SavunmaSanayi.NET Arşiv
Transkript
SavunmaSanayi.NET Arşiv
Meflhur Huey helikopterlerin ortaya ç›kt›¤› Vietnam Savafl›, helikopter tarihinde rekor sürede gelifltirilip ilk uçuflunu gerçeklefltirecek olan efsane bir helikopterin, AH-1 Cobra’lar›n do¤ufluna da sahne oluyordu. UH-1 Iroquois (Huey) helikopterler ise yaklafl›k 3300 kay›pla Vietnam savafl›n›n bir baflka rekortmeni olmufltu.Ancak bu kay›p Huey’lerin baflar›s›na gölge duflurmedi. 82 ay i Y›llar›n Eskitemedi¤i emedi¤i Savaflç› Savaflç› m aS an AH-11 COBRA COBRA lan›ld›. H-13 sayesinde, ço¤u piyade olmak üzere savaflta yaralanan yaklafl›k 18 bin askerin, süratli bir flekilde cephe gerisindeki askeri hastanelere nakli gerçeklefltirildi. Bu baflar›s›ndan dolay› H-13 modeline “iyi melek” yak›flt›rmas› yap›ld›. H-13 genelde kurtarma amaçl› kullan›ld›ysa da, yine yayg›n bir biçimde keflif ve izleme amaçl› olarak hizmet etti. Daha sonra H-13’ün bir türevi olan OH-13 Sioux modeline savunma amaçl› iki adet M37C (0.30 kalibre) veya yine iki adet M60C (7.62 mm) makineli tüfekleri entegre edildi. H-13 dahil, Bell 47 helikopter ailesinden 20 de¤iflik model (A-T) çok baflar›l› olmufl, 1947-1973 y›llar›nda bu piston motorlu helikopterden toplam 5000 adet üretilmifltir. Bell 47 toplam 40 ülkede kullan›ma girmifltir ve baz› ülkeler bu vu n mi paralel olarak ilerliyordu. ‹lk nesil helikopterler yayg›n bir biçimde daha çok keflif, arama ve kurtarma için kullan›l›rken, döner kanatl› uçaklar›n daha baflka amaçlar için kullan›labilece¤i özellikle 1950-1953 y›llar› aras›nda Kore’deki muharebelerde görüldü. Burada Bell 47 ve Sikorsky S-55 modellerinin askeri versiyonlar› yayg›n bir biçimde kullan›ld›. Ad› geçen savaflta Sikorsky modeli çok yayg›n bir biçimde ABD Deniz Piyadeleri (USMC) bünyesinde cepheye nakil amaçl› ve düflman›n cephe gerisinde düflürülen pilotlar› kurtarma operasyonlar›nda kullan›ld›. Yine ilk defa 1947 y›l›nda ortaya ç›kan Bell 47’nin askeri konfigürasyonu H-13 modeli, 1951 y›l›ndan itibaren Kore’de, özellikle ABD Ordusu bünyesinde yayg›n bir biçimde arama/kurtarma operasyonlar›nda kul- Sa B u say›m›zdan itibaren askeri alanda gerek ülkemizde gerekse de uluslararas› alanda kullan›lan döner kanatl› uçaklar›n, yani helikopterlerin baz› seçme modellerini sizlere daha yak›ndan tan›tmay› hedefledik ve bu amaç do¤rultusunda ilk olarak AH-1 serisi helikopterlerin geliflim sürecini ve Türkiye serüvenini inceleyece¤iz. Döner kanatl› uçaklar›n tarihte pratik olarak kullan›m› 2. Dünya Savafl› öncesine kadar uzan›r. Helikopter, ilk uçuflunu 1936 y›l›nda Focke-Wulf Fw 61 modeli ile Almanya’da yapm›flt›r; fakat Almanya’da sonraki çal›flmalar ArGe (Araflt›rma-Gelifltirme) denemelerinden öteye gidememifltir. Daha sonra helikopter denemelerine bafllayan ABD ise çok daha baflar›l› olmufltur. Bu aflamada efsanevi isim Igor Sikorsky’yi telaffuz etmek gerekir. 1917 y›l›ndaki Rus Bolflevik ‹htilali s›ras›nda Fransa’ya, iki y›l sonra da ABD’ye göç eden Sikorsky, bu ülkede helikopter teknolojisinin temelini atm›fl ve ABD Ordusu (US Army) için R-4b modelini gelifltirmifltir. Sikorsky, ilk helikopter teslimat›n› 1942 y›l›nda helikopter fabrikas›n›n konuflland›¤› Bridgeport’tan kara yoluyla yaklafl›k 1200 km uzakl›ktaki Dayton’a havadan brüt 5 gün, net 16 saat uçarak yapm›fl ve helikopteri ABD Ordusuna teslim etmifltir. Bu ayn› zamanda bir helikopterin dünyada ilk pratik uçuflu say›lmaktad›r. Sikorsky yine ayn› y›llarda R-6A, S-51 modellerini gelifltirirken, Atlantik’in do¤u yakas›nda, Avrupa ve Rusya’da da helikopter evri- .N ET Ar şi v Amerikan Ordusu’nun acil ihtiyaç kapsam›nda safkan bir taarruz helikopteri gelifltirme projesine giriflmesiyle ortaya ç›kan AH-1 Cobra’lar, her ne kadar varl›klar›n›n sebebi olan Vietnam Savafl›’n›n sonucunu de¤ifltiremeseler de, taarruz helikopteri konseptinde çok fleyi de¤ifltirmifl ve günümüze kadar uzanan geliflimiyle de eskimeyecek bir savaflç› oldu¤unu göstermifltir. Yazan: Özge K›l›nç helikopteri Bell lisans› ile 1976 y›l›na kadar dahi üretmifllerdir. Daha sonra gelifltirilen, uluslararas› alanda ve hatta helikopter tarihinde kendinden en çok söz ettirecek olan ve hala yayg›n biçimde kullan›mda olan türbin motorlu helikopterlerin yerleflmesi, 60’l› y›llar›n bafl›na, pratikte Vietnam Savafl›na rastlar. Bu dönemde askeri alanda piston motorlu helikopterin yerini türbin motorlu olan Bell’in meflhur UH-1 Iroquois, Sikorsky’nin S-61 Sea King ve Boeing’in Chinook modelleri almaya bafllam›fllar ve en az 30 sene hizmet etmifllerdir. Bu helikopterlerin k›smen yeni versiyonlar› bugün bile yayg›n bir biçimde kullan›mdad›rlar. Yeni gelifltirilen türbin motorlar› sayesinde, helikopterde piston motoru kullan›lmas›ndan dolay› olan yüksek orandaki titreflimler önemli ölçüde düflürülmüfl ve helikopterin a¤›rl›k/güç oran› artt›r›lm›flt›r. Düflük titreflimlere ilave olarak yine bu yeni motorun avantajlar› aras›nda daha az bak›m gereksinimi ve y›pranma oran›n› gösterebiliriz. Tüm bu geliflmeler, türbin motorlu döner kanatl› uçaklar›n üretimine de yans›m›fl ve örne¤in genel maksat amaçl› Bell UH-1 Iroquois helikopteri (bu helikopter Vietnam Savafl› y›llar›ndan sonra meflhur Huey ad›yla an›lmaya bafllad›) 1959’dan bugüne dek tek çeflitli versiyonlar dahil yaklafl›k 7000 adet üretilmifltir. Bunlara Huey ailesinden türeyen AH-1 Cobra ve Süper Cobra serisi helikopterler dahil de¤ildir. Yaln›z unutulmamal›d›r ki, Vietnam Savafl›’nda, 1964-1973 y›llar› aras›nda ABD ordusu, özellikle kara (US Army) ve deniz (US Navy) kuvvetleri, dile kolay, yaklafl›k 5090 adete yak›n helikopterini kaybetmifl ve bunlar›n en önemli bölümünü yaklafl›k 3300 adetle UH-1 türü helikopter oluflturmufltur. Düflen helikopterlerin önemli bir bölümü Kuzey Vietnam güçleri atefli sonucu olsa da, teknik sebeplerden dolay› k›r›ma u¤rayan helikopterlerin oran› da yar›ya yak›nd›r. Vietnam’daki bu astronomik kay›plara ra¤men cephe gerisinde ve özellikle uluslararas› pazarda UH-1‘in baflar›s›na gölge düflmemifl, tam tersine ucuz, bak›m› kolay ve çok maksatl› kullan›m›ndan dolay› birçok ülke taraf›ndan askeri ve sivil alanda benimsenmifltir. UH1’ler bugün bile birçok orduda yayg›n bir flekilde kullan›lmaktad›r. Yine Sikorsky, ayn› nesil helikopterlerden S-61 modelini gelifltirmifltir. Orijinalinde anti-denizalt› maksatl› tasarlanan bu konsept, daha sonra arama/kurtarma amaçl› gelifltirilip kullan›lmaya bafllanm›fl ve özellikle Vietnam Savafl› s›ras›nda askeri modeli HH-3 “Jolly Green Giant“ (Nefleli Yeflil Dev) lakab›n› alarak çok baflar›l› olmufl, bunu daha sonra gelifltirilen di¤er türevleri takip etmifltir. Bell ve Sikorsky’nin efsanelerine Boeing’in cevab› ise, yine Vietnam Savafl› s›ras›nda dikkatleri üzerine çekmeye bafllayan ve bugün de hala kullan›mda olan Chinook helikopterleri olmufltur. Kendine has tandem rotorlar› ile standart bir Chinook, tam teçhizatl› 40 askeri 305 km/s h›zla 300 km uza¤a nakledebilmektedir. Bu helikopterin yeni CH-47SD/F (Super D veya F) modeli halen gelifltirilmekte olup, Chinook efsanesinin daha onlarca y›l aktüel kalaca¤›na kesin gözüyle bak›lmaktad›r. 83 26 Ar şi v ET .N tedir. Vietnam’da ilk Cobra uçufllar›, 18 Eylül tarihinden itibaren daha çok cephe gerisinde e¤itim maksatl› yap›lm›fl ve oluflturulan ilk AH-1G Cobra filosu NETT (New Equipment Training Team/Yeni Teçhizat E¤itim Grubu) olarak adland›r›lm›flt›r. Vietnam’da kullan›lmalar›na bafllanmas›ndan k›sa süre sonra, AH1G Cobra’n›n görev yelpazesi geniflletilmifl ve yayg›n bir biçimde önce silahl› keflif, bunu takiben de havadan silahl› destek görevlerinde kullan›lm›flt›r. AH-1G Cobra’n›n bu ilk cephe görevlerinde oldukça baflar›l› olmas›, Cobra efsanesinin bafllang›c› olarak nitelendirilebilir. AH-1G’nin silah konfigürasyonu, bugün oldu¤u kadar çok çeflitli olmasa da, görev niteli¤ine göre de¤iflkendi. AH-1G’lerin ana silah›, burun k›sm›ndak› Emerson Electric TAT102A taretine monteli dakikada 8000 mermi atabilen, 6 namlulu GBU-2B 7.62 mm minigun (makineli tüfek) silah›yd›. Öndeki silahç› taraf›ndan kumanda edilen minigun, 230 derece yatay dönüfl ve +25/-60 derece dikey yönde hareket kabiliyetine sahipti. 7.62 mm’lik mermilerin etkili menzilinin s›n›rl› kalmas› ve fazla efektif olamamas› nedeniyle yeni silah aray›fllar› içine girildi. Önceleri 2.75 inch roketler uzun menzilleri ile bir çözüm olarak görüldüyse de, bu roketlerin isabet da¤›l›m›n›n büyük olmas› nedeniyle nokta hedeflere at›fllarda vurufl yüzdesi yeterli olamad›. Daha sonra bir M35 poduna monteli 20 mm çapl›, 6 namlulu Gatling makineli top, AH-1G’lerin kanat alt›ndaki silah istasyonlar›nda denenmifl, menzil ve etki olarak Cobra’larda aran›lan optimum bir namlu ç›k›fl silah oldu¤unun tespiti yap›lm›flt›r, fakat 20 mm çap›ndaki bu makineli topun avantajlar› yan›nda sars›nt›/titreflim ve geri tepme problemleri de sorun olmufltur. Bunun üzerine k›sa bir süre sonra, TAT-102A taretinden daha iyi stabilize edilmifl XM-28 taretine geçilmifltir. XM-28 tareti, istendi¤inde 2 adet (2 x 4000 at›m) GAU-2B/A minigun veya 1 adet aS an ay i Model 209 Cobra’n›n ilk prototipinin uçmas›ndan bir kaç gün sonra Amerikan Kara Kuvvetleri, 2 prototip Cobra'n›n daha üretilmesine dair Bell firmas›na 2.7 milyon dolarl›k bir siparifl vermifltir. Bu sipariflin ard›ndan Vietnam Savafl›'n›n da etkisiyle henüz prototip aflamas›nda olmas›na ra¤men 110 adet Bell Model 209’un (bu model daha sonra AH-1G kodlamas› alm›flt›r) üretilmesi kesin siparifle dönüflmüfltür. 1972 y›l›na gelindi¤inde, sadece Kara Kuvvetleri için siparifl edilen AH-1G say›s› 1075 adeti bulmufl, ABD Deniz Piyadeleri (USMC) için öngörülen AH-1J Sea Cobra haz›r olana kadar, bu birime de e¤itim amaçl› 38 adet AH-1G k›sa vadeli olarak devredilmifltir. Yine ayn› konfigürasyonun müflterileri aras›nda, bir miktar al›m yapan ‹srail (6x) ve ‹spanya’da (8x) yer alm›flt›r. Seri üretime dönecek olursak, Cobra’n›n ilk seri modeli AH-1G’nin ilk örne¤i Haziran 1967’de haz›r olmufltur. ‹lk AH-1G Cobra helikopterlerinin üretiminden yaklafl›k 3 ay sonra, 1 Eylül 1967 tarihinde Güney Vietnam’a sevk edilmesi göz önünde bulundurulursa, ABD’nin o günkü taarruz helikopteri ihtiyac› ve aciliyeti bir kez daha gözler önüne serilmek- m Asl›nda döner kanatl› bir platformun öncelikli olarak muharebe amaçl› seri üretime geçmesi, bugün dahi çeflitli türevleri halen yayg›n olarak kullan›lan Bell Textron Helicopter flirketinin 209 modeline dayan›r. Askeri alanda AH (Attack Helicopter) kodlamas›yla tan›d›¤›m›z AH-1 Cobra, ilk asil muharebe helikopteridir. AH-1 efsanesinin kronolojisine göz att›¤›m›zda, ABD’nin silahl› helikopter ihtiyac›n›n ilk olarak Vietnam Savafl›'nda ön plana ç›kt›¤›n› görürüz. Vietnam Savafl›’n›n ilk faz›nda, Bell’ in UH-1 Iroquois, yani Vietnam’da telaffuz edilen ve bu flekilde yerleflen lakab›yla Huey genel maksat helikopteri k›smen silahland›r›lm›flt›. Silahl› UH-1 Huey, Vietnam'da genifl çapta s›cak çat›flmalara aktif olarak kat›ld›. Her ne kadar silahl› Huey’lerin çat›flmalarda baflar›s›z kald›klar› söylenemese de, “safkan” bir taarruz helikopterinin yerini tutamayaca¤› aflikard›. UH-1 Huey platformlar›n›n, orjinalinda genel maksat amaçl› gelifltirilmesi ve sonradan silahl› konfigürasyonun ayn› dizayn ile bu göreve adapte edilmesine çal›fl›lmas›, istenilen sonuçlar›n verimli olarak al›namamas›ndaki ana sebep idi. Özellikle taarruz ve havadan atefl destek görevleri için tasarlanm›fl bir sald›r› helikopteri ihtiyac›n›n belirmesi üzerine konuya a¤›rl›k verildi. Böyle bir sald›r› helikopterinin tasar›m›nda yüksek manevra kabiliyeti, yüklü miktarda silah yükü tafl›ma özelli¤i ve taarruz için uygun yüksek teknik performans istenen ana kriterler aras›nda baflta geliyordu. Ayr›ca UH-1 tecrübeleri ve kay›plar›yla ilgili istatistiki bilgiler de dikkate al›narak, saptanan di¤er bir önemli özellik de, yerden aç›lan düflman atefline maruz kal›nd›¤›nda, isabet oran›n› minimum seviyeye indiren bir gövde dizayn›yd›. ABD Kara Kuvvetleri (US Army), iflte bu AH-1G helikopterlerin N209J kodlu ilk prototipi (Foto¤raf: TD Arfliv) ‹lk üretim ve AH-1G Cobra vu n AH1 Cobra AH-1 Cobra Efsanesinin Do¤uflu yeni taarruz helikopteri için Lockheed firmas›n›n AH-56A Cheyenne konseptine odaklansa da, gerek projenin maliyetinin yükselmesi, gerekse çeflitli teknik sorunlardan dolay› bu program›n AH-1 konseptinin somutlafl›p baflar›l› olmas›yla iptal edildi¤ini görüyoruz. O kadar ki, Lockheed firmas› 10 adet Cheyenne prototipi üretmifl, hatta 1968 y›l›nda Amerikan Ordusuna 375 adet AH-56A taarruz helikopterinin üretimi için yeflil ›fl›k yak›lm›flt›. Ancak prototiplerden birinin 1969 y›l›nda bir deneme uçuflu esnas›nda havada kuyru¤unun kopmas› ve helikopterin feci flekilde düflmesi projenin iptal edilmesine yetmifltir. Sa CH-46 Sea Knight (Foto¤raf: TD Arfliv) bahsedilen ihtiyaç ve istekler do¤rultusunda, Advanced Aerial Fire-Support System (AAFSS/Geliflmifl Havadan Atefl Destek Sistemi) program› kapsam›nda ihtiyaç duydu¤u silahl› taarruz helikopterinin kriterlerini belirledi. Bell firmas›, yukar›daki projeye paralel hareketle Model 205 (UH-1) tecrübesini baz alarak, k›smen belirtilen istekler do¤rultusunda kendi alternatif konsepti Model 209'u (AH-1 Cobra) gelifltirdi. Her ne kadar UH-1 ile AH-1 helikopterleri göreceli olarak birbirlerine benzemeseler de, bu iki helikopterin aras›ndaki ortak kitler san›labilece¤inden çok daha fazlad›r. Örne¤in Model 209'da kullan›lan rotor, rotor palleri, rotor yata¤›, transmisyon (aktarma organ›) ve motor (Avco Lycoming T53-L-13) Model 205’de de aynen mevcuttur. Model 209’un gövdesi ve ebatlar› ise en dikkat çekici ve fark›n› gösteren özellikleri olup, genifllik yönünden daha ince bir yap› ve daha çok silah tafl›ma kapasitesine elveriflli aerodinamik tasar›m› ile dikkat çekmektedir. Özellikle pilot arkada ve yard›mc› pilot/silah operatörü önde oturacak flekilde tasarlanan tandem koltuklar, istenilen yeni ve ince gövde tasar›m›n›n gerçekleflmesine imkan vermifltir. Bell taraf›ndan gerçeklefltirilmifl ilk uçufl tarihinden (07.09.1965) itibaren k›sa bir deneme faz› sonras› Model 209’un ilk prototipi California Eyaleti’ndeki Edwards Hava Üssü’nde denenmifl ve be¤eni kazanm›flt›r. Burada Bell’in bahsedilen Model 209 konseptini gelifltirmeye bafllamas› ile ilk uçufl ve kabul görme tarihleri aras›ndaki sürenin k›sal›¤› dikkat çekmektedir. Bu k›sa süreç, Amerikan Ordusunun taarruz helikopterine duydu¤u acil ihtiyac›n bir göstergesidir. Bell firmas›n›n Araflt›rma-Gelifltirme (ArGe) bafllang›c› diyebilece¤imiz 1965 y›l›n›n Mart ay› ve ilk uçufl tarihi 7 Eylül 1965 ile, bu modelin benimsenip hemen kabul görmesinin ard›ndan 1966 y›l›nda seri üretime geçilmesi bu askeri alanda bir rekor say›labilir. Önceleri Amerikan Ordusu, Lockheed firmas›n›n gelifltirdi¤i ve seri üretime geçemeyen AH-56A Cheyenne prototipi roket at›fl testi s›ras›nda görülüyor (Foto¤raf: TD Arfliv) dakikada 400 at›ml›k minigun ve XM129/40mm bomba atar silah› olacak flekilde karma kullan›m amaçl› kombine edilmifltir. Daha sonra üretilen AH-1G modellerinde kuyruk rotoru sol tarafa al›nm›fl ve bu konfigürasyondaki AH-1G Cobra helikopterinden toplam 1127 adet üretilmifltir. AH-1G’ler temelde Vietnam Savafl›n›n gereksinimi olarak ortaya ç›kan gündüz flartlar›nda yak›n hava destek görevlerinde kullan›lm›fllard›r. Bu görevin riskinin büyüklü¤ünün bir göstergesi olsa gerek, Vietnam savafl› s›ras›nda toplam 280’in üzerinde AH-1G Cobra helikopteri yerden aç›lan atefl veya kazalar sonucu kaybedilmifltir. Bu say›n›n yaklafl›k 3300 adet UH-1 Huey kay›plar› ile karfl›laflt›r›ld›¤›nda, tüm olumsuz flartlara ve tehlikeli görevlere ra¤men düflük oranda oldu¤u söylenebilir. Sonraki y›llarda üretilen ya da program/prototip aflamas›nda kalan AH-1 konfigürasyonlar›na göz atacak olursak günümüze kadar olan geliflimin de bir özetini ortaya koymufl olaca¤›z. AH-1G “Snake” “Snake”, ABD "Cobra Air Interception Team" (Gümrük Muhafaza Havadan Keflif/Av Kobra Timi) birimi taraf›ndan uyuflturucu ka- çakç›l›¤›na karfl› kullan›lan 2 adet AH-1G modelinin ad›d›r. ‹ki helikoptere de burun alt›ndaki makineli tüfek yerine yüksek performansl› Titesun ayd›nlatma projektörü yerlefltirilmifltir. Z-14 ‹spanyol Donanmas›n›n gemilere karfl› taarruz amaçl› modifiye ederek bir dönem kulland›¤› ve art›k hizmette olmayan 8 adet AH-1G modelinin ‹spanyol kodlamas›d›r. TH-1G Huey Cobra Arka ve ön kokpitlerin e¤itim maksatl› iki uçufl kontrol kolu ile donat›larak modifiye edilen bir miktar AH-1G modelinin kodlamas›d›r. JAH-1G Huey Cobra Deney ve ArGe platformu olarak kullan›lan yine bir AH-1G modelinin kodlamas›d›r. AH-1R Huey Cobra AH-1G standart modelinin 1342 kW (1825 BG) gücündeki T-53-L703 motoru ile donat›lm›fl versiyonun kodlamas›d›r. AH-1R (Foto¤raf: TD Arfliv) AH-1J Sea Cobra ABD Deniz Piyadeleri (United States Marine Corps/USMC) için gelifltirilen ilk Cobra konfigürasyonudur. Cobra serisinin geliflme ve evriminde büyük rol oynayan bu konfigürasyo- AH-1G olarak adland›r›lan ilk üretim Cobra’lar 18 Eylül 1967’de Vitenam’da kullan›lmaya bafllam›fl ve baflar›l› olmas›n›n ad›ndan toplam 1127 adet üretilmifltir.(Foto¤raf: TD Arfliv) 85 nam savafl›n›n taktik galibi olarak nitelendirebilece¤imiz AH-1G’ nin gelifltirilmesi, zaman›n en önemli ihtiyac›n› karfl›layacak olan antitank kabiliyetli AH-1Q Cobra modelinin do¤mas›na neden olmufltur. ‹lk uçuflunu 1974 y›l›nda yapan AH-1Q, US Army’nin ilk standart modeli AH-1G’nin, TOW kabiliyeti kazand›r›lan ve AH-1S modelleri gelifltirilene kadar bir ara çözüm olarak düflünülen versiyonudur. TOW füzesi atma kabiliyeti, AH-1G’nin burnuna Hughes üretimi M65 TSU (Telescopic Sighting Unit) TOW at›fl ve kontrol ünitesi ilavesi ile mümkün olabilmifltir. YAH-1Q prototipinin ArGe çal›flmalar› daha tamamlanmadan, 101 adet AH-1G modelinin Q seviyesine getirilmesine karar verilmifl ve 1975 y›l›ndan itibaren 92 adet AH-1G orijinli Cobra, AH-1Q seviyesine ç›kar›lm›flt›r. Yaln›z ayn› konfigürasyonun a¤›rl›¤›n›n artmas›na ra¤men, herhangi bir güç art›fl› yap›lmayan ve 1044 kW (1420 BG) gücündeki Avco Lycoming T-53-L-13 motorunun kullan›lmas› yüzünden, AH-1Q’nun uçufl performans›n›n belirgin bir flekilde düfltü¤ü de baflka bir gerçektir. Ürdün’e ait AH-1S helikopterleri üçlü kol uçuflunda (Foto¤raf: TD Arfliv) 87 Gelifltirilmifl AH-1S Yukar›da bahsedilen T-53-L-13 motorlu, TOW füzesi atma kabiliyeti olmayan 198 adet AH-1G ve TOW kabiliyetli fakat L-13 motorlu 92 adet AH-1Q konfigürasyonunun, yeni 1342 kW (1825 BG) gücündeki T-53-L703 motoru ile donat›larak modernize edilmifl versiyonuna AH-1S kodlamas› yap›lm›flt›r. ‹lk uçuflunu 1976 y›l›nda yapan bu modelde, Almanya konufllu Dornier firmas›n›n önemli kat›l›m pay› da vard›r. Bu modernizasyon sayesinde 1400 BG olan motor performans›, 1800 BG’ne yükselmifl, kalk›fl performans›nda ve tafl›ma kapasitesinde art›fl sa¤lanm›flt›r. Enfraruj (IR) izinin azalt›lmas› için, s›cak egzoz gazlar›n› da¤›t›c›/bast›r›c› ve dolay›s›yla ›s›y› düflürücü üniteler yine bu konfigürasyona entegre edilmifltir. ay i aS an AH-1Q Cobra Vietnam Savafl›, ABD’nin Saygon’dan (Ho Si Minh) çekilmesi ve 1973 y›l›nda Vietnam’la imzalanan ateflkes anlaflmas› ile son bulmufltur. Bu y›llar so¤uk savafl›n da kendini hissettirdi¤i y›llard›r. Varflova Pakt›’n›n Avrupa’daki tank ve z›rhl› birlik gücünün say›sal olarak NATO’dan çok daha yüksek seviyede olmas›, ABD’yi bu durumu dengelemek için yeni aray›fllara itmifltir. Her ne kadar ABD bu savafl› pratikte kaybetmifl olsada, askeri aç›dan Viet- m Model 309 King Cobra Bell firmas›n›n flirket dahili kodlamas›ndan da anlafl›laca¤› gibi, 1971/72 y›llar›nda AH-1J modelini baz alarak ArGe amaçl› gelifltirdi¤i prototipin kodlamas›d›r. ‹lk deney platformunda 2 x T400-CP-400 motorlar›, ikincisinde ise 1 x Avco Lycoming T55-L-7C motoru kullan›lm›flt›r. ‹lk modelin en belirgin özellikleri aras›nda çok yönlü elektronik sensörleri, yüksek silah/mühimmat tafl›ma kapasitesi ve daha büyük ebatlar› say›labilir. vu n nun en karakteristik özellikleri aras›nda, UH1N Huey modelinde de kullan›lan ve AH1J’nin bu sayede 333 km/h h›za ulaflabildi¤i, 1342 kW (1825 BG) gücündeki 2 x Pratt & Whitney Canada T400-CP-400 (PT6-4) motorlar›, TOW (Tube-launched, Optically-tracked, Wire-guided/Tüp f›rlatma, Optik izleme, Tel güdümlü füze) atma kabiliyeti ve yatayda 110 derece, dikeyde 68 derece hareket edebilen, 3 namlulu, 20 mm çapl› M197 (750 at›m/dak.) makineli top yer al›r. AH-1J, 1971 y›l›nda savafl›n son faz›nda Vietnam’a gönderilmifltir. Çift motorlu olmas› ilave uçufl güvenli¤i ve performans art›fl› sa¤lad›¤› için bu model de ayn› savaflta kendini kan›tlam›flt›r. ABD için 67 adet, ‹ran için fiah Pehlevi döneminde (1974-1975 y›llar›nda) 202 adet olmak üzere toplam 269 adet AH-1J Sea Cobra üretilmifltir. ‹ran’›n sat›n ald›¤› AH-1J modellerinin USMC versiyonlar›ndan üstün olduklar›n› söylemek yerinde olacakt›r. ‹ran versiyonu, gelifltirilmifl T400-VW-402 motorlar› ve yeniden tasarlanarak gelifltirilen transmisyonu sayesinde s›cak iklim ve da¤l›k yüksek rak›mlarda çok daha iyi performansa ve silah tafl›ma kabiliyetine sahiptir. AH-1J International’in di¤er bir müflterisi ise Güney Kore olmufltur. G. Kore 8 adet TOW donan›ml› AH-1J helikopterini 1978 y›l›nda teslim alm›flt›r. Sa AH1 Cobra .N ET Ar şi v Amerikan Deniz Piyadeleri’ne (USMC) ait bir AH-1J’ye güverte personeli portatif yer/manevra tekerleklerini k›za¤a monte etmek üzereyken (Foto¤raf: Mate Airman - US Navy) Bell firmas›n›n 1971/72 y›llar›nda AH-1J modelini baz alarak ArGe amaçl› gelifltirdi¤i Model 309 King Cobra. ‹lk deney platformunda 2 x T400-CP-400 motorlar›, ikincisinde ise 1 x Avco Lycoming T55-L7C motoru kullan›lm›flt›r (Foto¤raf: TD Arfliv) Üretim versiyonu AH-1S veya AH-1P 70’li y›llar›n sonunda Amerikan Kara Kuvvetleri için üretilen ilk 100 adet gelifltirilmifl AH-1S konfigürasyonun kodudur. Mart 1977/Eylül 1978 aras›nda teslim edilmifllerdir. 1988’den sonra bu helikopterlerin kodu AH-1P olarak de¤ifltirilmifltir. Yukar›da bahsedilen gelifltirilmifl S modeline ek olarak bu yeni versiyonun en belirgin özellikleri mürettebat kabinine 7 adet z›rhl› düz cam plaka, gelifltirilmifl motor, yeni haberleflme sistemi, CONUS (Continental US) seyrüsefer sistemi, gece görüfl gözlü¤ü uyumlu kokpit ›fl›kland›rmas›, radar altimetresi, APR-39 RWR (Radar Warning Receiver/radar ikaz al›c›s›) ilavesi ve bunlara ek irili ufakl› 80 kalem yeniliktir. Yeni üretilen 100 helikopterin 67. serisinden itibaren rotor palleri kompozit malzemeden üretilmifltir. 3750 m menzilli TOW, 2.75 inch (70mm) güdümsüz roketleri, dakikada 4000 mermi at›ml›k, 7.62 mm çapl› GAU-2B/A minigun makinal› tüfe¤i ve dakikada 400 at›ml›k XM129, 40 mm çapl› bomba-atar, AH-1P’nin standart silahlar› aras›ndad›r. Ülkemizde de Kara Kuvvetleri bünyesinde “as is” hibe kapsam›nda devir al›nan ve daha sonra modernize edilen (2. ve 3. Filo konufllu) 27 adet AH-1P halen kullan›mdad›r. Up-Gun AH-1S veya AH-1E 98 adet seri üretim imali S modelinin özellikle silah ve at›fl kontrol sistemlerinin iyilefltirilmifl versiyonudur. 1988 y›l›ndan itibaren bu helikopterlere AH-1E kodlamas› yap›lm›flt›r. Daha eski üretim AH-1P modellerinde kullan›lan 7.62 mm ya da bomba-atar tareti, 3 namlulu, 20 mm çapl› M197 (dakikada 750 at›m) makineli topu ile de¤ifltirilmifltir. Ayr›ca at›fl kontrol sistemi yenilenmifl, dolay›s›yla isabet oran› artt›r›lm›flt›r. Bu model ayr›ca 2.75 inch (70 mm) güdümsüz roket atma kabiliyetine de sahiptir. Modernize AH-1S veya AH-1F AH-1S seri üretiminde 199. helikopterden sonra kapsaml› bir flekilde modernizasyon yap›lmas›yla gelifltirilen konfigürasyondur. 19791986 y›llar› aras›nda US Army için 99 adet ve National Guard (ABD Milli Muhaf›zlar›) için 50 adet üretilmifltir. ‹lave olarak 1979-1982 y›llar› aras›nda envanterdeki mevcut 378 adet AH-1G, yeni standartlara (AH-1S) getirilmek için yeniden üretim hatt›na sokulmufltur. 1988 y›l›ndan itibaren de bu helikopterlerinde kodlamas› AH-1F olarak de¤ifltirilmifltir. AH-1F konfigürasyonunun önemli yeniliklerine örnek olarak, gelifltirilmifl at›fl kontrol sistemi, Hughes ürünü lazer mesafe ölçeri, hedef takip sistemi, pilot kokpit kanopisi için Kaiser yap›m› Head Up Display (HUD), IFF (dost/düflman tan›ma sistemi) cevaplay›c›, IR izini azaltma amaçl› egzoz gaz› so¤utma mekanizmas›, düflük-h›z ölçüm sensörü, ALQ-144 Solda AH-1F helikopterinin M197 döner makineli topu, ortadaki resimde bir AH-1W helikopterine AIM-9 Sidewinder füzesi monte edilirken, sa¤daki resimde ise bir AH-S helikopterinin 2x tel güdümlü TOW füzesi, bir 19x podluk 70 mm güdümsüz roketten oluflan silah konfigürasyonu görülüyor. (Foto¤raf: TD Arfliv) 88 Notlar 12 G. Kore 60 60 AH-1J 11 Yeni nesil AH gereksinimi için AH-64D’yi seçti Yeni nesil AH gereksinimi için AH-1Z aday ‹kinci el 20 AH-1F almaya çal›fl›yor Yeni nesil AH gereksinimi için AH-64D’yi seçti 27 adet AH-1W al›m anlaflmas› iptal edildi Modernize edildiler 10 adetlik 2. paket iptal edildi. 145 adet AH-1Z al›n›yor. Acil olarak 35 adet hibe AH1P / AH-64A veya 35 adet AH-1W kiralama (leasing) düflünülüyor ‹spanyol donanmas›nda görev alm›fllar ve sonra hizmet d›fl› b›rak›lm›fllard›r Durumu belirsiz 14 AH-1S daha almay› planl›yor ‹leri derecede modernize edildi 20 AH-1F daha almay› planl›yor 20 20 AH-1F 27 Tayvan 63 62 AH-1W 8 Tayland 6 5 AH-1F 12 Türkiye 28 10 27 9 AH-1P AH-1W 9 9 ‹spanya 8 - Z14 (AH-1G) - 202 12 15 12 AH-1J AH-1E 28 13 ‹srail 40 39 AH-1S 16 Ürdün 21 21 AH-1F 15 464 180 AH-1F/P/S AH-1J/W 22 18 ABD Kara Kuvvetleri 464 Deniz Piyadeleri 180 aktif IR kar›flt›r›c› say›labilir. Uçufl ömrü boyunca bu helikopterlerin aviyonik ve silah sistemleri sürekli güncel tutulmufl, TOW gece görüfl ve at›fl kabiliyeti (C-NITE 50) helikoptere uyarlanm›flt›r. Ayr›ca en az 100 helikopterin M-65 TSU TOW niflangah›, lazer destekli LAAT (Lazer Augmented Airborne TOW) sistemine dönüfltürülmüfltür. AH1 Cobra TAH-1S veya TAH-1F Modernize edilmifl AH-1S (AH-1F) olarak kodlanan ve yeniden üretim hatt›na sokulan 41 adet AH-1G’nin çift kontrollü versiyonudur. Bu sayede hem ön, hem de arka kokpitten uçufl kontrolü yap›labilmektedir. Pilotaj e¤itiminde kullan›lmak için gelifltirilmifltir. TH-1S “Surrogate” AH-64A Apache pilotlar›n›n e¤itimleri için 15 adet yuvarlak kanopili AH-1S, silahlar› sökülerek Apache aviyonikleri ile donat›lm›flt›r. Bu helikopterlerin IFR flartlar›nda uçufl e¤itimlerine yard›mc› olmas› için arka kokpit camlar› siyah perde ile kapat›larak pilotun IFR’ye uyum sa¤lamas› amaçlanm›flt›r. Bu helikopterler Apache pilotlar›n›n e¤itimlerinde halen kullan›lmaktad›r. 89 Emekli edildiler AH-1Z Zulu konfigürasyonuna modernize ediliyorlar Model 249 ArGe maksatl›, bir AH-1S modeli baz al›narak 1979 y›l›ndan itibaren modernize edilen ve Bell 412 modelinin 4 palli rotoru entegre edile- AH-1T+ 1979 y›l›nda bir AH-1T platformunun 2 x T700-GE-700 motoru ve gelifltirilmifl trans- m Amerika misyon ile donat›larak (‹ran için önerilen) gelifltirilmifl versiyonudur. AH-1T+ yeni motor ve transmisyonu sayesinde ‹ran’›n elindeki AH-1J’lerden %75 daha yüksek performans sa¤layabilmekteydi. H›z art›fl›n›n da sa¤land›¤› ve üstün performans özelliklerine sahip bu modelin sipariflleri, ‹ran’da yaflanan Humeyni önderli¤indeki ihtilal ve USMC’nin AH-64 Apache istemesi sebebiyle iptal edilmifltir. AH-1W Super Cobra Mevcut seri üretim Cobra serisi helikopterlerin gelifltirilmifl en aktüel modelidir. Yukar›da bahsedilen AH-1T+ versiyonu baz al›narak gelifltirilmifl olup, en önemli özellikleri aras›nda 2 x T-700-GE-401 motorlar›, iki yan›ndaki karakteristik hava al›klar›, IR güdümlü füze tehlikesine karfl› flare ve egzoz gaz› so¤utma sistemi ve daha genifl silah spektrumu say›labilir. USMC bünyesinde kalan 43 AH-1T Cobra bu seviyeye getirilmifl olup, 169 kadar› da yeni üretim olmak üzere toplam 212 adet AH1W Super Cobra, USMC envanterine girmifltir. 1990 ve 1993 y›llar›nda 5’lik paketler halinde toplam 10 adet AH-1W Super Cobra, USMC’nin siparifl paketi içinden ç›kar›larak Türkiye’ye sat›lm›flt›r. 1992 y›l›nda Tayvan toplam 42 adet AH-1W al›m› için FMS anlaflmas› imzalam›fl, 1997 y›l›nda da ek olarak 21 adet AH-1W siparifl etmifltir. AH-1W’de önceki modellere göre yap›lan geliflmelerin bafl›nda, güçlendirilmifl gövdesi, yüksek performansl› güçlü motorlar›, Bell 214 transmisyon/rotor sistemi, Sidewinder/Sidearm/Hellfire/TOW/Maverick/70 mm güdümsüz roket/20 mm top tafl›ma/atma kabiliyeti, gece/gündüz kötü hava flartlar›nda kullan›lan ‹srail Taban ürünü gece at›fl kontrol sistemi (NTS/Night Targeting System), lazer/FLIR/ TV kombinasyonlu Hellfire/TOW at›fl kontrol sistemi, NTS’ye ba¤l› video kay›t cihaz›, kaska monteli niflangah, entegre GPS/INS seyrüsefer sistemi, gece görüfl gözlü¤ü kabiliyetli Kaiser vu n Orta Do¤u ‹ran Bahreyn AH-1T Improved Sea Cobra USMC bünyesindeki mevcut AH-1J helikopterleri baz al›narak gelifltirilen, performans›n artt›r›ld›¤› modernizasyon projesi kapsam›nda ilk uçuflunu 1976 y›l›nda yaparak somutlaflan konfigürasyondur. 2 prototip hariç toplam 57 adet üretilmifltir. AH-1T’de yap›lan iyilefltirmelerin bafl›nda artt›r›lm›fl uçufl performans›, uzat›lm›fl kuyruk, yeni aviyonikler için uzat›lm›fl burun, çap› art›r›lm›fl rotor, daha fazla yük ve silah tafl›ma kabiliyeti, 1469 kW (2026 BG) gücündeki T400-WV-402 motoru gösterilebilir. Ayr›ca USMC’nin benimsedi¤i M-65 TSU TOW tanksavar füzesi atma kabiliyetine ek olarak, ön ve arka kokpitlerde kullan›labilen Sperry Univac kaska monteli niflangah sistemi sayesinde, 20 mm çapl› M197 makineli top tareti, pilot veya niflanc›n›n bakt›¤› yöne do¤ru kontrol edilerek h›zla yönlendirilebilmektedir. ‹lk uçuflunu 1976 y›l›nda yapan AH-1T’nin yeni motoru, Bell 214 modelinden devral›nm›fl olup, yine ayn› platform üzerinde denenen toplam 2386 kW (3245 BG) gücündeki 2 adet T-700-GE-700 motorlu konfigürasyon, daha sonra somutlaflan ve Türkiye’de de yak›ndan tan›d›¤›m›z AH-1W konfigürasyonuna ön ayak olmufltur. Sa Avrupa Pakistan rek denenen platformdur. Bu sayede uçufl performans› göreceli olarak artm›fl, fakat buna ra¤men benimsenmemifltir. 2.75 inch (70 mm) 7 tüplü güdümsüz roket podu ve 4x Hellfire tanksavar füzesi konfigürasyonlu bir AH-1W helikopterine Hellfire füzeleri monte edilirken (Foto¤raf: US Navy) Bu makalemiz haz›rlan›rken Türk Kara Havac›l›¤›na önemli katk›larda bulunmufl Say›n Erdal Özden’in de fikirlerine baflvurmak istedik. Afla¤›da kendisiyle gerçeklefltirdi¤imiz söylefliyi sunuyoruz. Ar şi v Yafl AH-1S/J ET Model 84 .N Net 88 ay i Brüt Japonya an Ülke Asya aS Bölge 20 mm döner topu, 4x Hellfire ve 1x AIM-9 Sidewinder füzesi ile havalanan AH-1 (Foto¤raf: TD Arfliv) Say›n Özden, Türk Kara Havac›l›¤›’n›n geliflimine tan›kl›k etmifl ve bu geliflimine katk›da bulunmufl kiflilerden biri olarak geçmifl ve bugün gelinen nokta hakk›nda bizleri bilgilendirir misiniz? Türk Kara Havac›l›¤›, 1948 y›l›nda Polatl›’da Topçu Okulu Bünyesinde Topçu Tayyarecili¤i Hava Grubu ad› alt›nda bez gövdeli L4J ve L18 ve daha sonraki y›llarda piston motorlu keflif gözetleme, irtibat, s›n›rl› personel ve hasta, yaral› nakil gibi kara havac›l›k deste¤i görevlerin icra edildi¤i günlerden, UH1, Huey, Bell, AB 205 Agusta Bell, S-70 Black Hawk, Sikorsky ve AS 532 Cougar, Eurocopter genel maksat helikopterleri, B-200 Beachcraft uçaklar› ve AH-1 P/W Bell Süper Cobra taarruz helikopterlerini gece/gündüz her türlü hava flartlar›nda ve co¤rafyada muharebe hizmet deste¤i verebilecek ve taarruz helikopterleri ile bu harekatlar› destekleyebilecek ve yak›n hava deste¤i sa¤layabilecek üstün bir s›n›f haline gelmifltir. Kara Havac›l›k S›n›f› envanterinde bulundurdu¤u uçak ve helikopterlerin performanslar› dahilinde görevini 24 saat esas›na göre en etkin yapabilecek dünyan›n say›l› birkaç ülkesinden birisi seviyesine gelmifltir. Kara Havac›l›k s›n›f›n›n K›br›s Bar›fl Harekat› esnas›nda sa¤lad›¤› Uçar Birlik Havac›l›k Deste¤i ve bu harekat›n baflar›s›ndaki önemli pay› Harp Ceridelerine geçmifltir. Kanaatimce K›br›s Harekat›ndaki Kara Havac›l›k s›n›f›n›n baflar›s› geliflim süreci için bir dönüm noktas› olmufltur ve y›ld›z› parlamaya bafllam›flt›r. 1984 y›l›nda bafllay›p bugünlere kadar süre gelen 30,000’n›n üzerinde sivil asker ve emniyet görevlisinin ölümüne sebep olan iç güvenlik harekat›ndaki baflar›s› birçok ülkenin g›pta ile izledi¤i bir tecrübe ve bilgi birikimine sahip olmas›na imkan vermifltir. Gece ve gündüz, her türlü meteorolojik hava flartlar›nda ve her türlü co¤rafi arazi yap›s›nda bugün dünyada 24 saat esas›na göre hava hücum (uçarbirlik) harekat› ve taarruz helikopterleri ile kara birliklerine yak›n hava deste¤i sa¤layabilen 3 ülkeden (ABD, ‹srail, Türkiye) birisi seviyesine gelmifltir. ‹nan›yorum ki Kara Havac›l›¤› bu yar›flmada liderli¤i elde bulundurmak için her gün artan bir tempo ile e¤itim ve hava arac› performans›n› art›rma çabas›n› sürdürecektir. Geçmiflten günümüze bu kabiliyeti gelifltirmeye yönelik ad›mlarda Bell Helicopter’in Türk Kara Havac›l›- ¤›’na vermifl oldu¤u hizmeti ve bu geliflimdeki yerini nas›l de¤erlendirirsiniz? Kara Havac›l›¤›, 1966 y›l›nda Bell Helicopterlerini envanterine alm›flt›r. Aradan geçen 35 y›l› aflk›n bir sürede, Kara Havac›l›k s›n›f› dünyadaki di¤er ülke Kara Havac›lar› seviyesine ulaflm›flsa, bu trendin en bafl›ndan bu güne kadar Bell Helicopter’lerinin (OH-13S, AB204, AB205, UH-1H, AH-1P, AH-1W Süper Cobra) performanslar›n›n ihtiyaca cevap vermesi , bak›m ve onar›mlar›n›n uçufl karakteristiklerinin Türk pilot ve teknisyeninin kabiliyetlerine uyum sa¤lamas›, idamelerinin kolay ve düflük maliyetli oluflu ve Bell Helicopter Firmas›n›n Lojistik Deste¤inin aksamadan istenilen yer ve zamanda haz›r olmas›n›n da büyük bir pay› oldu¤una inan›yorum. 1985-1990 y›llar›nda yap›lan taarruz helikopteri tedarik çal›flmalar› sonunda, AH-64A Apache taarruz helikopteri pilotlar/teknisyenlerin gözdesi oldu. AH-64A Apache taarruz helikopterini tedarik etmeye öncelik veren Kara Havac›l›¤›, tedarik edilecek helikopterin AH-1W Süper Cobra olaca¤›n› ö¤renmesi sürpriz olmufltu. Ancak, daha sonralar› AH1W helikopterlerinin UH-1 genel maksat helikopterlerini üreten Bell Firmas›nca üretilmesi, pilotlar›n ve teknisyenlerin bu taarruz helikopterlerine geçiflinde bir aksakl›k yaratmam›flt›r. AH-1W Süper Cobra pilotlar›, ve bak›m onar›m ve ekipleri, iç güvenlik harekat›nda kara unsurlar›n› ayda 60-70 saat görev uçufllar› ve %80 faal helikopter oran› ile destekleyerek komutanlar›n›n her zaman takdirlerine mahzar olmufllard›r. ‹flte o zaman AH-64A yerine pilotlar›n zevkle ve güvenle kulland›¤› ve bak›m/onar›mlarda büyük sorunlar ç›karmayan, ar›za oran› çok düflük olan AH-1W Süper Cobra’lar›n tedarik edilmesinin iyi bir karar oldu¤u de¤erlendirilmifltir. Y›llard›r Lojistik Destek konusunda dünya liderli¤ini elinde bulunduran Bell Helicopter Firmas› dün oldu¤u gibi bu günde imal etti¤i ürünlerinin arkas›ndad›r. Türk Silahl› Kuvvetlerinin görevini, kendi görevi olarak kabul etmifl ve Bell logosu tafl›yan helikopter filolar›n›n harbe (harekata) haz›r, faal helikopter oran›n› en üst seviyede tutmak için Lojistik deste¤ini sürdürece¤inden hiç kimsenin kuflkusu olmamal›d›r. Dünya genelinde Kara Havac›l›k hangi noktaya geldi ve Türkiye’nin bu kabiliyet aç›s›ndan dünyadaki yerini nas›l görüyorsunuz? Helikopter Savafl› olarak adland›rabilece¤imiz “Vietnam Savafl›n›n” helikopterlerin taktik ve teknik alanda yayg›n bir flekilde kullan›lmaya baflland›¤› tarih olarak bilinir. Bence bu Vietnam Savafl› helikopterlerin gerek taktik konsept aç›s›ndan kullan›mlar›nda ve 90 gerekse yüksek teknolojik geliflim sürecinde bir dönüm noktas› olmufltur. Teknik ve taktik konsept de¤iflikliklerinin bir sonucu olarak, sadece havadan tafl›ma deste¤i için kullan›lan genel maksat helikopterlerinin silahland›r›larak kendi yak›n deste¤ini sa¤lamas› ve helikopterlerin kara unsurlar›na yak›n hava deste¤i için havada bir çeflit silah platformu olarak hizmet vermesi ihtiyac› do¤mufltur. 1959 y›l›ndan itibaren gerek genel maksat ve gerekse taarruz helikopterlerinde geliflme sürecine girilmifl ve bugünlere yani 3ncü nesil teknoloji harikas› çok yönlü görev kabiliyetli taarruz helikopterleri dönemine gelinmifltir. Olas› bir Üçüncü Dünya Savafl›nda Kara Havac›l›k birliklerinin rolünün önemli olaca¤›na inan›yorum. Nas›l ki 1nci Dünya Savafl›n›n kaderine makinal› tüfekler, 2nci Dünya Savafl›n›n kaderine tanklar (z›rhl› birlikler) etki etmiflse muhtemel bir 3ncü Dünya Savafl›nda, teknik performans› yüksek helikopterlerle taktik becerileri en yüksek havac›l›k birliklerinin derinliklerde hava-hücum harekat› icra edebilme kabiliyetinin harbin kazan›lmas›nda anahtar rol oynayaca¤› kanaatindeyim. Bu konsepte bir fley ilave etmek istiyorum. O da, malumlar› üzere bir silah›n pan zehri yine ayn› silaht›r. Harbin, daha do¤rusu hava hücum harekat›n› destekleyen veya yak›n hava deste¤ini icra edecek taarruz helikopterlerinin tehdidi, ancak yine bir taarruz helikopteri ile karfl›lanabilir. Taarruz helikopterlerinin hava-kara muharebesindeki savaflma tekni¤i ve hayatta kalabilme kabiliyeti harbin kaderi olabilecektir. Bugün Dünya havac›l›¤›, baflta ABD olmak üzere, düflman derinliklerinde hava hücum yapabilecek hava hücum tugaylar› ve bu harekat›n› teknoloji harikas› çok maksatl› görev kabiliyetli, özellikle hava-hava muharebesinde hayatta kalabilecek taarruz helikopter birlikleri kurulufllar›na geçmektedir. Türk Kara Havac›l›¤› da dünyadaki h›zla de¤iflen bu taktik ve teknolojik geliflmelerin gerisinde kalmamak için birlik kurulufllar›nda de¤ifliklikler yapm›fl ve yapmaktad›r. Birkaç y›l öncesine kadar sadece genel maksat helikopter taburlar›ndan oluflan Hava Alaylar›n›, Hava Hücum Alaylar› kurulufluna (Genel Maksat Helikopter Taburlar›, Taarruz Helikopter Taburu, Bak›m Grubu ve Destek K›talar›) geçirmektedir. Hava Hücum Alaylar›n›n harekat ihtiyac›n› karfl›layacak seviyeye getirmek için pilot ve teknisyenlerinin e¤itiminde e¤itim ve ö¤retim planlar›n› revize etmifltir. Hava Hücum Alaylar›n›n harp ve silah vas›talar›n› tedarik veya Türkiye’de Sanayilefltirme ile envanterine katm›fl ve katmaya devam etmektedir. Mevcut UH-1 genel maksat helikopterini, S-70 Black Hawk ve AS532 Cougar genel maksat helikopterleri ile takviye etmifltir. Envanterine ald›¤› bu helikopterlerin Lojistik destek, birlik .N ET Ar şi v AH-1Z’nin W’den temel farklar›, 4 palli kompozit yataks›z rotor sistemi, 4 palli kompozit kuyruk rotoru, yeni 2625 shp güç üretebilen transmisyon, yeni silah tafl›ma kanatlar›, Rockwell Collins MFD (Multi Function Display / Çok Fonksiyonlu Gösterge)’lerden oluflan gelifltirilmifl say›sal kokpit, Litton ürünü görev bilgisayar›, Lockheed Martin ürünü 3. nesil FLIR’den oluflan Hawkeye hedef görüntüleme sistemi (TSS/Target Sight System), Thales ürünü TopOwl entegre kaska monteli gece görüfl ve at›fl sistemi (IHMDS), Smiths Industries ürünü at›fl kontrol sistemi, yeni veri yönetim sistemi, HOTCC (Hands On Throttle Collective ve Cyclic) sistemi say›labilir. Elektronik harp sistemi olarak da Litton SIRFC özsavunma sistem çat›s› alt›nda entegre edilen AN/APR-39A(XE2) RWR radar uyar›, AN/AAR-47 MAWS füze uyar›, AN/AVR2LWS lazer uyar› sistemi ve AN/ALE-47 chaff/flare sistemleri AH-1Z’nin temel elektronik savunma araçlar› olacakt›r. ay i AH-1 (Super) Cobra’lar›n Türkiye’deki Serüveni AH-1Z King Cobra 2x 8 Hellfire ve 2x AIM-9 Sidewinder füzeleri ile tam yüklü halde (Foto¤raf: TD Arfliv) Cobra 2000 Bell flirketinin insiyatifinde 21. yy için önerilen ve daha sonra AH-1Z King Cobra olarak somutlaflan prototipin kodudur. Bell 412 modelinin 4 palli rotoru, gece görüfl kabiliyeti, 20 91 an yeniden üretilecek AH-1W’lere Z kodlamas› ve UH-1N’lere UH-1Y kodlamas› verilmifltir. Gelifltirme ve üretim plan›na göre, ilk 3 adet aS AH-1Z prototipi halen uçufl testlerini sürdürmektedir. Testlerin planland›¤› gibi bitirilmesi halinde 6 adet AH-1W’nin Z versiyonuna dönüflümüne 2003 y›l› içinde bafllanacakt›r. 2013 y›l›na kadar toplam 180 AH-1W’nin Z’ ye dönüfltürülmesi planlanm›flt›r. m 4BW Tüm AH-1T+ ve AH-1W modellerinin model 680’den devral›nan, kompozit maddeden yap›lm›fl, yataks›z, 4 palli rotor entegrasyonunun öngörüldü¤ü proje kodlamas›d›r. Bundan vazgeçildiyse de daha sonra ayn› özellikleri kapsayan AH-1Z modeli benimsenmifltir. platform üzerinde kullan›lacakt›r. Bu flekilde Türk Kara Kuvvetleri envanterindeki AH-1W helikopteri uçufl esnas›nda (Foto¤raf: TD Arfliv) vu n AH-1RO Dracula AH-1W modelinin Romanya için gelifltirilmifl tipidir. Mali ve siyasi sebeplerden dolay› planlanan 96 adet helikopterin üretimi gerçekleflememifl, proje iptal edilmifltir. Romanya halen 50 adet modifiye edilmifl ikinci el AH-1S almay› bütçesi dahilinde planlamaktad›r. mm makineli topu, lazer mesafe ölçeri ve hedef tespit/teflhis/takip at›fl kontrol sistemi, denenen üniteler aras›nda olup, mevcut standart T53-L703 motorunda bir de¤ifliklik ya da tadilat yap›lmam›flt›r. AH-1Z USMC’nin 1995 y›l›nda bafllatt›¤› keflif ve taarruz helikopteri tedari¤i program› çerçevesinde, AH-1W ve UH-1N helikopterlerinin 2000’li y›llarda de¤ifltirilmesi planlanm›flt›r. Bu plan dahilinde yap›lan teknik çal›flmalar ve Bell firmas›n›n daha önce sundu¤u AH-1W (4BW)’nin gelifltirilmifl versiyonu olan AH-1Z üzerinde karar k›l›nm›flt›r. Programa göre Bell firmas›, USMC envanterindeki 180 adet AH-1W ve yaklafl›k 100 adet UH-1N’yi %85 ortak parça kullan›lacak flekilde yeniden üretecek ve motor, transmisyon, ana ve kuyruk rotor sistemi gibi kritik önleme sahip yap›sal parçalar ortak olarak iki Sa AH1 Cobra ürünü HUD say›labilir. Elektronik harp sistemi olarak AN/APR-39(V) ve AN/APR-44(V) RWR radar ikaz setleri, AN/ALQ-144(V) IR kar›flt›r›c›, AN/ALE-39 chaff/flare sistemleri AH-1W’lerin temel savunmas›n› oluflturmaktad›r.Bu genifl silah yelpazesi ve geliflmifl aviyonikleri sayesinde AH-1W, günümüz flartlar›n›n gerektirdi¤i anti-tank, silahl› keflif, eskort, yak›n hava deste¤i, hava-hava muharebesi gibi görevleri rahatl›kla yerine getirebilmektedir. Ülkemizde KKK’nin Güvercinlik konufllu Taktik Hava Taburu’na ba¤l› 1. Filo bünyesinde, yukar›da bahsedilen ve 90’l› y›llar›n bafl›ndan itibaren yeni olarak sat›n al›nan AH-1W helikopterlerinin 9 adeti halen baflar›yla kullan›lmaktad›r. Türkiye’nin silahl› helikopter tedarik çal›flmalar› 1980’lerde UH-1 ve AB-206 helikopterlerinin yerli imkanlarla silahland›r›lmas› ile bafllam›flt›r. AB-206’lar›n kap›lar›na monte edilen 7.62mm çapl› 6 namlulu Minigun makineli toplar, UH-1’e monte edilen 2.75 inch (70mm) güdümsüz roket lançerleri ve 40mm’lik bomba atarlar test edilerek denenmifltir. Bu çal›flmalar genelde çok mütevazi flartlarda sürdürülmüfl; fakat kullan›lan platformlar›n bu ifl için uygun olmamas› ve bu platformlar›n gerçek anlamda bir anti-tank kabiliyetli helikopter ihtiyac›n› karfl›layamamas› nedeniyle etkili ve verimli olmam›flt›r. Güneydo¤u’da bölücü terör örgütüne karfl› ve Depo seviyesi bak›mlar›n›n ihtiyaçlara cevap verecek flekilde yap›labilmesini sa¤lamak için bak›m kademeleri kurulufllar›nda ve teknik elemanlar›n e¤itim ve ö¤retimlerinde teknolojik geliflmelere uygun ad›mlar at›lm›fl ve konseptler revize edilmifltir. Hava Hücum Alaylar›n›n ana harp silah vas›tas›n› yani belkemi¤ini oluflturacak taarruz helikopter ihtiyac›n› karfl›lamak için ATAK Projesinde son karar aflamas›na gelinmifltir. Türkiye’de helikopter tedarik projelerine genellikle (Cougar ve Black Hawk’ta oldu¤u gibi) teknoloji kazan›m ve lisans alt›nda üretim kabiliyeti kazanmaya yönelik projeler olarak yaklafl›lmas›na karfl›n müspet sonuçlar al›nmad›¤›n› biliyoruz. Bu ba¤lamda King Cobra projesinin bugün geldi¤i konum hakk›nda bizleri bilgilendirirmisiniz? Helikopter tedarik projelerinde, Türk sanayisine yeni teknoloji transferi, ifl ve lisans alt›nda üretim kabiliyeti kazand›rmaya yönelik projelerde tedariki düflünülen sistemi meydana getiren teknolojilerin hangilerinin veya ne kadar›n›n transfer edilmek istendi¤ini, lisans ücreti, royalti, özgünlefltirme, entegrasyon ve mali riskler maliyetin bir çarpan› olarak ortaya ç›kmaktad›r. Türk hükümetinin bu tedarik için ay›rabilece¤i k›s›tl› kaynak, sat›c› firman›n hassas (core) teknoloji transferdeki k›s›tlamalar, entegrasyon, lisans ücreti, üretilecek sistemin miktar› ve mali risklerin yüksek oluflu gibi faktörler teknolojileri kazan›m ve üretim kabiliyetlerinden feragat edilmesine sebep olabilmekte ve projenin bafllang›çta tespit edilen hedeflerinin alt›nda bir teknoloji transferi ile gerçeklefltirmesine sebep olmaktad›r. Kanaatimce, Türk tedarik makamlar› sistemdeki her teknolojiyi kazanma veya di¤er bir deyiflle yeni sistemi %100 Türk Sanayii ile üretme hedefleri yerine, teknoloji seçimi daha seçici olmal›d›r diye düflünüyorum. Sadece tedariki düflünülen sistemde kullan›lan, daha sonra at›l olacak teknolojik kazan›m yerine, di¤er projelerde de kullan›labilecek çok maksatl› teknolojik kazançlara a¤›rl›k vermelidir. Bugün bir veya iki ülke hariç hiçbir ülke tek bafl›na, yüksek teknoloji ürününün %100 üreticisi de¤ildir. Ülkeler konsorsiyum ile bu sistemlere ortak olmaktad›r. ATAK Projesi kapsam›nda SSM ile Bell Helicopter aras›ndaki fiyat ve kontrat idari hüküm ve flartlar› Eylül 2000 tarihinde bafllat›lm›fl, Temmuz 2002 sonuna kadar taraflar aras›nda fiyat yüksekli¤i ile kontrat idari hüküm flartlar›nda bir anlaflma sa¤lanamam›flt›r. Daha sonra A¤ustos 2002 tarihinden itibaren Rus/‹srail Kamov fiirketi ile kontrat görüflmelerine bafllanm›fl ve 2002 y›l› sonu itibariyle Kamov’un fiyat ve idari flartlar›n›n Bell 92 Türk Kara Havac›lar›m›z AH-1W Super Cobra’lar ile kol uçuflunda (Foto¤raf: Kara Havac›l›k) 93 aS .N an ay i AH-1W’lerin Türkiye’nin do¤u ve bat›s›ndaki zorlu flartlarda gösterdi¤i performans›n alt›nda yatan gerçek, hiç flüphe yok ki sahip oldu¤u çift GE-T700-401 motorlar›, di¤er Cobra’lardan daha uzun ve genifl Bell 214 rotorlar› ve transmisyonunun kullan›lmas›d›r. Bu performans›n bir göstergesi olarak 8 Hellfire veya TOW füzesi, 750 at›ml›k 20mm top ve 2x19 tüplük 2.75 inch (70mm) güdümsüz roketler kanat alt› silah istasyonlar›nda tafl›nabilmektedir. Motorlardan ç›kan s›cak egzoz gazlar›n›n yaratt›¤› ›s›n›n düflürülmesini sa¤layan IR bast›r›c› sistem orijinal dizaynda mevcuttur. Türkiye ilave olarak IR güdümlü füzeleri kar›flt›r›c› ALQ-144(V) sistemini de helikopterlere monte etmifltir. AN/APR-39 ve AN/APR-44 RWR radar uyar› sistemleri ile AN/ALE-39 chaff/flare dispanserleri de AH1W’lerde standart donan›m olarak bulunmaktad›r. SSM taraf›nda yürütülen HEWS çal›flmas›n›n sonuçlanmas›ndan sonra ASELSAN’›n EADS’dan lisans alarak üretece¤i MILDS AN/AAR-60 füze ikaz sistemi ile seçimi henüz sonuçlanmayan lazer ikaz ve özsavunma/radar-kar›flt›r›c› entegre sistemi de AH-1W’lere monte edilecektir. Türkiye’ nin AH-1W’lerin performans›ndan memnun kalmas›n›n sonucu olarak 1996 y›l›nda ilave 10 adet daha AH-1W al›nmas› için Bell firmas› ile 150 milyon dolarl›k bir anlaflma imzalanm›flt›r. Gerçek ihtiyaç say›s› 10’dan fazla olmas›na ra¤men ekonomik nedenlerle 10 adet istenmifltir. Bu flekilde sahip olunacak 20 AH-1W ile 2 helikopter taarruz filosu kurulacakt›. Anlaflman›n yürürlü¤e girmesi için gerekli olan ABD hükümetinin izni ne yaz›k ki çeflitli engellere tak›lm›fl ve sürüncemede kalm›flt›r. Bell firmas›n›n yapt›¤› yo¤un lobi faaliyetleri de sonuçsuz kalm›flt›r. Türkiye ABD’nin tak›nd›¤› bu tav›r karfl›s›nda 1997 y›l›nda siparifli iptal etti¤ini bir yaz› ile Bell Firmas›na bildirmifltir. ABD’nin bu yanl›fl tavr›n›n arkas›nda yatan gerçek ise AH-1W’lerin Güneydo¤u Anadolu’da bölücü terör örgütüne indirdi¤i darbelerin baz› bas›n ve yay›n kuru- vu n m (GGG) uyumlu üretildi¤i için ilk teslimden itibaren GGG ile uçufl e¤itimleri bafllam›fl ve zaman içinde kazan›lan tecrübeler ›fl›¤›nda GGG kullan›larak gece TOW at›fl› da yap›lm›flt›r. 1995 y›l›nda ABD Deniz Piyadeleri ile efl zamanl› olarak yürütülen bir çal›flma ile AH1W’lerin gece-gündüz hedef tespit teflhis kabiliyeti sa¤layacak ‹srail TAMAM ürünü NTS (Night Targeting System) sistemi envanterdeki 10 AH-1W helikopterine 901. Ana Depo’da tak›lm›flt›r. NTS, k›saca 1. nesil FLIR, lazer iflaretleyici ve mesafe ölçer, TV kameras›ndan oluflan buruna monteli, TOW/Hellfire/2.75 inch güdümsüz roketler/20mm top gibi de¤iflik silahlar›n gece-gündüz etkinlikle kullan›lmas›na olanak sa¤layan bir hedefleme sistemidir. NTS sistemi AH-1W’de önceden var olan ve TOW silah›n›n gündüz kullan›lmas›n› sa¤layan M-65 TSU ünitesi ile entegre edilmifltir. NTS sisteminin entegresi ile ön kokpite MFD yani çok fonksiyonlu gösterge de eklenmifltir. Uçufl s›ras›nda bu ekrandaki görüntüler istenildi¤inde videoya kaydedilip yerde debrifing s›ras›nda gösterilerek iyi bir e¤itim arac› olmaktad›r. Her ne kadar Türk Süper Cobra’lar› sadece GGG kullansa da, AH-1W’de var olan di¤er önemli bir sistem de pilot ve öndeki niflanc› kask›na monteli HSS (Helmet Sight System) denilen niflangah sistemidir. Bu sistem ile burundaki 20 mm’lik top, pilotun veya silahç›n›n bakt›¤› yöne do¤ru yönlendirilerek k›sa sürede istenen hedefler at›fl alt›na al›nabilmektedir. AH-1W’ler, gerekti¤inde di¤er uçaklar ve helikopterlerden kendini korumak için, d›fl kanat istasyonunda LUA-7 lançerine monteli AIM9L Sidewinder füzeleri tafl›yabilmektedir. Kara Kuvvetleri Komutanl›¤› (KKK) AH-1W’lerin tafl›ma performans›ndan ve NTS’li gece görüfl kabiliyetinden azami derecede faydalanmak için ABD Lockheed firmas›na üç aflamada olmak üzere 16 milyon $ tutar›nda 214 adet Hellfire-IIK2 yar›-aktif lazer güdümlü tanksavar füzesi siparifli vermifl ve ilk parti 72 adet 2002 y›l› içinde teslim al›nm›flt›r. Sa yap›lan mücadelelerde olay yerine intikal süresi k›sa süren bir havadan atefl destek platformuna ihtiyaç duyulmufltur. Bu ihtiyac›n en etkili ve en ekonomik olarak ancak bir silahl› bir sald›r›/keflif helikopteri ile sa¤lanaca¤› anlafl›lm›flt›r. Daha sonra, 80’li y›llar›n ortas›ndan itibaren t›rmanan bölücü terör eylemlerinin giderek artmas› nedeniyle, taarruz/keflif helikopteri ihtiyac› tekrar gündeme gelmifl, AH-64A Apache, A-129 Mangusta ve AH-1W Super Cobra helikopterleri incelenerek teklifler al›nm›flt›r. 1990 y›l›nda yap›lan de¤erlendirmeler sonunda maliyet/müesseriyet hesaplamas› ile Türkiye’nin ihtiyac›n› en iyi karfl›layaca¤› düflünülen AH-1W Super Cobra helikopterleri seçilerek, ABD Bell firmas›na 5 adetlik siparifl verilmifltir. Silahl› helikopter ihtiyac›n›n aciliyeti nedeniyle Türkiye’nin verdi¤i siparifl ABD Deniz Piyadeleri için üretilen AH1W’lerden çevrilerek Türkiye’ye k›sa sürede teslim edilmifltir. ‹lk 5 AH-1W Super Cobra’ n›n Güneydo¤u Anadolu’nun yüksek rak›ml› da¤lar›nda ve yaz›n s›cak ortamda bölücü teröristlere karfl› gösterdi¤i üstün baflar› neticesinde 1993 y›l›nda ilave 5 adetlik AH-1W siparifli verilerek, ayn› flekilde ABD Deniz Piyadeleri siparifllerinden Türkiye’ye yönlendirilmifltir. Kara Kuvvetlerinin AH-1W filosu çat›flma bölgesine k›sa sürede ulaflmas›, havada serbest ve sabit pozisyonda süzülerek ma¤ara ve kovuklarda gizlenen teröristlere karfl› nokta at›fl› yapabilmesi ve gece harekat yetene¤ine sahip olmas› nedeniyle teröristlere karfl› çok etkili bir silah olmufltur. Süper Cobra’lar›n bölücü terör örgütü PKK’ye karfl› etkinli¤inin endikatörlerinden biri de – objektif baflar›s› yan›nda - bizzat teslim olan teröristler taraf›ndan, yani birinci elden en korkulan silah olduklar›n›n dile getirilmesidir. Teröristlere karfl› s›kça kullan›lan roket ve topa ilave olarak Türkiye’deki 9 adet AH1W’de anti-tank amaçl› standart M-65 TSU TOW at›fl ünitesi bulunmaktad›r fakat bu sistem ile sadece gündüz TOW at›fl› mümkündür. AH-1W’nin kokpiti Gece Görüfl Gözlü¤ü ET Ar şi v Güvercinlik üssü konufllu bir AH-1W Super Cobra helikopterimiz 20 mm döner topu, 70 mm’lik roket podlar› (2x 19 tüplü), 4x TOW ve 1x AIM-9 Sidewinder füzeleriyle uçuflta. (Foto¤raf: TD Arfliv) lufllar› taraf›ndan maksatl› flekilde çarp›t›larak masum insanlar›n öldürüldü¤ü fleklinde Avrupa ve ABD’deki bas›na aksettirilmesidir. Bu flekilde bu helikopterlerin Türkiye’ye sat›fl›na karfl› bir kamuoyu oluflturulmufltur. Bu tür karfl› lobi cal›flmalara Rum/Yunan/Ermeni lobilerinin verdi¤i deste¤i de unutmamak gerekir. ABD’de o zamanki mevcut Clinton hükümeti de kendi iç politik dengelerini muhafaza etmek için bu sat›fla onay vermemifl, hatta Kongreye bildirimde dahi bulunmam›flt›r. Bunun sonucunda Türkiye anlaflmay› tek tarafl› olarak iptal etmifltir. Daha sonra aç›lan ATAK ihalesi sonucu ihtiyaç miktar› olarak ilk aflamada 50, daha sonra 50 ve son aflamada 45 adet olmak üzere, toplam 145 helikopterin Türkiye’de TAI’nin ana yüklenici sorumlulu¤unda üretilmesi planlanm›flt›r. 21 Temmuz 2000 tarihinde toplanan SSM ‹cra Kurulu Bell Helicopter Textron firmas›n›n önerdi¤i AH-1Z King Cobra helikopterini birinci seçmifl, Kamov firmas›n›n önerdi¤i KA-50-2T Erdo¤an ikinci s›ray› alm›fl, Agusta A-129 International Atak ise ihaleden elenmifltir. Kontrat görüflmelerinin halen devam etti¤i bu projeyi ve projenin son durumunu önümüzdeki say›m›zda genifl bir biçimde ele alaca¤›z. Helicopter’in fiyat ve idari flartlar› ile mukayese edilebilecek seviyeye gelinmifltir. ‹ki seneyi aflk›n bir süredir Bell Helicopter ile yap›lan görüflmeler esnas›nda çok say›da helikopter konfigürasyonuna, çok say›da de¤iflik fiyat teklifleri verilmifltir. ATAK Projesinde maliyeti azaltmak maksad›yla RFP’ deki Proje modeline sad›k kal›na- ERDAL ÖZDEN Kr. Plt. Kd. Alb. (E) Erdal Özden 1941 y›l›nda Havza/Samsun’da do¤mufltur. 1961 y›l›nda Harp Okulundan piyade subay olarak mezun olmufltur. 1970 y›l›nda dil e¤itimli helikopter kursuna gönderilen Erdal Özden, 1971 y›l›nda Lisan, Pilot Temel, Alet Uçufl, Pilot Tekamül ve Taktik Uçufl kurslar›n› baflar› ile tamamlayarak Kr. Hvcl. Okuluna atanm›flt›r. Burada Uçufl Ö¤retmeni, Kontrol Uçufl Ö¤retmeni ve Kurul Bflk., Ö¤retim Baflkan› ve Erkan Bflk. görevlerinde uzun y›llar hizmet vermifltir. 1972 y›l›nda 4 ay müddetle ‹talya Agusta Bell’de Bak›m kursuna ifltirak etmifltir. 1978 y›l›nda ‹ran Kara Ordusunda Müflavir olarak bulunmufltur. 1984 – 1987 y›lla- rak, TAI özgünlefltirme sorumlulu¤unu üzerine alm›fl ve SSM taraf›ndan tespit edilen helikopter konfigürasyonuna Bell Helicopter ve Kamov OCAK 2003 tarihi itibari ile tekliflerini TAI/SSM’e sunmufllard›r. Bu ba¤lamda, ABD Hükümet yetkilileri de ATAK Projesinin daha düflük bir maliyetle FMS (Yabanc› Askeri Sat›fl›) kanal› ile tedarikine imkan sa¤layacak FMS seçeneklerini ve fiyatlar›n› Türk yetkililerine Kas›m 2002 tarihinde takdim etmifltir. Bu iki alternatiften birincisi, AH-1Z helikopterinin FMS fabrika ç›k›fl fiyat› ve Lojistik Destek paket fiyat›n› içermektedir. Yani bu helikopterin hükümetten hükümete olabilecek en düflük fabrika ç›k›fl fiyat› bilgisi verilmifltir. Yap›lan görüflmelerde, ABD yetkililerinden Türk Sanayinin üretimi ve ifl pay›n›n FMS Option 2’ye dahil edilerek, yeniden fiyatland›rmalar› talep edilmifltir. Bu talebe cevap, ARALIK 2002 tarihi itibariyle Türk Askeri yetkililerine takdim edilmifltir. Sonuç olarak, halihaz›rda Türk yetkililerinin de¤erlendirme çal›flmalar› devam etmektedir. Son durum itibariyle, bir adet SSM’nin RFP Proje modeline uygun ve SSM’l›¤›nca tespit edilen helikopter konfigürasyonuna verilen fiyat ile ABD hükümetinin FMS kanal› ile tedarikini önerdi¤i USMC (ABD Deniz Piyade Kuvvetleri) AH-1Z haz›r al›m (Off the shelf) ve Türk Sanayiinin (TAI) üretim ve ifl pay› ile üretiminin yap›laca¤› AH-1Z taarruz helikopteri teklifleri sonuçland›r›lmak üzere Türk yetkililerine sunulmufltur. Benzer teklifler Rus/Kamov flirketince SSM’l›¤›na sunulmufltur. SSM’l›¤›n›n, Savunma ‹cra Komitesinin Temmuz 2000 tarihli karar› do¤rultusunda yapt›¤› çal›flmalar›n sonuçlar›n› (Bell Helicopter – Rus/Kamov) Savunma ‹stiflare Kuruluna ve daha sonra da Savunma ‹cra Kuruluna yak›n zamanda sunaca¤› de¤erlendirilmektedir. r›nda Türk Askeri Temsil Heyeti NATO, Brüksel’de Plan Sb.l›¤› yapt›ktan sonra yurda dönmüfl ve 1987 – 1990 y›llar›nda 2. Or. Hv. A. K.l›¤›, 1990 atamalar›nda Kr. Hvcl. Ok. ve E¤t. Mrk. K.l›¤› Ö¤retim Bflk.l›¤›na atanan Erdal Özden, 1991 – 1992 y›llar›nda K.K.K.l›¤› Hvcl. D. Bflk.l›¤› görevinde bulunmufl ve Kr. Hvcl. Ok. K.l›¤› Erkan Bflk. iken 1993 y›l›nda kadrosuzluktan emekliye sevk edilmifltir. Bell Helicopter ‹rtibat Bürosunda Pazarlama Müdürü olarak çal›flmakta olan Erdal Özden evli ve iki çocuk babas› olup ‹ngilizce bilmektedir. 94 AH-1P Cobra Ar şi v TAH-1P / AH-1S Cobra Azami H›z..................350 km/s Seyir H›z›...................222 km/s Servis (uçufl) tavan›..3.352 m Azami uçufl mesafesi.463 km Havada Kal›fl Süresi..2 s.15 dk NBC Koruma.....................Yok Servis (uçufl) tavan›..3.352 m Azami uçufl mesafesi..463 km Havada Kal›fl Süresi..2 s.15 dk NBC Koruma.....................Yok 20mm top...750 adet, 2.000 m 70 mm roket..52 adet, 5.000 m TOW....8 adet, 3.750 m menzil AH-1W Super Cobra Performans Motor.............2x 1,690 BG T-700-GE-401 Yak›t Kapasitesi............................1,128 lt Bofl a¤›rl›k.................10.300 lb (4.672 kg) Maksimum a¤›rl›k.....14.750 lb (6.690 kg) 95 Faydal› Yük..................4.450 lb (2.019 kg) Azami H›z.....................................350 km/s Seyir H›z›.......................................270km/s Deniz seviyesinde azami h›z..... 282km/s Servis (uçufl) tavan›.....................4.720 m Azami uçufl mesafesi....................635 km Normal silah yükü ile menzil........510 km Havada Kal›fl Süresi..............2 saat 15 dk NBC Koruma........................................Yok Sa Genel vu n m aS TOW........................8 adet, 3.750 m menzil Hellfire.....................8 adet, 8.000 m menzil AIM-9 Sidewinder..2 adet, 2-10 km menzil Maks. silah tafl›ma kapasitesi.....2,030 kg *Topun at›m sürati 650 at›m/dk Not: Belirtilen mühimmat kapasitesi ayn› anda alabildi¤i miktar de¤il, o mühimmattan alabildi¤i maksimum miktard›r. Görevin cinsine göre mühimmat yükleme plan›, maksimum görev a¤›rl›¤›n› geçmeyecek flekilde pilot taraf›ndan yap›l›r. Mürettebat................................................2 Paller ile uzunluk............................17.7 m Uzunluk............................................14.7 m Genifllik..............................................3.3 m Yükseklik...........................................4.2 m Ana rotor çap›.................................14.6 m ET .N Mürettebat.............................2 Motor..1x 1,485 BG T-53-L-703 Yak›t Kapasitesi.............992 lt Bofl a¤›rl›k..................3.178 kg Maksimum a¤›rl›k.....4.540 kg Faydal› Yük................1.362 kg Genel / Performans Mürettebat.............................2 Motor..1x 1,485 BG T-53-L-703 Yak›t Kapasitesi.............992 lt Bofl a¤›rl›k..................3.178 kg Maksimum a¤›rl›k.....4.540 kg Faydal› Yük................1.362 kg Azami H›z..................350 km/s Seyir H›z›...................222 km/s ay i Genel / Performans TSK’de 1992 y›l›ndan itibaren kullan›lmaya bafllayan AH-1P helikopterinin 8 tanesine NTS (Night Targeting System) tak›lm›fl ve gece TOW atma kabiliyeti kazand›r›lm›flt›r. Bütün AH-1P helikopterlerine tak›lan Taktik Seyrüsefer Sistemi ile de seyrüsefer kabiliyetleri gelifltirilmifltir. an Yard›m çerçevesinde ABD’den al›nan AH-1S Cobra helikopterleri pilot e¤itimlerinde kullan›lmaktad›r. AH-1P modeli ile benzer silah sistemine sahiptir, ancak kullan›lmamaktad›r. TAH-1P Cobra (Training Attack Helicopter), AH-1P Cobra helikopterleri ile ayn› özellikte olup, silah sistemleri monte edilmemifltir. Amaç, pilotlar›n uçufl intibaklar›n›n kolaylaflmas› ve silah sistemlerinin bak›m›na emek ve zaman harcanmas›n› önlemektir. Silah Sistemleri ve Mühimmat 20mm top*.......750 adet, 2.000 m menzil 70 mm roket......76 adet, 5.000 m menzil