SavunmaSanayi.NET Arşiv

Transkript

SavunmaSanayi.NET Arşiv
Meflhur Huey helikopterlerin ortaya ç›kt›¤› Vietnam Savafl›, helikopter tarihinde rekor sürede
gelifltirilip ilk uçuflunu gerçeklefltirecek olan efsane bir helikopterin, AH-1 Cobra’lar›n do¤ufluna da sahne oluyordu. UH-1 Iroquois (Huey) helikopterler ise yaklafl›k 3300 kay›pla Vietnam
savafl›n›n bir baflka rekortmeni olmufltu.Ancak bu kay›p Huey’lerin baflar›s›na gölge duflurmedi.
82
ay
i
Y›llar›n Eskitemedi¤i
emedi¤i Savaflç›
Savaflç›
m
aS
an
AH-11 COBRA
COBRA
lan›ld›. H-13 sayesinde, ço¤u piyade olmak
üzere savaflta yaralanan yaklafl›k 18 bin askerin, süratli bir flekilde cephe gerisindeki askeri
hastanelere nakli gerçeklefltirildi. Bu baflar›s›ndan dolay› H-13 modeline “iyi melek” yak›flt›rmas› yap›ld›. H-13 genelde kurtarma amaçl›
kullan›ld›ysa da, yine yayg›n bir biçimde keflif
ve izleme amaçl› olarak hizmet etti. Daha sonra H-13’ün bir türevi olan OH-13 Sioux modeline savunma amaçl› iki adet M37C (0.30
kalibre) veya yine iki adet M60C (7.62 mm)
makineli tüfekleri entegre edildi. H-13 dahil,
Bell 47 helikopter ailesinden 20 de¤iflik model (A-T) çok baflar›l› olmufl, 1947-1973 y›llar›nda bu piston motorlu helikopterden toplam 5000 adet üretilmifltir. Bell 47 toplam 40
ülkede kullan›ma girmifltir ve baz› ülkeler bu
vu
n
mi paralel olarak ilerliyordu. ‹lk nesil helikopterler yayg›n bir biçimde daha çok keflif, arama
ve kurtarma için kullan›l›rken, döner kanatl›
uçaklar›n daha baflka amaçlar için kullan›labilece¤i özellikle 1950-1953 y›llar› aras›nda Kore’deki muharebelerde görüldü. Burada Bell 47
ve Sikorsky S-55 modellerinin askeri versiyonlar› yayg›n bir biçimde kullan›ld›. Ad› geçen
savaflta Sikorsky modeli çok yayg›n bir biçimde ABD Deniz Piyadeleri (USMC) bünyesinde
cepheye nakil amaçl› ve düflman›n cephe gerisinde düflürülen pilotlar› kurtarma operasyonlar›nda kullan›ld›. Yine ilk defa 1947 y›l›nda
ortaya ç›kan Bell 47’nin askeri konfigürasyonu
H-13 modeli, 1951 y›l›ndan itibaren Kore’de,
özellikle ABD Ordusu bünyesinde yayg›n bir
biçimde arama/kurtarma operasyonlar›nda kul-
Sa
B
u say›m›zdan itibaren askeri alanda gerek ülkemizde gerekse de
uluslararas› alanda kullan›lan döner kanatl› uçaklar›n, yani helikopterlerin baz› seçme modellerini sizlere daha yak›ndan tan›tmay› hedefledik ve bu amaç
do¤rultusunda ilk olarak AH-1 serisi helikopterlerin geliflim sürecini ve Türkiye serüvenini
inceleyece¤iz.
Döner kanatl› uçaklar›n tarihte pratik olarak
kullan›m› 2. Dünya Savafl› öncesine kadar uzan›r. Helikopter, ilk uçuflunu 1936 y›l›nda Focke-Wulf Fw 61 modeli ile Almanya’da yapm›flt›r; fakat Almanya’da sonraki çal›flmalar
ArGe (Araflt›rma-Gelifltirme) denemelerinden
öteye gidememifltir. Daha sonra helikopter denemelerine bafllayan ABD ise çok daha baflar›l› olmufltur. Bu aflamada efsanevi isim Igor Sikorsky’yi telaffuz etmek gerekir. 1917 y›l›ndaki Rus Bolflevik ‹htilali s›ras›nda Fransa’ya, iki
y›l sonra da ABD’ye göç eden Sikorsky, bu ülkede helikopter teknolojisinin temelini atm›fl
ve ABD Ordusu (US Army) için R-4b modelini gelifltirmifltir. Sikorsky, ilk helikopter teslimat›n› 1942 y›l›nda helikopter fabrikas›n›n konuflland›¤› Bridgeport’tan kara yoluyla yaklafl›k 1200 km uzakl›ktaki Dayton’a havadan
brüt 5 gün, net 16 saat uçarak yapm›fl ve helikopteri ABD Ordusuna teslim etmifltir. Bu ayn› zamanda bir helikopterin dünyada ilk pratik
uçuflu say›lmaktad›r.
Sikorsky yine ayn› y›llarda R-6A, S-51 modellerini gelifltirirken, Atlantik’in do¤u yakas›nda, Avrupa ve Rusya’da da helikopter evri-
.N
ET
Ar
şi
v
Amerikan Ordusu’nun acil
ihtiyaç kapsam›nda safkan
bir taarruz helikopteri gelifltirme projesine giriflmesiyle ortaya ç›kan AH-1
Cobra’lar, her ne kadar
varl›klar›n›n sebebi olan Vietnam Savafl›’n›n sonucunu de¤ifltiremeseler de,
taarruz helikopteri konseptinde çok fleyi de¤ifltirmifl ve günümüze kadar
uzanan geliflimiyle de eskimeyecek bir savaflç› oldu¤unu göstermifltir.
Yazan: Özge K›l›nç
helikopteri Bell lisans› ile 1976 y›l›na kadar
dahi üretmifllerdir.
Daha sonra gelifltirilen, uluslararas› alanda
ve hatta helikopter tarihinde kendinden en çok
söz ettirecek olan ve hala yayg›n biçimde kullan›mda olan türbin motorlu helikopterlerin
yerleflmesi, 60’l› y›llar›n bafl›na, pratikte Vietnam Savafl›na rastlar. Bu dönemde askeri alanda piston motorlu helikopterin yerini türbin
motorlu olan Bell’in meflhur UH-1 Iroquois,
Sikorsky’nin S-61 Sea King ve Boeing’in Chinook modelleri almaya bafllam›fllar ve en az 30
sene hizmet etmifllerdir. Bu helikopterlerin k›smen yeni versiyonlar› bugün bile yayg›n bir biçimde kullan›mdad›rlar. Yeni gelifltirilen türbin motorlar› sayesinde, helikopterde piston
motoru kullan›lmas›ndan dolay› olan yüksek
orandaki titreflimler önemli ölçüde düflürülmüfl
ve helikopterin a¤›rl›k/güç oran› artt›r›lm›flt›r.
Düflük titreflimlere ilave olarak yine bu yeni
motorun avantajlar› aras›nda daha az bak›m
gereksinimi ve y›pranma oran›n› gösterebiliriz.
Tüm bu geliflmeler, türbin motorlu döner kanatl› uçaklar›n üretimine de yans›m›fl ve örne¤in genel maksat amaçl› Bell UH-1 Iroquois
helikopteri (bu helikopter Vietnam Savafl› y›llar›ndan sonra meflhur Huey ad›yla an›lmaya
bafllad›) 1959’dan bugüne dek tek çeflitli versiyonlar dahil yaklafl›k 7000 adet üretilmifltir.
Bunlara Huey ailesinden türeyen AH-1 Cobra
ve Süper Cobra serisi helikopterler dahil de¤ildir. Yaln›z unutulmamal›d›r ki, Vietnam Savafl›’nda, 1964-1973 y›llar› aras›nda ABD ordusu, özellikle kara (US Army) ve deniz (US
Navy) kuvvetleri, dile kolay, yaklafl›k 5090
adete yak›n helikopterini kaybetmifl ve bunlar›n en önemli bölümünü yaklafl›k 3300 adetle
UH-1 türü helikopter oluflturmufltur. Düflen helikopterlerin önemli bir bölümü Kuzey Vietnam güçleri atefli sonucu olsa da, teknik sebeplerden dolay› k›r›ma u¤rayan helikopterlerin
oran› da yar›ya yak›nd›r.
Vietnam’daki bu astronomik kay›plara ra¤men cephe gerisinde ve özellikle uluslararas›
pazarda UH-1‘in baflar›s›na gölge düflmemifl,
tam tersine ucuz, bak›m› kolay ve çok maksatl› kullan›m›ndan dolay› birçok ülke taraf›ndan
askeri ve sivil alanda benimsenmifltir. UH1’ler bugün bile birçok orduda yayg›n bir flekilde kullan›lmaktad›r. Yine Sikorsky, ayn› nesil
helikopterlerden S-61 modelini gelifltirmifltir.
Orijinalinde anti-denizalt› maksatl› tasarlanan
bu konsept, daha sonra arama/kurtarma amaçl›
gelifltirilip kullan›lmaya bafllanm›fl ve özellikle
Vietnam Savafl› s›ras›nda askeri modeli HH-3
“Jolly Green Giant“ (Nefleli Yeflil Dev) lakab›n› alarak çok baflar›l› olmufl, bunu daha sonra
gelifltirilen di¤er türevleri takip etmifltir.
Bell ve Sikorsky’nin efsanelerine Boeing’in
cevab› ise, yine Vietnam Savafl› s›ras›nda dikkatleri üzerine çekmeye bafllayan ve bugün de
hala kullan›mda olan Chinook helikopterleri
olmufltur. Kendine has tandem rotorlar› ile
standart bir Chinook, tam teçhizatl› 40 askeri
305 km/s h›zla 300 km uza¤a nakledebilmektedir. Bu helikopterin yeni CH-47SD/F (Super
D veya F) modeli halen gelifltirilmekte olup,
Chinook efsanesinin daha onlarca y›l aktüel
kalaca¤›na kesin gözüyle bak›lmaktad›r.
83
26
Ar
şi
v
ET
.N
tedir. Vietnam’da ilk Cobra uçufllar›, 18 Eylül
tarihinden itibaren daha çok cephe gerisinde
e¤itim maksatl› yap›lm›fl ve oluflturulan ilk
AH-1G Cobra filosu NETT (New Equipment
Training Team/Yeni Teçhizat E¤itim Grubu)
olarak adland›r›lm›flt›r. Vietnam’da kullan›lmalar›na bafllanmas›ndan k›sa süre sonra, AH1G Cobra’n›n görev yelpazesi geniflletilmifl ve
yayg›n bir biçimde önce silahl› keflif, bunu takiben de havadan silahl› destek görevlerinde
kullan›lm›flt›r. AH-1G Cobra’n›n bu ilk cephe
görevlerinde oldukça baflar›l› olmas›, Cobra efsanesinin bafllang›c› olarak nitelendirilebilir.
AH-1G’nin silah konfigürasyonu, bugün oldu¤u kadar çok çeflitli olmasa da, görev niteli¤ine göre de¤iflkendi. AH-1G’lerin ana silah›,
burun k›sm›ndak› Emerson Electric TAT102A taretine monteli dakikada 8000 mermi
atabilen, 6 namlulu GBU-2B 7.62 mm minigun (makineli tüfek) silah›yd›. Öndeki silahç›
taraf›ndan kumanda edilen minigun, 230 derece yatay dönüfl ve +25/-60 derece dikey yönde
hareket kabiliyetine sahipti. 7.62 mm’lik mermilerin etkili menzilinin s›n›rl› kalmas› ve fazla efektif olamamas› nedeniyle yeni silah aray›fllar› içine girildi. Önceleri 2.75 inch roketler
uzun menzilleri ile bir çözüm olarak görüldüyse de, bu roketlerin isabet da¤›l›m›n›n büyük
olmas› nedeniyle nokta hedeflere at›fllarda vurufl yüzdesi yeterli olamad›. Daha sonra bir M35 poduna monteli 20 mm çapl›, 6 namlulu
Gatling makineli top, AH-1G’lerin kanat alt›ndaki silah istasyonlar›nda denenmifl, menzil ve
etki olarak Cobra’larda aran›lan optimum bir
namlu ç›k›fl silah oldu¤unun tespiti yap›lm›flt›r,
fakat 20 mm çap›ndaki bu makineli topun
avantajlar› yan›nda sars›nt›/titreflim ve geri tepme problemleri de sorun olmufltur. Bunun üzerine k›sa bir süre sonra, TAT-102A taretinden
daha iyi stabilize edilmifl XM-28 taretine geçilmifltir. XM-28 tareti, istendi¤inde 2 adet (2 x
4000 at›m) GAU-2B/A minigun veya 1 adet
aS
an
ay
i
Model 209 Cobra’n›n ilk prototipinin uçmas›ndan bir kaç gün sonra Amerikan Kara Kuvvetleri, 2 prototip Cobra'n›n daha üretilmesine
dair Bell firmas›na 2.7 milyon dolarl›k bir siparifl vermifltir. Bu sipariflin ard›ndan Vietnam
Savafl›'n›n da etkisiyle henüz prototip aflamas›nda olmas›na ra¤men 110 adet Bell Model
209’un (bu model daha sonra AH-1G kodlamas› alm›flt›r) üretilmesi kesin siparifle dönüflmüfltür. 1972 y›l›na gelindi¤inde, sadece Kara
Kuvvetleri için siparifl edilen AH-1G say›s›
1075 adeti bulmufl, ABD Deniz Piyadeleri
(USMC) için öngörülen AH-1J Sea Cobra haz›r olana kadar, bu birime de e¤itim amaçl› 38
adet AH-1G k›sa vadeli olarak devredilmifltir.
Yine ayn› konfigürasyonun müflterileri aras›nda, bir miktar al›m yapan ‹srail (6x) ve ‹spanya’da (8x) yer alm›flt›r.
Seri üretime dönecek olursak, Cobra’n›n ilk
seri modeli AH-1G’nin ilk örne¤i Haziran
1967’de haz›r olmufltur. ‹lk AH-1G Cobra helikopterlerinin üretiminden yaklafl›k 3 ay sonra, 1 Eylül 1967 tarihinde Güney Vietnam’a
sevk edilmesi göz önünde bulundurulursa,
ABD’nin o günkü taarruz helikopteri ihtiyac›
ve aciliyeti bir kez daha gözler önüne serilmek-
m
Asl›nda döner kanatl› bir platformun öncelikli olarak muharebe amaçl› seri üretime geçmesi, bugün dahi çeflitli türevleri halen yayg›n
olarak kullan›lan Bell Textron Helicopter flirketinin 209 modeline dayan›r. Askeri alanda
AH (Attack Helicopter) kodlamas›yla tan›d›¤›m›z AH-1 Cobra, ilk asil muharebe helikopteridir. AH-1 efsanesinin kronolojisine göz att›¤›m›zda, ABD’nin silahl› helikopter ihtiyac›n›n ilk olarak Vietnam Savafl›'nda ön plana ç›kt›¤›n› görürüz. Vietnam Savafl›’n›n ilk faz›nda,
Bell’ in UH-1 Iroquois, yani Vietnam’da telaffuz edilen ve bu flekilde yerleflen lakab›yla Huey genel maksat helikopteri k›smen silahland›r›lm›flt›. Silahl› UH-1 Huey, Vietnam'da genifl
çapta s›cak çat›flmalara aktif olarak kat›ld›. Her
ne kadar silahl› Huey’lerin çat›flmalarda baflar›s›z kald›klar› söylenemese de, “safkan” bir taarruz helikopterinin yerini tutamayaca¤› aflikard›. UH-1 Huey platformlar›n›n, orjinalinda
genel maksat amaçl› gelifltirilmesi ve sonradan
silahl› konfigürasyonun ayn› dizayn ile bu göreve adapte edilmesine çal›fl›lmas›, istenilen
sonuçlar›n verimli olarak al›namamas›ndaki
ana sebep idi. Özellikle taarruz ve havadan atefl
destek görevleri için tasarlanm›fl bir sald›r› helikopteri ihtiyac›n›n belirmesi üzerine konuya
a¤›rl›k verildi. Böyle bir sald›r› helikopterinin
tasar›m›nda yüksek manevra kabiliyeti, yüklü
miktarda silah yükü tafl›ma özelli¤i ve taarruz
için uygun yüksek teknik performans istenen
ana kriterler aras›nda baflta geliyordu. Ayr›ca
UH-1 tecrübeleri ve kay›plar›yla ilgili istatistiki bilgiler de dikkate al›narak, saptanan di¤er
bir önemli özellik de, yerden aç›lan düflman
atefline maruz kal›nd›¤›nda, isabet oran›n› minimum seviyeye indiren bir gövde dizayn›yd›.
ABD Kara Kuvvetleri (US Army), iflte bu
AH-1G helikopterlerin N209J kodlu ilk prototipi (Foto¤raf: TD Arfliv)
‹lk üretim ve AH-1G Cobra
vu
n
AH1 Cobra
AH-1 Cobra Efsanesinin Do¤uflu
yeni taarruz helikopteri için Lockheed firmas›n›n AH-56A Cheyenne konseptine odaklansa
da, gerek projenin maliyetinin yükselmesi, gerekse çeflitli teknik sorunlardan dolay› bu
program›n AH-1 konseptinin somutlafl›p baflar›l› olmas›yla iptal edildi¤ini görüyoruz. O kadar ki, Lockheed firmas› 10 adet Cheyenne
prototipi üretmifl, hatta 1968 y›l›nda Amerikan
Ordusuna 375 adet AH-56A taarruz helikopterinin üretimi için yeflil ›fl›k yak›lm›flt›. Ancak
prototiplerden birinin 1969 y›l›nda bir deneme
uçuflu esnas›nda havada kuyru¤unun kopmas›
ve helikopterin feci flekilde düflmesi projenin
iptal edilmesine yetmifltir.
Sa
CH-46 Sea Knight (Foto¤raf: TD Arfliv)
bahsedilen ihtiyaç ve istekler do¤rultusunda,
Advanced Aerial Fire-Support System
(AAFSS/Geliflmifl Havadan Atefl Destek Sistemi) program› kapsam›nda ihtiyaç duydu¤u silahl› taarruz helikopterinin kriterlerini belirledi. Bell firmas›, yukar›daki projeye paralel hareketle Model 205 (UH-1) tecrübesini baz alarak, k›smen belirtilen istekler do¤rultusunda
kendi alternatif konsepti Model 209'u (AH-1
Cobra) gelifltirdi. Her ne kadar UH-1 ile AH-1
helikopterleri göreceli olarak birbirlerine benzemeseler de, bu iki helikopterin aras›ndaki
ortak kitler san›labilece¤inden çok daha fazlad›r. Örne¤in Model 209'da kullan›lan rotor, rotor palleri, rotor yata¤›, transmisyon (aktarma
organ›) ve motor (Avco Lycoming T53-L-13)
Model 205’de de aynen mevcuttur. Model
209’un gövdesi ve ebatlar› ise en dikkat çekici
ve fark›n› gösteren özellikleri olup, genifllik
yönünden daha ince bir yap› ve daha çok silah
tafl›ma kapasitesine elveriflli aerodinamik tasar›m› ile dikkat çekmektedir. Özellikle pilot arkada ve yard›mc› pilot/silah operatörü önde
oturacak flekilde tasarlanan tandem koltuklar,
istenilen yeni ve ince gövde tasar›m›n›n gerçekleflmesine imkan vermifltir.
Bell taraf›ndan gerçeklefltirilmifl ilk uçufl tarihinden (07.09.1965) itibaren k›sa bir deneme
faz› sonras› Model 209’un ilk prototipi California Eyaleti’ndeki Edwards Hava Üssü’nde
denenmifl ve be¤eni kazanm›flt›r. Burada
Bell’in bahsedilen Model 209 konseptini gelifltirmeye bafllamas› ile ilk uçufl ve kabul görme tarihleri aras›ndaki sürenin k›sal›¤› dikkat
çekmektedir. Bu k›sa süreç, Amerikan Ordusunun taarruz helikopterine duydu¤u acil ihtiyac›n bir göstergesidir. Bell firmas›n›n Araflt›rma-Gelifltirme (ArGe) bafllang›c› diyebilece¤imiz 1965 y›l›n›n Mart ay› ve ilk uçufl tarihi 7 Eylül 1965 ile, bu modelin benimsenip
hemen kabul görmesinin ard›ndan 1966 y›l›nda seri üretime geçilmesi bu askeri alanda bir
rekor say›labilir. Önceleri Amerikan Ordusu,
Lockheed firmas›n›n gelifltirdi¤i ve seri üretime geçemeyen AH-56A Cheyenne prototipi roket
at›fl testi s›ras›nda görülüyor (Foto¤raf: TD Arfliv)
dakikada 400 at›ml›k minigun ve XM129/40mm bomba atar silah› olacak flekilde
karma kullan›m amaçl› kombine edilmifltir.
Daha sonra üretilen AH-1G modellerinde kuyruk rotoru sol tarafa al›nm›fl ve bu konfigürasyondaki AH-1G Cobra helikopterinden toplam
1127 adet üretilmifltir. AH-1G’ler temelde Vietnam Savafl›n›n gereksinimi olarak ortaya ç›kan gündüz flartlar›nda yak›n hava destek görevlerinde kullan›lm›fllard›r. Bu görevin riskinin büyüklü¤ünün bir göstergesi olsa gerek,
Vietnam savafl› s›ras›nda toplam 280’in üzerinde AH-1G Cobra helikopteri yerden aç›lan atefl
veya kazalar sonucu kaybedilmifltir. Bu say›n›n
yaklafl›k 3300 adet UH-1 Huey kay›plar› ile
karfl›laflt›r›ld›¤›nda, tüm olumsuz flartlara ve
tehlikeli görevlere ra¤men düflük oranda oldu¤u söylenebilir.
Sonraki y›llarda üretilen ya da program/prototip aflamas›nda kalan AH-1 konfigürasyonlar›na göz atacak olursak günümüze kadar olan
geliflimin de bir özetini ortaya koymufl olaca¤›z.
AH-1G “Snake”
“Snake”, ABD "Cobra Air Interception Team" (Gümrük Muhafaza Havadan Keflif/Av
Kobra Timi) birimi taraf›ndan uyuflturucu ka-
çakç›l›¤›na karfl› kullan›lan 2 adet AH-1G modelinin ad›d›r. ‹ki helikoptere de burun alt›ndaki makineli tüfek yerine yüksek performansl›
Titesun ayd›nlatma projektörü yerlefltirilmifltir.
Z-14
‹spanyol Donanmas›n›n gemilere karfl› taarruz amaçl› modifiye ederek bir dönem kulland›¤› ve art›k hizmette olmayan 8 adet AH-1G
modelinin ‹spanyol kodlamas›d›r.
TH-1G Huey Cobra
Arka ve ön kokpitlerin e¤itim maksatl› iki
uçufl kontrol kolu ile donat›larak modifiye edilen bir miktar AH-1G modelinin kodlamas›d›r.
JAH-1G Huey Cobra
Deney ve ArGe platformu olarak kullan›lan
yine bir AH-1G modelinin kodlamas›d›r.
AH-1R Huey Cobra
AH-1G standart modelinin 1342 kW (1825
BG) gücündeki T-53-L703 motoru ile donat›lm›fl versiyonun kodlamas›d›r.
AH-1R (Foto¤raf: TD Arfliv)
AH-1J Sea Cobra
ABD Deniz Piyadeleri (United States Marine Corps/USMC) için gelifltirilen ilk Cobra
konfigürasyonudur. Cobra serisinin geliflme ve
evriminde büyük rol oynayan bu konfigürasyo-
AH-1G olarak adland›r›lan ilk üretim Cobra’lar 18 Eylül 1967’de Vitenam’da kullan›lmaya
bafllam›fl ve baflar›l› olmas›n›n ad›ndan toplam 1127 adet üretilmifltir.(Foto¤raf: TD Arfliv)
85
nam savafl›n›n taktik galibi olarak nitelendirebilece¤imiz AH-1G’ nin gelifltirilmesi, zaman›n en önemli ihtiyac›n› karfl›layacak olan antitank kabiliyetli AH-1Q Cobra modelinin do¤mas›na neden olmufltur.
‹lk uçuflunu 1974 y›l›nda yapan AH-1Q, US
Army’nin ilk standart modeli AH-1G’nin,
TOW kabiliyeti kazand›r›lan ve AH-1S modelleri gelifltirilene kadar bir ara çözüm olarak düflünülen versiyonudur. TOW füzesi atma kabiliyeti, AH-1G’nin burnuna Hughes üretimi M65 TSU (Telescopic Sighting Unit) TOW at›fl
ve kontrol ünitesi ilavesi ile mümkün olabilmifltir. YAH-1Q prototipinin ArGe çal›flmalar›
daha tamamlanmadan, 101 adet AH-1G modelinin Q seviyesine getirilmesine karar verilmifl
ve 1975 y›l›ndan itibaren 92 adet AH-1G orijinli Cobra, AH-1Q seviyesine ç›kar›lm›flt›r.
Yaln›z ayn› konfigürasyonun a¤›rl›¤›n›n artmas›na ra¤men, herhangi bir güç art›fl› yap›lmayan
ve 1044 kW (1420 BG) gücündeki Avco Lycoming T-53-L-13 motorunun kullan›lmas› yüzünden, AH-1Q’nun uçufl performans›n›n belirgin bir flekilde düfltü¤ü de baflka bir gerçektir.
Ürdün’e ait AH-1S helikopterleri üçlü kol
uçuflunda (Foto¤raf: TD Arfliv)
87
Gelifltirilmifl AH-1S
Yukar›da bahsedilen T-53-L-13 motorlu,
TOW füzesi atma kabiliyeti olmayan 198 adet
AH-1G ve TOW kabiliyetli fakat L-13 motorlu
92 adet AH-1Q konfigürasyonunun, yeni 1342
kW (1825 BG) gücündeki T-53-L703 motoru
ile donat›larak modernize edilmifl versiyonuna
AH-1S kodlamas› yap›lm›flt›r. ‹lk uçuflunu
1976 y›l›nda yapan bu modelde, Almanya konufllu Dornier firmas›n›n önemli kat›l›m pay›
da vard›r. Bu modernizasyon sayesinde 1400
BG olan motor performans›, 1800 BG’ne yükselmifl, kalk›fl performans›nda ve tafl›ma kapasitesinde art›fl sa¤lanm›flt›r. Enfraruj (IR) izinin
azalt›lmas› için, s›cak egzoz gazlar›n› da¤›t›c›/bast›r›c› ve dolay›s›yla ›s›y› düflürücü üniteler yine bu konfigürasyona entegre edilmifltir.
ay
i
aS
an
AH-1Q Cobra
Vietnam Savafl›, ABD’nin Saygon’dan (Ho
Si Minh) çekilmesi ve 1973 y›l›nda Vietnam’la
imzalanan ateflkes anlaflmas› ile son bulmufltur.
Bu y›llar so¤uk savafl›n da kendini hissettirdi¤i
y›llard›r. Varflova Pakt›’n›n Avrupa’daki tank
ve z›rhl› birlik gücünün say›sal olarak NATO’dan çok daha yüksek seviyede olmas›,
ABD’yi bu durumu dengelemek için yeni aray›fllara itmifltir. Her ne kadar ABD bu savafl›
pratikte kaybetmifl olsada, askeri aç›dan Viet-
m
Model 309 King Cobra
Bell firmas›n›n flirket dahili kodlamas›ndan
da anlafl›laca¤› gibi, 1971/72 y›llar›nda AH-1J
modelini baz alarak ArGe amaçl› gelifltirdi¤i
prototipin kodlamas›d›r. ‹lk deney platformunda 2 x T400-CP-400 motorlar›, ikincisinde ise
1 x Avco Lycoming T55-L-7C motoru kullan›lm›flt›r. ‹lk modelin en belirgin özellikleri
aras›nda çok yönlü elektronik sensörleri, yüksek silah/mühimmat tafl›ma kapasitesi ve daha
büyük ebatlar› say›labilir.
vu
n
nun en karakteristik özellikleri aras›nda, UH1N Huey modelinde de kullan›lan ve AH1J’nin bu sayede 333 km/h h›za ulaflabildi¤i,
1342 kW (1825 BG) gücündeki 2 x Pratt &
Whitney Canada T400-CP-400 (PT6-4) motorlar›, TOW (Tube-launched, Optically-tracked,
Wire-guided/Tüp f›rlatma, Optik izleme, Tel
güdümlü füze) atma kabiliyeti ve yatayda 110
derece, dikeyde 68 derece hareket edebilen, 3
namlulu, 20 mm çapl› M197 (750 at›m/dak.)
makineli top yer al›r.
AH-1J, 1971 y›l›nda savafl›n son faz›nda Vietnam’a gönderilmifltir. Çift motorlu olmas›
ilave uçufl güvenli¤i ve performans art›fl› sa¤lad›¤› için bu model de ayn› savaflta kendini kan›tlam›flt›r. ABD için 67 adet, ‹ran için fiah
Pehlevi döneminde (1974-1975 y›llar›nda) 202
adet olmak üzere toplam 269 adet AH-1J Sea
Cobra üretilmifltir. ‹ran’›n sat›n ald›¤› AH-1J
modellerinin USMC versiyonlar›ndan üstün
olduklar›n› söylemek yerinde olacakt›r. ‹ran
versiyonu, gelifltirilmifl T400-VW-402 motorlar› ve yeniden tasarlanarak gelifltirilen transmisyonu sayesinde s›cak iklim ve da¤l›k yüksek rak›mlarda çok daha iyi performansa ve silah tafl›ma kabiliyetine sahiptir. AH-1J International’in di¤er bir müflterisi ise Güney Kore olmufltur. G. Kore 8 adet TOW donan›ml› AH-1J
helikopterini 1978 y›l›nda teslim alm›flt›r.
Sa
AH1 Cobra
.N
ET
Ar
şi
v
Amerikan Deniz Piyadeleri’ne (USMC) ait bir AH-1J’ye güverte personeli portatif yer/manevra tekerleklerini k›za¤a monte etmek üzereyken
(Foto¤raf: Mate Airman - US Navy)
Bell firmas›n›n 1971/72 y›llar›nda AH-1J modelini baz alarak ArGe amaçl› gelifltirdi¤i Model 309 King
Cobra. ‹lk deney platformunda 2 x T400-CP-400 motorlar›, ikincisinde ise 1 x Avco Lycoming T55-L7C motoru kullan›lm›flt›r (Foto¤raf: TD Arfliv)
Üretim versiyonu AH-1S veya AH-1P
70’li y›llar›n sonunda Amerikan Kara Kuvvetleri için üretilen ilk 100 adet gelifltirilmifl
AH-1S konfigürasyonun kodudur. Mart
1977/Eylül 1978 aras›nda teslim edilmifllerdir.
1988’den sonra bu helikopterlerin kodu AH-1P
olarak de¤ifltirilmifltir. Yukar›da bahsedilen gelifltirilmifl S modeline ek olarak bu yeni versiyonun en belirgin özellikleri mürettebat kabinine 7 adet z›rhl› düz cam plaka, gelifltirilmifl
motor, yeni haberleflme sistemi, CONUS
(Continental US) seyrüsefer sistemi, gece görüfl gözlü¤ü uyumlu kokpit ›fl›kland›rmas›, radar altimetresi, APR-39 RWR (Radar Warning
Receiver/radar ikaz al›c›s›) ilavesi ve bunlara
ek irili ufakl› 80 kalem yeniliktir. Yeni üretilen
100 helikopterin 67. serisinden itibaren rotor
palleri kompozit malzemeden üretilmifltir.
3750 m menzilli TOW, 2.75 inch (70mm)
güdümsüz roketleri, dakikada 4000 mermi
at›ml›k, 7.62 mm çapl› GAU-2B/A minigun
makinal› tüfe¤i ve dakikada 400 at›ml›k XM129, 40 mm çapl› bomba-atar, AH-1P’nin standart silahlar› aras›ndad›r.
Ülkemizde de Kara Kuvvetleri bünyesinde
“as is” hibe kapsam›nda devir al›nan ve daha
sonra modernize edilen (2. ve 3. Filo konufllu)
27 adet AH-1P halen kullan›mdad›r.
Up-Gun AH-1S veya AH-1E
98 adet seri üretim imali S modelinin özellikle silah ve at›fl kontrol sistemlerinin iyilefltirilmifl versiyonudur. 1988 y›l›ndan itibaren bu
helikopterlere AH-1E kodlamas› yap›lm›flt›r.
Daha eski üretim AH-1P modellerinde kullan›lan 7.62 mm ya da bomba-atar tareti, 3
namlulu, 20 mm çapl› M197 (dakikada 750
at›m) makineli topu ile de¤ifltirilmifltir. Ayr›ca
at›fl kontrol sistemi yenilenmifl, dolay›s›yla isabet oran› artt›r›lm›flt›r. Bu model ayr›ca 2.75
inch (70 mm) güdümsüz roket atma kabiliyetine de sahiptir.
Modernize AH-1S veya AH-1F
AH-1S seri üretiminde 199. helikopterden
sonra kapsaml› bir flekilde modernizasyon yap›lmas›yla gelifltirilen konfigürasyondur. 19791986 y›llar› aras›nda US Army için 99 adet ve
National Guard (ABD Milli Muhaf›zlar›) için
50 adet üretilmifltir. ‹lave olarak 1979-1982
y›llar› aras›nda envanterdeki mevcut 378 adet
AH-1G, yeni standartlara (AH-1S) getirilmek
için yeniden üretim hatt›na sokulmufltur. 1988
y›l›ndan itibaren de bu helikopterlerinde kodlamas› AH-1F olarak de¤ifltirilmifltir.
AH-1F konfigürasyonunun önemli yeniliklerine örnek olarak, gelifltirilmifl at›fl kontrol
sistemi, Hughes ürünü lazer mesafe ölçeri, hedef takip sistemi, pilot kokpit kanopisi için Kaiser yap›m› Head Up Display (HUD), IFF
(dost/düflman tan›ma sistemi) cevaplay›c›, IR
izini azaltma amaçl› egzoz gaz› so¤utma mekanizmas›, düflük-h›z ölçüm sensörü, ALQ-144
Solda AH-1F helikopterinin M197 döner makineli topu, ortadaki resimde bir AH-1W helikopterine AIM-9 Sidewinder füzesi monte edilirken,
sa¤daki resimde ise bir AH-S helikopterinin 2x tel güdümlü TOW füzesi, bir 19x podluk 70 mm güdümsüz roketten oluflan silah konfigürasyonu görülüyor. (Foto¤raf: TD Arfliv)
88
Notlar
12
G. Kore
60
60
AH-1J
11
Yeni nesil AH gereksinimi
için AH-64D’yi seçti
Yeni nesil AH gereksinimi
için AH-1Z aday
‹kinci el 20 AH-1F almaya
çal›fl›yor
Yeni nesil AH gereksinimi
için AH-64D’yi seçti
27 adet AH-1W al›m anlaflmas› iptal edildi
Modernize edildiler
10 adetlik 2. paket iptal edildi. 145 adet AH-1Z al›n›yor.
Acil olarak 35 adet hibe AH1P / AH-64A veya 35 adet
AH-1W kiralama (leasing)
düflünülüyor
‹spanyol donanmas›nda görev alm›fllar ve sonra hizmet d›fl› b›rak›lm›fllard›r
Durumu belirsiz
14 AH-1S daha almay›
planl›yor
‹leri derecede modernize
edildi
20 AH-1F daha almay›
planl›yor
20
20
AH-1F
27
Tayvan
63
62
AH-1W
8
Tayland
6
5
AH-1F
12
Türkiye
28
10
27
9
AH-1P
AH-1W
9
9
‹spanya
8
-
Z14 (AH-1G) -
202
12
15
12
AH-1J
AH-1E
28
13
‹srail
40
39
AH-1S
16
Ürdün
21
21
AH-1F
15
464
180
AH-1F/P/S
AH-1J/W
22
18
ABD
Kara Kuvvetleri 464
Deniz Piyadeleri 180
aktif IR kar›flt›r›c› say›labilir. Uçufl ömrü boyunca bu helikopterlerin aviyonik ve silah sistemleri sürekli güncel tutulmufl, TOW gece görüfl ve at›fl kabiliyeti (C-NITE 50) helikoptere
uyarlanm›flt›r. Ayr›ca en az 100 helikopterin
M-65 TSU TOW niflangah›, lazer destekli LAAT (Lazer Augmented Airborne TOW) sistemine dönüfltürülmüfltür.
AH1 Cobra
TAH-1S veya TAH-1F
Modernize edilmifl AH-1S (AH-1F) olarak
kodlanan ve yeniden üretim hatt›na sokulan 41
adet AH-1G’nin çift kontrollü versiyonudur.
Bu sayede hem ön, hem de arka kokpitten uçufl
kontrolü yap›labilmektedir. Pilotaj e¤itiminde
kullan›lmak için gelifltirilmifltir.
TH-1S “Surrogate”
AH-64A Apache pilotlar›n›n e¤itimleri için
15 adet yuvarlak kanopili AH-1S, silahlar› sökülerek Apache aviyonikleri ile donat›lm›flt›r.
Bu helikopterlerin IFR flartlar›nda uçufl e¤itimlerine yard›mc› olmas› için arka kokpit camlar› siyah perde ile kapat›larak pilotun IFR’ye
uyum sa¤lamas› amaçlanm›flt›r. Bu helikopterler Apache pilotlar›n›n e¤itimlerinde halen kullan›lmaktad›r.
89
Emekli edildiler
AH-1Z Zulu konfigürasyonuna modernize ediliyorlar
Model 249
ArGe maksatl›, bir AH-1S modeli baz al›narak 1979 y›l›ndan itibaren modernize edilen ve
Bell 412 modelinin 4 palli rotoru entegre edile-
AH-1T+
1979 y›l›nda bir AH-1T platformunun 2 x
T700-GE-700 motoru ve gelifltirilmifl trans-
m
Amerika
misyon ile donat›larak (‹ran için önerilen) gelifltirilmifl versiyonudur. AH-1T+ yeni motor
ve transmisyonu sayesinde ‹ran’›n elindeki
AH-1J’lerden %75 daha yüksek performans
sa¤layabilmekteydi. H›z art›fl›n›n da sa¤land›¤›
ve üstün performans özelliklerine sahip bu modelin sipariflleri, ‹ran’da yaflanan Humeyni önderli¤indeki ihtilal ve USMC’nin AH-64
Apache istemesi sebebiyle iptal edilmifltir.
AH-1W Super Cobra
Mevcut seri üretim Cobra serisi helikopterlerin gelifltirilmifl en aktüel modelidir. Yukar›da bahsedilen AH-1T+ versiyonu baz al›narak
gelifltirilmifl olup, en önemli özellikleri aras›nda 2 x T-700-GE-401 motorlar›, iki yan›ndaki
karakteristik hava al›klar›, IR güdümlü füze
tehlikesine karfl› flare ve egzoz gaz› so¤utma
sistemi ve daha genifl silah spektrumu say›labilir. USMC bünyesinde kalan 43 AH-1T Cobra bu seviyeye getirilmifl olup, 169 kadar› da
yeni üretim olmak üzere toplam 212 adet AH1W Super Cobra, USMC envanterine girmifltir. 1990 ve 1993 y›llar›nda 5’lik paketler halinde toplam 10 adet AH-1W Super Cobra,
USMC’nin siparifl paketi içinden ç›kar›larak
Türkiye’ye sat›lm›flt›r. 1992 y›l›nda Tayvan
toplam 42 adet AH-1W al›m› için FMS anlaflmas› imzalam›fl, 1997 y›l›nda da ek olarak 21
adet AH-1W siparifl etmifltir.
AH-1W’de önceki modellere göre yap›lan
geliflmelerin bafl›nda, güçlendirilmifl gövdesi,
yüksek performansl› güçlü motorlar›, Bell 214
transmisyon/rotor sistemi, Sidewinder/Sidearm/Hellfire/TOW/Maverick/70 mm güdümsüz roket/20 mm top tafl›ma/atma kabiliyeti, gece/gündüz kötü hava flartlar›nda kullan›lan ‹srail Taban ürünü gece at›fl kontrol sistemi
(NTS/Night Targeting System), lazer/FLIR/
TV kombinasyonlu Hellfire/TOW at›fl kontrol
sistemi, NTS’ye ba¤l› video kay›t cihaz›, kaska
monteli niflangah, entegre GPS/INS seyrüsefer
sistemi, gece görüfl gözlü¤ü kabiliyetli Kaiser
vu
n
Orta Do¤u ‹ran
Bahreyn
AH-1T Improved Sea Cobra
USMC bünyesindeki mevcut AH-1J helikopterleri baz al›narak gelifltirilen, performans›n artt›r›ld›¤› modernizasyon projesi kapsam›nda ilk uçuflunu 1976 y›l›nda yaparak somutlaflan konfigürasyondur. 2 prototip hariç
toplam 57 adet üretilmifltir.
AH-1T’de yap›lan iyilefltirmelerin bafl›nda
artt›r›lm›fl uçufl performans›, uzat›lm›fl kuyruk,
yeni aviyonikler için uzat›lm›fl burun, çap› art›r›lm›fl rotor, daha fazla yük ve silah tafl›ma kabiliyeti, 1469 kW (2026 BG) gücündeki T400-WV-402 motoru gösterilebilir.
Ayr›ca USMC’nin benimsedi¤i M-65 TSU
TOW tanksavar füzesi atma kabiliyetine ek
olarak, ön ve arka kokpitlerde kullan›labilen
Sperry Univac kaska monteli niflangah sistemi
sayesinde, 20 mm çapl› M197 makineli top tareti, pilot veya niflanc›n›n bakt›¤› yöne do¤ru
kontrol edilerek h›zla yönlendirilebilmektedir.
‹lk uçuflunu 1976 y›l›nda yapan AH-1T’nin
yeni motoru, Bell 214 modelinden devral›nm›fl olup, yine ayn› platform üzerinde denenen toplam 2386 kW (3245 BG) gücündeki 2
adet T-700-GE-700 motorlu konfigürasyon,
daha sonra somutlaflan ve Türkiye’de de yak›ndan tan›d›¤›m›z AH-1W konfigürasyonuna ön ayak olmufltur.
Sa
Avrupa
Pakistan
rek denenen platformdur. Bu sayede uçufl performans› göreceli olarak artm›fl, fakat buna
ra¤men benimsenmemifltir.
2.75 inch (70 mm) 7 tüplü güdümsüz roket podu ve 4x Hellfire tanksavar füzesi konfigürasyonlu
bir AH-1W helikopterine Hellfire füzeleri monte edilirken (Foto¤raf: US Navy)
Bu makalemiz haz›rlan›rken Türk Kara
Havac›l›¤›na önemli katk›larda bulunmufl
Say›n Erdal Özden’in de fikirlerine baflvurmak
istedik. Afla¤›da kendisiyle gerçeklefltirdi¤imiz
söylefliyi sunuyoruz.
Ar
şi
v
Yafl
AH-1S/J
ET
Model
84
.N
Net
88
ay
i
Brüt
Japonya
an
Ülke
Asya
aS
Bölge
20 mm döner topu, 4x Hellfire ve 1x AIM-9
Sidewinder füzesi ile havalanan AH-1
(Foto¤raf: TD Arfliv)
Say›n Özden, Türk Kara Havac›l›¤›’n›n geliflimine tan›kl›k etmifl ve bu geliflimine katk›da bulunmufl kiflilerden biri olarak geçmifl ve bugün gelinen nokta hakk›nda bizleri bilgilendirir misiniz?
Türk Kara Havac›l›¤›, 1948 y›l›nda Polatl›’da Topçu Okulu Bünyesinde Topçu Tayyarecili¤i Hava Grubu ad› alt›nda bez gövdeli
L4J ve L18 ve daha sonraki y›llarda piston
motorlu keflif gözetleme, irtibat, s›n›rl› personel ve hasta, yaral› nakil gibi kara havac›l›k
deste¤i görevlerin icra edildi¤i günlerden, UH1, Huey, Bell, AB 205 Agusta Bell, S-70 Black
Hawk, Sikorsky ve AS 532 Cougar, Eurocopter genel maksat helikopterleri, B-200 Beachcraft uçaklar› ve AH-1 P/W Bell Süper
Cobra taarruz helikopterlerini gece/gündüz
her türlü hava flartlar›nda ve co¤rafyada muharebe hizmet deste¤i verebilecek ve taarruz
helikopterleri ile bu harekatlar› destekleyebilecek ve yak›n hava deste¤i sa¤layabilecek üstün bir s›n›f haline gelmifltir.
Kara Havac›l›k S›n›f› envanterinde bulundurdu¤u uçak ve helikopterlerin performanslar› dahilinde görevini 24 saat esas›na göre en
etkin yapabilecek dünyan›n say›l› birkaç ülkesinden birisi seviyesine gelmifltir.
Kara Havac›l›k s›n›f›n›n K›br›s Bar›fl Harekat› esnas›nda sa¤lad›¤› Uçar Birlik Havac›l›k Deste¤i ve bu harekat›n baflar›s›ndaki
önemli pay› Harp Ceridelerine geçmifltir. Kanaatimce K›br›s Harekat›ndaki Kara Havac›l›k s›n›f›n›n baflar›s› geliflim süreci için bir dönüm noktas› olmufltur ve y›ld›z› parlamaya
bafllam›flt›r.
1984 y›l›nda bafllay›p bugünlere kadar süre
gelen 30,000’n›n üzerinde sivil asker ve emniyet görevlisinin ölümüne sebep olan iç güvenlik harekat›ndaki baflar›s› birçok ülkenin g›pta
ile izledi¤i bir tecrübe ve bilgi birikimine sahip
olmas›na imkan vermifltir.
Gece ve gündüz, her türlü meteorolojik hava flartlar›nda ve her türlü co¤rafi arazi yap›s›nda bugün dünyada 24 saat esas›na göre
hava hücum (uçarbirlik) harekat› ve taarruz
helikopterleri ile kara birliklerine yak›n hava
deste¤i sa¤layabilen 3 ülkeden (ABD, ‹srail,
Türkiye) birisi seviyesine gelmifltir. ‹nan›yorum ki Kara Havac›l›¤› bu yar›flmada liderli¤i
elde bulundurmak için her gün artan bir tempo ile e¤itim ve hava arac› performans›n› art›rma çabas›n› sürdürecektir.
Geçmiflten günümüze bu kabiliyeti gelifltirmeye yönelik ad›mlarda Bell Helicopter’in Türk Kara Havac›l›-
¤›’na vermifl oldu¤u hizmeti ve bu geliflimdeki yerini
nas›l de¤erlendirirsiniz?
Kara Havac›l›¤›, 1966 y›l›nda Bell Helicopterlerini envanterine alm›flt›r. Aradan geçen
35 y›l› aflk›n bir sürede, Kara Havac›l›k s›n›f›
dünyadaki di¤er ülke Kara Havac›lar› seviyesine ulaflm›flsa, bu trendin en bafl›ndan bu
güne kadar Bell Helicopter’lerinin (OH-13S,
AB204, AB205, UH-1H, AH-1P, AH-1W Süper Cobra) performanslar›n›n ihtiyaca cevap
vermesi , bak›m ve onar›mlar›n›n uçufl karakteristiklerinin Türk pilot ve teknisyeninin kabiliyetlerine uyum sa¤lamas›, idamelerinin kolay
ve düflük maliyetli oluflu ve Bell Helicopter Firmas›n›n Lojistik Deste¤inin aksamadan istenilen yer ve zamanda haz›r olmas›n›n da büyük
bir pay› oldu¤una inan›yorum.
1985-1990 y›llar›nda yap›lan taarruz helikopteri tedarik çal›flmalar› sonunda, AH-64A
Apache taarruz helikopteri pilotlar/teknisyenlerin gözdesi oldu. AH-64A Apache taarruz
helikopterini tedarik etmeye öncelik veren Kara Havac›l›¤›, tedarik edilecek helikopterin
AH-1W Süper Cobra olaca¤›n› ö¤renmesi
sürpriz olmufltu. Ancak, daha sonralar› AH1W helikopterlerinin UH-1 genel maksat helikopterlerini üreten Bell Firmas›nca üretilmesi,
pilotlar›n ve teknisyenlerin bu taarruz helikopterlerine geçiflinde bir aksakl›k yaratmam›flt›r.
AH-1W Süper Cobra pilotlar›, ve bak›m onar›m ve ekipleri, iç güvenlik harekat›nda kara
unsurlar›n› ayda 60-70 saat görev uçufllar› ve
%80 faal helikopter oran› ile destekleyerek komutanlar›n›n her zaman takdirlerine mahzar
olmufllard›r. ‹flte o zaman AH-64A yerine pilotlar›n zevkle ve güvenle kulland›¤› ve bak›m/onar›mlarda büyük sorunlar ç›karmayan,
ar›za oran› çok düflük olan AH-1W Süper
Cobra’lar›n tedarik edilmesinin iyi bir karar oldu¤u de¤erlendirilmifltir. Y›llard›r Lojistik Destek konusunda dünya liderli¤ini elinde bulunduran Bell Helicopter Firmas› dün oldu¤u gibi
bu günde imal etti¤i ürünlerinin arkas›ndad›r.
Türk Silahl› Kuvvetlerinin görevini, kendi görevi olarak kabul etmifl ve Bell logosu tafl›yan
helikopter filolar›n›n harbe (harekata) haz›r,
faal helikopter oran›n› en üst seviyede tutmak
için Lojistik deste¤ini sürdürece¤inden hiç
kimsenin kuflkusu olmamal›d›r.
Dünya genelinde Kara Havac›l›k hangi noktaya
geldi ve Türkiye’nin bu kabiliyet aç›s›ndan dünyadaki
yerini nas›l görüyorsunuz?
Helikopter Savafl› olarak adland›rabilece¤imiz “Vietnam Savafl›n›n” helikopterlerin
taktik ve teknik alanda yayg›n bir flekilde kullan›lmaya baflland›¤› tarih olarak bilinir. Bence bu Vietnam Savafl› helikopterlerin gerek
taktik konsept aç›s›ndan kullan›mlar›nda ve
90
gerekse yüksek teknolojik geliflim sürecinde
bir dönüm noktas› olmufltur.
Teknik ve taktik konsept de¤iflikliklerinin bir
sonucu olarak, sadece havadan tafl›ma deste¤i için kullan›lan genel maksat helikopterlerinin
silahland›r›larak kendi yak›n deste¤ini sa¤lamas› ve helikopterlerin kara unsurlar›na yak›n
hava deste¤i için havada bir çeflit silah platformu olarak hizmet vermesi ihtiyac› do¤mufltur.
1959 y›l›ndan itibaren gerek genel maksat ve
gerekse taarruz helikopterlerinde geliflme sürecine girilmifl ve bugünlere yani 3ncü nesil
teknoloji harikas› çok yönlü görev kabiliyetli taarruz helikopterleri dönemine gelinmifltir.
Olas› bir Üçüncü Dünya Savafl›nda Kara
Havac›l›k birliklerinin rolünün önemli olaca¤›na inan›yorum. Nas›l ki 1nci Dünya Savafl›n›n
kaderine makinal› tüfekler, 2nci Dünya Savafl›n›n kaderine tanklar (z›rhl› birlikler) etki etmiflse muhtemel bir 3ncü Dünya Savafl›nda,
teknik performans› yüksek helikopterlerle taktik becerileri en yüksek havac›l›k birliklerinin
derinliklerde hava-hücum harekat› icra edebilme kabiliyetinin harbin kazan›lmas›nda anahtar rol oynayaca¤› kanaatindeyim. Bu konsepte bir fley ilave etmek istiyorum. O da, malumlar› üzere bir silah›n pan zehri yine ayn› silaht›r. Harbin, daha do¤rusu hava hücum harekat›n› destekleyen veya yak›n hava deste¤ini icra edecek taarruz helikopterlerinin tehdidi, ancak yine bir taarruz helikopteri ile karfl›lanabilir. Taarruz helikopterlerinin hava-kara muharebesindeki savaflma tekni¤i ve hayatta kalabilme kabiliyeti harbin kaderi olabilecektir.
Bugün Dünya havac›l›¤›, baflta ABD olmak
üzere, düflman derinliklerinde hava hücum
yapabilecek hava hücum tugaylar› ve bu harekat›n› teknoloji harikas› çok maksatl› görev kabiliyetli, özellikle hava-hava muharebesinde
hayatta kalabilecek taarruz helikopter birlikleri
kurulufllar›na geçmektedir.
Türk Kara Havac›l›¤› da dünyadaki h›zla
de¤iflen bu taktik ve teknolojik geliflmelerin
gerisinde kalmamak için birlik kurulufllar›nda
de¤ifliklikler yapm›fl ve yapmaktad›r. Birkaç y›l
öncesine kadar sadece genel maksat helikopter taburlar›ndan oluflan Hava Alaylar›n›, Hava Hücum Alaylar› kurulufluna (Genel Maksat
Helikopter Taburlar›, Taarruz Helikopter Taburu, Bak›m Grubu ve Destek K›talar›) geçirmektedir. Hava Hücum Alaylar›n›n harekat ihtiyac›n› karfl›layacak seviyeye getirmek için pilot ve teknisyenlerinin e¤itiminde e¤itim ve ö¤retim planlar›n› revize etmifltir. Hava Hücum
Alaylar›n›n harp ve silah vas›talar›n› tedarik
veya Türkiye’de Sanayilefltirme ile envanterine katm›fl ve katmaya devam etmektedir.
Mevcut UH-1 genel maksat helikopterini, S-70
Black Hawk ve AS532 Cougar genel maksat
helikopterleri ile takviye etmifltir. Envanterine
ald›¤› bu helikopterlerin Lojistik destek, birlik
.N
ET
Ar
şi
v
AH-1Z’nin W’den temel farklar›, 4 palli
kompozit yataks›z rotor sistemi, 4 palli kompozit kuyruk rotoru, yeni 2625 shp güç üretebilen
transmisyon, yeni silah tafl›ma kanatlar›, Rockwell Collins MFD (Multi Function Display /
Çok Fonksiyonlu Gösterge)’lerden oluflan gelifltirilmifl say›sal kokpit, Litton ürünü görev
bilgisayar›, Lockheed Martin ürünü 3. nesil
FLIR’den oluflan Hawkeye hedef görüntüleme
sistemi (TSS/Target Sight System), Thales
ürünü TopOwl entegre kaska monteli gece görüfl ve at›fl sistemi (IHMDS), Smiths Industries
ürünü at›fl kontrol sistemi, yeni veri yönetim
sistemi, HOTCC (Hands On Throttle Collective ve Cyclic) sistemi say›labilir. Elektronik
harp sistemi olarak da Litton SIRFC özsavunma sistem çat›s› alt›nda entegre edilen
AN/APR-39A(XE2) RWR radar uyar›,
AN/AAR-47 MAWS füze uyar›, AN/AVR2LWS lazer uyar› sistemi ve AN/ALE-47
chaff/flare sistemleri AH-1Z’nin temel elektronik savunma araçlar› olacakt›r.
ay
i
AH-1 (Super) Cobra’lar›n Türkiye’deki
Serüveni
AH-1Z King Cobra 2x 8 Hellfire ve 2x AIM-9 Sidewinder füzeleri ile tam yüklü halde (Foto¤raf: TD Arfliv)
Cobra 2000
Bell flirketinin insiyatifinde 21. yy için önerilen ve daha sonra AH-1Z King Cobra olarak
somutlaflan prototipin kodudur. Bell 412 modelinin 4 palli rotoru, gece görüfl kabiliyeti, 20
91
an
yeniden üretilecek AH-1W’lere Z kodlamas›
ve UH-1N’lere UH-1Y kodlamas› verilmifltir.
Gelifltirme ve üretim plan›na göre, ilk 3 adet
aS
AH-1Z prototipi halen uçufl testlerini sürdürmektedir. Testlerin planland›¤› gibi bitirilmesi
halinde 6 adet AH-1W’nin Z versiyonuna dönüflümüne 2003 y›l› içinde bafllanacakt›r. 2013
y›l›na kadar toplam 180 AH-1W’nin Z’ ye dönüfltürülmesi planlanm›flt›r.
m
4BW
Tüm AH-1T+ ve AH-1W modellerinin model 680’den devral›nan, kompozit maddeden
yap›lm›fl, yataks›z, 4 palli rotor entegrasyonunun öngörüldü¤ü proje kodlamas›d›r. Bundan
vazgeçildiyse de daha sonra ayn› özellikleri
kapsayan AH-1Z modeli benimsenmifltir.
platform üzerinde kullan›lacakt›r. Bu flekilde
Türk Kara Kuvvetleri envanterindeki AH-1W
helikopteri uçufl esnas›nda
(Foto¤raf: TD Arfliv)
vu
n
AH-1RO Dracula
AH-1W modelinin Romanya için gelifltirilmifl tipidir. Mali ve siyasi sebeplerden dolay›
planlanan 96 adet helikopterin üretimi gerçekleflememifl, proje iptal edilmifltir. Romanya halen 50 adet modifiye edilmifl ikinci el AH-1S
almay› bütçesi dahilinde planlamaktad›r.
mm makineli topu, lazer mesafe ölçeri ve hedef tespit/teflhis/takip at›fl kontrol sistemi, denenen üniteler aras›nda olup, mevcut standart
T53-L703 motorunda bir de¤ifliklik ya da tadilat yap›lmam›flt›r.
AH-1Z
USMC’nin 1995 y›l›nda bafllatt›¤› keflif ve
taarruz helikopteri tedari¤i program› çerçevesinde, AH-1W ve UH-1N helikopterlerinin
2000’li y›llarda de¤ifltirilmesi planlanm›flt›r.
Bu plan dahilinde yap›lan teknik çal›flmalar ve
Bell firmas›n›n daha önce sundu¤u AH-1W
(4BW)’nin gelifltirilmifl versiyonu olan AH-1Z
üzerinde karar k›l›nm›flt›r.
Programa göre Bell firmas›, USMC envanterindeki 180 adet AH-1W ve yaklafl›k 100
adet UH-1N’yi %85 ortak parça kullan›lacak
flekilde yeniden üretecek ve motor, transmisyon, ana ve kuyruk rotor sistemi gibi kritik önleme sahip yap›sal parçalar ortak olarak iki
Sa
AH1 Cobra
ürünü HUD say›labilir. Elektronik harp sistemi
olarak AN/APR-39(V) ve AN/APR-44(V)
RWR radar ikaz setleri, AN/ALQ-144(V) IR
kar›flt›r›c›, AN/ALE-39 chaff/flare sistemleri
AH-1W’lerin temel savunmas›n› oluflturmaktad›r.Bu genifl silah yelpazesi ve geliflmifl aviyonikleri sayesinde AH-1W, günümüz flartlar›n›n
gerektirdi¤i anti-tank, silahl› keflif, eskort, yak›n
hava deste¤i, hava-hava muharebesi gibi görevleri rahatl›kla yerine getirebilmektedir. Ülkemizde KKK’nin Güvercinlik konufllu Taktik
Hava Taburu’na ba¤l› 1. Filo bünyesinde, yukar›da bahsedilen ve 90’l› y›llar›n bafl›ndan itibaren yeni olarak sat›n al›nan AH-1W helikopterlerinin 9 adeti halen baflar›yla kullan›lmaktad›r.
Türkiye’nin silahl› helikopter tedarik çal›flmalar› 1980’lerde UH-1 ve AB-206 helikopterlerinin yerli imkanlarla silahland›r›lmas› ile
bafllam›flt›r. AB-206’lar›n kap›lar›na monte
edilen 7.62mm çapl› 6 namlulu Minigun makineli toplar, UH-1’e monte edilen 2.75 inch
(70mm) güdümsüz roket lançerleri ve 40mm’lik bomba atarlar test edilerek denenmifltir. Bu
çal›flmalar genelde çok mütevazi flartlarda sürdürülmüfl; fakat kullan›lan platformlar›n bu ifl
için uygun olmamas› ve bu platformlar›n gerçek anlamda bir anti-tank kabiliyetli helikopter
ihtiyac›n› karfl›layamamas› nedeniyle etkili ve
verimli olmam›flt›r.
Güneydo¤u’da bölücü terör örgütüne karfl›
ve Depo seviyesi bak›mlar›n›n ihtiyaçlara cevap verecek flekilde yap›labilmesini sa¤lamak
için bak›m kademeleri kurulufllar›nda ve teknik
elemanlar›n e¤itim ve ö¤retimlerinde teknolojik geliflmelere uygun ad›mlar at›lm›fl ve konseptler revize edilmifltir.
Hava Hücum Alaylar›n›n ana harp silah vas›tas›n› yani belkemi¤ini oluflturacak taarruz
helikopter ihtiyac›n› karfl›lamak için ATAK Projesinde son karar aflamas›na gelinmifltir.
Türkiye’de helikopter tedarik projelerine genellikle
(Cougar ve Black Hawk’ta oldu¤u gibi) teknoloji kazan›m ve lisans alt›nda üretim kabiliyeti kazanmaya
yönelik projeler olarak yaklafl›lmas›na karfl›n müspet
sonuçlar al›nmad›¤›n› biliyoruz. Bu ba¤lamda King
Cobra projesinin bugün geldi¤i konum hakk›nda bizleri bilgilendirirmisiniz?
Helikopter tedarik projelerinde, Türk sanayisine yeni teknoloji transferi, ifl ve lisans alt›nda üretim kabiliyeti kazand›rmaya yönelik
projelerde tedariki düflünülen sistemi meydana getiren teknolojilerin hangilerinin veya ne
kadar›n›n transfer edilmek istendi¤ini, lisans
ücreti, royalti, özgünlefltirme, entegrasyon ve
mali riskler maliyetin bir çarpan› olarak ortaya
ç›kmaktad›r.
Türk hükümetinin bu tedarik için ay›rabilece¤i k›s›tl› kaynak, sat›c› firman›n hassas (core) teknoloji transferdeki k›s›tlamalar, entegrasyon, lisans ücreti, üretilecek sistemin miktar› ve mali risklerin yüksek oluflu gibi faktörler teknolojileri kazan›m ve üretim kabiliyetlerinden feragat edilmesine sebep olabilmekte
ve projenin bafllang›çta tespit edilen hedeflerinin alt›nda bir teknoloji transferi ile gerçeklefltirmesine sebep olmaktad›r.
Kanaatimce, Türk tedarik makamlar› sistemdeki her teknolojiyi kazanma veya di¤er
bir deyiflle yeni sistemi %100 Türk Sanayii
ile üretme hedefleri yerine, teknoloji seçimi
daha seçici olmal›d›r diye düflünüyorum.
Sadece tedariki düflünülen sistemde kullan›lan, daha sonra at›l olacak teknolojik kazan›m yerine, di¤er projelerde de kullan›labilecek çok maksatl› teknolojik kazançlara a¤›rl›k vermelidir. Bugün bir veya iki ülke hariç
hiçbir ülke tek bafl›na, yüksek teknoloji ürününün %100 üreticisi de¤ildir. Ülkeler konsorsiyum ile bu sistemlere ortak olmaktad›r.
ATAK Projesi kapsam›nda SSM ile Bell
Helicopter aras›ndaki fiyat ve kontrat idari
hüküm ve flartlar› Eylül 2000 tarihinde bafllat›lm›fl, Temmuz 2002 sonuna kadar taraflar
aras›nda fiyat yüksekli¤i ile kontrat idari hüküm flartlar›nda bir anlaflma sa¤lanamam›flt›r. Daha sonra A¤ustos 2002 tarihinden itibaren Rus/‹srail Kamov fiirketi ile kontrat görüflmelerine bafllanm›fl ve 2002 y›l› sonu itibariyle Kamov’un fiyat ve idari flartlar›n›n Bell
92
Türk Kara Havac›lar›m›z AH-1W Super Cobra’lar ile kol uçuflunda (Foto¤raf: Kara Havac›l›k)
93
aS
.N
an
ay
i
AH-1W’lerin Türkiye’nin do¤u ve bat›s›ndaki zorlu flartlarda gösterdi¤i performans›n
alt›nda yatan gerçek, hiç flüphe yok ki sahip oldu¤u çift GE-T700-401 motorlar›, di¤er Cobra’lardan daha uzun ve genifl Bell 214 rotorlar› ve transmisyonunun kullan›lmas›d›r. Bu
performans›n bir göstergesi olarak 8 Hellfire
veya TOW füzesi, 750 at›ml›k 20mm top ve
2x19 tüplük 2.75 inch (70mm) güdümsüz roketler kanat alt› silah istasyonlar›nda tafl›nabilmektedir. Motorlardan ç›kan s›cak egzoz gazlar›n›n yaratt›¤› ›s›n›n düflürülmesini sa¤layan
IR bast›r›c› sistem orijinal dizaynda mevcuttur. Türkiye ilave olarak IR güdümlü füzeleri
kar›flt›r›c› ALQ-144(V) sistemini de helikopterlere monte etmifltir. AN/APR-39 ve
AN/APR-44 RWR radar uyar› sistemleri ile
AN/ALE-39 chaff/flare dispanserleri de AH1W’lerde standart donan›m olarak bulunmaktad›r. SSM taraf›nda yürütülen HEWS çal›flmas›n›n sonuçlanmas›ndan sonra ASELSAN’›n EADS’dan lisans alarak üretece¤i
MILDS AN/AAR-60 füze ikaz sistemi ile seçimi henüz sonuçlanmayan lazer ikaz ve özsavunma/radar-kar›flt›r›c› entegre sistemi de
AH-1W’lere monte edilecektir.
Türkiye’ nin AH-1W’lerin performans›ndan
memnun kalmas›n›n sonucu olarak 1996 y›l›nda ilave 10 adet daha AH-1W al›nmas› için
Bell firmas› ile 150 milyon dolarl›k bir anlaflma imzalanm›flt›r. Gerçek ihtiyaç say›s› 10’dan
fazla olmas›na ra¤men ekonomik nedenlerle
10 adet istenmifltir. Bu flekilde sahip olunacak
20 AH-1W ile 2 helikopter taarruz filosu kurulacakt›. Anlaflman›n yürürlü¤e girmesi için gerekli olan ABD hükümetinin izni ne yaz›k ki
çeflitli engellere tak›lm›fl ve sürüncemede kalm›flt›r. Bell firmas›n›n yapt›¤› yo¤un lobi faaliyetleri de sonuçsuz kalm›flt›r. Türkiye
ABD’nin tak›nd›¤› bu tav›r karfl›s›nda 1997 y›l›nda siparifli iptal etti¤ini bir yaz› ile Bell Firmas›na bildirmifltir. ABD’nin bu yanl›fl tavr›n›n arkas›nda yatan gerçek ise AH-1W’lerin
Güneydo¤u Anadolu’da bölücü terör örgütüne
indirdi¤i darbelerin baz› bas›n ve yay›n kuru-
vu
n
m
(GGG) uyumlu üretildi¤i için ilk teslimden itibaren GGG ile uçufl e¤itimleri bafllam›fl ve zaman içinde kazan›lan tecrübeler ›fl›¤›nda GGG
kullan›larak gece TOW at›fl› da yap›lm›flt›r.
1995 y›l›nda ABD Deniz Piyadeleri ile efl
zamanl› olarak yürütülen bir çal›flma ile AH1W’lerin gece-gündüz hedef tespit teflhis kabiliyeti sa¤layacak ‹srail TAMAM ürünü NTS
(Night Targeting System) sistemi envanterdeki 10 AH-1W helikopterine 901. Ana Depo’da
tak›lm›flt›r. NTS, k›saca 1. nesil FLIR, lazer
iflaretleyici ve mesafe ölçer, TV kameras›ndan
oluflan buruna monteli, TOW/Hellfire/2.75
inch güdümsüz roketler/20mm top gibi de¤iflik silahlar›n gece-gündüz etkinlikle kullan›lmas›na olanak sa¤layan bir hedefleme sistemidir. NTS sistemi AH-1W’de önceden var olan
ve TOW silah›n›n gündüz kullan›lmas›n› sa¤layan M-65 TSU ünitesi ile entegre edilmifltir.
NTS sisteminin entegresi ile ön kokpite MFD
yani çok fonksiyonlu gösterge de eklenmifltir.
Uçufl s›ras›nda bu ekrandaki görüntüler istenildi¤inde videoya kaydedilip yerde debrifing
s›ras›nda gösterilerek iyi bir e¤itim arac› olmaktad›r.
Her ne kadar Türk Süper Cobra’lar› sadece
GGG kullansa da, AH-1W’de var olan di¤er
önemli bir sistem de pilot ve öndeki niflanc›
kask›na monteli HSS (Helmet Sight System)
denilen niflangah sistemidir. Bu sistem ile burundaki 20 mm’lik top, pilotun veya silahç›n›n
bakt›¤› yöne do¤ru yönlendirilerek k›sa sürede
istenen hedefler at›fl alt›na al›nabilmektedir.
AH-1W’ler, gerekti¤inde di¤er uçaklar ve helikopterlerden kendini korumak için, d›fl kanat
istasyonunda LUA-7 lançerine monteli AIM9L Sidewinder füzeleri tafl›yabilmektedir. Kara
Kuvvetleri Komutanl›¤› (KKK) AH-1W’lerin
tafl›ma performans›ndan ve NTS’li gece görüfl
kabiliyetinden azami derecede faydalanmak
için ABD Lockheed firmas›na üç aflamada olmak üzere 16 milyon $ tutar›nda 214 adet Hellfire-IIK2 yar›-aktif lazer güdümlü tanksavar
füzesi siparifli vermifl ve ilk parti 72 adet 2002
y›l› içinde teslim al›nm›flt›r.
Sa
yap›lan mücadelelerde olay yerine intikal süresi k›sa süren bir havadan atefl destek platformuna ihtiyaç duyulmufltur. Bu ihtiyac›n en etkili
ve en ekonomik olarak ancak bir silahl› bir sald›r›/keflif helikopteri ile sa¤lanaca¤› anlafl›lm›flt›r. Daha sonra, 80’li y›llar›n ortas›ndan itibaren t›rmanan bölücü terör eylemlerinin giderek artmas› nedeniyle, taarruz/keflif helikopteri
ihtiyac› tekrar gündeme gelmifl, AH-64A
Apache, A-129 Mangusta ve AH-1W Super
Cobra helikopterleri incelenerek teklifler al›nm›flt›r. 1990 y›l›nda yap›lan de¤erlendirmeler
sonunda maliyet/müesseriyet hesaplamas› ile
Türkiye’nin ihtiyac›n› en iyi karfl›layaca¤› düflünülen AH-1W Super Cobra helikopterleri seçilerek, ABD Bell firmas›na 5 adetlik siparifl
verilmifltir. Silahl› helikopter ihtiyac›n›n aciliyeti nedeniyle Türkiye’nin verdi¤i siparifl
ABD Deniz Piyadeleri için üretilen AH1W’lerden çevrilerek Türkiye’ye k›sa sürede
teslim edilmifltir. ‹lk 5 AH-1W Super Cobra’
n›n Güneydo¤u Anadolu’nun yüksek rak›ml›
da¤lar›nda ve yaz›n s›cak ortamda bölücü teröristlere karfl› gösterdi¤i üstün baflar› neticesinde 1993 y›l›nda ilave 5 adetlik AH-1W siparifli
verilerek, ayn› flekilde ABD Deniz Piyadeleri
siparifllerinden Türkiye’ye yönlendirilmifltir.
Kara Kuvvetlerinin AH-1W filosu çat›flma
bölgesine k›sa sürede ulaflmas›, havada serbest
ve sabit pozisyonda süzülerek ma¤ara ve kovuklarda gizlenen teröristlere karfl› nokta at›fl›
yapabilmesi ve gece harekat yetene¤ine sahip
olmas› nedeniyle teröristlere karfl› çok etkili bir
silah olmufltur. Süper Cobra’lar›n bölücü terör
örgütü PKK’ye karfl› etkinli¤inin endikatörlerinden biri de – objektif baflar›s› yan›nda - bizzat teslim olan teröristler taraf›ndan, yani birinci elden en korkulan silah olduklar›n›n dile getirilmesidir.
Teröristlere karfl› s›kça kullan›lan roket ve
topa ilave olarak Türkiye’deki 9 adet AH1W’de anti-tank amaçl› standart M-65 TSU
TOW at›fl ünitesi bulunmaktad›r fakat bu sistem ile sadece gündüz TOW at›fl› mümkündür.
AH-1W’nin kokpiti Gece Görüfl Gözlü¤ü
ET
Ar
şi
v
Güvercinlik üssü konufllu bir AH-1W Super Cobra helikopterimiz 20 mm döner topu, 70 mm’lik
roket podlar› (2x 19 tüplü), 4x TOW ve 1x AIM-9 Sidewinder füzeleriyle uçuflta.
(Foto¤raf: TD Arfliv)
lufllar› taraf›ndan maksatl› flekilde çarp›t›larak
masum insanlar›n öldürüldü¤ü fleklinde Avrupa ve ABD’deki bas›na aksettirilmesidir. Bu
flekilde bu helikopterlerin Türkiye’ye sat›fl›na
karfl› bir kamuoyu oluflturulmufltur. Bu tür karfl› lobi cal›flmalara Rum/Yunan/Ermeni lobilerinin verdi¤i deste¤i de unutmamak gerekir.
ABD’de o zamanki mevcut Clinton hükümeti
de kendi iç politik dengelerini muhafaza etmek
için bu sat›fla onay vermemifl, hatta Kongreye
bildirimde dahi bulunmam›flt›r. Bunun sonucunda Türkiye anlaflmay› tek tarafl› olarak iptal etmifltir. Daha sonra aç›lan ATAK ihalesi
sonucu ihtiyaç miktar› olarak ilk aflamada 50,
daha sonra 50 ve son aflamada 45 adet olmak
üzere, toplam 145 helikopterin Türkiye’de
TAI’nin ana yüklenici sorumlulu¤unda üretilmesi planlanm›flt›r. 21 Temmuz 2000 tarihinde
toplanan SSM ‹cra Kurulu Bell Helicopter
Textron firmas›n›n önerdi¤i AH-1Z King Cobra helikopterini birinci seçmifl, Kamov firmas›n›n önerdi¤i KA-50-2T Erdo¤an ikinci s›ray›
alm›fl, Agusta A-129 International Atak ise
ihaleden elenmifltir. Kontrat görüflmelerinin
halen devam etti¤i bu projeyi ve projenin son
durumunu önümüzdeki say›m›zda genifl bir biçimde ele alaca¤›z.
Helicopter’in fiyat ve idari flartlar› ile mukayese edilebilecek seviyeye gelinmifltir. ‹ki seneyi aflk›n bir süredir Bell Helicopter ile yap›lan görüflmeler esnas›nda çok say›da helikopter konfigürasyonuna, çok say›da de¤iflik
fiyat teklifleri verilmifltir.
ATAK Projesinde maliyeti azaltmak maksad›yla RFP’ deki Proje modeline sad›k kal›na-
ERDAL ÖZDEN
Kr. Plt. Kd. Alb. (E)
Erdal Özden 1941 y›l›nda Havza/Samsun’da do¤mufltur. 1961 y›l›nda Harp Okulundan piyade subay olarak mezun olmufltur. 1970 y›l›nda dil e¤itimli helikopter kursuna gönderilen Erdal Özden, 1971 y›l›nda Lisan, Pilot Temel, Alet Uçufl, Pilot Tekamül
ve Taktik Uçufl kurslar›n› baflar› ile tamamlayarak Kr. Hvcl. Okuluna atanm›flt›r. Burada Uçufl Ö¤retmeni, Kontrol Uçufl Ö¤retmeni ve Kurul Bflk., Ö¤retim Baflkan› ve Erkan Bflk. görevlerinde uzun y›llar hizmet
vermifltir. 1972 y›l›nda 4 ay müddetle ‹talya
Agusta Bell’de Bak›m kursuna ifltirak etmifltir. 1978 y›l›nda ‹ran Kara Ordusunda Müflavir olarak bulunmufltur. 1984 – 1987 y›lla-
rak, TAI özgünlefltirme sorumlulu¤unu üzerine alm›fl ve SSM taraf›ndan tespit edilen helikopter konfigürasyonuna Bell Helicopter ve
Kamov OCAK 2003 tarihi itibari ile tekliflerini
TAI/SSM’e sunmufllard›r. Bu ba¤lamda, ABD
Hükümet yetkilileri de ATAK Projesinin daha
düflük bir maliyetle FMS (Yabanc› Askeri Sat›fl›) kanal› ile tedarikine imkan sa¤layacak
FMS seçeneklerini ve fiyatlar›n› Türk yetkililerine Kas›m 2002 tarihinde takdim etmifltir. Bu
iki alternatiften birincisi, AH-1Z helikopterinin
FMS fabrika ç›k›fl fiyat› ve Lojistik Destek paket fiyat›n› içermektedir. Yani bu helikopterin
hükümetten hükümete olabilecek en düflük
fabrika ç›k›fl fiyat› bilgisi verilmifltir. Yap›lan
görüflmelerde, ABD yetkililerinden Türk Sanayinin üretimi ve ifl pay›n›n FMS Option 2’ye
dahil edilerek, yeniden fiyatland›rmalar› talep
edilmifltir. Bu talebe cevap, ARALIK 2002 tarihi itibariyle Türk Askeri yetkililerine takdim
edilmifltir.
Sonuç olarak, halihaz›rda Türk yetkililerinin de¤erlendirme çal›flmalar› devam etmektedir. Son durum itibariyle, bir adet
SSM’nin RFP Proje modeline uygun ve
SSM’l›¤›nca tespit edilen helikopter konfigürasyonuna verilen fiyat ile ABD hükümetinin
FMS kanal› ile tedarikini önerdi¤i USMC
(ABD Deniz Piyade Kuvvetleri) AH-1Z haz›r
al›m (Off the shelf) ve Türk Sanayiinin (TAI)
üretim ve ifl pay› ile üretiminin yap›laca¤›
AH-1Z taarruz helikopteri teklifleri sonuçland›r›lmak üzere Türk yetkililerine sunulmufltur. Benzer teklifler Rus/Kamov flirketince
SSM’l›¤›na sunulmufltur. SSM’l›¤›n›n, Savunma ‹cra Komitesinin Temmuz 2000 tarihli karar› do¤rultusunda yapt›¤› çal›flmalar›n sonuçlar›n› (Bell Helicopter – Rus/Kamov) Savunma ‹stiflare Kuruluna ve daha
sonra da Savunma ‹cra Kuruluna yak›n zamanda sunaca¤› de¤erlendirilmektedir.
r›nda Türk Askeri
Temsil Heyeti NATO,
Brüksel’de
Plan Sb.l›¤› yapt›ktan sonra yurda
dönmüfl ve 1987 –
1990 y›llar›nda 2.
Or. Hv. A. K.l›¤›,
1990 atamalar›nda
Kr. Hvcl. Ok. ve E¤t. Mrk. K.l›¤› Ö¤retim
Bflk.l›¤›na atanan Erdal Özden, 1991 –
1992 y›llar›nda K.K.K.l›¤› Hvcl. D. Bflk.l›¤›
görevinde bulunmufl ve Kr. Hvcl. Ok. K.l›¤›
Erkan Bflk. iken 1993 y›l›nda kadrosuzluktan emekliye sevk edilmifltir. Bell Helicopter
‹rtibat Bürosunda Pazarlama Müdürü olarak
çal›flmakta olan Erdal Özden evli ve iki çocuk babas› olup ‹ngilizce bilmektedir.
94
AH-1P Cobra
Ar
şi
v
TAH-1P / AH-1S Cobra
Azami H›z..................350 km/s
Seyir H›z›...................222 km/s
Servis (uçufl) tavan›..3.352 m
Azami uçufl mesafesi.463 km
Havada Kal›fl Süresi..2 s.15 dk
NBC Koruma.....................Yok
Servis (uçufl) tavan›..3.352 m
Azami uçufl mesafesi..463 km
Havada Kal›fl Süresi..2 s.15 dk
NBC Koruma.....................Yok
20mm top...750 adet, 2.000 m
70 mm roket..52 adet, 5.000 m
TOW....8 adet, 3.750 m menzil
AH-1W Super Cobra
Performans
Motor.............2x 1,690 BG T-700-GE-401
Yak›t Kapasitesi............................1,128 lt
Bofl a¤›rl›k.................10.300 lb (4.672 kg)
Maksimum a¤›rl›k.....14.750 lb (6.690 kg)
95
Faydal› Yük..................4.450 lb (2.019 kg)
Azami H›z.....................................350 km/s
Seyir H›z›.......................................270km/s
Deniz seviyesinde azami h›z..... 282km/s
Servis (uçufl) tavan›.....................4.720 m
Azami uçufl mesafesi....................635 km
Normal silah yükü ile menzil........510 km
Havada Kal›fl Süresi..............2 saat 15 dk
NBC Koruma........................................Yok
Sa
Genel
vu
n
m
aS
TOW........................8 adet, 3.750 m menzil
Hellfire.....................8 adet, 8.000 m menzil
AIM-9 Sidewinder..2 adet, 2-10 km menzil
Maks. silah tafl›ma kapasitesi.....2,030 kg
*Topun at›m sürati 650 at›m/dk
Not: Belirtilen mühimmat kapasitesi ayn›
anda alabildi¤i miktar de¤il, o mühimmattan
alabildi¤i maksimum miktard›r. Görevin cinsine göre mühimmat yükleme plan›, maksimum görev a¤›rl›¤›n› geçmeyecek flekilde
pilot taraf›ndan yap›l›r.
Mürettebat................................................2
Paller ile uzunluk............................17.7 m
Uzunluk............................................14.7 m
Genifllik..............................................3.3 m
Yükseklik...........................................4.2 m
Ana rotor çap›.................................14.6 m
ET
.N
Mürettebat.............................2
Motor..1x 1,485 BG T-53-L-703
Yak›t Kapasitesi.............992 lt
Bofl a¤›rl›k..................3.178 kg
Maksimum a¤›rl›k.....4.540 kg
Faydal› Yük................1.362 kg
Genel / Performans
Mürettebat.............................2
Motor..1x 1,485 BG T-53-L-703
Yak›t Kapasitesi.............992 lt
Bofl a¤›rl›k..................3.178 kg
Maksimum a¤›rl›k.....4.540 kg
Faydal› Yük................1.362 kg
Azami H›z..................350 km/s
Seyir H›z›...................222 km/s
ay
i
Genel / Performans
TSK’de 1992 y›l›ndan itibaren kullan›lmaya bafllayan AH-1P helikopterinin 8 tanesine NTS (Night Targeting System) tak›lm›fl ve
gece TOW atma kabiliyeti kazand›r›lm›flt›r. Bütün AH-1P helikopterlerine tak›lan Taktik Seyrüsefer Sistemi ile de seyrüsefer kabiliyetleri gelifltirilmifltir.
an
Yard›m çerçevesinde ABD’den al›nan AH-1S Cobra helikopterleri
pilot e¤itimlerinde kullan›lmaktad›r. AH-1P modeli ile benzer silah
sistemine sahiptir, ancak kullan›lmamaktad›r. TAH-1P Cobra (Training Attack Helicopter), AH-1P Cobra helikopterleri ile ayn› özellikte olup, silah sistemleri monte edilmemifltir. Amaç, pilotlar›n uçufl
intibaklar›n›n kolaylaflmas› ve silah sistemlerinin bak›m›na emek ve
zaman harcanmas›n› önlemektir.
Silah Sistemleri ve Mühimmat
20mm top*.......750 adet, 2.000 m menzil
70 mm roket......76 adet, 5.000 m menzil