, Florida, Londra, New York, Chicago, Los Angeles ve San Francisco’daki evlerinde. Karakterlerin
animasyonu Bangalore’de yap›l›p San Francisco’da kurgulan›yor.
Film için Bangalore’de sekiz kamera ekibimiz var. Bunlar sekiz
farkl› yazarla paralel çal›fl›yor. Bu verimlilik, 26 bölüm için 50 y›ld›z oyuncuyla sözleflme yapma imkân› verdi bize. Bu etkileflimli
kaydetme/yazma/animasyon sayesinde bütün film için bir sanatç›n›n kay›tlar›n› yar›m günde yapabiliyoruz. Buna say›s›z tekrarlar
da dahil. Haftada iki oyuncunun kayd›n› al›yoruz. Örne¤in geçen
hafta Anne Heche ile Smokey Robinson’› kaydettik. Teknik olarak
bunu internet üzerinden yap›yoruz. Ofisimizdeki bilgisayarlar›m›zda özel bir sanal flebekemiz (virtual private network -VPN) ile
‘yazarlar›n topu’ dedi¤imiz, özel olarak tasarlanm›fl dizüstü bilgisayarlar var. Bu bilgisayarlar, ‘sahadan’ cat-5 Ethernet ba¤lant›s›yla veya kablosuz geniflbant ba¤lant›yla bize ba¤lanabiliyor.
VPN, basit bir ba¤lant›yla çal›fl›lan tüm mekânlardan, mikrofondan sesi, stüdyodan görüntüleri, tam zamanl› senaryoyu ve animasyon tasar›mlar›n› almam›za olanak sa¤l›yor. Yani tüm bunlar›
gözlemeniz için size bir ‘top’ yollayabiliriz. Evinizden, ofisinizden,
otel odan›zdan veya kablosuz internet ba¤lant›s› bulunan yak›n›n›zdaki Sturbucks’tan ba¤lan›p bir de Bose kulakl›k takarak bizi
dinleyebilir, izleyebilir, yazd›klar›m›z› okuyabilir ve bunlar hakk›nda yorum yapabilirsiniz. ‘Sharon, flu diyalo¤u biraz daha uzat›r
m›s›n...’ On bir haftal›k bir yap›m takviminin ard›ndan günde 24
saat ba¤lan›p geliflmeleri takip edebilirsiniz. Teknik olarak ‘topa’
sadece kay›t s›ras›nda ihtiyaç var. Kendi dizüstü bilgisayar›n›zdan
yap›m döngümüze girererek ‘günlük iflleri’ ve ‘kurgulanm›fl bölümleri’ izleyebilirsiniz.”
Wild Brain’i hemen görmem gerekiyordu çünkü gelecek düzey
yenili¤in grafik bir örne¤i, Berlin Duvar›-Windows ve Netscape’i
izleyen aflamadaki bir düzlefltiriciydi bu flirket. Bu aflamaya “ifl
ak›fl› aflamas›” ad›n› verdim.
Duvar çöktükten, kiflisel bilgisayarlar, Windows ve Netscape insanlar›n daha önce olmad›k ölçüde birbirine ba¤lanmas›n› sa¤lad›ktan sonra birbirine ba¤lanan bu insanlar›n internette gezinip
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 79
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 79
birbirine e-posta, resim ve müzik göndermek, sohbet etmek d›fl›nda da interneti kullanmak istemesi için fazla zaman geçmesi gerekmedi. Bir fleylere flekil vermek, tasarlamak, yaratmak, satmak,
almak, envanter tutmak, baflkas›n›n beyannamesini haz›rlamak,
dünyan›n öte yakas›ndan baflkas›n›n röntgen raporunu yazmak istedi insanlar. Tabiî bütün bunlar› herhangi bir yerden herhangi bir
yere, herhangi bir bilgisayardan herhangi bir bilgisayara, yani s›n›rs›z bir biçimde yapmak istiyorlard›. Duvar-Windows-Netscape
aflamalar› kelimenin, müzi¤in, resmin, verinin dijitallefltirilmesinin ve internetle iletilmesinin yöntemlerini standartlaflt›rarak –ve
böylece e-posta göndermek ile internette gezinmenin gayet zengin
bir deneyim olmas›n› sa¤layarak– bunun yolunu açt›.
Ancak hepimizin bir sonraki aflamaya geçmesi ve internetten
daha fazla fley alabilmesi için düzlefltirme sürecinin bir ad›m daha
ilerlemesi gerekiyordu. ‹ki fleye ihtiyac›m›z vard›: Birincisi, dijitalleflmifl veri, kelime, müzik ve resimlerle çal›flarak onlar› ürünlere
dönüfltürürken bilgisayarlar›m›zdan en fazla fleyi almam›z› sa¤layacak uygulamalar›, yani yaz›l›mlar› yazan yeni programc›lara.
‹kincisi de herkesin uygulama yaz›l›m›n›n, di¤er uygulama yaz›l›mlar›yla ba¤lanabilmesini sa¤layacak daha çok sihirli boruya, daha çok iletim protokolüne. K›sacas›, sadece insanlar› insanlara ve
insanlar› kendi yaz›l›mlar›na ba¤layan bir internetten, benim tüm
yaz›l›mlar›m› sizin tüm yaz›l›mlar›n›za ba¤layacak bir internete
geçmemiz gerekiyordu. Ancak bundan sonra beraber çal›flabilirdik.
fiöyle düflünelim: Bafllang›çtaki ifl ak›fl›na göre, sat›fl biriminiz
k⤛da siparifli yaz›yor, baflka biri de o k⤛d› eline alarak teslimat
biriminize götürüyordu. Teslimat yap›ld›ktan sonra, o birimden biri
elinde bir k⤛tla muhasebeye gidiyor ve müflteriye fatura ç›karmalar›n› istiyordu. Berlin Duvar›-Windows-Netscape aflamalar› sonucunda, ifl ak›fl›nda çok büyük bir ad›m at›lm›flt›. Art›k sat›fl biriminiz
siparifli elektronik ortamda al›yor, teslimat biriminize e-postayla
gönderiyor ve teslimat ile faturalama otomatik olarak ayn› anda yap›labiliyordu. Yani flirketinizdeki tüm birimler birbiriyle sorunsuz
bir flekilde karfl›l›kl› ba¤lant› içinde çal›flabiliyordu. Birimleriniz
aras›ndaki bu ak›fl, veriminizde büyük bir patlama yarat›yordu. Ancak bu, flirketinizin tüm birimlerinde ayn› yaz›l›m ve donan›m kullan›l›rsa mümkün olabiliyordu. 1980’lerde ve 1990’lar›n bafllar›nda
flirketlerin sat›fl birimlerinde Microsoft, depoda ise Novell kullan›lmas› ve bu ikisinin birbiriyle iletiflime geçememesi s›k rastlanan bir
Boyner Dunya Duzdur
80 |
8/29/06
6:13 PM
Page 80
DÜNYA DÜZDÜR
durumdu. Bu yüzden de ifl, olmas› gerekti¤i gibi akamazd›.
Yaz›l›m sektörünün hayata kötü çal›flan bir itfaiye teflkilat› gibi
bafllad›¤›n› hep unuturuz. Her mahallenin yang›n muslu¤unda,
yang›n hortumuna ba¤lamak için farkl› bir a¤z›n oldu¤u bir flehir
düflünün. Sizin mahallenizdeki itfaiye, sizdeki yang›n› söndürebilirse, ne âlâ, sorun yoktur. Ama yang›n büyür de komflu mahalleden itfaiye arabas› ça¤›rman›z gerekirse yand›n›z, çünkü o arabalar›n hortumlar›, sizin musluklara uymad›¤› için bir ifle yaramaz.
Dünyan›n düzleflmesi için tüm departmanlar›n›z›n (sat›fl, pazarlama, üretim, muhasebe, depo ) kulland›klar› yaz›l›m ve donan›m ne olursa olsun, birbiriyle karfl›l›kl› çal›flabilmeliydi. Ve dünyan›n gerçekten düzleflebilmesi için, sizin tüm sistemlerinizin di¤er
herhangi bir flirketin sistemleriyle karfl›l›kl› çal›flabilmesi gerekirdi. Yani sizin sat›fl biriminiz tedarikçinizin deposuna, tedarikçiniz
de kendi tedarikçisinin tedarikçisine, (büyük ihtimal Çin’deki bir
fabrikaya) s›n›rs›z biçimde ba¤lanabilmeliydi. Bu durumda bir mal
satt›¤›n›zda, ayn› anda tedarikçinizin deposundan otomatik olarak
size teslim edilmek üzere mal sevkiyat›, tedarikçinizin tedarikçisinde üretim ve sizin muhasebe biriminizde fatura kesimi yap›l›rd›. Birbirinden tamamen ayr› üç flirket aras›ndaki ifl ak›fl› için,
farkl› bilgisayar sistemlerinin ve yaz›l›mlar›n s›n›rs›z biçimde karfl›l›kl› uyum içinde çal›flmas› gerekirdi.
1990’lar›n sonlar›nda yaz›l›m sektörü, müflterilerinin isteklerine
göre ürün yapmaya bafllad›. Uzunca bir deneme yan›lma ve tart›flma döneminden geçen teknoloji flirketleri, hortumlar›n›n a¤z› (yani
yaz›l›mlar›) baflkalar›n›n musluklar›na uysun diye ortak web tabanl› standartlara daha entegre protokollere yönelmeye bafllad›lar.
Bu sessiz bir devrimdi. Teknik olarak bunu mümkün hale getiren fley, yeni veri tan›mlama dili XML’in ve bununla ilgili iletim
protokolü SOAP’›n gelifltirilmesiydi. IBM, Microsoft ve birçok baflka flirket, XML ile SOAP’›n gelifltirilmesine katk›da bulundu. Bu
dil ve protokol, internet standard› olarak benimsenerek yayg›nlaflt›. XML ile SOAP, yaz›l›m programlar›n›n birbiriyle etkileflimi için
teknik temeli oluflturdu, ki bu da web tabanl› ifl ak›fllar› için de teknik temeldi. Böylece insanlar›n fiziksel olarak bulundu¤u mekâna
veya ba¤land›¤› bilgisayarlara bak›lmaks›z›n verilerin, kelimelerin, müzi¤in ve resimlerin, flekillendirilmesi tasarlanmas›, kurgulanmas›, depolanmas›, bas›lmas› ve iletilmesi, birbirinden tamamen farkl› programlar aras›nda al›flverifli mümkün oldu.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 81
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 81
Bu temel bir kez at›ld›ktan sonra giderek daha çok insan, giderek daha çok say›da ifl için ifl ak›fl programlar› yazmaya bafllad›.
Wild Brain, dünyaya yay›lm›fl bir yap›m ekibiyle çizgi film yapabilecek bir program istedi. Boeing, bilgisayar›ndaki siparifl sistemiyle dünyan›n farkl› ülkelerindeki farkl› havayollar›ndan oluflan müflterilerinin yedek parça ihtiyaçlar›n› Amerika’daki fabrikas›ndan
sürekli tedarik edebilece¤i programlar istedi. Maine’deki doktor,
Hindistan’da ne tür bilgisayarlar kullan›ld›¤›n› bile düflünmek zorunda kalmadan, Bangor’daki bir hastanede çekilen röntgenin Bangalore’de okunmas›n› sa¤layan programlar istedi. Annelerimiz ve
babalar›m›z, dizüstü bilgisayarlar›ndaki e-banka, e-borsa, e-posta
ve tablolama programlar›n›n ofisteki bilgisayarla konuflabilece¤i
programlar istedi. Herkesin program›n›n herkesin program›na ba¤lanmaya bafllamas›ndan sonra, ki bu birçok insan›n kafa patlatarak çeflitli teknolojiler gelifltirmesine ba¤l› olarak birkaç y›l sürdü,
art›k ifl, daha önce hiç olmad›¤› bir biçimde akabiliyordu. Sadece
akmakla kalm›yor, ak›fl içindeki unsurlar kopar›l›p birbirinden ayr›labiliyor, dünyan›n dört bir yan›na gönderilebiliyordu. Bunun anlam›, iflin art›k herhangi bir yerde ve her yerde akabilece¤iydi. Gerçekten de tafleronlu¤u yak›n gelecekte mümkün k›lacak fley, sadece
insanlar›n de¤il, uygulama programlar›n›n da birbiriyle konuflma
becerisine sahip olmas›yd›. Microsoft’un teknoloji sorumlusu Craig
Mundie, “Farkl› web hizmetleri ve ifl ak›fllar› sayesinde insanlar›n
ve bilgisayarlar›n oluflturdu¤u küresel iflgücü için küresel bir platform yarat›labildi” diyor.
Bütün bu ifllerin akmas›n› sa¤layan yeralt›ndaki altyap›n›n oldukça kapsaml› bir a¤ olmas› gerekiyor. TCP/IP gibi geçti¤imiz ça¤›n tüm internet protokollerini ve taramay›, e-posta göndermeyi ve
web sitelerinin oluflmas›n› mümkün k›lan di¤er protokolleri içeriyor bu altyap›. Ama daha yeni araçlar› da içeriyor: Web uygulamalar›n›n s›n›rs›z biçimde birbiriyle konuflmas›n› sa¤layan XML ile
SOAP’›, birbirinden tamamen farkl› uygulamalar aras›nda arac›
gibi görev yapan yaz›l›mlar› da kaps›yor. Bu teknolojilerin ba¤lant›s›, yenilikler için büyük bir f›rsat, flirketler ve uygulamalar aras›ndaki uyumsuzluklar› gidermek için büyük bir nimetti. Herkesin
yang›n muslu¤unun a¤z›n› kontrol etmeye çal›flmas› yerine musluklar›n da hortumlar›n da a¤›zlar›n› ayn› yaparak dünyan›n bütün mahallelerine yay›lan genifl bir piyasa yarat›ld›. fiirketler bu
aflamadan sonra hortumun, muslu¤un ve yang›n arabas›n›n kali-
Boyner Dunya Duzdur
82 |
8/29/06
6:13 PM
Page 82
DÜNYA DÜZDÜR
tesi üzerinden rekabete bafllad›lar. Yani en yararl› ve fl›k uygulamalar› yazman›n rekabetini yapt›lar. IBM’in stratejik planlama biriminin bafl›ndaki Joel Cawley, “Standartlar, yenilikleri ortadan
kald›rm›yor. Tersine, gerçek de¤erin bulundu¤u yere odaklanman›z› sa¤l›yor, ki genellikle gerçek de¤er de, standard›n üzerine ya da
etraf›na ekleyebilece¤iniz fleylerden olufluyor” diyor.
Bunu geçen kitab›m› yazarken keflfetmifltim. Microsoft Word küresel standart olarak oturduktan sonra, farkl› k›talardaki farkl› insanlar aras›ndaki ifl ak›fl› çok kolaylaflm›flt›, çünkü hepimiz ayn› ekranda, ayn› görev çubu¤uyla yaz›yorduk. 1988 y›l›nda ilk kitab›m
From Beirut to Jerusalem üzerinde çal›fl›rken, y›ll›k iznimin bir k›sm›n› Ortado¤u’da geçirmifl ve dizüstü bilgisayar ile Microsoft Word
ça¤› öncesi oldu¤u için kalemle notlar almak zorunda kalm›flt›m.
1998’de, ikinci kitab›m Lexus ve Zeytin A¤ac›’n› yazarken, son dakikaya kalan baz› redaksiyon ifllerini Davos’taki Swissôtel’de bir bilgisayarda, Almanca versiyonlu Microsoft Word’le yapm›flt›m.
Word’ün Almanca görev çubu¤undaki kelimelerden hiçbir fley anlamam›flt›m. Ama 1998 itibariyle art›k Word program›na ve oradaki
simgelere o kadar hâkimdim ki, Almanca Word’de bile fareyi sürükleyip t›klayarak ifllerimi yapabildim. Almanca klavyede ‹ngilizce
düzeltmeleri girebildim. Ortak standartlar büyük bir düzlefltiricidir, çünkü insanlar›n birbiriyle iletiflime geçmesini teflvik eder ve
onlar› çok daha genifl platformlar üzerinden yeniliklere yönlendirir.
Buna iliflkin sevdi¤im örneklerden biri de, eBay’in e-ticaret pazar›n›n bugünkü haline gelmesini sa¤layan PayPal’dir. PayPal,
1998’de kurulmufl bir para transfer sistemidir. Al›c› da sat›c› da sistemdelermifl gibi C2C (customen-to-customer/müflteriden müflteriye)
ifllemlerini kolaylaflt›r›r. Ecommerce-guide.com adl› web sitesine göre e-posta adresi olan biri, e-posta adresi olan baflka birine, o kiflinin
PayPal’de hesab› olsun olmas›n, PayPal kullanarak para gönderebiliyor. PayPal, iki kifli aras›nda ticarî bir ifllemin yap›l›p yap›lmad›¤›yla ilgilenmiyor. ‹flyerindeki bir arkadafl için düzenlenecek bir parti için para yat›rmak istendi¤inde de bu sistem kullan›labiliyor. Partiyi organize eden kifli, kat›lacaklara e-postayla paray› nas›l ödeyeceklerine iliflkin PayPal uyar›lar› gönderebiliyor. Ecommerce.com’a
göre PayPal, al›c›dan paray› tahsil etmek için üç yol kullan›yor: Al›c›n›n kredi kart›na yüklüyor, bir bankadaki çekli hesaba borç kaydediyor veya çekle aç›labilen bir PayPal hesab›ndan düflüyor. Ödemeleri alacak kifli de bu paray› PayPal arac›l›¤›yla yapaca¤› al›flverifl-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 83
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 83
lerde kullanabiliyor, PayPal çekiyle alabiliyor ya da PayPal paray›
do¤rudan al›c›n›n banka hesab›na yat›r›yor. PayPal’de hesap açmak
da çok basit. Ödeyen kiflinin tek yapmas› gereken, ad›n›, e-posta adresini, kredi kart› bilgisini ve fatura adresini bildirmek.
Bu karfl›l›kl› iflleyen bankac›l›k ve e-ticaret ifllevleri internet pazar›n› öylesine keskin bir flekilde düzlefltirdi ki, eBay bile buna flafl›rd›. eBay CEO’su Meg Whitman’a göre, “PayPal’den önce, mesela
1999’da, eBay’den al›nan fleyler için tek ödeme biçimi, çek veya
ödeme emri, yani k⤛tla yap›lacak bir ödemeydi. Para göndermenin elektronik bir yolu yoktu. Hesab›n›z kredi kart› edinemeyecek
kadar küçükse, o da olmazd›. PayPal’in yapt›¤›, bireylere kredi kart›n› kabul etme yetkisi vermek oldu. Bireysel bir sat›c› olarak size
eBay’den kredi kart›yla ödeme yapabilir hale geldim. Bu da oyun
sahas›n› gerçekten düzlefltiren ve ticareti çok daha kolay hale getiren bir geliflmeydi.” Gerçekten de PayPal o kadar iyi bir sistemdi ki
eBay onu sat›n ald›. Üstelik bu karar›, yat›r›m bankac›lar›n›n tavsiyesiyle de¤il, kullan›c›lar›n›n tavsiyesiyle verdi.
“Bir gün gözümüz aç›ld›. eBay’i kullananlar›n yüzde 20’sinin,
‘PayPal’i kabul ediyorum. Ödemelerimi oradan yap›n’ dedi¤ini fark
ettik. ‘Kim bu insanlar, ne yap›yorlar ?’ dedik. Önce onlara karfl› koyarak Billpoint ad›yla kendi sistemimizi kurduk. Ama sonunda,
2002 Temmuz ay›nda yap›lan bir eBay canl› toplant›s›nda art›k kulak t›kayamayaca¤›m›z kadar yükselmiflti sesler. Toplulu¤umuz bize flöyle diyordu: ‘Lütfen bu savafl› b›rak›n çocuklar. Biz bir standart istiyoruz. Ve bir standart seçmifl bulunuyoruz. Bu standard›n
ad› PayPal’dir ve biliyoruz ki bu standard›n sizin olmas›n› çok isterdiniz. Ama ne yaz›k ki bu standart onlar›n.’ O flirketi almam›z
gerekti¤ini o an anlad›k. Çünkü standard› onlar koymufltu. Yapt›¤›m›z en iyi flirket al›m› bu oldu.”
Yukar›daki bölümü flöyle yazd›m: Meg Whitman’la yapt›¤›m telefon görüflmesine ait notlar› Dell dizüstü bilgisayar›mdan Dell masaüstü bilgisayar›ma aktard›m. Sonra DSL ba¤lant›m› aç›p AOL
üzerine çift t›klad›m. Sonra Gooogle’dan PayPal’i anlatan bir web
sitesi arayarak ecommerce-guide.com’a ulaflt›m. Oradan gerekli bilgileri bir metin dosyas› olarak internet fontuyla yaz›lm›fl halde indirdim. Sonra Microsoft Word’ü açarak bu bilgileri Word belgesine
dönüfltürdüm ve yazmaya bafllad›m. Bu da bir ifl ak›fl›d›r ! Burada
önemli olan, benim bu ak›fl araçlar›na sahip olmamdan ziyade Hindistan’daki, Rusya’daki, Çin’deki, Brezilya’daki ve Timbuktu’daki
Boyner Dunya Duzdur
84 |
8/29/06
6:13 PM
Page 84
DÜNYA DÜZDÜR
birçok insan›n da art›k bu araçlara sahip olmas›d›r. Bu araçlarla
birlikte iletim hatlar›na ve protokollere de sahip oluyorlar. Böylece
de dünyan›n herhangi bir yerinde fifli tak›p ifle bafllayabiliyorlar.
Peki nereye gidiyoruz ? Giderek daha çok ifl ak›fl› otomatik olacak. Web hizmeti-ifl ak›fl› aflamas›n›n bir sonraki ad›m›nda, diflçinizden randevunuzu flöyle alacaks›n›z: Bilgisayar›n›za sesli komut
vererek randevu almas›n› isteyeceksiniz. Bilgisayar›n›z sesli komutu otomatik olarak dijital bir talimata dönüfltürecek. Sizin ve
diflçinizin takvimini karfl›l›kl› kontrol ederek size üç seçenek sunacak. Seçti¤iniz tarih ve saati t›klayacaks›n›z. Randevunuzdan bir
hafta önce diflçinizin takvimi otomatik olarak size randevuyu hat›rlatan bir uyar› gönderecek. Randevudan önceki gece de telefondan gelen sesli bir uyar› mesaj› size randevuyu hat›rlatacak.
IBM stratejik planlama sorumlusu Cawley, “‹fl ak›fl›n›n bu aflamaya ulaflmas› ve verimlili¤in artmas›n› sa¤lamas› için çok daha
fazla ortak standarda ihtiyac›m›z var” diyor. “‹nternetle birlikte
oluflan ilk standartlar, temel veriler üzerindekilerdi. Numara nedir, dosyalar nas›l düzenlenir, içerik nas›l depolan›r, nas›l gösterilir, bilgi nas›l paylafl›l›r ve nas›l de¤ifltokufl edilir gibi fleylerdi. Bu,
Netscape aflamas›yd›. Art›k ifl ak›fl›n› sa¤layacak yepyeni bir standartlar dizisi ortaya ç›k›yor. Bunlar, ‘birlikte nas›l ifl yapar›z’›n
standartlar›d›r. Örne¤in bir mortgage kredisi için baflvurdu¤unuzda ya da bir ev ald›¤›n›zda, birçok farkl› flirket aras›nda düzinelerce ifl ve veri ak›fl›na neden olursunuz. Hesab›n›z› kontrol ederek
onay›n›z› ç›karan, faizlerinizi belirleyen ve anlaflman›z› haz›rlayan
kurum bir bankad›r. Ama bu borç, krediniz verildikten hemen sonra baflka bir bankaya sat›l›r.”
Cawley, gelecek standart düzeyinin, bu süreçleri otomatik olarak yapan, dolay›s›yla da birbirleriyle daha iyi s›n›rs›z ak›fl yaratabilecek ve daha fazla standard›n do¤mas›na neden olacak standartlardan oluflaca¤›n› söylüyor. fiu anda ücret bordrolar›, e-ticaret ödemeleri, risk profilleri, müzik ve resim dosyalar›n›n kurgulanmas›
ve en önemlisi de tedarik zincirlerinin birbirine ba¤lanmas› konular›nda standartlar›n ortaya ç›kt›¤›n› görüyoruz. Baflta bu standartlar ile ifl ak›fl yaz›l›mlar›, iflin bölünmesini, tekrar bir araya getirilmesini ve herhangi bir sürtünme olmaks›z›n en verimli üreticiler aras›nda ileri geri hareket etmesini sa¤l›yor. Di¤erleriyle otomatikman etkileflime girebilecek yaz›l›mlar›n çeflitlili¤i, ancak hayallerimizle s›n›rl›d›r. Buradan ç›kabilecek verimlili¤in getirisi,
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 85
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 85
flimdiye dek gördüklerimizden çok daha büyük olabilir.
Hindistan’dan Amerika’ya muhasebe ifli yapan giriflimci Jerry
Rao, “‹fl ak›fl› programlar›, Henry Ford’un üretim için yapt›¤› fleyi
hizmetler sektörü için yapmam›z› sa¤l›yor” fleklinde konufluyor.
“Her bir görevi birbirinden ay›r›p en iyi kim yap›yorsa ona verebiliriz. Bunu sanal ortamda yapt›¤›m›z için insanlar›n fiziksel olarak
yan yana bulunmas›na da gerek yok. Sonra birbirinden ayr›lm›fl bu
parçalar› merkezimizde tekrar birlefltiriyoruz. Bu önemsiz bir devrim de¤ildir. Önemli bir devrimdir. Patronun bir yerde, iflçilerin
baflka bir yerde olmas›na imkân sa¤layan bir devrimdir. Bu ifl ak›fl› yaz›l›m platformlar›, sanal küresel ofisler kurman›z› sa¤l›yor. Ne
ofisiniz ne de ülkeniz sizi s›n›rl›yor. Ayr›ca dünyan›n öbür ucundaki yetenekli insanlara ulaflman›z› ve bitirilmesi gereken iflleri onlara yapt›rman›z› da mümkün k›l›yor. Böylece 24/7/365 çal›flabiliyoruz. Ve bütün bunlar göz aç›p kapay›ncaya kadar, en fazla iki üç
y›lda olup bitti.”
Bafllang›ç: Düz Dünya Platformu Olufluyor
Burada biraz durup nefes almam›z laz›m. Çünkü tam bu noktada,
yani 1990’lar›n ortalar›nda dünyay› düzlefltiren platform oluflmaya bafllam›flt›. Önce çöken duvarlar, sonra pencerenin (Windows)
aç›lmas›, içeri¤in dijitalleflmesi ve internet taray›c›n›n (browser)
yayg›nlaflmas›, insanlar› daha önce olmad›¤› ölçüde birbirine ba¤lam›flt›. Sonra ifl ak›fl› yaz›l›mlar›, uygulamadan uygulamaya s›n›rs›z bir ba¤lant› yaratt›. Böylece insanlar bilgisayarlar›n› ve interneti kullanarak tüm dijital içeriklerini daha önce olmad›k ölçüde hareket ettirebileceklerdi.
‹nsandan insana bu iletiflimin geçmiflte efli bulunmayan bu düzeyini, tüm web tabanl› uygulamadan uygulamaya ifl ak›fl programlar›na ekledi¤inizde, çoklu iflbirli¤i biçimleri için yepyeni bir
küresel platforma ulafl›yorsunuz. Bafllang›ç an›, dünyan›n düzleflmesinin flekillenmeye bafllad›¤› yer buras›d›r. Dünyan›n düzleflmesi tabiî ki zaman alacakt›r, ama insanlar›n art›k bir fleylerin de¤iflmeye bafllad›¤›n› hissettikleri an, budur. Farkl› ülkelerdeki çok daha fazla say›da insan, bir anda daha çok insanla, daha fazla say›da ifl için ve geçmifle göre çok daha fazla türde bilgiyi paylaflarak
iflbirli¤i yapt›¤›n› fark ediyor. Microsoft’tan Craig Mundie, “Dünya-
Boyner Dunya Duzdur
86 |
8/29/06
6:13 PM
Page 86
DÜNYA DÜZDÜR
n›n düzleflti¤ini söyleyebilmeniz, ancak gerçekten sürdürülebilir bir
at›l›m demek olan bu biricik özelliklere sahip yeni bir platformun
yarat›lmas›yla mümkün olabilir” diyor.
Gerçekten de ilk üç düzlefltiriciyle ortaya ç›kan bu platform sayesinde birbirimizle daha çok konuflmakla kalm›yor, birlikte daha
fazla fley yap›yoruz. IBM stratejisti Joel Cawley, “Anahtar nokta
buras›” diyor. “Birbirimizle, flimdiye kadar olmad›k ölçüde iletiflimde bulunmakla kalm›yor, iflbirli¤i de yapabiliyoruz art›k. Hiçbir zaman görülmedik düzeyde koalisyonlar oluflturuyor, projeler yarat›yor, ürünler üretiyoruz.”
Bundan sonraki yedi düzlefltirici, bu yeni platformun mümkün
k›ld›¤› yeni iflbirli¤i yöntemlerini gösteriyor. ‹leride görece¤imiz gibi,
baz›lar› bu platformu tafleron ifller için, baz›lar› offshore, baz›lar› tedarik zinciri için, baz›lar› insourcing,12 baz›lar› da in-forming13
için kullan›yor. Bütün bu iflbirli¤i biçimleri, bu yeni platform sayesinde mümkün hale geliyor ya da güçleniyor. Bu farkl› yöntemlerle
iflbirli¤i yapmay› daha çok ö¤rendikçe dünya daha da düzleflecektir.
DÜZLEfiT‹R‹C‹ 4
Aç›k Kaynak
Kendili¤inden Örgütlenen ‹flbirli¤i Topluluklar›
G lan Cohen, yetiflkinlik y›llar›nda “Apache” kelimesini ilk duydu¤u an› hâlâ hat›rl›yor. Bu kelimeyi, bir kovboy filminde duymad›.
1990’l› y›llarda, nokta.com piyasas›nda büyük bir patlama yaflan›rken Cohen IBM’de üst düzey yöneticiydi ve flirketin e-ticaret iflinin
yarat›lmas› çabalar›na katk›da bulunuyordu. “Elimde koca bir ekip
ve 8 milyon dolar bütçe vard›. Microsoft, Netscape, Oracle, Sun, yani tüm büyüklerle baflabafl rekabet halindeydik. IBM’in, e-ticaret
yaz›l›mlar›n› satmak için devasa bir sat›fl kadrosu vard›. Bir gün gelifltirme müdürüme sordum: ‘Söyle Jeff, e-ticaret sistemlerinin geli12. Insourcing, tafleronlu¤un (outsourcing) tersine, bir flirketin esas faaliyet alan›na girmeyen iflleri
de üstlenmesi, bu iflleri flirket içinde gerçeklefltirmesi anlam›na geliyor. Kelime anlam› olarak “iç
kaynak kullan›m›” demek. (ç.n.)
13. In-forming, bireylerin yeni ortaya ç›kan araçlar›, yani bilgisayar› ve interneti kullanarak kendilerini bilgilendirmesi, dünyadan ve baflkalar›ndan haberdar olmas›, hayatlar›n› zenginlefltirmesi ve
bu zenginleflmenin sonucunda, daha üst düzeyde yeniden flekillenmesi anlam›na geliyor. Inform
olarak kelime anlam›, “bilgilendirmek, haberdar etmek” demek. In-forming fleklinde kullan›ld›¤›nda ise, “belli bir süreçten geçen bireyin, daha üst düzeyde yeniden flekillenmesi” ça¤r›fl›m› yap›yor. (ç.n.)
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 87
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 87
flim sürecini iyice akl›ndan geçir; iflimizin temelini oluflturan web
sunucusu (server) hangisi ?’ ‘Apache.’ Akl›ma ilk gelen, John Wayne
oldu. ‘Nedir bu Apache ?’ Web sunucusu teknolojisi için bir paylafl›m
program› oldu¤unu söyledi. Aç›k kaynak bir sohbet (chat) odas›nda
çevrimiçi (online) çal›flan bir grup ç›lg›n dâhinin bu program› bedavaya yapt›¤›n› anlatt›. Küçük dilimi yutacakt›m. ‘Peki nereden al›yoruz bunu ?’ ‘Alm›yoruz. Bir internet sitesinden bedavaya indiriyoruz.’ ‘‹yi de bir sorun ç›kt›¤›nda kim destekliyor ?’ ‘Bilmiyorum. Ama
gayet iyi çal›fl›yor.’ ‹flte Apache ile ilk tan›fl›kl›¤›m böyle oldu.
Tabiî, o zamanlar Microsoft, IBM, Oracle, Netscape, yani hepimiz ticarî web sunucusu yapmaya çal›fl›yorduk. Bunlar dev flirketlerdi. Ve sonra gelifltirme müdürüm ç›k›p sunucumuzu internetten
bedavaya indirdi¤ini söylüyor! Yani koca koca flirketler stratejiler
gelifltirip bu ifle yönelmiflken sohbet odas›ndaki birkaç delikanl›,
size ne yapaca¤›n›z› söylüyor. Sormaya devam etmifltim: ‘Apache’yi
kim yönetiyor ? Kim bu çocuklar ?’ ”
Evet, hangi yaz›l›m› kullanaca¤›m›z› sohbet (chat) odas›ndaki
dâhi delikanl›lar belirledi. Buna aç›k kaynak hareketi (open-source)
deniyor. Dünyan›n dört bir yan›ndan binlerce kifliyi içeren bu harekette sohbet odalar›nda çevrimiçi (online) toplanan insanlar, kendi
yaz›l›mlar›n› ve iflletim sistemlerini yazmaktan, kendi sözlüklerini
ve kola formüllerini oluflturmaya kadar birçok konuda iflbirli¤i yap›yorlar. fiirket hiyerarflilerinin yukar›dan afla¤›ya dayatt›¤› içerikleri reddedip, sistemlerini her zaman afla¤›dan yukar›ya do¤ru kuruyorlar. “Aç›k kaynak” terimi, kaynak koduna (bir program› çal›flt›ran temel programlama talimatlar›) flirketler dahil herkesin ulaflabilmesini ve program› gelifltirmek için katk›da bulunabileceklerin bununla u¤rafl›rken milyonlarca kiflinin de sadece internetten
ücretsiz olarak indirip kullanmas›n› içeriyor. Ticarî yaz›l›mlar›n telif haklar› al›n›p sat›l›yor. fiirketler bu yaz›l›mlar›n kaynak kodlar›n› kraliyet tac›n›n mücevherleri gibi koruyorlar. Çünkü bu programlar› kullanmak isteyenlerden para al›p yeni versiyonlar ve yeni
programlar yazmak amac›yla gelir elde ediyorlar. Aç›k kaynak ise
herkesle paylafl›l›yor, kullan›c›lar› taraf›ndan sürekli gelifltiriliyor
ve herkesin kullan›m›na ücretsiz aç›l›yor. Bunun karfl›l›¤›nda da
program› gelifltiren yeni bir fley üreten (mesela yaz›l›m›n daha iyi
flark› söylemesini ya da dans etmesini sa¤layan bir yama) her kullan›c›, bu geliflmeyi herkesle ücretsiz paylaflmaya teflvik ediliyor.
Bilgisayardan anlamad›¤›m için aç›k kaynak hareketiyle pek il-
Boyner Dunya Duzdur
88 |
8/29/06
6:13 PM
Page 88
DÜNYA DÜZDÜR
gim olmad›. Ama hareketi keflfetti¤imde nevi flahs›na münhas›r do¤as›n› da keflfettim. Çevrimiçi topluluklar halindeki bu insanlar,
herkesin gönüllü kat›labilece¤i uzmanl›klar›n› birbiriyle paylafl›yor,
sonra da bedavaya topluma aç›yorlar. Bunu yap›yorlar, çünkü piyasan›n onlara sunmad›¤› fleyleri istiyorlar. Çünkü Microsoft ve IBM
gibi devleri bile yenebilecek bir ürünü iflbirli¤i içinde ortaklafla haz›rlaman›n ruhsal doyumunu yaflamak istiyorlar. Çünkü entelektüel çevrenin takdirini kazanmak istiyorlar. Bu delikanl›lar ve k›zlar,
düzleflen dünyan›n ortaya ç›kard›¤› ve dünyan›n düzleflmesine katk›da bulunan yeni, oldukça ilginç ve muhalif bir iflbirli¤i içindeler.
Bu iflbirli¤inin nas›l çal›flt›¤›n›, dünyay› nas›l düzlefltirdi¤ini, bugüne kadar neden birçok tart›flmaya ve çekiflmeye yol açt›¤›n›, gelecekte neden daha da çok çekiflmeye yol açaca¤›n› aç›klamak için
aç›k kayna¤›n iki temel varyasyonuna de¤inece¤im: entelektüel ortaklar hareketi ve ücretsiz yaz›l›m hareketi.
Aç›k kayna¤›n entelektüel ortaklar hareketi versiyonu, uzun süredir önce özel flebekeler, sonra internet kanal›yla kendili¤inden
organize olarak belirli bir matematik problemi veya bilimsel bir sorunu tart›flmak için beyin güçlerini ve deneyimlerini paylaflan bilimadamlar›ndan olufluyor. Bu topluluklar›n kökenleri, akademik ve
bilimsel çevrelere dayan›yor. Apache web sunucusunun kökeni de
aç›k kayna¤›n bu biçimine dayan›yor. Biliflim sistemleri mimarîsiyle u¤raflan arkadafl›m Mike Arguello’ya neden insanlar›n bilgi
ve deneyimlerini bu flekilde paylaflt›klar›n› sordum. “Biliflimciler
çok parlak adamlard›r ve herkesin de kendilerinin ne kadar parlak
oldu¤u görmesini isterler” diye cevap verdi. ‹lk web taray›c›s›n›
(web browser) bulan Marc Andreessen de bunu kabul ediyor: “Aç›k
kaynak hareketi, o iflle ilgili çevrelerin denetimine tabi olan bilimden baflka bir fley de¤ildir. ‹nsanlar bazen bu harekete katk›da bulunurlar, çünkü bilim yap›yorlard›r. Bir fleyler keflfetmifllerdir. Bunun ödülü de ündür. Bazen keflfetti¤iniz bu fleyle bir ifl kurars›n›z,
bazen de sadece dünyan›n bilgi havuzuna katk›da bulunursunuz.
Çevrenin elefltirisi bölümü ise, iflin kritik yan›d›r. Aç›k kaynak hareketi, o iflle ilgili insanlar›n elefltirisinden geçmek demektir. En
ufak programlar, her bir güvenlik deli¤i, standarttan en küçük bir
sapma, dikkatle gözden geçirilerek elefltirilir.”
Aç›k kaynak hareketinin entelektüel ortaklar biçimini büyüleyici
buldum. Bu yüzden de sohbet odas›ndaki o delikanl›lar›n ve k›zlar›n
kimler oldu¤unu keflfetmek istedim. Öncülerinden birini, Brian
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 89
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 89
Behlendorf’u buldum. E¤er Apache (aç›k kaynak web sunucusu toplulu¤u), bir yerli kabilesiyse, Behlendorf da kabilenin yafll› yol göstericisi olabilecek biriydi. Onu bir gün San Francisco Havaalan› yak›nlar›ndaki camdan ve çelikten yap›lma ofisinde yakalad›m. Kurucusu ve teknoloji sorumlusu oldu¤u CollabNet adl› yeni flirket, aç›k
kaynak yaklafl›mlar›yla yenilikler yapmak isteyen flirketlere yaz›l›mlar haz›rl›yordu. ‹ki temel soruyla bafllad›m: “Nereden geliyorsunuz ve IBM’le baflabafl rekabet edebilecek bu dâhileri nas›l bir araya getirip bir aç›k kaynak toplulu¤u kurabildiniz ?”
“Annemle babam Güney Kaliforniya’da, IBM’de tan›flm›fllar. Ben
de Pasadena’n›n az kuzeyindeki La Canada adl› flehirde büyüdüm”
diye anlatmaya bafllad› Behlendorf. “Gitti¤im devlet okulu akademik aç›dan çok baflar›l› bir okuldu, çünkü çocuklar›n ço¤unun ailesi, oradaki Caltech’in (Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü) jet motorlar› araflt›rma laboratuvar›nda çal›fl›yordu. Yani küçük yafllar›mdan
itibaren bilimle içlid›fll›yd›m. Evde hep bilgisayar olmufltur. Al›flverifl listelerini, IBM’in o ilk makinelerinde kullan›lan delik kartlar›n
üzerine yapard›k. ‹lkokuldayken basit programlar yapmaya bafllam›flt›m bile. Lisede art›k bilgisayar kurdu olmufltum... 1991’de mezun oldum. 1989’da, internetin yeni bafllad›¤› zamanlarda bir arkadafl›m bana diskete kaydetti¤i Fractint adl› bir program› verdi.
Program korsan de¤ildi, ücretsiz da¤›t›l›yordu. Bir grup programc›
taraf›ndan yap›lm›flt› ve amac›, fractal (resim ile matemati¤in kesiflme noktas›nda ortaya ç›kar›lan güzel görüntüler) çizmekti. Program›n bafl›nda, katk›da bulunan matematikçilerin ve bilimadamlar›n›n e-posta adresleri ekrandan geçiyordu. Kaynak kodunu bile
programa dahil etmeleri dikkatimi çekti. Aç›k kaynak kavram›yla
ilk kez tan›fl›yordum. Program› ücretsiz indirebiliyordunuz, adamlar kaynak kodunu bile veriyorlard› ve bu ifli yapan bir grup insand›. Hemen zihnimde programc›l›¤a iliflkin farkl› bir görüntü oluflmaya bafllad›. Belli baz› yaz›l›mlar›n yaz›ld›¤› ya da yaz›lm›fl olabilece¤i baz› ilginç toplumsal dinamiklerin oldu¤unu düflünmeye bafllad›m. Bu imaj, o ana kadar zihnimde beliren ve muhasebeciye benzedi¤i için pek de heyecanl› olmayan programc› imaj›n›n, bilgileri
al›p arka ofiste flirketi için programa dönüfltüren profesyonel yaz›l›m gelifltirme uzman imaj›n›n bir ad›m ötesine yerleflmiflti.”
1991’de mezun olan Behlendorf, Berkeley’de fizik ö¤renimine
bafllam›fl, ama internetteki heyecanl› ortamdan tamamen farkl›
olan derslerdeki soyutlamalardan hemen rahats›z olmufl.
Boyner Dunya Duzdur
90 |
8/29/06
6:13 PM
Page 90
DÜNYA DÜZDÜR
“O zamanlar koleje giren her ö¤renciye bir e-posta adresi veriliyordu. Ben de adresimden ö¤rencilerle konuflmaya ve müzikle ilgilenen tart›flma gruplar›n› keflfetmeye bafllad›m. 1992’de bölgedeki
elektronik müzik üzerinde tart›flmalar yapan kendi internet e-posta listemi oluflturmufltum. ‹nsanlar›n tart›flmalara kat›lmas›yla
grubumuz büyüdü ve baflka müzikleri ve DJ’leri tart›flmaya bafllad›k. Sonra, ‘Neden kendi DJ’lerimizi ça¤›r›p kendi konserlerimizi
vermiyoruz?’ fikri olufltu. Hemen kolektif bir çabaya dönüfltü. Biri,
‘Bende baz› plaklar var’ derken öteki, ‘Parti için çok güzel bir yer
biliyorum’ diyordu. Baflkas›, ‘Elimde ifle yarar bir ses sistemi var’
diye araya giriyordu. 1993’te internet hâlâ büyük oranda e-posta
listelerinden, e-postadan ve FTP sitelerinden (bilgilerinizi depolayabilece¤iniz dosya iletimi protokol depolar›) olufluyordu. Elektronik müzik arflivi yapmaya bafllad›m. Arflivimi nas›l çevrimiçi halde
tutup daha çok say›da insan›n eriflimine açabilece¤im konusunda
kafa yoruyordum. Mosaic’i (Marc Andreessen taraf›ndan gelifltirilen web taray›c›s›) iflte o zaman duydum. Berkeley iflletme okulunun bilgisayar laboratuvar›nda ifle girince, bütün bofl vakitlerimde
Mosaic ile di¤er web teknolojilerini araflt›rmaya bafllad›m. Bu da
beni birinci nesil web taray›c›lar› ve web sunucular› yazan insanlar›n oluflturdu¤u bir tart›flma grubuna götürdü.”
(Web sunucusu, world wide web’deki bir web sitesini evinizdeki
ya da iflyerinizdeki bilgisayara tafl›man›z› sa¤layan yaz›l›md›r. Örne¤in Amazon.com, uzun süredir Apache yaz›l›m›n› kullan›yor. Web
taray›c›n›z Amazon.com’a gitti¤inde oras›yla konuflan ilk yaz›l›m,
Apache’dir. Taray›c›n›z Apache’ye baz› sorular sorar. Apache de cevaben Amazon web sitesinin içeri¤ini söyler. Web’de gezinmek, taray›c›n›z›n farkl› web sunucular›yla etkileflime girmesi ve konuflmas›d›r.)
Behlendorf, “O forumda Tim Berners-Lee ile Marc Andreessen’in
bu konulardaki tart›flmalar›n› izlemeye bafllad›m. Çok heyecan verici, radikal derecede kapsaml› bir fleydi. Doktora ya da mast›r yapmama, birtak›m belgelerle kim oldu¤umu ispatlamama gerek yoktu. Müzik grubum ile bu insanlar aras›nda baz› paralellikler görmeye bafllad›m. Onlar ilk web yaz›l›m›n› birlikte infla etmek istiyorlard›. Bir süre gruptaki tart›flmalar› izledikten sonra bir arkadafl›ma
anlatt›m. Wired dergisinin ilk elemanlar›ndand›. Derginin benden
bir web sitesi isteyebilece¤ini söyledi. Böylece saati 10 dolara onlara bir e-posta grubu ve web sitesi (HotWired) kurmak için çal›flma-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 91
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 91
ya bafllad›m... HotWired, reklam alan ilk internet dergilerindendi”
diye anlat›yor.
HotWired, o zamanlar için farkl› bir talep olan, flifreli bir kay›t
sistemi istedi¤ine karar verdi. 1997’de Salon.com’a Apache’nin tarihini yazan Andrew Leonard, “O günlerde webmaster’lar›n ço¤u, Illinois Üniversitesi’ndeki Ulusal Süper Bilgiifllem Uygulamalar› Merkezi’nde (National Center for Supercomputing Applications/NCSA
–web taray›c›s› Mosaic’in de do¤um yeri) gelifltirilen web server program›n› kullan›yordu. Ama NCSA’n›n web sunucusu, flifreli yetkilendirme ifllemini HotWired’›n istedi¤i ölçekte yapabilecek bir program
de¤ildi. Bereket versin ki NCSA sunucusunun kaynak kodu, isteyen
herkese ücretsiz veriliyordu. Böylece Behlendorf, hacker imtiyazlar›n› kulland›: NCSA web sunucusuna yeni bir kod, bu sorunu çözecek
bir yama (patch) yazd›” diyor. “O k›fl NCSA kodunun alt›n› üstüne
getiren tek zeki programc› Behlendorf de¤ildi. Bir anda yayg›nlaflan
web’de tüm webmaster’lar, meseleyi kendi klavyelerinde çözmenin
flart oldu¤una inan›yorlard›. Zaten program› ilk yazan Illinois Üniversitesi ö¤rencisi Rob McCool, Marc Andreessen ve Lynx’ten Eric
Bina ile birlikte Netscape ad›nda, pek tan›nmam›fl bir Silikon Vadisi flirketine geçti¤i için ilgilenen kimse kalmam›fl ve orijinal kodu sanal tozlar bürümüfltü. Bu arada web büyümeye ve yeni sorunlar yaratmaya devam ediyordu.” Böylece bir yerdeki deli¤i t›karken baflka
yerde gedik açan çeflit çeflit yamalar ortaya ç›kmaya bafllad›.
Bütün bu yamalar, yavafl yavafl ve aç›k kaynak yaklafl›m›na uygun bir biçimde yeni ve ça¤dafl bir sunucu (server) oluflturmaya bafllam›flt›. Ama oraya buraya sürekli yamalar yerlefltirildi¤i ve NCSA
bu tempoya yetiflemedi¤i için herkesin kendi versiyonu oluflmufltu.
Behlendorf, “Neredeyse okuldan kopmufltum. Wired’a web sitesi
yapmaktan hem çok keyif alm›fl hem de Berkeley’de ö¤rendi¤imin
çok daha fazlas›n› ö¤renmifltim. Bu arada NCSA’dakilerin e-postalar›m›za cevap vermemesi üzerine grupta bir tart›flma bafllad›. Sisteme eklenmesi için yama gönderiyorduk, ama onlar cevaplam›yorlard›. Sonunda dedik ki, ‘NCSA bize flimdi cevap vermezse ileride ne
olacak ?’ Elimizdeki sunucuyu sürekli gelifltirmekten, büyütmekten
gayet mutluyduk, ama cevap alamad›¤›m›zda ve yazd›¤›m›z yamalar sisteme eklenmedi¤inde endiflelenmeye bafllad›k. Böylece yama
yazd›¤›n› bildi¤im insanlarla temas kurmaya bafllad›m... Bunlar›n
ço¤u, internet üzerinde makineler ile yaz›l›mlar aras›ndaki ba¤lant›y› sa¤layan standartlar› ilk oluflturan standartlar çal›flma grubun-
Boyner Dunya Duzdur
92 |
8/29/06
6:13 PM
Page 92
DÜNYA DÜZDÜR
daki (Internet Engineering Task Force-‹nternet Mühendisli¤i Görev
Ekibi) insanlard›... Dedik ki, ‘Neden gelece¤imizi ellerimize alm›yoruz ? Neden yazd›¤›m›z tüm yamalar› birlefltiren kendi web sunucusu versiyonumuzu ç›kartm›yoruz ?’ ” diye anlat›yor.
“Telif hakk› için NCSA’ya dan›flt›¤›m›zda bize, ‘Buldu¤umuz fleyi
gelifltirirseniz sizin olsun, ama çökerse bizi suçlamay›n’ dediler. Böylece yazd›¤›m›z tüm yamalardan oluflan kendi versiyonumuzu gelifltirmeye bafllad›k. Aram›zdan hiçbiri tam zamanl› çal›flan profesyonel web sunucusu gelifltirme uzman› de¤ildi. Zamanlar›m›z› birlefltirir, bunu kamusal bir ortamda yaparsak, raftan alabilece¤imiz bir
üründen çok daha iyisini yapabilece¤imizi düflündük. Zaten o zamanlar raftan al›nabilecek bir ürün de yoktu. Bunlar, Netscape’in
ilk ticarî web sunucusunu piyasaya sürmesinden önce oluyordu. ‹flte Apache projesi böyle bafllad›.”
1999 fiubat ay›nda, orijinal NCSA program›n› tamamen yeniden
yazma iflini iflbirli¤i içinde bitirdiler ve bu iflbirli¤ine “Apache” ad›n› verdiler.
Behlendorf, “Apache ismini seçtim çünkü iddiac› olmay›, kendini hissettirmeyi ça¤r›flt›r›yordu” diyor. “Bir de Apaçi kabilesi, ABD
hükûmetine teslim olan son kabileydi. Biz de o zamanlar büyük
flirketlerin gelip, yerlilere yapt›klar› gibi ilk internet mühendislerinin yaratt›¤› ortam› ‘uygarlaflt›rmas›ndan’ kayg› duyuyorduk. Yani Apache bana gayet iyi bir kod ismi gibi geliyordu. Di¤er arkadafllar da be¤endiler.”
Behlendorf ile aç›k kaynak yoldafllar› (ço¤u birbirini hiç görmemiflti, sadece aç›k kaynak sohbet odas›ndaki e-postalardan tan›fl›yorlard›) böylece sanal, çevrimiçi, afla¤›dan yukar›ya bir yaz›l›m
fabrikas› kurmufl oldular. Bu fabrikan›n sahibi ya da müdürü yoktu. “Çeflitli yaz›l›m projeleri yürütüyorduk. Koordinasyon ve yönetim ise, kim ortaya ç›k›p kaynak kodunu yazmak isterse ona kal›yordu” diye anlat›yor Behlendorf.
‹yi de ifller nas›l yürüyordu ? Sadece ortaya kaynak kodlar› yaz›p atan ekran bafl›ndaki bir grup insan de¤illerdi herhalde...
“Yaz›l›m gelifltirme çal›flmalar› s›ras›nda bir kaynak kodu koruyucusundan yararlan›l›r ve Uyuflan Versiyonlar Sistemi (Concurrent Versions System-CVS) gibi baz› araçlar kullan›l›r” diye aç›klad› Behlendorf. “Yani bir CVS sunucusu ve bilgisayar›mda da bir
CVS program› vard›r. Bu programla sunucuya ba¤lan›p kaynak kodunun bir kopyas›n› al›r›m ki üzerine çal›fl›p baz› de¤ifliklikler ya-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 93
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 93
pay›m. Yazd›¤›m yaman›n di¤erleriyle paylaflmam gereken bir fley
oldu¤una karar verdi¤imde Patch adl› bir program çal›flt›r›r›m.
Program, yapt›¤›m tüm de¤ifliklikleri içeren bir dosya yaratmam›
sa¤lar. Bu dosyaya yama dosyas› (pacth file) denir. Bu dosyay› verdi¤im kifli, kodun kopyas›na uygulayarak yaman›n ne yapt›¤›n› görebilir. E¤er sunucuda buna yetkim varsa (bu yetkiler s›k› denetim
alt›nda olan bir kurul taraf›ndan kullan›l›r) yamay› koruyucuya
atar ve ifllem yetkimi kullan›r›m. Böylece kaynak koduna eklenir
ve onun parças› olur. CVS sunucusu da her fleyin dosyas›n›, kimin
ne gönderdi¤inin kay›tlar›n› tutar... Koruyucuyu okuma yetkiniz
olabilir, ama ifllem yetkiniz olmayabilir. Birisi koruyucuda ifllem
yapt›¤› anda o yama di¤er tüm gelifltiricilere e-postayla gönderilir.
Böylece ifllemden sonra aram›zdaki denetim sistemi sayesinde
yanl›fl yap›lan bir fley varsa düzeltilir.”
Peki topluluk, kimin güvenilir üyeler olaca¤›na nas›l karar veriyor ?
Behlendorf, “Apache için birbirine gerçekten güvenen sekiz kifli
olarak ifle bafllad›k. Tart›flma forumuna yeni insanlar gelip yamalar önerdikçe onlara da güvenmeye bafllad›k. Say›m›z bini geçti. ‹fl
dünyas›n›n dikkatini çekmeyi ve IBM’in deste¤ini almay› baflaran
ilk aç›k kaynak grubu biz olduk” diyor.
Salon’dan Leonard’a göre Apache, tek bir sunucu makinesinde binlerce farkl› web sitesi (müzik, veri, metin, porno siteleri) bar›nd›rma
becerisi nedeniyle, internet servis sa¤lay›c› pazar›nda egemen oldu. O
s›rada IBM kendine ait GO adl› web sunucusunu satmaya çal›fl›yordu, ama pazarda ancak küçücük bir pay alabildi. Apache’nin hem
teknolojisi daha iyiydi hem de ücretsizdi. Böylece IBM, Apache’yi yenemeyince, ona kat›lmaya karar verdi. Burada durup bir düflünün:
Dünyan›n en büyük bilgisayar flirketi, kendi mühendisleri bir grup
aç›k kaynak dâhisinin yapt›¤› iflin daha iyisini yapamad›¤› için, kendi teknolojisini bir yana b›rak›p onlara kat›l›yor!
Behlendorf, “IBM benimle temas kurdu, çünkü ben grubun sözcüsü gibi olmufltum. Dediler ki, ‘‹nternet toplulu¤unun tepkisini
çekmeden Apache’yi kullan›p kullanamayaca¤›m›z› görmek, emek
verenleri d›fllamadan, tersine biz de sürece katk›da bulunarak sürdürülebilir bir sistem haline getirip getiremeyece¤imizi anlamak
istiyoruz...’ Yani koca IBM, bu yeni yaz›l›m gelifltirme yöntemi güvenilir ve de¤erli bir fleydir; buna yat›r›m yapal›m ve bunun kadar
iyi olmayan kendi yöntemimizi atal›m, diyordu.”
Boyner Dunya Duzdur
94 |
8/29/06
6:13 PM
Page 94
DÜNYA DÜZDÜR
Apache’ye yaklaflan IBM ekibinin bafl›ndaki en üst düzey yönetici, flu anda Computer Associates’in baflkan› olan John Swainson’du.
fiöyle anlat›yor: “O s›ralar aç›k kaynak konusunda bir sürü tart›flma yap›l›yordu. Apache’li delikanl›larla konuflabilece¤imizi gördük.
Çünkü sorular›m›za cevap veriyorlard›. Bu çocuklarla anlaml› bir
diyalo¤a girerek kâr amac› gütmeyen Apache Yaz›l›m Vakf›’n› (Apache Software Foundation) kurduk ve bu flekilde devam ettik.”
IBM’in avukatlar›, Apache grubuyla birlikte çal›flarak, Apache
üzerine yeni uygulama programlar› yazmak ve bundan da para kazanmak isteyen IBM gibi flirketlerin telif ve yükümlülükler konusunda herhangi bir sorun yaflamamas› için yasal bir çerçeve oluflturdular. IBM, farkl› bilgisayar sistemlerinin ve ayg›tlar›n birbiriyle konuflmas›na cevaz veren, e-postalar› ve web sitelerini standart bir formatta ekrana getiren, üstelik aç›k kaynak toplulu¤u taraf›ndan ücretsiz olarak sürekli gelifltirilen standart bir web sunucusu mimarîsine sahip olman›n yaratabilece¤i de¤eri görmüfltü.
Apache’nin kat›l›mc›lar›, bedava yaz›l›m gelifltirmek için ortaya
ç›km›fl bir grup de¤ildi. Onlar sadece ortak bir sorunu, web sunucusu sorununu çözmek için yola ç›kan ve aç›k kaynak yöntemiyle
ortak katk›lar›n› ücretsiz biçimde ortaya koyman›n, iflin gerektirdi¤i beyin gücünü en iyi toparlayabilecek yöntem oldu¤u sonucuna
varan bir grup insand›.
Swainson flunlar› anlat›yor: “Apache ile birlikte çal›flmaya bafllad›¤›m›zda, ortada sadece bir Apache.org web sitesi vard›. Yasal
bir çerçeve yoktu. fiirketler, yasal olmayan çerçevelerde yaflayamaz. Bir flirketin anlaflma imzalamas›, baz› yükümlülüklere ve
haklara sahip olmas› gerekir. Bugün herkes Apache kodunu bilgisayar›na indirebilir. Bunun tek yükümlülü¤ü, kodun Apache sitesinden al›nd›¤›n› bildirmek ve kodda herhangi bir de¤ifliklik yaparsa bunu onlarla paylaflmakt›r” diyor. Bu trafi¤i yönlendiren bir
Apache gelifltirme sistemi var. Sizi bu sistem içinde yönlendiriyorlar. Bu sistem, meritokrasinin saf haline benziyor. IBM, Apache’yi
kullanmaya bafllay›nca, toplulu¤a da girmifl oluyor ve o da sisteme
katk›da bulunmaya bafll›yor.”
Apache toplulu¤unun IBM’den bekledi¤i katk› ise, sadece flirketin en iyi mühendislerinin Apache aç›k kaynak grubuna kat›lmas›
ve gruptaki di¤er herkes gibi ücretsiz katk›da bulunmas›yd›. “Apache aç›k kaynak grubu parayla ilgilenmedi. Sadece sisteme katk› istiyorlard›. Mühendislerimiz bize gelip, ‘Apache’yi yapanlar sa¤lam
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 95
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 95
çocuklar. Bizim de aralar›na kat›lmam›z› istiyorlar’ diyorlard›. Önceleri yapt›¤›m›z katk›lar›n baz›lar›n› reddettiler. Söylediklerine
göre standartlar›na uymuyormufl! Apache toplulu¤unun bizden
bekledi¤i, elimizden gelenin en iyisini vermemizdi” diyor Swainson.
22 Haziran 1998’de IBM, yeni web sunucusu ürünü WebSphere
ile Apache’yi birlefltirece¤ini aç›klad›. Apache’nin kat›l›mc› toplulu¤unun örgütlenmesi, Apache’nin kodundan al›p gelifltirdi¤i fleyi
tekrar toplulu¤a verme biçimindeydi. Ama ayn› zamanda IBM’in
yapt›¤› gibi Apache kodunun üzerine patentli bir ticarî ürün de yapabilirdiniz. Bunun tek flart›, patentinizde Apache’yi kaynak göstermenizdi. Baflka bir deyiflle, aç›k kaynak konusundaki bu entelektüel ortaklar hareketi, kaynaklar›n›n üzerine ticarî ürünler
koymalar› konusunda insanlar› teflvik ediyordu. Temel uygulamalar›n ücretsiz ve herkese aç›k olmas›n› isterken, ticarî amaç güden
ve gütmeyen mühendisleri de katk›da bulunmaya ikna edebilirse
güçlü ve taze kalabilece¤ini biliyordu.
Günümüzde Apache, aç›k kaynak araçlar›n›n en baflar›l›lar›ndan biri. Dünyadaki web sitelerinin üçte ikisi Apache kullan›yor.
Apache ücretsiz olarak indirilebildi¤i için Rusya’dan Güney Afrika’ya, Vietnam’a kadar her yerde insanlar onu kullan›p web siteleri yap›yorlar. Web sunucular›n›n ekstra yeteneklere veya kapasiteye sahip olmas›n› isteyenler ise Apache üzerine bina edilmifl olan
WebSphere alabilirler.
Zaman›nda bir aç›k kaynak program› üzerine oturmufl bir ürün
satmak, IBM için belli bir risk tafl›yordu. Ama IBM, Apache üzerine farkl›laflt›r›lm›fl yaz›l›m uygulama programlar› oturtma yetene¤ine güveniyordu. Herkes bu model sayesinde IBM’in web sunucusu sektörünün yaz›l›m kategorisinde piyasan›n liderli¤ine oturup
büyük paralar kazand›¤›n› gördükten sonra model yayg›nlaflt›.
Bu kitapta s›k s›k flunu tekrarlayaca¤›m: Ço¤u flirket için düz bir
dünyada s›radan ifllerde (vanilyal› dondurmada) gelecek yok. Yaz›l›mdaki birçok s›radan ifl, aç›k kaynak topluluklar›na aç›lacak. Ticarî gelecek, en iyi çikolata sosunu yapan›n, en tatl› ve en hafif kremay› üretenin, en sulu viflneleri toplayan›n ve bütün bunlar› bir
dondurma haline en iyi getirenin olacak. Günümüzde aç›k kaynak
iflletim sistemi Linux’›n büyük da¤›t›mc›lar›ndan biri haline gelen
ve bu iflletim sistemi üzerine size özgü baz› uygulamalar ekleyerek
sadece flirketiniz için flark› söyleyip dans etmesini sa¤layan Novell
yaz›l›m flirketinin yönetim kurulu baflkan› Jack Messman, bunu en
Boyner Dunya Duzdur
96 |
8/29/06
6:13 PM
Page 96
DÜNYA DÜZDÜR
iyi flekilde ifade eden isim: “Ticarî yaz›l›m flirketleri, kendilerini di¤erlerinden ay›rt edecek yaz›l›mlar ortaya koyacak flekilde çal›flmaya bafllam›flt›r. Aç›k kaynak toplulu¤u ise esas olarak altyap› üzerine odaklan›r.” (Financial Times, 14 Haziran 2004)
IBM anlaflmas› çok büyük bir etki yaratt›. Big Blue (IBM), aç›k
kaynak yöntemine inand›¤›n› ve Apache web sunucusuyla aç›k
kaynak mühendisler toplulu¤unun, sadece kullan›fll› ve de¤erli de¤il, “s›n›f›n›n en iyisi” olan bir fley yaratt›¤›n› söylüyordu. Aç›k kaynak hareketinin güçlü ve etkilerini ancak yeni görmeye bafllad›¤›m›z bir düzlefltirici olmas›n›n nedeni budur. Brian Behlendorf”a
göre hareket, bireylere inan›lmaz bir güç veriyor. “Nereden geldi¤in, kim oldu¤un hiç önemli de¤il. Hindistan’daki veya Güney Afrika’daki biri de en az Silikon Vadisi’ndeki biri kadar bu yaz›l›m›
etkin biçimde kullanabilir ve ciddi bir katk›da bulunabilir.” Eski
modelde kazanan hepsini al›r: Yaz›l›m› ben yazd›m. O benim. Standart lisans modeli böyledir. “Bununla yar›flabilecek tek model, herkesin kazand›¤› modeldir” diyor Behlendorf.
fiahsen Behlendorf da kariyerini bu yönde, yani giderek daha çok
insan›n ve flirketin bu yeni düz dünya platformunu kullanarak aç›k
kaynak yenilikçili¤ine katk›da bulunmas› yönünde devam ettiriyor.
2004 y›l›nda CollabNet adl› bir flirket kurdu. fiirket, aç›k kaynak
araçlar›n› kullanarak flirketlerin yeni yaz›l›m yazmalar›n› teflvik etmeyi amaçl›yor. “Bize göre yaz›l›m alt›n de¤ildir; maruldur, bozulabilir. E¤er yaz›l›m zamanla gelifltirilemezse çürür.” Behlendorf’a göre aç›k kaynak grubunun yapt›¤› fley, küresel olarak örgütlenmifl bir
yaz›l›m gelifltirme faaliyetidir, çürümemesi için marulun sürekli temiz suyla sulanmas›d›r. Behlendorf, aç›k kaynak toplulu¤unun yaz›l›m yaratmak ve yarat›lm›fl yaz›l›mlar› sürekli güncellefltirmek için
di¤erlerinden daha iyi bir yöntem gelifltirdi¤ini söylüyor. CollabNet
ise aç›k kayna¤›n en iyi yöntemlerini, kapal› bir toplulu¤a, yani ticarî bir yaz›l›m flirketine uygulamak için kurulmufl bir firmad›r.
“CollabNet, dünyay› düzlefltiren güçlere silah veren bir silah sat›c›s›d›r” diyor Behlendorf. “Bu dünyadaki rolümüz, ister dan›flman, ister muhasebeci, ister evinde oturan bir iflsiz olsun, Çin’deki, Hindistan’daki, dünyan›n her yerindeki tüm bireylerin, katk›
ve iflbirli¤inde bulunabilece¤i araçlar› ve altyap›y› oluflturmakt›r.
Biz onlara ademimerkeziyetçi bir katk› ve iflbirli¤inin araç kutusunu veriyoruz. Afla¤›dan yukar› yaz›l›m gelifltirmeyi mümkün k›l›yoruz... Art›k baz› büyük flirketler de yaz›l›m üretmek için afla¤›-
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 97
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 97
dan yukar›ya bir ortam oluflturmaya çal›fl›yorlar. Eskinin yukar›dan afla¤›ya yaz›l›m modeli art›k bitti. O sistem diyordu ki, ‘Ben bir
fley ortaya ç›kar›r›m, sonra da duvar›n üzerinden size atar›m. Siz
aç›klar› bulup bana geri atars›n›z. Aç›klar› yamad›ktan sonra satar›m.’ Art›k insanlar aç›klarla dolu bir yaz›l›m almaktan çok rahats›z oluyorlar. Belki de yamanmaz, öyle de¤il mi ? Biz diyoruz ki,
‘Aç›k kayna¤›n h›zla yenilenme ve daha kaliteli yaz›l›m üretme
avantajlar›n› al›p tüm eme¤i geçenlerde oluflan ortakl›k duygusuyla birlefltirerek hem flirket içinde hem de flirket d›fl›nda daha kat›l›mc› bir ifl modeline dönüfltürebilirsek, iyi olmaz m› ?’ ”
IBM’in teknik stratejiden sorumlu Küba as›ll› baflkan yard›mc›s› Irving Wladawsky-Berger aç›k kaynak konusunu, flu sözlerle
özetliyor: “Sanayi Devrimi s›ras›nda bulufllar› ve yenilikleri niteleyen fley nas›l ki bireysel dehalarsa, bu ça¤da yenilikleri ve bulufllar› niteleyen fley, yetenekli topluluklar biçiminde çal›flan insanlar›n ortak ve kat›l›mc› yenilikçili¤idir.”
Aç›k kaynak hareketinin entelektüel ortaklar türünün en ilginç taraf›, baflka biçimlere çok çabuk dönüflmesi ve içinden, kendi alanlar›ndaki hiyerarflileri k›rarak düzlefltiren, kendili¤inden örgütlenmifl baflka kat›l›mc› gruplar ç›karmas›d›r. Bu konuyu en canl› biçimde habercilikte görüyorum. Genellikle ideolojileri temelinde birbiriyle ba¤lant›lar kuran tek tek bireylerden oluflan çevrimiçi (online) yorumcular, bir tür aç›k kaynak haber merkezi oluflturuyorlar.
Art›k günlük haber alma rutinimin bir parças› olarak, blogger’lar›
(bu terim weblog’dan geliyor) da okuyorum. Göreli olarak karanl›k
ve küçük bir grup blogger’›n, CBC News’tan Dan Rahter’›n sahte
belgeler kullanarak Baflkan George W. Bush’un askerlikten kaçt›¤›yla ilgili haber yapt›¤›n› ortaya ç›karmas›na iliflkin bir haberde
Washington Post’tan Howard Kurtz flöyle yaz›yor: “Gazya¤› dökülmüfl pamuk balyas›na yan›k kibrit atmak gibi bir fleydi. Daha önce
pek tan›nmayan blogger’lar›n bütün medyaya yay›lan alevleri,
Murrow ile Cronkite’›n kanal›n› savunma pozisyonuna soktu. Charles Johnson, bu iflin s›rr›n›n aç›k kaynak bilgi toplama faaliyeti oldu¤unu söylüyor. Bunun anlam› flu: Art›k haber toplamak için ellerindeki araçlar› kullanan motivasyon sahibi bir insan havuzu var.
Bir vatandafl gazeteci ordumuz oldu.” (20 Eylül 2004)
Tek silah› ço¤unlukla bir kay›t cihaz›, kameral› bir cep telefonu
ve bir web sitesi olan bu ordu yine de düz bir dünyada sesini CBS
Boyner Dunya Duzdur
98 |
8/29/06
6:13 PM
Page 98
DÜNYA DÜZDÜR
veya New York Times kadar duyurabiliyor. Blogger’lar girifli s›n›rlayan bir kap› olmadan kendi çevrimiçi (online) ortakl›klar›n› kurmufl durumdalar. Bu aç›k ortakl›kta ço¤unlukla bir sürü söylenti
ve sivri iddia ortal›kta uçuflur. Çünkü bu iflin bir sorumlusu yoktur, standartlar çok farkl› olabilmektedir ve baz›lar› da gerçekten
sorumsuzca fleyler yazmaktad›r. Ama bir kez bu topluluk Rather
olay›ndaki gibi gerçek bir fley bulursa, müthifl bir enerji ortaya koyabilir, çok ses ç›kartabilir ve bir televizyon kanal› ya da büyük bir
gazete gibi haber yapabilir.
Bu kitab› yazarken düzenli olarak kulland›¤›m bir baflka entelektüel ortakl›k hareketi, “halk ansiklopedisi” olarak da bilinen kullan›c› kat›l›ml› çevrimiçi (online) ansiklopedi olan Wikipedia’d›r.
Buradaki “wikis” kelimesi, Havaii dilinde, “h›zl›” anlam›na geliyor.
“Wiki” olarak nitelenen internet siteleri, kullan›c›lara kendi bilgisayarlar›ndan ve kendi adlar›na do¤rudan düzeltme yapmalar›na olanak veriyorlar. Hong Kong Üniversitesi Gazetecilik ve Medya Araflt›rmalar› Merkezi profesörlerinden Andrew Lih’in 5 May›s 2004 tarihinde YaleGlobal sitesinde yazd›¤› makale, Wikipedia’n›n nas›l çal›flt›¤›n› ve neden büyük bir baflar› sa¤lad›¤›n› aç›kl›yor:
“Wikipedia projesi, gönüllüler için yaratt›¤›, fakat s›k› kontrol alt›nda tuttu¤u ücretsiz bir ansiklopedi olan ilk projesinin iki y›l içinde kaynaklar›n› tüketmesinin ard›ndan, Bomis.com adl› internet
flirketinin baflkan› Jimmy Wales taraf›ndan tasarland›. ‹lk projede
editörler ve felsefe doktorlar› iflin bafl›ndayd›, ama bu yap›dan ancak birkaç yüz madde ç›kabildi. ‹çeri¤in bu flekilde kalmas›n› istemeyen Wales, 2001 Oca¤›nda sayfalar›n› wiki adl› bir web sitesine
tafl›d› ve tüm ziyaretçileri ansiklopediye yeni maddeler eklemeye veya var olan maddeleri de¤ifltirmeye ça¤›rd›. Site, daha ilk y›l›nda
büyük bir baflar› kazanarak sad›k bir izleyici kitlesi yaratt› ve 12
dilde yaz›lm›fl 20.000’in üzerinde maddeye ulaflt›. ‹ki y›l içinde madde say›s› 100.000’i bulan sitede, 2004 Nisan itibariyle ‹ngilizce
250.000, di¤er 50 dilde 600.000 madde yer al›yordu. Alexa.com’daki
web siteleri s›ralamas›na göre site, Britannica.com gibi geleneksel
ansiklopedi sitelerinden daha popüler olmufltu.”
“Bir kifli, aç›k kaynak/aç›k redaksiyon yöntemiyle güvenilir,
dengeli bir ansiklopediyi nas›l oluflturabilir ?” diye sorabilirsiniz.
Netice itibariyle Wikipedia’daki tüm maddelerde, internette gezinen herkesin belli bir maddenin içeri¤ine bir fleyler ekleyip ç›karabilece¤i, “bu sayfay› de¤ifltir” seçene¤i yer al›yor.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 99
Dünyay› Düzlefltiren On Güç
| 99
Lih’e göre, “wiki’ler maddelerin statüsünü izleme, bireysel de¤ifliklikleri denetleme ve ilgili konular› tart›flma olana¤› sa¤lad›¤›
için bir tür toplumsal yaz›l›m gibi bir ifllev görüyor. Ayr›ca bu web
siteleri yap›lan her de¤iflikli¤i izleyip saklad›¤› için hiçbir ifllem tamamen silinmiyor. Dolay›s›yla Wikipedia, kullan›c›lar›n içeri¤e eklemeler ve düzeltmeler yaparak belli bir ortak zemine ulaflt›¤› bir
tür uzlaflmayla çal›fl›yor.”
Ancak Lih, “Teknoloji, kendi bafl›na yeterli de¤il” diyor. “Wales,
yol gösterici ilke olarak tarafs›z bir bak›fl aç›s› sa¤lamaya yönelik
bir editoryal politika saptam›fl... Buna göre, ‘tarafs›z bak›fl aç›s› bütün iddia ve olgular›, taraftarlar›n›n da karfl›tlar›n›n da kabul edebilece¤i bir flekilde sunmaya gayret eder...’ Sonuç olarak, küreselleflme gibi tart›flmal› konularda, Wikipedia’n›n kat›l›mc› ve küresel yap›s› nedeniyle büyük fayda sa¤lan›yor. Geçti¤imiz iki y›l boyunca
Hollanda, Belçika, ‹sveç, ‹ngiltere, Avustralya, Brezilya, ABD, Malezya, Japonya ve Çin’den 90’dan fazla madde de¤iflikli¤i geldi. Ansiklopedi, Dünya Ticaret Örgütü ve çokuluslu flirketlerden küreselleflme karfl›t› hareket ile kültürel çeflitlili¤e kadar çeflitli konularda
çok çeflitlilik içiren bir bak›fl aç›s› sa¤l›yor. Bu arada vandalizmi engellemek için kötü niyetli katk›lar da s›k›ca denetleniyor. Vandalizmi engellemek isteyen kullan›c›lar, yap›lan de¤ifliklikleri izleyerek
birkaç saniyede, bilemediniz birkaç dakikada sorunu hallediyorlar.
Ansiklopediye zarar verebilecek bir madde, bir dü¤meye t›klayarak
kabul edilebilir bir versiyona dönüfltürülebiliyor. Bu kritik asimetri, dengeyi wiki toplulu¤unun üretken ve kat›l›mc› üyeleri lehine
oluflturarak kaliteli içeri¤in bask›n ç›kmas›n› sa¤l›yor.”
Wikipedia konusunda Newsweek’te ç›kan 1 Kas›m 2004 tarihli
bir haber, Essex’ten (‹ngiltere) katk›larda bulunan bir gönüllü olan
Angela Bassey’den bahsederek ansiklopediye yap›lan binden fazla
giriflin do¤rulu¤unu kontrol eden bir Wikipedia ba¤›ml›s› oldu¤unu
kendi a¤z›ndan anlat›yor: “Herkesin kat›l›m›yla oluflmufl bir ansiklopedi, saçma bir fikir gibi görünüyor, ama kendi do¤all›¤›nda kendini kontrol ediyor.”
Asl›nda Jimmy Wales ifle daha yeni bafllam›fl. Newsweek’e anlatt›¤›na göre Wiktionary adl› sözlük ve eflanlaml›lar sözlü¤ü; Wikibooks
ad›yla ders kitaplar› ve kullan›m k›lavuzlar›; Wikiquote ad›yla özlü
sözler kitab› da yapacakm›fl. Tek bir amac› oldu¤unu söylüyor: “Her
bireye, insano¤lunun sahip oldu¤u tüm bilgiye ücretsiz ulaflma flans›
vermek.”
Boyner Dunya Duzdur
100 |
8/29/06
6:13 PM
Page 100
DÜNYA DÜZDÜR
Wales’in, herkesin insano¤lunun tüm bilgisine ulaflma flans›na sahip olmas› anlay›fl› kuflkusuz çok içten bir yaklafl›m. Öte yandan bu
yaklafl›m bizi aç›k kayna¤›n karfl› ç›k›labilecek noktas›na getiriyor:
Herkes elindeki entelektüel sermayeyi ücretsiz verirse yenilikler için
gereken kaynaklar nas›l sa¤lanacak? Ayr›ca flu yenili¤in flu k›sm› bütün topluluk taraf›ndan ücretsiz olarak yap›lm›flt›r ve öyle kalmal›d›r. Ama flu k›sm› da bir flirket taraf›ndan ticarî amaçla yap›lm›flt›r,
dolay›s›yla da flirketin bulufllar›n› sürdürebilmesi için ona para ödenmesi gerekir diye bir sürü hukukî ihtilaflara düflmeyecek miyiz ? Bu
sorular, kendili¤inden örgütlenmifl kat›l›m hareketinin giderek popülerleflen di¤er k›sm›ndan, serbest yaz›l›m hareketinden kaynaklan›yor. Openknowledge.org adl› sitede, “Ücretsiz/aç›k kaynak yaz›l›m
hareketi, 1960-70’lerde ABD’deki bilgisayar laboratuvarlar›ndaki
(Stanford, Berkeley, Carnegie Mellon ve MIT’deki) hacker kültürü
içinden do¤du. Programc›lar, küçük ve içine kapal› bir gruptu. Kodlar grup üyeleri aras›nda gidip geliyordu. E¤er bir geliflme sa¤lam›flsan›z kodunuzu bir fleyleri gelifltirmek için çal›flan di¤er arkadafllar›n›za vermeniz bekleniyordu. Bir kodu saklamak, münasebetsiz bir
hareket olarak görülüyordu. Netice itibariyle siz arkadafllar›n›z›n çal›flmalar›ndan yararlan›yordunuz ve bunun karfl›l›¤›nda siz de onlara kendi çal›flmalar›n›z› açmal›yd›n›z” deniyor.
Serbest yaz›l›m hareketi, yaz›l›mlar›n ücretsiz ve herkese aç›k
olmas› gibi bir ahlakî idealden esinlendi. Hâlâ da öyle. Bu hareket
ayr›ca, ücretsiz da¤›t›labilecek en iyi yaz›l›mlar› yaratma amac›na
yönelik aç›k kaynak kat›l›mc›l›¤› temelinde yükseldi. Bu, Apache gibi entelektüel ortaklar hareketinden biraz daha farkl› bir hareket.
Bu hareket, yaz›l›mlar› ve di¤er yenilikleri üretebilmek için aç›k
kayna¤›n teknik aç›dan üstün bir yöntem oldu¤unu düflünüyor.
Apache ise herkesin ücretsiz kullan›m›na aç›k, fakat kendi üzerine
bina edilmifl ticarî yaz›l›mlara karfl› ç›km›yor ve Apache’nin katk›s›n› ilan etti¤i müddetçe, kendi çal›flmalar›n›n türevi biçiminde bir
çal›flma yapan herkesin bu çal›flmay› sahiplenmesine izin veriyor.
Serbest yaz›l›m hareketinin esas hedefi ise, bireylerin ancak bu
flekilde güçlenebilece¤i ve küresel flirketlerin cenderesinden kurtulabilece¤i görüflünden hareketle, mümkün oldu¤unca çok say›da
insan›n program yazmas›, gelifltirmesi ve bunu ücretsiz da¤›tmas›.
Serbest yaz›l›m hareketi lisanslar›n›, e¤er sizin ticarî yaz›l›m›n›z
onlar›n serbest yaz›l›m›ndan türemiflse, sizin yaz›l›m›n›z›n da serbest olmas›n› sa¤layacak flekilde düzenliyor.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 459
Dünya Nas›l Düz Oldu?
| 459
tafllar›na okutma f›rsat›n› bana veren John Doerr ile Herbert Allen
Jr.’a da özel teflekkürler.
Kar›m Ann, her zamanki gibi ilk editörüm, ilk elefltirmenim ve
daimî destekçim oldu. Onun yard›mlar› ve entelektüel deste¤i olmaks›z›n bu kitap var olamazd›. Böyle bir efle sahip oldu¤um için
çok flansl›y›m. Babalar›n›n saatler boyunca odas›na kapanmas›na
katlanan k›zlar›m Orly ile Natalie’ye ve her gün kitab›n ne zaman
bitece¤ini soran sevgili annem Margaret Friedman’a da teflekkürler. Max ve Eli Bucksbaum, Aspen’de geçirdi¤imiz sabah, de¤erli
teflviklerini esirgemediler. Kardefllerim Shelley ve Jane, hep yan›mdayd›lar.
Dört kitab›m için de ajans olarak Esther Newberg ve yay›nc›
olarak Jonathan Galassi ile, son üç kitab›mda dizi editörü olarak
Paul Elie’le çal›flmak benim için bir nimetti. Onlar, ifllerinin en iyileri. Ayr›ca en becerikli ve sad›k asistan olan Maya Gorman’a sahip olmak da benim için bir nimetti.
Bu kitap, hayat›mda çok özel yeri olan üç kifliye ithaf edilmifltir:
Kay›nvalidem ve kay›npederim, Matt-Kay Bucksbaum’a ve en eski
çocukluk arkadafl›m Ron Soskin’e.
Boyner Dunya Duzdur
8/29/06
6:13 PM
Page 460

Benzer belgeler