7.sınıf deger dergi

Transkript

7.sınıf deger dergi

Sindirim Sistemimiz
I. S İN D İR İM S İS T E M İ
Yaşamak için katı besinleri yer ve sıvı besinleri içe
riz. Büyüme ve gelişmemiz beslenmeyle ilişkilidir.
Bir yemek yenildikten sonra vücudumuzda doğru
dan kullanılabilir mi? Besin maddeleri vücut yapıları
tarafından kullanılabilecek hale nasıl getirilir? Sindi
rim sistemimizi oluşturan organlar ne işe yarar? İşte
bu bölümde, bu ve benzeri soruların cevaplarına
ulaşmaya çalışacağız...
Besinler vücudumuzu oluşturan hücrelerde kullanı
lır. Yediğimiz besin maddeleri genelde büyük mole
kül yapısına sahiptir. Besinlerin hücrelerde kullanı
labilmesi için, parçalanması ve hücre içine girebile
cek hale getirilmesi gereklidir.
Dişler besinlerin koparılması ve
parçalanmasında rol oynar
b. Kimyasal sindirim: Büyük moleküllü besinlerin
enzimler yardımıyla parçalanmasıdır. Kimyasal sin
dirim sonucu besinler yapıtaşlarına parçalanır. En
zimler besinlerin parçalanmasını sağlayan çok kü
çük biyolojik birimlerdir. Vücudumuzdaki kimyasal
sindirime şunlar örnek verilebilir.
•
Besinlerin tükürük yardımıyla parçalanması
•
Besinlerin mide öz suyu yardımıyla parçalanması
•
Besinlerin pankreas öz suyu yardımıyla parça
lanması
Beslenmek için çeşitli yemeklerden yenilir
Besin maddeleri içeriklerine göre; karbonhidrat, yağ,
protein, vitamin, mineral ve su olarak gruplandırılır.
Bu besinlerden karbonhidrat, yağ ve proteinler bü
yük molekül yapısına sahiptir. Büyük moleküllü be
sinlerin parçalanarak hücrelerin kullanabileceği ha
le dönüştürülmesine sindirim denir. Sindirim olayı
bir seri fiziksel ve kimyasal işlemle meydana gelir.
Besin
molekülü
lü a
Enzim________ ______
ızimler q n
Enzimler Y
QT
o
®
I. S in d irim Ş e k ille ri
Besin yapıtaşlan
Besinlerin parçalanmasında kullanılan yöntemlere
göre, iki çeşit sindirim biçimi bulunur. Bunlar fizik
sel sindirim ve kimyasal sindirimdir.
a. Fiziksel (mekanik) sindirim: Büyük moleküllü
besinlerin diş ve bazı kaslar yardımıyla parçalan
masıdır. Vücudumuzdaki fiziksel sindirime şunlar ör
nek verilebilir.
•
Katı besinlerin ağızda çiğnenmesi
•
Besinlerin midede karıştırılarak bulamaç haline
getirilmesi
değer
<
9
•
a
*
d
d
d
£
d
•
<
Enzimlerin kimyasal sindirimi gerçekleştirmesi
değerli bilgi
Besinlerin fiziksel sindirimi ile besinlerin bir miktar par
çalanması sağlanır. Kimyasal sindirim, besinlerin yapı
taşlarına kadar parçalanmasını sağlar. Fiziksel sindiri
min yapılması besinlerin kimyasal sindirimini hızlandı
rır. Böylece sindirimin tamamlanma süresi azaltılmış
olur.
7. Sınıf Fen ve Teknoloji / 1. Fasikül
3
Sindirim Sistemimiz
Yutkunma sırasında, lokmaların istemsiz olarak ye
mek borusuna geçmesini sağlar.
2. S in d irim S istem i O rganları
Besinlerin vücudumuza alınmasından sonra işlene
rek hücrelerimize ulaştırılmasında, bir çok organ
görev yapmaktadır. Sindirim organları büyük mole
küllü besinlerin parçalanarak, kana emilebilecek
hale getirilmesini sağlar. Besin maddelerinin sindi
rilmesi sürecinde görev yapan organlar ve özellik
leri aşağıda anlatılmıştır.
c. Yemek borusu: Besinlerin mideye taşınmasını
sağlayan kaslı boru şeklindeki yapıdır. Yemek boru
sunun bazı özellikleri şunlardır.
• Çalışması istemsizdir. Kasları ritmik olarak çalışır.
• Yutulan lokmaları kontrollü olarak mideye taşır.
d. Mide: Sindirim kanalının en geniş kısmıdır. Tor
ba şeklindedir. Düz kaslardan meydana gelir. Çalış
ması istemsizdir.
Yemek
borusu
Mide
Karaciğer
Mide kasları
Midenin vücuttaki konumu ve yapısı
Kalın
bağırsak
İnce bağırsak
Sindirim sistemini oluşturan organlar
a. Ağız: Sindirim sisteminin ilk organıdır. Besinle
rin vücuda alınmasını ve parçalanmasını sağlar. Ağ
zın yapısında dişler, dilimiz ve tükürük bezleri görev
yapmaktadır. Çiğneme ve yutma etkinliğini yapar.
Dudak
Tükürük
bezi
Midenin özelliklerinden bazıları şunlardır.
•
Yutulan besinleri yeterli bir süre depolar.
•
Katı ve sıvı besinleri bulamaç şeklinde karıştırır.
•
Katı besinlerin fiziksel sindirimini sağlar.
•
Mide öz suyunda asit ve enzimler bulunur. Be
sinlerin yapısındaki bir kısım proteinleri sindirir.
e. İnce bağırsak: Sindirim kanalının en uzun ve
en fonksiyonel yapısıdır. Pankreastan sindirim sal
gısı alır. Besinlerin sindirimi burada tamamlanır.
Sindirilen besinler ince bağırsaktan kana geçer. İn
ce bağırsağın özellikleri arasında şunlar bulunur.
İnce bağırsakta çok sayıda parmak şeklinde çıkıntı
lı olan vilius vardır. Bu yapılar ince bağırsaklarda
geniş yüzeye sahip olmasında etkilidir. Villusların
içerisinde çok sayıda kan damarı vardır. Villuslar be
sinlerin çok hızlı bir şekilde kana emilimini sağlar.
•
Karbonhidrat, yağ ve proteinlerin kimyasal sin
dirimini sağlar.
•
İnce bağırsağın iç yüzeyi villus denen parmaksı
çıkıntılarla kaplıdır.
Dudak
Ağzımızın yapısındaki kısımlar
Ağzımızın sindirimle ilgili fonksiyonları şunlardır.
•
Çiğneme etkinliğini yaparak, besinlerin fiziksel
sindirimini sağlar.
•
Dişler besinleri parçalar. Dilimiz tükürükle kuru
besinleri karıştırarak, yumuşatır ve yutulacak
hale gelmesini sağlar.
•
Tükürükte bulunan enzimler, besinlerdeki bir kı
sım karbonhidratların sindirimini sağlar.
Sindirim organları
b. Yutak: Ağızda işlenen besinlerin, yemek boru
suna geçmesini düzenleyen kapakçıklı bir organdır.
Villuslar
İnce bağırsağın yapısı
değer
Sindirim Sistemimiz
•
Sindirilen besinler, su ve minerallerin bir kısmı
villuslardan kana emilir.
4. B esinlerin S in d irilm e si ve Em ilm esi
•
Karaciğerden gelen safra yağların parçalanma
sını kolaylaştırır.
Besinlerin hücrelerimizde kullanılabilmesi için sin
dirilmesi ve taşınması gereklidir. Bunun için sindi
rim ve dolaşım sistemleri işbirliği yaparlar. Besinle
rin sindirilmesinde enzimler, taşınmasında ise kan
dokusu görev yapar.
f. Kalın bağırsak: Sindirim kanalının son kısmıdır.
İnce bağırsaktan gelen besin atıklarını bulundurur.
Anüs besin atıklarının vücuttan dışarı atılmasını sağ
layan sindirim kanalının son kısmıdır. Bu organın
özellikleri arasında şunlar bulunur.
•
Sindirim atıklarını bir süreliğine depolar.
•
Besin atıklarındaki su ve mineralleri kana emer.
•
Sindirim atıkları anüsten dışarı atılır.
a. Enzimlerin Besin İçeriklerine Etkisi: Enzimler
yardımıyla sindirim kanalındaki büyük moleküllü
besinler parçalanırlar. Enzimler besin maddelerini
yapıtaşlarına kadar küçülterek, hücre zarındaki ge
çitlerden geçmesine imkan sağlar.
Ağızda karbonhidratların ve midede ise proteinlerin
kimyasal sindirimine başlanır. İnce bağırsakta ise
karbonhidrat, yağ ve proteinlerin sindirimi birlikte
yapılabilir. Sindirim en yoğun olarak ince bağırsak
ta yapılmaktadır.
Örnek .. 1
Sindirim etkinliği
Sindirim sistemimizde fiziksel ve kimyasal sin
dirimi birlikte yapan organlar hangileridir?
Glikoz 1
Ekmek
Amino
asit
Sindirim sisteminde fiziksel sindirimi ağız ve mide
yapar. Kimyasal sindirimi ise ağız, mide ve ince ba
ğırsak gerçekleştirir. Bu durumda fiziksel ve kimya
sal sindirimi ağız ve mide birlikte yapar.
Et
£ü3r
isHeı
J
Besin içeriklerinin sindirim ürünleri
3. S in d irim e Yardım cı O rganlar
Sindirim kanalında besin içeriklerinin sindiriminin
tamamlanması için bazı organlar yardımcı olur. Bu
organlar, karaciğer ve pankreas olup, ürettikleri sal
gıları bir kanalla ince bağırsağa aktarırlar. Bu salgı
lar yardımıyla, besin içeriklerinin sindirimi ince ba
ğırsakta tamamlanır.
Yağ asiti
ereyagı
b. Sindirilen Besinlerin Emilmesi: Karbonhidrat,
yağ ve proteinler sindirildikten sonra kana geçebi
lir. Sindirim ürünleri, vitaminler ve su ile minerallerin
bir kısmı ince bağırsaktan kana geçiş yapar. Mine
ral ve suyun kalan kısmı da kalın bağırsaktan kana
emilebilir. Besinler kan yoluyla organlara dağıtılır.
İnce Bağırsak
Çekirdek
Karaciğer
Pankreas
Sindirime yardımcı olan organlarımız
a. Karaciğer: Safra isimli salgıyı üretir. Safra yapı
sında yer alan tuzlar yardımıyla, yağların damladan
daha küçük hale gelmesine neden olur. Böylece
yağların kimyasal sindirimi hızlanır.
b. Pankreas: Pakreas öz suyunu üretir. Pankreas
öz suyunda çeşitli enzimler bulunur. Bu enzimler
yardımıyla karbonhidrat, yağ ve proteinlerin kimya
sal sindirimi sağlanır.
değer
\
B*stn
Kaim \iç«rikl«riı
Bağırsak / Emıiimile
/ KanaGeçişi
Y
A O
Kan Daman
Bağırsak Duvarı
Besin içerikleri
kan içerisinde
hücrelere taşınır.
Besin içeriklerinin kana emilmesi
Besinler ince bağırsakta bulunan villuslar tarafın
dan etkili bir biçimde emilir. Villuslar, besin içerikle
rini kana verirler. Besinler, kan sıvısıyla kullanılacak
ları doku ve hücrelere doğru taşınırlar.
5
Sindirim Sistemimiz
5. S in d irim S iste m in in Sağlığı
Sindirim sisteminin sağlığını korumak için, şu etkin
liklere dikkat edilmelidir.
•
Vücudumuzdaki enzim, hormon ve bağışıklık
maddesi proteinlerden yapılır.
•
Kafeinli ve asitli içeceklerden uzak durma
•
Yemekten önce ve sonra elleri yıkama
c. Yağ: Tereyağı, zeytin, süt, tohumlar ve yoğurtta
bol miktarda bulunur. Yağların özellikleri arasında
şunlar bulunur.
•
Besinleri iyi çiğneme ve yavaş yeme
•
Isı yalıtımını sağlar ve vücudu sıcak tutar.
•
Çok sıcak ve çok soğuk besinlerden uzak durma
•
•
Yemeğe salata ve meyve ile başlama
Deriye süngersi bir esneklik sağlar ve organları
darbelerden korur.
•
Yemek sırasında ve yemekten sonra fazla mik
tarda su içmeme
•
Vücudun enerji deposu olarak görev yapar.
II. BE S İN LE R v e Ö Z E L L İK L E R İ
Besinlerin vücuda alınarak kullanılmasına beslen
me denir. Beslenmemizde çeşitli besin maddeleri
kullanılır. Besin içeriklerinden yaşa ve yapılan etkin
liğe göre, ihtiyacımızı karşılayacak miktarda ve bir
likte tüketilmesine yeterli ve dengeli beslenme
denir. Besinler ve özellikleri aşağıda verilmiştir.
d. Vitamin: Bitkisel kaynaklı olan sebze ve meyve
lerin yapısında bol miktarda bulunur. Vücudumuz
da düzenleyici olarak görev yapar. Sindirime uğra
mazlar. Vücudumuzu hastalıklara karşı korurlar.
a. Karbonhidrat: Karbonhidratlar vücudun enerji
kaynağıdır. Hücrelerde enerji ihtiyacı için ilk önce
karbonhidratlar kullanılır. Ekmek, makarna, meyve,
bal, reçel, helva ve patateste bol miktarda bulunur.
Salatada bol miktarda vitamin bulunur
e. Su ve Mineral: Meyve, sebze, su ve hayvansal
gıdaların yapısında bulunabilir. Vücudumuzda dü
zenleyici olarak görev yaparlar. Bazı özellikleri aşa
ğıda verilmiştir.
•
Kanın sıvı ve akıcı olmasını su düzenler.
•
Kemik ve dişlerimizin sert olmasını mineraller
sağlar.
•
Sinir ve kasların çalışmasında çeşitli mineraller
rol oynar.
•
Besin ve atıkların vücutta yayılmasında su rol
oynar.
•
Kan ve hücre yoğunluğunun ayarlanmasında
rol oynarlar.
Karbonhidrat oranı yüksek olan besinler
b. Protein: Et, süt, yumurta, balık, yoğurt, peynir
ve baklagillerde bol miktarda bulunur.
Yeterli ve dengeli beslenme nasıl sağlanır?
Protein oranı yüksek olan besinler
Proteinlerin özellikleri arasında şunlar bulunur.
•
Vücudun büyük kısmı proteinlerden oluşur.
Bundan dolayı büyüme ve yaraların onarımında
rol oynar.
•
Hastalıkların iyileşmesi için proteinler gereklidir.
İnsanların yaşa ve etkinliğe göre; besin çeşitlerinden
gerekli miktarlarda, zamanında ve birlikte alınması
yeterli ve dengeli beslenmeyi sağlar. Yeterli ve den
geli beslenme, kişilerin sağlıklı yaşamasını sağlar.
lendirme
BOŞLUK DOLDURMA
1
Aşağıdaki şekilde sindirim organları eşleştirilerek, görevleri verilmiştir. Boş bırakılan yerlere sindirim
organının adı ve sindirim özelliklerinin “var” veya “yok” olma durumunu uygun biçimde dolduralım.
Sindirim
organının
adı
Sindirim
organının
görevi
Enzim
kullanımı
Fiziksel
sindirim
yapma
Kimyasal
sindirim
yapma
Ağız
Besinleri
çiğneyerek
yutma
Var
Var
Var
Yok
Besin iletimini
sağlama
Besinleri
karıştırma ve
depolama
Besin
sindirimini
tamamlama
Besin atıklarını
toplama
€ Ş l€ Ş T İ R M €
2
Aşağıdaki şemada altı çeşit besin maddesi ve besinlerin vücudumuzdaki fonksiyonu verilmiştir. Bu be
sin maddelerinin vücudumuzda daha çok rol oynadığı görevleri çizgi çizerek eşleştirelim.
Kemik ve dişlerimizi
sertleştirir.
Vücudumuzun enerji
kaynağıdır.
O
O
Vücudumuzu
hastalıklardan korur.
Isı yalıtımı ve enerji
depolanmasını sağlar.
(3
cf
Tavuk
Atıkları vücuttan
uzaklaştırır.
Yapıcı ve onarıcı gö
rev yapar.
Mineraller
değer
Sindirim Sistemimiz
KAZANIM D€Ğ€Rl€NDİRM€ T6STİ
Yediğimiz besin maddelerinin vücudumuz
da doğrudan kullanılamamasının sebebi,
aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
A) Besinlerin büyük moleküllü olması ve sin
dirim kanalından kana geçememesi
B) Besin içeriklerinin birbirine karışmış olması
ve sindirim sırasında birbirinden ayrılması
Sindirim
işlevi
Yapar
Yapmaz
Besin sindirimini
sağlama
-
+
Besin emilimini
sağlama
-
+
Yukarıda belirtilen özelliğe sahip olan sindi
rimle ilgili olan organımız hangisidir?
C) Besinlerin midede çorba haline getirildik
ten sonra kana emilebilmesi
D) Besinlerin ağız ve midede fiziksel sindirime
uğramadan kana geçememesi
Yemeklerde tükettiğimiz ekmek, köfte ve sa
latanın fiziksel sindiriminde;
I. Besinlerin diş, tükürük ve dil yardımıyla
ağızda çiğnenmesi
II. Besinlerin midede karıştırılması
III. Besinlerin pankreas salgılarıyla etkileşmesi
olaylarından hangileri rol oynamaktadır?
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
5.
3.
Besinlerin kimyasal sindiriminin yapıldığı
organları göstermek için, aşağıdaki işaretli
(★) posterlerin hangisi kullanılmalıdır?
Sindirim sistemine ait olan organlardan ikisi,
şekillerde gösterilmiştir.
Mide
İnce bağırsak
Belirtilen organlar arasında, aşağıda veri
len özelliklerden hangisi ortaktır?
A) Besinlerin fiziksel sindirimini sağlama
B) Bir kısım besinlerin sindirilerek kana emil
mesini sağlama
C) Pankreastan, sindirime yardımcı olan sal
gılar alma
D) Büyük moleküllü besinlerin kimyasal sindi
riminde görev yapma
8
değsr
■ a g ro
Sindirim Sistemimiz
6.
Safra ve pankreas öz suyunun ortak özelli
ği, aşağıda verilenlerden hangisidir?
10. Sindirim sistemimizde bulunan organlarımız
dan bazıları aşağıda verilmiştir.
A) Büyük moleküllü besinleri küçük molekül
lere parçalama
B) Besinlerin kimyasal sindirimini sağlayan
enzimleri içerme
C) Besinlerdeki proteinleri parçalama
D) Besinlerin karışmasını sağlama
7.
Sindirim sistemiyle ilgili bazı etkinlikler, sınıf
tahtasına şekildeki gibi yazılmıştır.
Lokmaları iyice çiğnemeli ve yavaş yemeliyiz.
Sofradan çok yemek yemeden kalkmalıyız.
Çok soğuk ve çok sıcak şeyler yememeliyiz.
Bu organlardan hangilerinde, besinlerin
kimyasal sindirimi yapılır?
Yemekten sonra bir süre dinlenmeliyiz.
Yemeğe çiğ salata ile başlamalıyız.
A) 1,2 ve 3
B) 1,3 ve 4
C) 1, 2 ve 4
D) 2, 5 ve 6
Derste üzerinde durulan konu, aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yeterli ve dengeli beslenmek
B) Beslenmede fiziksel ve kimyasal sindirim
C) Sindirim sisteminin sağlığını korumak
11. Besinlerin vücudumuzda kullanılmayan bö
lümü, hangi yapıyla vücuttan uzaklaştırılır?
D) Organların sindirimle olan ilişkisi
8.
Yutkunma sırasında besinlerin yemek boru
suna geçmesini hangi organımız sağlar?
A) Yutak
B) Ağız
C) Mide
D) İnce bağırsak
12 .
A) Villus
B) Anüs
C) Karaciğer
D) Yutak
A ra ş tırm a c ı; ü ç deney tüpüne e şit m iktarda s in d i
rim salgısı ve besin m a d d e si koyarak, b e sinlerin
sindirim süresini belirliyor.
Sindirim salgısı
Sindirim salgısı
<
9.
Hatice, bir günlük beslenmesinde aşağıdaki
tabloda gösterilen besinleri tüketiyor.
/
Sindirim salgısı
/
€
Parça
patates
2
Yumurta
Bu araştırmacının cevabını aradığı soru,
aşağıda verilenlerden hangisidir?
4
Bu besinlerin sindirilmesi sonucunda, Hati
ce’nin kanına hangi besin maddesi daha
çok geçiş yapmıştır?
A) Besin miktarı sindirim süresini etkiler mi?
B) Kimyasal sindirim yapılması sindirim süre
sini etkiler mi?
C) Enzim miktarı sindirim süresini etkiler mi?
A) Karbonhidrat
B) Yağ
C) Protein
D) Vitamin
değer
D) Fiziksel sindirim yapılması sindirim süresi
ni etkiler mi?
9
Sindirim Sistemimiz
KAZANIM D€Ğ€Rl€NDİRM€ T€STİ
1 . Beslenme sürecinde gerçekleşen;
Sindirim sistemimizin bir organı aşağıdaki şe
kilde gösterilmiştir.
I. Sindirim atıklarının vücuttan uzaklaştırılması
II. Katı ve sıvı besinlerin birbirine karıştırılması
III. Küçük moleküllü besin moleküllerinin ka
na geçirilmesi
olaylarının meydana gelme sırası nasıldır?
2.
A) I - I l - III
B) I l - I
C) l l - l l l - l
D) l - l l l
Belirtilen organda fiziksel ve kimyasal sindi
rimin yapılma durumu, aşağıdakilerin han
gisinde doğru eşleştirilmiştir?
Ağzımızda dişler, dil, tükürük bezinin ürettiği
tükürük sıvısı bulunur.
Belirtilen yapıların besin sindirimindeki ro
lü, hangisinde verilmiştir?
A) Besinlerin parçalanmasını başlatmak
B) Besinlerin sindirimi ve emilimini sağlamak
Fiziksel sindirim
Kimyasal sindirim
A)
Yapar
Yapmaz
B)
Yapar
Yapar
C)
Yapmaz
Yapar
D)
Yapmaz
Yapmaz
C) Besinleri parçalama ve depolamak
D) Besinlerin sindirimini tamamlamak
3.
Sindirim siste
minin iki organı
(Xve Y), yanda
ki
posterde
gösterilmiştir.
Yemek borusu
5.
Bir araştırmacı, besinlerin sindirimiyle ilgili ola
rak, şekildeki deneyi yapıyor ve sonuçlarını def
terine kaydediyor.
Bu organların
sindirim fonk
siyonlarıyla il
gili
olarak,
aşağıdaki eş
le ş tirm e le rin
hangisi yapıla
bilir?
•
V* 0 J
Besin emilimi
Kimyasal
Kaslarla fiziksel
yapar
sindirim yapar sindirim yapar
A)
X ve Y
Yalnız X
Yalnız Y
B)
Yalnız Y
X ve Y
Yalnız X
C)
Yalnız X
X ve Y
Yalnız Y
D)
X ve Y
X ve Y
X ve Y
10
•
Ezilmiş
patates
Parça
patates
Bütün
patates
i
i
5 saatte
sindirilir
9 saatte
sindirilir
23 saatte
sindirilir
Araştırmacı bu deneyini, hangi organların
önemini göstermek için yapmıştır?
A) Ağız ve midede kimyasal sindirimin
B) Mide ve ince bağırsakta kimyasal sindiri
min
C) Karaciğer ve pankreasın salgı üretmesinin
D) Ağız ve midede fiziksel sindirimin
değer
Sindirim Sistemimiz
6.
Bir insanın günlük besin tüketimiyle ilgili;
I. Bebeklikten ergenlik dönemine kadar, gün
lük besin tüketimi artar.
II. Sağlıklı insanlar, hasta olan insanlara göre
daha çok besin tüketebilir.
III. Vücut boyu ve kilosu fazla olan insanlar,
zayıf olanlara göre daha çok besin tükete
bilir.
9.
Sindirim kanalından kana madde geçişini gös
teren dört ayrı durum, şekilde gösterilmiştir.
1
Bağırsak duvarı
su su su su su Bağ'rsak
iU L İ k iU tP
Bağırsak duvarı
sindirilmiş besin
Bağırsak
boşluğu
k ık k ık ıi
şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur?
Bağırsak duvarı
7.
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Musa, beslenme etkinliğiyle ilgili olarak, aşa
ğıdaki hipotezi kuruyor ve biyoteknolojik im
kanlarla bir deney yapıyor.
Bağırsak duvarı
Belirtilen madde geçişlerinin, hangileri ka
lın bağırsakta meydana gelir?
A) 1 ve 2
B) 1 ve 4
C) 3 ve 4
D) 2 ve 4
H ip o te z : B üyük m o le kü llü b e sin le r sin dirildikten
sonra, teknik im kanlarla kana verilerek,
vü cu t h ü cre le rin in b e slenm esinde kullanılabilir.
10. Yemek borusu ile midenin sindirimle ilgili
ortak görevi, hangisinde verilmiştir?
Pankreas
)öz suyu
Besin çözeltisi
serum içerisinde
hasta insanların
kanına verilebilir
Enzimler
ayıklanır
A) Besinleri sonraki organa taşımak
B) Besinleri fiziksel olarak sindirmek
C) Besinleri kimyasal olarak sindirmek
Un ve su
karışımı
Besin
çözeltisi
D) Besinleri bir süre bekletmek
Musa’nın hipotezi ve yaptığı deneyle ilgili
olarak, aşağıdaki değerlendirmelerden han
gisi söylenebilir?
A) Hipotez doğrudur, çünkü tüm sıvı besinler
doğrudan kana geçer.
11. Bir aile; aylık beslenmesinde, şekilde gösteri
len besinleri günlük gerekli miktarda tüketiyor.
Karbonhidrat
B) Hipotez doğrudur, çünkü sindirim sistemi
miz besinlerin sindirildikten sonra kanımı
za geçmesini sağlar.
C) Hipotez yanlıştır, çünkü hücrelerimiz ihti
yaç duyduğu besinleri kendisi üretirler.
Mineral
D) Hipotez yanlıştır, çünkü un ve su karışımı
doğrudan kana geçebilir.
8 . İnce bağırsakta, aşağıdaki besinlerden han
Protein
Vitamin
Bu ailenin beslenme durumuyla ilgili olarak,
aşağıdaki yorumların hangisi yapılabilir?
gisinin sindirimi yapılmaz?
A) Yeterli ve dengeli olarak beslenmiştir.
A) Karbonhidrat
B) Yağ
C) Aşırı ve dengeli olarak beslenmiştir.
C) Vitamin
D) Protein
D) Aşırı ve dengesiz olarak beslenmiştir.
B) Yetersiz ve dengeli olarak beslenmiştir.
değer
11
Boşaltım Sistemimiz
b. Akciğer: Solunum organımız olup soluk alış ve
rişini sağlar. Soluk verme sırasında, karbondioksit
ve bir miktar su vücuttan uzaklaştırılır.
c. Karaciğer: Vücudumuzda metabolik faaliyetle
rin en hızlı olduğu organlardan biridir. Pek çok gö
revi vardır. Bunlardan bir tanesi de üre oluşturmak
tır. Proteinlerin parçalanması sırasında oluşan ve
çok zehirli bir madde (amonyak) karaciğerde daha
az zararlı olan üreye dönüştürülür.
Besinlerin hücrelerimizde kullanılması sonucu, çe
şitli atık ve fazlalık maddeler oluşur. Atık maddele
rin hücre ve vücutta birikmesi, hücre ve canlı yaşa
mını tehlikeye sokar. Çünkü atık maddelerin vücut
için zehirleyici bir yönü bulunur. Bunun sonucu ola
rak, bazı vücut organları görevlerini yerine getire
mez. Bunun için çeşitli organlarımız atıkları vücudu
muzdan uzaklaştırmada görev yapar.
I. A tık M adde leri V ü cudum uzdan
U za k la ş tıra n O rganlar
Vücudumuzdan uzaklaştırılması gerekenler su, mi
neral, vitamin, sindirim atıkları, üre, tuz ve safra gi
bi maddelerdir. Vücudumuzdaki bazı organlar gö
revlerini yaparken, bir kısım atıkların da vücudu
muzdan uzaklaştırılmasında rol oynarlar. Atık mad
deleri vücudumuzdan uzaklaştıran organlar ve
özellikleri aşağıda anlatılmıştır.
Deri
^^<araciğer
d. Kalın bağırsak: Bu organımız sindirim siste
minde görev yapar. Sindirim atıklarını depolar. Su,
safra ve besin atıklarını dışkılama olayıyla vücuttan
uzaklaştırır.
e. Böbrek: Boşaltım sisteminin temel organıdır.
Kanın süzülmesini sağlar. İdrarı oluşturarak, atıkla
rın vücuttan uzaklaştırılmasında rol oynar.
Örnek .. 1
Vücuttan su ve tuz atılmasında hangi organlar
görev yapar?
Çözüm
Deri terleme yaparak, böbrek idrar üreterek, vücut
tan su ve tuzun birlikte atılmasını sağlar.
2. Boşaltım S iste m in i O lu ştu ra n Yapı
ve O rganlar
Atıkları vücuttan uzaklaştıran organlar
Hücrelerimizde oluşan atıkların vücuttan uzaklaştı
rılmasında görev yapan organlar boşaltım sistemini
oluşturur. Beslenme ve metabolizma sonucu sürek
li atık maddeler meydana gelir. İşte boşaltım siste
mi, her an oluşan atıkları dışarı atmakla görevlidir.
Boşaltım sistemimiz böbrek, üreter, idrar kesesi ve
üretradan meydana gelmiştir. Bu yapılar ve özellik
leri aşağıda anlatılmıştır.
a. Deri: Vücudumuzu çepe çevre kaplayan canlı
örtüdür. Deri, vücudumuzu dış etkilerden koruma
nın yanında terlemeyi de gerçekleştirir. Terleme
yardımıyla su, tuz ve vücut ısısının bir kısmı vücut
tan uzaklaştırılır.
a. Böbrek: Vücudumuzun bel tarafında, fasulye
tanesi şeklinde, iki tane böbreğimiz bulunur. Böb
reklerimiz süzgeç şeklinde görev yapar. Böbrekleri
miz kanımızdaki yararlı maddeleri ve besinleri ko
rur.
Akciğer
Kalın bağırsak
Böbrek
•
Böbrekler istemsiz olarak çalışır.
b. Üreter (İdrar borusu): Kaslı ince boru şeklin
deki bir yapıdır. Böbreklerde oluşturulan idrarı top
layarak idrar kesesine taşır.
•
Böbreklerimize atardamar ve toplardamar bağ
lıdır. Atardamar kirli kanı böbreğe getirir. Toplar
damar ise temizlenmiş kanı böbrekten çıkartır.
c. İdrar kesesi: İdrarı toplayan kese şeklindeki organımızdır. Belli bir dolgunluk seviyesine ulaştığın
da insanlarda “işeme” duygusunu oluşturur.
•
Böbrekler nefron adı verilen milyonlarca birim
den oluşmuştur.
d. Üretra: İdrar kesesindeki idrarın belirli aralıklar
la vücuttan dışarı atılmasını sağlayan kaslı yapıdır.
Zararlı olan atık maddeleri ise süzerek ayrırır. Böb
reğin sahip olduğu özelliklerden bazıları şunlardır.
Nefron
3. Boşaltım S iste m in in Sağlığı
Atardamar
Boşaltım sisteminin görevini yapması, kişinin yaşa
mıyla doğrudan ilgilidir. Çünkü kanın temizlenmesi
vücut organlarının çalışması için gereklidir. Boşal
tım sisteminde böbrek iltihabı, böbrek taşı, idrar yo
lu iltihabı gibi rahatsızlıklar oluşabilir. Boşaltım sis
teminin sağlığını korumak için şunlar yapılabilir.
Kan akış
yönü
Toplardamar
Ureter
•
Günlük iki litre kadar su içilmeli ve vücudumuzu
soğuktan korumalıyız.
•
Bilinçsiz ve gereksiz ilaç kullanılmamalı ve diş
çürükleri ve boğaz iltihapları tedavi edilmelidir.
İdrar J.
Böbreğin yapısı
•
Nefronlar kanımızdaki zararlı atıkları ve üreyi süzer.
•
Böbreklerin görevini yapması sonucu idrar
meydana gelir.
Böbreklerde idrar nasıl oluşur?
Böbreklerimiz kanı süzerek idrarı oluşturur. İdrar
oluşumu her gün düzenli olarak gerçekleşir. Ancak
üretilen idrar miktarı beslenmeye, kişiye ve yapılan
işe göre değişir, idrar oluşum sürecinde sırasıyla,
aşağıda anlatılan olaylar meydana gelmektedir.
•
Kalpten çıkan kanın bir kısmı atardamar ile böb
reğe taşınır.
•
Kandaki atık maddeler böbrek nefronları tarafın
da ayıklanır.
•
Temizlenen kan böbreklerden kalbe geri döner.
•
Süzülme sonucu oluşan atıklar, üre ve suyu içe
ren sıvı idrarı meydana getirir.
•
Nefronlarda oluşan idrar damlaları birleşerek,
böbreklerden üretere geçiş yaparlar.
Nefron
Böbreklerin görevini yerine getirememesi durumu
na böbrek yetmezliği denir. Bu durumda atıkları
uzaklaştırmak için diyaliz tedavisi veya böbrek nak
li işlemleri yapılmalıdır. Böbrek hastalarında kanda
ki atıklar özel zar sistemine sahip olan diyaliz ciha
zında ayıklanır.
Temizlenmiş
kan
Atık maddeler
*
Temiz su
Kanın diyaliz cihazında temizlenmesi
Besinlerle fazla alınan vitamin ve mineraller ile bir
kısım bileşikler, böbrek taşının oluşmasına sebep
olabilir. Taş oluşumunu önlemek için bol miktarda
su tüketmeli, yeterli miktarda tuz tüketmeli ve dü
zenli spor yapılmalıdır.
İdrar oluşumunda böbreklerin rolü nedir?
İdrar
toplama
kanalları
Böbrek birimi olan “ Nefron”
Böbrekler kandaki atıkları süzerek idrarı oluşturur.
lendirme
BOŞLUK DOLDURMA
Atık maddeleri vücudumuzdan uzaklaştıran organlar şemada gösterilmiştir. Bu organların adı ve atık
uzaklaştırma görevlerini kutucuklara kısaca yazalım.
Atık maddeleri
uzaklaştıran
organlar
4
Vücudumuzdaki atıkların boşaltım sistemiyle uzaklaştırılmasında gerçekleşen olaylar karışık olarak ve
rilmiştir. Bu etkinlikleri gerçekleştiren boşaltım organlarını çizgi çizerek uygun olanla eşleştirelim.
Üretilen idrarı toplayarak yeterli bir süre depo
lanmasını sağlayan organdır.
Üretilen idrarın vücuttan dışarıya atılmasını sağ
layan organdır.
Kanın süzülmesini sağlayarak atık maddeler ve
sudan idrar üretilmesini sağlayan organdır.
Üretilen idrarın idrar kesesine taşınmasını sağla
yan organdır.
14
değer
KRZRNIM D€Ğ€Rl€NDİRM€ T€STİ
Karaciğerin ürettiği ürenin vücuttan uzak
laştırılmasında aşağıdaki organlarımızdan
hangisi görev yapmaktadır?
1 . Boşaltım sisteminin vücudumuzdaki fonk
siyonu, aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kandaki atıkların uzaklaştırılmasını sağlamak
B) Vücudumuzdaki atıkların oluşmasını sağ
lamak
C) Besinlerin organlara taşınmasını sağlamak
D) Vücut sıcaklığının sabit kalmasını sağlamak
2.
Öğrenciler, atık maddeleri vücûdumuzdan
uzaklaştıran organlarla ilgili, şu değerlendir
meleri yapmıştır.
Kan içindeki fazla karbondioksit ve
suyu vücuttan uzaklaştınr.
Bekir
Suyun ve tuzun fazlasını vücuttan
uzaklaştırır.
Zeynep
Kan içindeki atık maddeleri ve üre
yi süzerek kanı temizler.
5.
Nefronları yapısında bulunduran boşaltım
sistemi organımız hangisidir?
Metin
Öğrencilerin açıklamış oldukları organlar
hangileridir?
A)
Akciğer
Karaciğer
Böbrek
B)
Akciğer
Deri
Böbrek
Karaciğer
Böbrek
Deri
Akciğer
Böbrek
Karaciğer
C)
i
j
D>
3.
.
___ M İ
Böbrek hastalıkları uzmanı olan bir doktor,
7-C sınıfı öğrencilerinin yönelttiği;
I. Böbreklerimiz insan yaşamı için önemli bir
organ mıdır?
II. Böbrek yetmezliği ile diyaliz cihazı arasın
da bir ilişki var mıdır?
A) İdrar kesesi
B) Böbrek
C) Üreter
D) Üretra
6.
Terlemeyle vücut
tan su ve ısıyı
uzaklaştırırım.
*
*
Akciğer
Su, safra ve besin
atıklarını vücuttan
uzaklaştırırım.
4
*
Deri
Solunumla
karbondioksiti vücut «
tan uzaklaştırırım
*
Kalın
bağırsak
Yukarıda verilen etkinlikte kutulardaki ta
nım ve kavramlar doğru olarak eşleştirildiğinde aşağıdakilerden hangisi elde edilir?
A)
B)
C)
D)
III. Böbrek nakli yapılması böbrek hastalığı
olanların iyileşmesini sağlar mı?
sorularından hangilerine cevap verebilir?
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
değer
l
15
7.
Boşaltım sistemimizdeki idrar üretim süre
cinde;
10. Boşaltım sistemi, hangi olay sonucu mey
dana gelen atıkları uzaklaştırır?
I. Böbreklerde kanın süzülmeye başlamasıy
la üre, su, tuz ve bir kısım vitaminlerin uza
klaştırılması
A) Besinlerin hücrelerde kullanılmasıyla olu
şan
II. Atardamar yoluyla böbreklere yeni kan
gelmesi
III. Yararlı maddelerin nefronlardan emilerek
toplardamara verilmesi
B) Besinlerin sindirilmesi sırasında oluşan
C) Mikropların vücutta çoğalması sonucunda
oluşan
D) Hormonların kullanılmasıyla oluşan
şeklindeki olaylar baştan sona doaru hangi
dizilişte gerçekleşir?
8.
A) I - I I - I I I
B) l l - l - l l l
C) l l - l l l - l
D) I - I I I - I I
11. Boşaltım sistemimizi oluşturan yapı ve organ
lar aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
Böbreklerimizin görevini yeterince yapma
ması durumunda, hangi olay gerçekleşmez?
A) Kandaki atık miktarının artması
B) İdrar üretiminin azalması
C) Bazı hastalık hallerinin oluşması
D) Vücuttaki tüm atıkların akciğer, kalın bağır
sak ve deriden uzaklaştırılması
Böbreklerimizin idrarı oluşturma şekli şöyledir;
9.
Protein ağırlıklı besinleri tüketen, bir insanın ka
nındaki üre miktarı, beş saat boyunca şekilde
ki gibi değişiyor.
S
Üre miktarı
II
JZL
Zaman
Bu şekilde gösterilen değişimin oluşmasın
da, hangi iki organımız işbirliği yapmakta
dır?
A) Akciğer ve böbrek
^
Kan böbrek atardamarıyla böbreklere
gelir. Kandaki zararlı maddelerle birlikte
yararlı maddelerde...... de süzülür. Sü
zülme sırasında kan içindeki yararlı
maddeler...... de geri emilir ve yeniden
kana geçer.
2
Süzülerek temizlenen bu kan, böbrek
toplar damarıyla böbrekten çıkar. Süzülmeden sonra kalan tuzun ve suyun fazla
sı ile üre, idrarı oluşturur. Oluşan idrar,
i le ....... ye taşınır ve burada toplanır.
3
İdrar,...... ile vücuttan dışarı atılır.
Yukarıda boş bırakılan yerler şekle göre sı
rasıyla hangi harflerle doldurulmalıdır?
A)
1
2
3
X, Y
Y,Z
V
B) Karaciğer ve böbrek
B)
z,z
V, Y
X
C) Deri ve kalın bağırsak
C)
X, Y
V, Z
z
D) Akciğer ve karaciğer
D)
V, Y
X, V
z
16
değer
12. Uzman: Çocuklar! sağlıklı yaşamak için gün
de en az iki litre su içmeliyiz...
16. Atıkları vücudumuzdan uzaklaştıran dört orga
nımız, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
Uzmanın yaptığı bu açıklama, hangi etkinli
ğin sağlıklı gerçekleşmesini sağlamak için
yapılmaz?
A) Atıkların vücuttan uzaklaştırılması
B) Besinlerin sindirilmesi ve kana geçmesi
C) Bireylerin daha hızlı hareket etmesi
D) Bireylerin büyüme ve gelişmesi
13. Boşaltım sisteminin yapısında, aşağıdaki
sorunların hangisi meydana gelebilir?
14.
A) İltihaplanma
B) Şeker hastalığı
C) Yüksek tansiyon
D) Kabızlık
X o rg a n ı: Vücudun ön e m li o rg a n la rın d a n b ir i
siyim . V ü c u tta k i a tık la rın u z a kla ş tırılm a s ın d a
g ö re v yaparım . U z a k la ş tırd ığ ım a tık la r a ra sın
da su, tu z , ü re ve bazı v ita m in le r bulunur.
Yukarıda bazı özelliklerini anlatan X organı,
aşağıda verilenlerden hangisidir?
Belirtilen organların boşaltımına yardımcı
olduğu ortak madde hangisidir?
A) Mineral veya tuzlar
B) Karbondioksit
C) Su
D) Üre
17. Aşağıdaki etkinliklerin hangisi bireylerin id
rar üretimini artırmayabilir?
A) Çok su içme
B) Maç izleme
C) Sınava girme
D) Uyuma
18. Bazı insanların böbreklerinde, şekilde belirti
len sorunun oluştuğu belirleniyor.
Böbrek
Böbrek
kanalları
Böbrek taşı
Deri
Kalın bağırsak
Ureter
15. Hasta insanların diyaliz cihazına bağlanması;
I. Kandaki ürenin azaltılması
Böbrek taşı
Bu sorunun oluşumunu önlemek için;
I. Günlük düzenli olarak egzersiz yapmak
II. Günde en az iki litre su tüketmek
II. Kandaki bir kısım tuzların uzaklaştırılması
III. Safranın vücuttan uzaklaştırılması
III. Günlük aşırı miktarda tuz ve süt ürünlerin
den tüketmek
şeklindeki faydalardan hangilerini sağlar?
işlemlerinden hangileri yapılmalıdır?
A) Yalnız I
B) İv e li
A) Yalnız
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve
C) II ve III
D) I, II ve
değer
17
_ tw
Denetleyici ve
Düzenleyici Sistemimiz
Merkezi Sinir Sistemi
I. S İN İR S İS T E M İM İZ
Günlük yaşantımızda beslenme, solunum, boşaltım,
yürüme, kitap okuma, uyuma, iş yapma, ders çalışma
ve bisiklet sürme gibi çok sayıda etkinlikte bulunuruz.
Bu etkinliklerden bazıları istemsiz, bazıları istemli ola
rak gerçekleşir. Tüm organlarımızın çalışması istemli
midir? Refleks hareketleri tüm insanlarda ortak mıdır?
Yaşla orantılı olarak nasıl büyürüz? Sinir ve hormonlar
insanlarda aynı işi mi yapar? İşte bu bölümde, bu ve
benzeri soruların cevaplarına ulaşmaya çalışacağız...
Sinir sisteminin denetleyici ve düzenleyici olan kıs
mıdır. Bilgi üretme, bilgi depolama ve vücudu yö
netme özelliği bulunur. Merkezi sinir sistemi beyin
ve omurilikten meydana gelmiştir.
Vücudumuzda anlık olarak, çok sayıda biyolojik
olay meydana gelir. Düşünme, görme, yürüme, ça
lışma ve konuşma gibi olaylar yaşantımızın devamı
nı sağlar. Vücudumuzdaki olayların uyumlu ve bir
likte gerçekleşmesini sağlayan organlar denetleyi
ci ve düzenleyici sistemi meydana getirir. Denet
leyici ve düzenleyici sistemimiz, sinir sistemi ve iç
salgı bezlerinden meydana gelir.
Sinir sisteminin bölümleri
a. Beyin: Merkezi sinir sisteminin kafatası içerisin
de bulunan kısmından oluşur. Kafatası kemikleri
yumuşak olan beyni dış etkilerden korur. Beyinde
vücudumuzun yönetim merkezleri bulunur. Beynin
özelliklerinden bazıları şunlardır.
•
Bilgileri öğrenmeyi sağlar ve hafızayı oluşturur.
•
Duyuların algılanmasını sağlar.
•
Konuşmayı sağlar ve hareketlerimizi kontrol eder.
•
Vücut sıcaklığını ayarlar ve uyku sürecini dü
zenler.
I. S in ir S iste m in in Yapısı
Vücudumuzun en önemli sistemidir. Çok sayıda si
nir hücresinin biraraya gelmesinden oluşur. Sinirler,
vücut organlarını etkili ve hızlı bir biçimde yönetir.
Çalışması sırasında bol miktarda besin ve enerji tü
ketir. Sinir sistemimiz, merkezi sinir sistemi ve çev
resel sinir sistemi olarak iki kısımdan oluşur.
•
Beslenme için acıkma ve susamayı düzenler.
•
İstemli gerçekleşen bazı etkinlikleri kontrol eder.
Denetleyici ve Düzenleyici Sistemimiz
Beynimizde özel görevler yapan beyincik ve
omurilik soğanı isimli bölümler bulunur.
Beyincik: Vücut hareketlerimizin denge merkezi
olarak görev yapar. El, kol, bacak ve ayak kasları
nın birbiriyle uyumlu çalışmasını ayarlayarak den
gemizi oluşturur.
Omurilik soğanı: İç organlarımızın kontrolünü sağ
layan yönetim merkezlerini bulundurur. Omurilik
soğanının kontrol ettiği yapı ve etkinlikler şunlardır.
Sindirim sisteminde besinlerin parçalanması
Solunum sisteminde soluk alış verişi
Beyin
Beyincik
Örnek .. 1
Hareketin sağlanmasında beyin ile beyincik ara
sında nasıl bir ilişki bulunur?
Çözüm
Hareket edilmesi ve bedensel işlerin yapılmasında
çizgili kaslarımız kullanılır. Kasların çalışmasında be
yin ve beyincik görev yapar. Kol ve bacak kaslarının
kasılıp gevşemesini beyin ayarlar. Beyincik ise sağ
ve soldaki çizgili kasların çalışma uyumunu sağlar.
Böylece dengeli hareket oluşturulur.
Omurilik
soğanı
Organların çalışmasını yöneten sinir bölümleri
Boşaltım sisteminde idrar üretilmesi
Dolaşım sisteminde kanın damarlarda dolaş
ması
Öksürme, kusma, yutma, çiğneme gibi olayla
rın kontrol edilmesi
b. Omurilik: Omurilik soğanı ile kuyruk sokumu
arasında bulunur. Omurilik, bir sinir kordonundan
oluşur ve omurganın içerisinde bulunur. Omurga
kemikleri omuriliği dış etkilerden korur.
2. S in irle rd e İle tiş im
Sinir sistemimiz milyarlarca sinir hücresinden oluş
muştur. Sinir hücrelerine nöron adı verilir. Sinir hüc
releri vücudumuzu ve organlarımızı örümcek ağı gi
bi kaplamıştır. Böylece vücut organları arasında
doğrudan ve dolaylı ilişki sağlanmış olur. Vücut or
ganları arasındaki iletişim sinirler yardımıyla sağla
nır.
Omurilik
Nöronun yapısı
Sinir
kordonu
W ı/ı
r
■âm sm .
Nöronlar
Omurilikten çıkan sinirler
Omuriliğin fonksiyonları arasında şunlar bulunur.
•
Beyin ile vücut organları arasında sinirsel bilgi
leri iletir.
•
Refleks hareketlerinin gerçekleşmesini sağlar.
Çevresel Sinir Sistemi
Merkezi sinir sistemi ile vücut organları arasındaki
iletişimi sağlayan sinirlerden oluşur. Beyin ve omu
rilikten çıkan sinirler vücut organlarına sinirsel me
saj (uyartı) iletirler.
değer
Sinirlerdeki iletişimi anlamak için aşağıdaki kav
ramları öğrenmek gereklidir.
Uyarı nedir?: Vücudumuzun içinde ve çevremizde
meydana gelen ve organlarımızda tepkiye sebep olan
etkilere uyarı adı verilir. Işık, hava, ses, tat, basınç, sı
caklık, ağrı gibi olgular birer uyarıdır.
Uyartı mesajı nedir?: Vücudumuza ulaşan uyarıların
sinirlerde taşınma biçimine uyartı mesajı adı verilir.
Uyartılar, organlar arasında iletişimi sağlayan kimyasal
değişikliklerdir.
Cevap oluşumu nedir?: Uyarılar etkisiyle merkezi si
nir sistemi yapılarında bir değerlendirme yapılır. Değer
lendirme sonucu üretilen bilgiye cevap adı verilir.
b. Sonradan kazanılan refleksler: Çeşitli dene
yimlerle sonradan öğrenilerek kazanılan refleks ha
reketleridir. İnsanların bazılarında bulunur. Sadece
bulunduğu insanın yaşamını etkiler. Bu çeşit refleks
hareketine şunlar örnek verilebilir.
•
Bireyin düşünmeden araba sürmesi
•
Çocuğun bisiklet sürmesi
Refleks şeklinde yapılan bazı hareketler
Bayanların bakmadan örgü örmesi
3. R efleks N edir?
Müzik eşliğinde dans yapılması
Vücudumuza karşı ani olarak yapılan etkilere hızlı ve
güçlü biçimde tepki gösterilmesine refleks adı veri
lir. Refleks hareketlerinin bazı özellikleri şunlardır.
•
İsteğimiz dışında meydana gelir.
•
Meydana gelmesini omurilik kontrol eder.
•
Sürekli ve hızlı olarak gerçekleşir.
•
Refleksler vücudun çevredeki değişmelerden
korunmasını sağlar.
•
Reflekslerin bir kısmı insanlarda ortak, bir kısmı
ise farklılık oluşturur.
İnsanların suda yüzmesi
Limon görüldüğünde ağzın sulanması
----------------------Sl
'V B
fi
î
w
h
i
TLa. f t
■f
W
Limonun kesilmesi veya görülmesi ağzı sulandırır
Kazanılma biçimindeki farklılığa göre iki çeşit ref
leks hareketi bulunur.
a. Doğuştan gelen refleksler: Genetik olarak tüm
insanlarda ortak olarak bulunan reflekslerdir. Bu
grup reflekslere şunlar örnek verilebilir.
•
Göz bebeklerimizin ışıkta küçülüp karanlıkta
büyümesi
•
Yeni doğan bir bebeğin memeden süt emmesi
•
Yanan muma yaklaştırılan parmağın hızla geri
çekilmesi
Doğuştan gelen ve sonradan kazanılan refleks*
ler arasında hangi özellikler ortaktır?
İstemsiz olarak gerçekleşme, omurilik tarafından
kontrol edilme, hızlı olarak gerçekleşme gibi özel
likleri her iki refleks biçimleri arasında ortaktır.
II. İÇ S A LG I B E Z L E R İM İZ
Bacağın hareket
etmesi
Yanan mum
Bacak hareketi ve el çekme refleksleri
•
Yüksek ses etkisinde kalındığında ürkme
•
Yüzümüze hızla gelen cisme karşı göz kapağı
nın hemen kapatılması
20
Organ ve sistemlerimizin çalışmasının düzenlen
mesinde iç salgı bezlerimiz sinir sistemine yardım
cı olur. Çünkü iç salgı bezleri, etkilerini yavaş ve
uzun süreli olarak gerçekleştirir. Sinirler ise etkileri
ni çok hızlı ve kısa süreli olarak gerçekleştirir. İç sal
gı bezlerimiz görevini hormon adı verilen salgıları
üreterek gerçekleştirir.
değer
I
Glukagon hormonu; düşen kan şekerinin art
masını sağlar. Bu hormon etkisiyle, bazı organ
larda depolanmış olan şeker parçalanarak kana
geçer.
1. H o rm o n la r ve Ö z e llik le ri
Vücut organlarını etkileme özelliğine sahip olan
özel salgılara hormon adı verilir. Hormonların bazı
özellikleri aşağıda verilmiştir.
•
Hormonlar, proteinlerden üretilir.
•
•
Hormonlar iç salgı bezleri tarafından kana salınır.
Dolaşım sistemi yardımıyla vücuttaki tüm or
ganlara ulaştırılır.
•
Her hormon farklı yapı ve etkilere sahiptir. Bun
dan dolayı hormon çeşitleri sadece ilgili doku
ve organları uyarabilir.
Pankreas bezimiz
•
2. İç Salgı O rganları
Vücudumuzda çok sayıda salgı bezi vardır. Bunlar
dan bir kısmı hormon üretir, bir kısmı da hem hor
mon hem de enzim üretir.
Hipofiz
İnsülin hormonu; yükselen kan şekerinin azal
masını sağlar. Sindirim sonucu kana geçen be
sinlerin kas ve karaciğere geçerek depolanma
sında rol oynar.
d. Böbreküstü bezi: Böbreklerin üst kısmında bu
lunan bir çift salgı bezidir. Adrenalin isimli hormo
nu üretir. Adrenalin hormonu korku, heyecan, coş
ku ve öfke anlarında salgılanır. Bu hormon metabo
lizmayı normalden çok hızlandırıyor.
Tiroit
Böbreküstü
bezi
Pankreas
Böbrek üstü bezi ve sinirli bir insan
Yumurtalık
Testis
İç salgı bezlerimiz
a. Hipofiz: Kafatasında beynin alt tarafında yer alır.
En önemli iç salgı bezimizdir. Hipofizin bazı özellik
leri şunlardır;
•
Sinir sistemi ile iç salgı sistemi arasındaki ilişki
yi sağlar.
•
Tüm iç salgı bezlerinin çalışmasını düzenler.
•
Büyüme hormonunu üretir. Bu hormonla vücu
dun yaşla orantılı olarak gelişmesi sağlanır.
b. Tiroit: Boynun ön tarafında gırtlağın önünde yer
alır. Bir çift küçük salgı bezinden oluşur. Tiroksin
isimli hormonu üretir. Tiroksin hormonu, hücrelerin
enerji üretim oranını artırır. Böylece büyüme, geliş
me ve organlardaki kimyasal olayları düzenler.
c. Pankreas: Midenin alt tarafında bulunan ve yap
rak şeklinde görülen salgı bezimizdir. Hem enzim ve
hemde hormon üreterek karma bez özelliği gösterir.
Ürettiği enzimler besin sindiriminde, hormonları ise
kan şekerinin ayarlanmasında görev yapar. Pankre
as glukagon ve insülin hormonunu üretir.
değer
e. Eşeysel bezler: Üreme organlarının yapısında
bulunan iç salgı bezleridir. Erkek ve dişilerde farklı
lık oluşturur.
•
Testis: Erkeklerde eşeysel hormonu salgılar.
Ergenlik döneminde erkeğe özgü özelliklerin
oluşmasını sağlar. Bundan başka sperm üreti
mini sağlar.
•
Yumurtalık: Dişilerede eşeysel hormonları sal
gılar. Ergenlik döneminde dişiye özgü özellikle
rin oluşmasını sağlar. Bundan başka yumurta
üretimini sağlar.
İç salgı bezlerinin ürettiği hangi hormonlar er
kek ve dişiler arasında ortaktır?
Hipofiz, tiroit, böbreküstü ve pankreas bezleri erkek
ve dişilerde ortaktır. Belirtilen bezlerin salgısı olan;
büyüme, tiroksin, adrenalin, glukagon ve insülin
hormonları erkek ve dişilerde ortak olarak bulunur.
......................................................................... ................. ■\
lendirme
5
6T K İN IİK
Günlük yaşantımızda gerçekleşen bazı etkinlikler şemada verilmiştir. Belirtilen etkinliklerin kontrol edil
mesinde rol oynayan sinir bölümlerine uygun olan etkinlikleri yazalım.
mutnma/K'ı
Rüya görme
Araba sürme
Yazı yazma
Boşaltım yapma
Soluk alıp verme
Sindirim yapma
İp üzerinde yürüme
Suda yüzme
Ö
(T K İN IİK
İnsanların yaşamında meydana gelen aşağıdaki refleks hareketlerini doğuştan kazanılma ve sonradan
kazanılma durumlarına göre ayıralım.
Dans etmek
Yanan parmağ
geri çekmek
Doğuştan kazanılanlar
Sonradan kazanılanlar
1.
Vücudumuzun denetleyici ve düzenleyici
sisteminin oluşmasında;
4.
I. Sinir sistemi
II. İç salgı sistemi
İşaretlenen sinir
sel yapının işlevle
ri arasında, hangi
si bulunmaz?
III. Dolaşım sistemi
organlarından hangileri görev yapmaktadır?
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Merkezi sinir siste
minin yapısındaki
bir organımız, şekil
de işaretlenmiştir.
A) Sinemadaki filmi izleme
B) Öğlen vakti olduğunda acıktığını fark etme
C) Maçta topa vurmak için hamle yapma
2.
D) Gözüne yaklaşan sinekten ürkerek, göz
kapağını kapatma
Okula başlayan İhsan; zamanla yazmayı ve
okumayı öğreniyor.
İhsan’ın okuma yazma sürecinde, etkili olan
sinir sistemi bölümü, hangi şekilde doğru
işaretlenmiştir?
5.
Vücudumuzdaki görevleri;
I. Korku, coşku heyecan ve öfke anlarında
metabolizmayı hızlandırma
II. Büyüme, gelişme ve vücudumuzdaki diğer
kimyasal olayları düzenleme
III. İç salgı bezlerinin çalışmasını denetleyerek
ve düzenleme
şeklinde olan hormonların salgılandığı iç
salgı bezleri şekilde X, Y ve Z harfleriyle
gösterilmiştir.
Beyin
r-
-z
•Pankreas
Testis
3.
Beynimizde bulunan sinir merkezleri yardı
mıyla, aşağıda belirtilen yaşam olayların
dan hangisi kontrol edilmez?
»Yumurtalık
Belirtilen görevlere sahip hormonları üre
ten iç salgı bezleri hangisinde doğru eşleş
tirilmiştir?
A) Öğretmenin ders konusunu sınıfta anlatır
ken, sorulan sorulara cevap vermesi
B) Acıkan ve susayan bireylerin, mutfağa gi
derek birşeyler atıştırması
C) Çocukların parmaklarına iğne battığında,
ellerini hızla geri çekmesi
D) Öğrencilerin caddeyi geçerken, sağdan ve
soldan gelen araçlara bakması
değer
V
*
A)
X
1
II
III
B)
II
III
1
C)
III
II
1
D)
1
III
II
23
6.
Haşan, iç salgı bezlerimizin görevlerini göster
mek için aşağıdaki posteri hazırlamıştır.
9.
Bebeğin emekleyerek yürümeye başlama sü
reci, aşağıda şematik olarak gösterilmiştir.
Büyümeyi sağlama
(X)
Metabolizmayı hızlandırma
00
İL
Heyecanlanma
Bebeğin yürüme yeteneğini kazanmasında;
(Z)
I. Beyin
Kan şekerini ayarlama
II. Beyincik
(P)
Şekil üzerinde gösterilen bezlerin adları,
aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
7.
8.
X
Y
Z
P
A)
Hipof iz
Tiroit
Böbreküstü Pankreas
B)
Tiroit
Hipofiz
Pankreas Böbreküstü
C) Pankreas Böbreküstü
Tiroit
Hipofiz
D) Böbreküstü Pankreas
Tiroit
Hipofiz
III. Omurilik
kısımlarından hangileri aktif görev yapar?
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
10. Duyuların algılanması sürecinde, aşağıdaki
olaylardan hangisi meydana gelmez?
A) Uyarı
B) Uyartı mesajı
C) Cevap
D) Tepki
Omurilik soğanının kontrol ettiği sistemler
arasında, aşağıdakilerin hangisi voktur?
A) Sindirim
B) Boşaltım
C) Hareket
D) Solunum
11. Ayşen, yaşadığı bir irkilme olayını, aşağıdaki
şemayı hazırlayarak, arkadaşlarına anlatacaktır.
Bir öğrenci, sinir sistemini özellik ve görevleri
ne göre şemadaki gibi gruplandırmıştır.
İnsanda Sinir Sistemi
bölümüdür
bölümüdür
Çevresel Sinir Sistemi
A)
X/ bölümüdürNx
r"—
~
Ayşen, yaşadığı bu refleks hareketiyle ilgili,
hangi açıklamayı yapmalıdır?
--
| görevini yapar
Bu irkilme hareketinin
başlamasını derim sağlar,
gerçekleşmesini
omuriliğim denetler.
B)
başlamasını gözüm
sağlar, gerçekleşmesini
omuriliğim denetler.
Örnek: ???????
Yukarıdaki şemanın tamamlanması için
????? yazılan yere, aşağıda verilen etkinlik
veya özelliklerden hangisi konulabilir?
A) Sindirim etkinliklerini yönetme
Ayşen
C)
başlamasını derim
beynim denetler.
Ayşen
D) Bu irkilme hareketinin
başlamasını kulağım
beyinciğim denetler.
B) Refleks hareketlerini yönetme
C) Kol ve bacak çalışmasını yönetme
tyşen
D) Soluk alış verişini kontrol etme
24
değer
KftZfîNİM D€Ğ€Rl€NDİRM€ T6STİ
1.
Hipofiz ve tiroit bezlerinin düzenleyicilik
görevleri arasında hangi olay ortaktır?
4.
Ergenlik dönemini bitirmiş olan bir sınıftaki al
tı arkadaş, doktora giderek boylarının yaşıtla
rından çok daha kısa olduğunu söylüyorlar.
A) Kan şekerini ayarlama
B) Büyüme ve gelişmeyi etkileme
C) Heyecanlanma tepkilerini oluşturma
D) Cinsiyet özelliklerinin oluşmasını sağlama
2.
Günlük yaşamda gerçekleşen;
I. Sıcak çaydanlığa dokunan elin hemen ge
ri çekilmesi
II. Müzik eşliğinde bilinen bir dansın yapılması
III. Loş ışıklı bir ortama girildiğinde göz be
beklerinin büyümesi
Doktor, gerekli film çekimi ve tahlilleri yaptıra
rak, aşağıdaki değerlendirmeyi yapıyor.
olaylarından hangileri tüm insanlarda or
taktır?
A) Yalnız I
A)
B) I ve II
C) I ve III
3.
Doktorun yaptığı açıklama hangisi olmalıdır?
D) I, II ve III
Ürettiği hormon
1
Hipofiz
Büyüme
2
Tiroit
Tiroksin
3
Pankreas
Insülin ve Glukagon
4
Böbreküstü
Adrenalin
Ayşe’nin babannesinin vücudunda hangi iç
salgı bezi normalden az hormon üretir?
Çocuklar sorununuz
sinir sistemiyle ilgili.
Beyniniz normalden
az uyartı üretmiş.
\
Ayşe, 70 yaşındaki babannesinin doğum gü
nünü kutlarken aklına babaannesinin hangi iç
salgı bezlerinin artık yeterli hormon üretemediği sorusu takılmıştır.
İç salgı bezi
B)
Çocuklar sorununuz iç
salgı bezleriyle ilgili.
Hipofiz beziniz
normalden az hormon
salgılamış.
C)
/
/
i
Çocuklar sorununuz iç
salgı bezleriyle ilgili.
Pankreas beziniz
normalden az hormon
salgılamış.
D>\
Çocuklar sorununuz
sinir sistemiyle ilgili.
Omuriliğiniz
normalden az refleks
oluşturmuş.
5.
Omurganın ense kısmında omurilik soğanı
bulunur. Uzmanlar enseye vurulmasının çok
tehlikeli olduğunu ve yaşamsal tehlike içerdiğini
söylüyorlar.
Enseye sert darbe vurulması halinde, olu
şabilecek sorunlar arasında, aşağıdakilerden hangisi bulunmaz?
A) Soluk alış verişinin durması
B) Kalp atışının düzensizleşmesi
A) Yalnız 1
B) 1 ve 3
C) Hafıza kaybının yaşanması
C) 2 ve 3
D) 3 ve 4
D) Boşaltım etkinliğinin durması
değer
25
........... ...... ...... :.............................................. ........ ......N
flSSBEB
6.
Aşağıda verilen olaylardan hangisi isteği
miz dışında meydana gelmez?
9.
Şekilde gösterilen işleme uğrayan parmaklar
hemen ve hızla geri çekilmektedir.
Parmak
A) Yemek yerken yutkunma
B) Yeni doğan bebeğin biberon emmesi
C) Sorulan bir soruya cevap verme
D) Limon görüldüğünde ağzın sulanması
7.
Merkezi ve çevresel sinir sistemleri arasında;
Bu şekildeki gösterilen etkinlik, aşağıdaki
sorulardan hangisinin açıklamasını içerir?
I. Nöronlardan oluşma
II. Uyartı iletimini sağlama
A) Heyecanlanma etkinliği nasıl gerçekleşir?
III. Kemikler yardımıyla dış etkilerden korunma
B) İç salgı sisteminin görevi nedir?
özelliklerinden hangileri ortaktır?
C) İstemli hareketler nasıl kontrol edilir?
A) YalnızI
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve III
D) Refleks nasıl gerçekleşir?
10. Kan şekeri düşen bir insanın kan şekerini
artırmak için hangi hormon kullanılır?
Öğretmen: Çocuklar! Merkezi sinir sistemi
nin dört bölgesi şekilde işaretlenmiştir.
Sokakta bisiklet süren bir çocukta bu kısım
ların hangileri görev yapar?
11 .
A) İnsülin
B) Glukagon
C) Tiroksin
D) Büyüme
Musa: Salih, bir yılda senin boyun yakla
şık 25 cm uzamış...
Salih: Acaba benim boyumun uzamasının
sebebi nedir?
Musa: Boyunun uzamasını.........................
Aşağıdaki öğrencilerden hangisi, öğretme
nine karşı doğru yorum yapmıştır?
Hepsi görev yapar. 1 duyuların
algılanması, 2 iç organların çalışması,
3 dengenin sağlanması ve 4 bisiklet
sürülmesinde rol oynar.
Üç tanesi görev yapar. 1 duyuların
algılanması, 3 dengenin sağlanması
ve 4 bisiklet sürülmesinde rol oynar.
İk i tanesi görev yapar. 1 duyuların
algılanması, 4 bisiklet sürülmesinde
rol oynar.
ik i tanesi görev yapar. 3 dengenin
sağlanması ve 4 bisiklet sürülme
sinde rol oynar.
Yukarıdaki ko
nuşmalarda,
boş bırakılan
yere şn uygün
hangi ifade ya
zılabilir?
Salih
A) Pankreasından salgılanan glukagon ve in
sülin hormonları sağlıyor.
B) Böbrek üstü bezinden salgılanan adrena
lin hormonu sağlıyor.
C) Testislerinden salgılanan eşey hormonu
sağlıyor.
D) Hipofiz bezinden salgılanan büyüme hor
monu sağlıyor.
Kübra
26
değer
Duyu Organlarımız
Mercek ışığı kırarak, gözde küçük ve ters gö
rüntü oluşmasını sağlar.
Günlük yaşantımızda, çevremizde sayısız değişiklik
meydana gelmektedir. Bu değişiklikleri fark etmemiz
yaşamamız için, gereklidir. Çevredeki değişiklikleri na
sıl fark ederiz? Sinir sistemi gerekli cevapları oluştur
mak için, çevreyle bağlantılı mıdır? Beslenmeyle duyu
larımız ilişkili midir? Her insan duyuları aynı şekilde his
seder mi? İşte bu bölümde, bu ve benzeri soruların ce
vaplarına ulaşmaya çalışacağız...
Ağ tabaka: Gözümüzün iç tabakasıdır. Almaç
ve sinirleri bulundurur. Almaçlar, göz içinde ışığı
algılayarak, sinirlerde uyartı oluşturur. Ağ taba
kada almaçların en yoğun bulunduğu yere sarı
benek (leke) adı verilir. Ağ tabaka oluşturduğu
duyu uyartılarını görme sinirleriyle beynimize
iletir. Ağ tabakada görüntü ters algılanır.
Çevremizden vücudumuza; ışık, ses, koku, basınç,
sıcaklık gibi çeşitli uyarılar gelmektedir. Bu uyarıla
rın algılanmasını ve sinirlere aktarılmasını sağlayan
özel hücrelere duyu almacı adı verilir. Taşıdıkları
duyu almacı ve bulundukları yerdeki farklılığa göre
beş çeşit duyu organımız vardır.
değerli bilgi
Göz bebeği gözün iç ortamına açılan siyah halka şek
lindeki boşluktur. Bu yapının büyüme ve küçülme özel
liği bulunur. Az ışıklı ortamlarda büyür, böylece göze
daha çok ışık girer. Çok ışıklı ortamlarda ise küçülerek
göze daha az ışığın girmesi sağlanır.
I. Görme O rga nım ız “ G öz”
Çevreden vücudumuza gelen ışığı algılayan duyu
organımızdır. Cisimler yansıttıkları ışık sayesinde
fark edilebilirler. Bu durumu sağlayan almaçlar göz
de bulunur. Gözümüz; dışında bulunan göz kapağı,
kirpikler, gözyaşı bezi ve kaşlar tarafından dış etki
lerden korunur.
b. Nasıl görürüz?: Cisimlerden gözümüze gelen
ışığın sinirlerde uyartı oluşturmasıyla görme işlemi
gerçekleşir. Cisimlerin görülmesi sürecinde sırasıy
la şu olaylar meydana geliyor.
•
a. Gözün kısımları: Göz, yuvarlak ve esnek yapı
ya sahip olup, gözümüz üç tabakalı bir yapılanma
gösterir.
•
•
•
•
Sert tabaka: Gözümüzün dış tabakasıdır. Be
yaz olarak görülür ve gözü dış etkilerden korur.
Bu tabakada kornea bulunur. Kornea, sert taba
kanın saydamlaşmış olan kısmıdır. Işık korne
adan kırılarak göz içine girer.
Baktığımız cisimlerden yansıyan ışık ışınlarının
bir kısmı gözümüze gelir.
Işık, korneada kırılarak irise ulaştırılır.
İris, göz bebeği yardımıyla görmemize yetecek
kadar ışığın içeri girmesini sağlar.
Işık, mercekte düzenli olarak kırılarak ağ taba
kaya ulaşır.
■MEPM0»»ri)-----------------------------------------------Cisim
Kornea
Göz bebeği
Damar tabaka
Işık
Sert tabaka
Göz siniri
Gözümüzde görme olayı
Ağ tabaka
Gözün yapısı ve kısımları
Damar tabaka: Gözümüzün orta tabakasıdır.
Yapısındaki damarlar gözü besler. Bu tabakada
iris ve mercek bulunur. İris kaslı bir yapıdır ve
göze girebilecek ışık miktarını sınırlar. İrisin orta
sındaki açıklığa göz bebeği denir.
Işık, göz içindeki ağ tabakada (sarı benek), cis
min küçük ve ters bir görüntüsünü oluşturur.
Sarı lekedeki almaçlar, ışığı algılayarak sinirler
de uyartı oluşmasını sağlar.
Sinirler oluşan uyartıyı, beynin görme merkezi
ne ileterek değerlendirilmesini sağlar. Beyin
yaptığı işlem ve değerlendirme sonucu, bakılan
cisimler renkli ve düz olarak algılanmış olur.
Duyu Organlarımız
c. Göz kusurları: Gözümüzdeki yapılar görevleri
ni tam olarak yaptıklarında cisimler net olarak görü
lebilir. Göz yapılarının çalışmasında oluşabilecek
olan bozulmalar bazı göz kusurlarına sebep olur.
Kulak zarı, havadan gelen titreşimleri toplar ve
mekanik ortama aktarır.
•
Miyopluk: Bakılan cisimlerin görüntüsü sarı leke
nin önünde oluşur. Bu durumda yakındaki cisimler
iyi, uzaktakiler ise bulanık görülebilir. Mercekle dü
zeltilir.
Orta kulak: Çekiç-Örs-Üzengi kemikleri ile östaki borusundan oluşur. Östaki borusu, orta ku
lak ile yutak arasında hava bağlantısını sağlar.
Çekiç-Örs-Üzengi kemikleri, ses dalgalarınım
şiddetlendirerek iç kulağa taşır.
Hipermetropluk: Bakılan cisimlerin görüntüsü sarı
lekenin arkasında oluşur. Bu durumda yakındaki ci
simler bulanık, uzaktakiler ise iyi görülebilir. Mer
cekle düzeltilir.
Astigmatizm: Bakılan cisimlerin görüntüsü sarı le
keye düzensiz olarak düşer. Uzak ve yakındaki ci
simler bulanık olarak görülebilir. Mercekle düzeltilir.
Katarakt: Göz merceğinin saydamlığını kaybetme
siyle oluşur. Görüntü sarı lekeye ulaşamaz. Ameli
yatla düzeltilir.
Kulağın yapısı ve bölümleri
•
Şaşılık: Göz kaslarının uyumsuzluğu sonucunda
oluşur. Sağ ve sol gözün konumu uyumsuz olur.
Ameliyatla düzeltilir.
Renk körlüğü: Kalıtsal olan göz kusurudur. Bu ku
sura sahip kişiler kırmızı ve yeşil renkleri gri olarak
görür. Tedavisi yoktur.
b. Nasıl işitiriz?: Seslerin işitilmesi sürecinde, aşa
ğıda anlatılan olaylar meydana gelmektedir.
•
Varlıklardan çevreye doğru ses titreşimleri yayı
lır. Hava moleküllerinin taşıdığı ses titreşimlerini
kulak kepçesi toplar.
•
Dış kulak yolu, ses titreşimlerini kulak zarına ile
tir. Kulak zarı titreşimleri toplayarak bir nokta
dan çekiç kemiğine iletir. Çekiç-Örs-Üzengi ke
mikleri ses titreşiminin şiddetini düzenler.
•
Ses titreşimleri, iç kulağın başlangıcındaki oval
pencereye iletilir. Oval pencere, sesin salyan
gozdaki sıvı ortamda taşınmasını sağlar.
•
Salyangozda; sıvıdaki dalga hareketiyle ses uya
rıları almaçlara iletilir. Bu durum almaçlar, sinir
lerde uyartı mesajı oluşmasını sağlar.
•
Sinirler ses uyartılarını beynin işitme merkezine
taşır. Beyinde değerlendirilen uyartılar, çevrede
ki sesin tanımlanmasını sağlar.
Göz kusurlarından hangilerinde gözlük kullanı
larak net görüş elde edilebilir?
Miyopluk, hipermetropluk ve astigmatizm kusurları
mercek kullanılarak düzeltilebilir. Mercekleri bir çer
çeve içine yerleştirerek gözlük yapımı sağlanır.
2. İş itm e O rga nım ız “ K u la k ”
Çevreden vücuda gelen sesleri algılayan duyu organımızdır. Varlıkların ürettikleri sesler titreşim oluş
turur ve kulak sayesinde bu ses algılanabilir. Sesi
algılayan almaçlar kulakta bulunur.
a. Kulağın kısımları: Kulağımız dıştan içe doğru
dış kulak, orta kulak ve iç kulak bölümlerinden oluş
muştur.
•
Dış kulak: Sesi vücut çevresinden toplayarak
orta kulağa ileten bölümdür. Kulak kepçesi, ku
lak yolu ve kulak zarından oluşmuştur. Kulak
kepçesi sesi toplar, kulak yolu sesi içeriye doğ
ru taşır.
28
İç kulak: Yarım daire kanalları, salyangoz ve işit
me sinirleri bulunur. Yarım daire kanalları, vücut
dengesinin sağlanması için beyincikle işbirliği
yapar. Salyangoz işitme almaçlarını taşır. Burada
ses dalgaları algılanarak, uyartı oluşması sağla
nır. İşitme sinirleri bu uyartıları beyne taşır.
3. Dokunm a O rganım ız “ D e ri”
Çevremizdeki basınç, nem ve sıcaklık değişimlerini
algılayan en büyük duyu organımız deridir. Bu du
yu organımız, dokunma etkinliğiyle çevreden ha
berdar olur. Dokunmayı sağlayan almaçlar derimiz
de bulunur. Vücudumuzu tamamen kaplayan deri
miz iki tabakadan oluşur.
•
Üst deri: Ten rengini belirleyen derinin dış taba
kasıdır. Üstü ölü hücrelerle kaplıdır. Alt deri ve
vücudumuzun korunmasını sağlar.
değer
Duyu Organlarımız
Kıllar
İnsan vücudu
Üst den
Burun boşluğunun üst kısmında almaçları bulundu
ran sarı bölge bulunur. Sarı bölge koku uyarılarını
algılar.
Derinin yapısı
Alt deri: Derinin kalın ve canlı tabakasıdır. Al
maçları bulundurur ve dokunma eylemini sağ
lar. Dokunulan cisimlerin (hava, su ve katı mad
deler) sıcaklık, nemlilik, yumuşaklık durumu al
gılanabilir. Deri altında bulunan yağ tabakası,
çarpma ve sıcaklık değişimlerinden vücudumu
zu korur.
Derimiz besin maddelerinin hangi özelliklerini
algılamada görev yapar?
5. Tatm a O rganım ız “ D il”
Besinlerdeki tat maddelerinin algılanmasını sağla
yan duyu organımızdır. Dilin üzerinde tat alma to
murcukları bulunur. Bu tomurcukların yapısında tat
almaçları bulunur. Dört çeşit ana tat almacı vardır.
Bunlar tatlı, tuzlu, ekşi ve acı tat alan almaçlardır. Al
maç çeşitleri dilin her tarafında vardır, ancak bazı
kısımlarda daha yoğun bulunurlar. Bu durum dil
bölgelerinin bazı tatları daha iyi algılamasını sağlar.
Deri dokunma duyu organımızdır. Bundan dolayı
derimiz besinlerin dokunulduğunda algılanabilen
sıcaklık, yumuşaklık ve nemlilik durumunu algılar.
Dilimiz
4. K oklam a O rganım ız “ B u run”
Dilin yapısı ve tat alma bölgeleri
Çevremiz havayla kaplıdır. Hava her an hareket ha
lindedir. Havada çeşitli moleküller vardır. Bunlardan
bazıları maddelerin kokularını taşır. Havadaki koku
taneciklerini algılayan duyu organımız burundur.
Pek çok canlı, burnu sayesinde beslenmesini sağ
layabilir.
Nasıl tat alırız?: Ağıza alınan besinlerdeki tat madde
leri tükürükte çözünür. Çözünen tat maddeleri, dil üze
rinde bulunan almaçları uyarır. Almaçlar sinirlerde
uyartı oluşturarak beyne iletir. Beyinde yapılan değer
lendirme sonucu, hangi besinin hangi tada sahip oldu
ğu sonucuna ulaşılır.
Sarı bölge
Burun
boşluğu
Örnek .. 3
Kıkırdak
Suda çözünen maddelerin uyarılarının algılan
masında hangi duyularımız rol oynar?
Burnun yapısı
Burnun dış kısmı kıkırdaktan oluşur. Bu yapı, hava
nın vücuda temizlenerek alınmasını sağlar. Burun
içinde geniş bir boşluk vardır. Bu boşlukta bulunan
sümüksü sıvı ve kan damarları yardımıyla; hava
nemlendirilir ve vücut sıcaklığına kadar ısıtılır.
değer
Dilimiz tükürükte çözünen, burnumuzda mukus sı
vısında çözünen maddelerin uyarılarını algılar. Kok
lama ve tat alma duyumuz benzer şekilde uyarılır.
Icndirme
7
BOŞLUK DOLDURMA
Bir öğrencinin gittiği ormanda çevreyle ilgili bir şiir yazması ve bu şiiri okuması isteniyor. Öğrencinin bu
etkinliği yapması sürecinde duyu organlarının fonksiyonlarını karşısındaki kutuya kısaca yazalım.
Aşağıdaki şemada dildeki tat alma bölgeleri ve dört farklı besin verilmiştir. Bu besinlerin tadının daha
iyi alındığı dil bölgelerini çizgi çizerek eşleştirelim.
(Limon)
(Acı biber)
30
değer
Duyu Organlarımız
KAZANIM D€Ğ€Rl€NDİRM€ T6STİ
1.
Öğretmenin derste anlattıkları ile tahtaya yaz
dıklarının deftere kaydedilmesi sürecinde,
hangi duyu organları birlikte görev yapar?
4.
Yaramaz bir öğrenci; şekilde gösterilen etkinli
ği yaparak, duyu organlarından birisine zarar
veriyor.
A) Göz ve kulak
B) Kulak ve deri
C) Kulak, deri ve göz
D) Göz, deri ve dil
2 . Bakılan cisim veya varlıkların görülmesi sü
recinde meydana gelen;
Bu öğrencinin duyu organında, hangi yapı
sı zarar görür?
I. Göze giren ışınların göz merceğinde kırıla
rak ağ tabakaya ulaşması
II. Duyu almaçlarının ışık uyarılarını algılaya
rak, sinirlerde uyartı oluşturması
A) Kulak zarı
B) Salyangoz
C) Yarım daire kanalları
D) Östaki borusu
III. Işığın saydam tabakada kırıldıktan sonra
göz bebeğine gelmesi
olaylarının gerçekleşme sırası nasıl olur?
A) I - II -
B)
C) I I - I I I -
D)
5.
Miyopluk kusuruna sahip olan kişiler cisim
leri, hangi biçimde algılamaktadır?
A) Yakını iyi, uzağı bulanık olarak görür.
B) Uzağı iyi, yakını bulanık olarak görür.
3.
C) Hem yakını hem de uzağı bulanık görür.
Çevredeki değişimleri algılayan organlarımız,
aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
D) Hem yakını hem de uzağı iyi görür.
6.
Kulak
Burun
Bir duyu organımızda bulunan sorunların teşhis
edilmesinde, aşağıdaki test aracı kullanılıyor.
Göz
Belirtilen organlar arasında;
■Yeşil kuşak
I. Duyu almaçlarını bulundurma
II. Görevini yapmak için, beyin sinirleriyle bağ
lantılı olma
III. Çevredeki fiziksel değişmeleri algılama
■Kırmızı kuşak
Mavi kuşak
özelliklerinden hangileri ortaktır?
Bu test aracı kullanılarak, aşağıdaki sorun
lardan hangisi tespit edilemez?
A) YalnızI
B) İv e li
A) Renk körlüğü
B) Hipermetropluk
C) II ve III
D) I, II ve
C) Şaşılık
D) Astigmatizm
değer
31
IS S W iW
7.
Duyu Organlarımız
Yenilen besinlerden lezzet alınmasında,
hangi iki duyu organımız daha çok görev
yapar?
10. Kulağın yapısında bulunan bazı kısımlar, aşa
ğıdaki şemada verilmiştir.
A) Görme duyusu - Koklama duyusu
B) Koklama duyusu - Dokunma duyusu
Kulak yolu
Yarım daire
kanalları
Çekiç, örs ve
üzengi
Östaki
borusu
Salyangoz
Kulak
kepçesi
C) Tatma duyusu - Görme duyusu
D) Koklama duyusu - Tatma duyusu
8.
A hm e t'in hazırladığı p ro je ödeviyle ilg ili olarak,
aşağıdaki b ilg ile r verilmiştir.
Belirtilen kısımlardan hangileri, sesin bey
ne iletilmesinde görev yapmaz?
Hazırlanan p ro je öd e vin in konusu:
Proje ödevinin kapak resmi:
A) 1 ve 2
B) 1, 2 ve 4
C) 3 ve 5
D) 2 ve 4
11. Kaş, kirpik, gözyaşı bezi ve göz kapağıyla
ilgili olarak hangi yorum yapılabilir?
A) Gözümüzü korurlar, görmeyle ilgili görev
leri yoktur.
Proje ödevinin amacı:
“İnsanın ç e vre d e ki fiziksel ve kim yasal d e ğ işim le
ri nasıl fark e ttiğinin açıklanm ası"
Şekildeki etkinlikleri açıklayan proje ödevi
nin konusu, hangisinde verilmiştir?
B) Gözümüzün dışında yer alırlar ve görmey
le ilgili görevleri vardır.
C) Hem görmeyi sağlar hem de gözü koruma
görevini yaparlar.
D) Işığın kırılarak göze girmesini sağlarlar.
A) Refleks Çeşitleri
B) Sinir Sistemimizin Görevleri
12. Vücudumuzu kaplayan derimizde, çevresel
C) Vücut Organlarımızın Sağlığı
uyarıların algılandığı bazı faktörler, şematik ola
rak aşağıda gösterilmiştir.
D) Duyu Organlarımızın Görevleri
Yağmur
9.
Derimizin yapısında bulunan duyu almaçla
rımız yardımıyla;
I. Bardaktaki çayın sıcaklık durumunu belir
lemek
II. Yıkanmış çamaşırın kuruma durumunu be
lirlemek
III. İki gün önceden kalan yemeğin bozulma
durumunu belirlemek
şeklindeki olayların hangileri yapılabilir?
Şekildeki uyarıcılara bakılarak, derinin han
gi özellikleri algıladığı söylenemez?
A) Yalnız I
B) I ve II
A) Dokunma ve ısı
B) Nem ve acı
C) II ve III
D) I, II ve III
C) Işık ve koku
D) Isı ve nem
32
değ sr
Duyu Organlarımız
1.
4.
Vücut Cumhuriyeti
GÖREV
KARTI
Gözleri bağlanmış olan bir öğrenci; masa
nın üzerindeki bir tabak yemekle ilgili ola
rak, hangi değerlendirmeyi yapamaz?
S
Cinsi
Organ
Yeri
Görme duyu organı
A) Yemeğe çok salça konduğu için rengi faz
la koyu olmuş
.............
Görevi
Işığı kırma
Amacı
Işığın göz bebeğinde
toplanmasını sağlama
B) Yemeğin tuzu sanki biraz az olmuş gibi.
C) Yemek mis gibi kokuyor.
D) Yemek çok sıcakmış.
Yukarıdaki görev kartına sahip olan duyu
yapısı, aşağıda verilenlerden hangisidir?
5.
A) Göz bebeği
B) Göz merceği
C) Saydam tabaka
Bir göz kusuruna sahip olan Barış, eşit büyük
lükteki tavşanlardan I dekini kötü (bulanık), II
dekini ise iyi (net) olarak görüyor.
Barış
D) Sarı leke
(i)
Tavşan
2.
Bir besin maddesinin kokusunu almak için;
I. Koku taneciklerinin buharlaşması
II. Havanın solunumla buruna girmesi
III. Havadaki maddelerin mukusta çözünmesi
özelliklerinden hangileri rol oynamaktadır?
3.
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
250 metre
i
Tavşan
100 metre
Buna göre, Barış’ın sahip olduğu göz kusu
ru, aşağıda verilenlerden hangisidir?
A) Hipermetroptur.
B) Astigmattır.
C) Miyoptur.
D) Kataraktdır.
Ö ğ re tm e n : ",....... Çocuklar, bakılan c is im le r-\
den gö ze d o ğ ru ışık ış ın la rı g e lir. I ş ı k m e r
c e k te k ırıla ra k a ğ ta b a ka d a te r s ve kü çü k j
b ir g ö rü n tü o lu ş tu ru r. Bu g ö rü n tü , a lm a ç la r I
ve s in ir le r ta ra fın d a n a lın a ra k beyne ile tilir . [
B eyinde s in irs e l d e ğ e rle n d irm e sonucu n e t |
ve düzgün g ö rü n tü algılanm ış o lu r...... *
İnsan yaşamında gerçekleşen bazı olaylar, şe
mada verilmiştir.
U------------ --------- - r ------ r -----Buna göre, bakılan bir otomobilinin görül
mesi sürecinde, sarı benek ve beyindeki
durumları nasıl olur?
Bakılan
cisim
A)
B)
A) 1 ve 4
B) 2 ve 4
C) A
C) 3 ve 5
D) 5 ve 6
D) 4 B »
Beyindeki
görüntü
4 ü *
Belirtilen olaylardan hangileri gerçekleşir
ken duyu organlarıyla işbirliği yapılır?
değer
Sarı benekteki
görüntü
rv
33
mSBSM
7.
Duyu Organlarımız
Bir öğrenci dildeki tat alma bölgelerini anlatır
ken bir posterden faydalanmak istiyor.
Öğrenci amacına ulaşmak için, aşağıdaki
posterlerden hangisini hazırlamalıdır?
B)
A)
4
■
□
■
■
Tuzlu
Acı
Tatlı
Ekşi
D)
C)
■
□
■
■
8.
■
□
■
■
Tatlı
Tuzlu
Ekşi
Acı
Acı
Tatlı
Ekşi
Tuzlu
X: Ağ tabakayla ilgili bir göz kusurudur. Az sayı
da insanda bulunur. Kalıtımsal özelliğe sahiptir.
Tedavisi yoktur.
Yukarıdaki özelliklere sahip olan X sorunu,
aşağıdakilerden hangisidir?
A) Renk körlüğü
B) Hipermetropluk
C) Şaşılık
D) Astigmatizm
11. Öğretmen kulağın kısımlarını şekilde görüldü
ğü gibi numaralandırıp öğrencilerine sormuş
tur.
■
□
■
■
Ekşi
Acı
Tatlı
Tuzlu
Yarım daire kanalları beyincikle işbirliği ya
parak, hangi etkinliğimizde görev yapar?
A) Bisiklet sürme
Belirtilen yapılarla ilgili hangi öğrencinin
yapmış olduğu açıklama yanlıştır?
B) Midede besinleri parçalama
C) Yatakta uyuma
D) Dersi dinleme
I Yarım d a ire k a n a lla rıd ır; d e n g e ile
I ilg ili a lm a ç la r b u lu n u r.
A)
9.
Bir öğretmenin, sınıfta dersini anlatma durumu
şekilde gösterilmiştir.
2
B)
2 I Ses d a lg a la rın ı to p la r ve k u la k y o lu
C)
D)
I K ula k k e m ik le rid ir; se s titre ş im le rin i
I o v a l p e n c e re y e ile tir.
I ile k u la k za rın a ile tir.
i
İç k u la k tır ve ses d u y u s u n u a lg ıla r.
12. Dilimizde tat algılanmasıyla ilgili olarak;
Öğretmenin öğrencilerle “soru - cevap” biçi
mindeki etkinliğinin gerçekleşmesinde,
hangi duyu organları aktif görev yapmıştır?
I. Dilimizin her bölgesi her tadı alabilir.
II. Suda çözünen maddelerin tadı algılanır.
III. Koku almak için tat alınması gereklidir,
A) Göz ve burun
açıklamalarından hangileri doğrudur?
B) Burun, kulak ve dil
C) Göz, kulak ve dil
A) YalnızI
B) İv e li
D) Deri, burun, kulak ve dil
C) II ve III
D) I, II ve III
34
7. Sınıf Fen ve Teknoloji / I . Fasikül
değer
A
Sistemlerin Sağlığı ve
Organ Bağışı
I. V ü cu d u m u zd a ki S iste m le rin Sağlığı
Sigara solunum sistemi, alkol sindirim sistemi ve
uyuşturucu da sinir sistemine daha çok zarar verir.
Vücudumuzda her an çok sayıda yaşamsal etkinlik
gerçekleşir. Bunlara soluk alıp verme, kalp atışı, terle
me ve beslenme örnek verilebilir. İnsanlarda soluk alıp
verme ile dolaşım ilişkili midir? Vücudumuzdaki sis
temlerin çalışması birbirine bağlı mıdır? Sağlığımızı bo
zan etmenler var mıdır? Organ bağışının yapılması
önemli midir? İşte bu bölümde, bu ve benzeri soruların
cevaplarına ulaşmaya çalışacağız...
a. Sistemlerin uyumu: İnsan vücudu sindirim,
dolaşım, boşaltım, sinir, iskelet, kas, solunum ve
duyu gibi çok sayıda sistemden meydana gelir. Bu
sistemlerin görevlerini yapması kişilerin sağlıklı ya
şamasını sağlar. Bu sistemlerden bir ya da bir kaç
tanesinin görevini yapamaması, çeşitli hastalık hal
lerinin oluşmasına sebep olur.
Vücut sistemlerinin çalışması birbirine bağlıdır. Ör
neğin omuriliğinin çalışması zarar gören kişiler felç
olabilir. Gözünün çalışması zarar gören insanlar kör
olabilir.
Sigara dumanında çok sayıda zehirli madde vardır
değerli bilgi
Sigara ile dumanının yapısında 4000 çeşit zararlı ve
zehirli madde bulunmaktadır. Bu maddeler zamanla
organ ve hücrelerimizde birikmektedir. Sigara kullan
maya başlayan bireylerde, belli bir süre sonra organ
larda çeşitli hasarlar ve buna bağlı sağlık sorunları
oluşmaya başlar. Halk arasında sigara tiryakileri için
kullanılan bir özdeyiş bulunur. “Sen sigarayı bırakmaz
san sigara seni bırakır” ...
Alkol kişilere ruhsal ve fiziksel zararlar verir
Vücudumuzda bulunan bazı sistemler
Vücut sağlığının sağlanması ve korunması kişilerin
yaşantısıyla ilgilidir. Yeterli ve dengeli beslenen, dü
zenli egzersiz yapan ve mikroplu ortamlardan uzak
duran insanlar, sağlıklı olarak yaşamını sürdürür.
b. Zararlı alışkanlıklar: Sigara, alkol ve uyuşturu
cu madde kullanılması insanların sağlığına çeşitli
zararlar vermektedir. Sigara, alkol ve uyuşturucu
kullanan kişilerde bağımlılık yapan maddelerdir. Bu
maddelerin kullanılması kişilerde çeşitli sağlık so
runlarına sebep olur.
Bunlara örnek olarak; sindirim bozuklukları, karaci
ğer yetmezliği, akciğer kanseri, gırtlak kanseri, ül
ser, böbrek yetmezliği, görme bozukluğu ve dikkat
dağınıklığı verilebilir.
değer
Zararlı alışkanlıklar yaş arttıkça, daha çok hastalığın
birlikte ortaya çıkmasına ve yaşam kalitesinin düş
mesine sebep olmaktadır. Önemli olan bu tür alış
kanlıklara hiç başlamamaktır. Çünkü bir kez zararlı
alışkanlık edinen kişi, sonradan bu alışkanlığından
kolay kolay kurtulamayabilir. Bu tür zararlı alışkan
lıklar merak etme, özenti duyma ve arkadaş baskı
sı sonucu başlamaktadır.
Bağımlılık yapan maddelerden korunmak
için yapılması gereken bazı etkinlikler
35
Sistemlerin Sağlığı ve O rgan Bağışı
Organ bağışı yapabilmek için şu şartlar gereklidir.
değerli bilgi
Zararlı alışkanlık sahibi olmamak için, sigara, alkol ve
uyuşturucunun zararları bilinmeli ve fikir sahibi olun
malıdır. Günün birinde arkadaşlarımızdan birisi "al bir
taneden bir şey olmaz!” gibi aldatıcı bir ifade kullandı
ğında hemen “ hayır!” diyebilmeli ve kendimizle bera
ber geleceğimizi de korumalıyız...
•
Yasa gereği organ bağışı yapabilmek için kişile
rin 18 yaşından büyük olması
•
Organ bağışlama belgesini doldurması
Q
ao
Bağımlılık yapan bu maddeler, vücut sistemlerinin
yapı ve çalışmasını bozarak, çeşitli fiziksel ve ruhsal
hastalıkların oluşmasına sebep olmaktadır.
Q
AKOÛt«
□ kaipkaakSi OMMK
lu J V İ 0 W !)U )
0 KAAACI&K □ KORNEA
□ M M tM A S
□1
s o r»
OAn fer*»
Sigara, alkol ve uyuşturucu gibi zararlı alışkanlıklar
dan uzak durmak için; gitar çalma, saz çalma, yüz
me, resim yapma, egzersiz yapma, kitap okuma,
sinemaya gitme ve tiyatroya gitme gibi çeşitli olum
lu etkinliklerde bulunulabilir.
Sigara, alkol ve uyuşturucu insanlarda hangi so
runa ortak olarak sebep olmaktadır?
KALP
KD V) Vtorftfrğı Kurvs»
Organ bağış kartı
•
Organlarını bağışlıyacağını tanıklar huzurunda
yazılı olarak ifade etmesi
•
Bağışlamak istediği organları belge üzerinde
işaretlemesi
•
Bağış belgesini sürekli olarak yanında bulun
durması
Organ bağışı işleminde organlarımızdan bazıları
bağışlanabilir. Ülkemizde; karaciğer, kalp, pankre
as, böbrek, göz korneası, akciğer, kalp kapakçığı,
kemik iliği gibi yapıların nakli yapılabilmektedir. Or
gan bağışının yapılması toplumda sosyal dayanış
mayı güçlendirir. İnsanların birbirine karşı daha
saygılı olmasına sebep olur.
2. O rgan Bağışı
Kişilerin sağlıklı iken kendi onayıyla ölümünden
sonra doku ve organlarının başka insanlara aktarıl
ması işlemine organ bağışı adı verilir. Organ bağı
şıyla görev yapamayacak durumdaki organın yeri
ne sağlam olanı konulmuş olur.
¥
Kalp
;
İli ^
j'J | |
Karaciğer
Ü
¿¡SüvM
Kemik iliği
Böbrek
m
Pankreas
Göz korneası
Bağışı yapılabilen organlardan bazıları
Örnek .. 2
Organ bağışının yapılması hangi gelişmelere
sebep olabilir?
Vücudumuzu oluşturan bazı organlarımız
Organ bağışı günümüzde yeni yeni yaygınlaşmak
tadır. Organ bağışının gerçekleşmesi, hasta olanla
rın kalıcı olarak iyileşmesini sağlar.
36
Organ bağışı insanlarda sosyal sorumluluk, yar
dımlaşma, başkalarına faydalı olma, tedaviye katkı
sağlama gibi çeşitli olumlu davranışları geliştirir.
değer
Sistemlerin Sağlığı ve Organ Bağışı
KfiZfiNIM D€Ğ€R16NDİRM<~ T€STİ
1.
İnsanlarda bağımlılık yapan maddelere,
aşağıdakilerden hangisi örnek verilemez?
A) Sigara
B) Baklava
C) Alkol
D) Uyuşturucu
5.
Sabah kahvaltısının yapılması için, hangi
vücut sistemlerimiz birlikte görev yapmak
tadır?
A) Duyu organları ve sinir sistemi
B) Sindirim sistemi ve hareket sistemi
C) Sindirim sistemi, hareket sistemi ve sinir
sistemi
2.
D) Duyu organları, sindirim sistemi, hareket
sistemi ve sinir sistemi
X : Vücudumuzun sıcaklığını ayarlar, dış etkiler
den korur, solunum ve boşaltıma yardımcı olur.
Yukarıda bazı özellikleri verilen X organı
mız, aşağıda verilenlerden hangisidir?
6.
Zararlı maddelerin bağımlılık yapmasında;
I. Merak etme
II. Özenti duyma
III. Arkadaşlardan kabul görebilme istemi
etkinliklerinin hangileri rol oynamaktadır?
7.
3.
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
rr
Ö ğ re tm e n : Ç o cu kla r! ş im d i tahtadaki po ste re
bakalım. P osterde ç e şitli organlarım ız öne çıkar
tılmıştır. Bu o rganlar insanların yaşam ası iç in g e
re kli olan organlardandır. Ş ekilde b e lin ile n o r
ganlar -------------------- kullanılm aktadır.
Yapay organ teknolojisinin gelişmesi, aşa
ğıda verilenlerden hangisini sağlar?
D
A) Hastalanan insan sayısının artmasını
B) İnsanların daha sağlıklı yaşamasını
..............
C) Tedavi olan insan sayısının artmasını
t
D) İnsanların daha bilinçli davranmasını
4.
i
Karaciğer
ve akciğer
i
A
Zararlı alışkanlıklardan uzak durmak için;
I. Düzenli olarak egzersiz yapma
II. Çeşitli spor kulüplerine üye olma
III. Arkadaşlarımıza her konuda evet deme
etkinliklerinden hangileri yapılmalıdır?
Öğretmenin yaptığı açıklamada boş bırakı
lan yere hangi ifade yazılmalıdır?
A) “yapay organ üretiminde”
B) “besin sindiriminde”
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
değer
C) “organ naklinde”
D) “zararlı alışkanlıklardan korunmada”
37
K13MBÜ1
8.
Sistemlerin Sağlığı ve Organ Bağışı
Organ bağışı yapabilmek için, aşağıda veri
len özelliklerden hangisine sahip olmak
şart değildir?
I. Sindirim sistemi
A) Bağış belgesini doldurmak
II. Dolaşım sistemi
B) 18 yaşını geçmiş olmak
III. Solunum sistemi
C) Erkek olmak
isim li vücut bölümlerinden hangilerinin
görevini yapmasına yardımcı olur?
D) Bağışını tanıklar huzurunda onaylamak
9.
11. Hasta insanlara kalp, akciğer ve pankreas
naklinin yapılması;
S ig a ra , a lk o llü iç e c e k le r ve u y u ştu ru c u m adde
le r in sa n la rd a b a ğ ım lılık yapar. S ağlığa z a ra rlı
olan bu m a d d e le rin kullanılm ası, ç e ş itli sa ğ lık
s o ru n la rın a y o l açar. Bu ve b e n z e ri z a ra rlı
m a d d e le rd e n ko ru n m ak i ç i n .............................
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
12. İnsan vücudunda bulunan üç organ, aşağıda
ki şekilde gösterilmiştir.
Yukarıda verilen açıklamada, boş bırakılan
yere en uvaun hangi ifade eklenmelidir?
A) Spor, sanat, resim, müzik ve bilim gibi uğ
raşlar edinmeliyiz.
B) Çeşitli besin maddelerinden, her gün bol
bol yemeliyiz.
C) Derslerimize, hergün yeterli miktarda ve
düzenli olarak çalışmalıyız.
Kalp
Akciğer
Böbrek
Belirtilen organların önemi ve nakil durum
larıyla ilgili olarak, hangi değerlendirme
doğrudur?
D) Düzenli şekilde banyo yaparak, vücut te
mizliğine dikkat etmeliyiz.
Her üç organda hayati öneme sahiptir
ve hasta insanlara nakli yapılabilir.
B erlin
B)i
10 .
y
Sistemlerin birinin ça
lışmasında oluşabile
cek bir sorun hastalık
oluşmasına sebep olur.
haşamın sürmesi için
sistemlerimizin birlik
te ve uyumlu şekilde
çalışması gereklidir.
Kemal
D ^ 1 . çıkış
.Her üç organda hayati öneme sahip
■değildir ve hasta insanlara nakli yapılabilir.
^ ^ 2 . çıkış
D)
Vücut sistemlerinin
çalışmasını sinir ve
iç salgı bezleri kontrol
etmektedir.
Her üç organda hayati öneme sahiptir
-ve hasta insanlara nakli yapılamaz.
D ^ 3 . çıkış
Her üç organda hayati öneme sahip de
ğildir ve hasta insanlara nakli yapılamaz.
Y ^ 4 . çıkış
Yukarıdaki şekilde verilen ifadelerin doğru (D)
ya da yanlış (Y) olduğuna karar verilerek bir çı
kışa ulaşılacaktır.
Buna göre, doğru çıkış numarası aşağıdakilerden hangisidir?
13. Besinlerin doku hücrelerine ulaşması için,
hangi sistemlerimiz işbirliği yapmaktadır?
A) Sindirim sistemi - Boşaltım sistemi
B) Sindirim sistemi - Dolaşım sistemi
A) 1. çıkış
B) 2. çıkış
C) Dolaşım sistemi - Solunum sistemi
C) 3. çıkış
D) 4. çıkış
D) Hareket sistemi - Boşaltım sistemi
38
değer
Vücudumuzda Sistemler
ÜNİT€ D€Ğ€Rl€NDİRM€ T6STİ
1.
Vücudumuzda yapısındaki mineral oranı en
yüksek olan sistemimiz hangisidir?
A) Sinir sistemi
B) Dolaşım sistemi
C) Hareket sistemi
D) Sindirim sistemi
4.
Ze hirli
madde
M Protein
Vücut
hücresi
Karaciğer
Proteinlerin vücudumuzda kullanılması sü
recini gösteren şemadaki sıralı olayların so
nucunda oluşan atık madde hangisidir?
2 . Vücudumuzda bulunan bazı iç salgı bezlerinin
görevleri şunlardır:
Tüm iç salgı b e zle rin i d e n e tle r ve düzen
ler.
H eyacan ve korku durum unda kalp atışını
ve so lu n u m u hızlandıran a drenalin hor
m o n u salgılar.
5.
Kan şe ke rin i düzenleyen horm on salgıla
nır.
Belirtilen olayları düzenleyen iç salgı bezle
ri hangi şekilde belirtilmiştir?
A) Karbondioksit
B) Üre
C) Su
D) Safra
Kabartma noktalardan oluşan alfabeler
(Braille alfabesi) aşağıdaki insanlardan han
gisi tarafından kullanılmaktadır?
A) Kör insanlar
B) Sağır insanlar
C) Tat körü insanlar
D) Saman nezlesi olan insanlar
6.
Öğretmen, şekilde belirtilen sinir sisteminin
bölümlerinin adlarını sınıftaki öğrencilerine so
ruyor.
Aşağıdaki öğrencilerden hangisinin verdiği
bilgi doğrudur?
%
3.
X beyin, Y beyincik, P omurilik soğanı,
Z omurilik
Vücut organlarımızın birbiriyle orantılı ola
rak büyümesinde hangi yapılarımız birlikte
görev (iş birliği) yapar?
B)
X beyincik, Y beyin, P omurilik soğanı,
Z omurilik
A) Dolaşım sistemi - Hareket sistemi
C)
i
X beyin, Y beyincik, P omurilik ,
Z omurilik soğanı
Dkj
X beyin, Y omurilik, P omurilik soğanı,
Z beyincik
B) Sinir sistemi - Boşaltım sistemi
C) İç salgı bezleri - Sindirim sistemi
D) İç salgı bezleri - Dolaşım sistemi
değer
39
Vücudumuzdo Sistemler
8 3 3 3 H E3 İ
7.
Böbreğin üst kısmında bulunan iç salgı bezi
miz, aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
Farklı besinlerin fonksiyonlarını gösteren kari
katürler aşağıda verilmiştir.
Böbreküstü bezi
(Soğuktan korunma)
(Enerji sağlama)
1
Böbrek
Kan damarı
2
Karikatürlerdeki aktivitelerin gerçekleşme
sinde hangi besinler etkilidir?
Belirtilen iç salgı bezinin fonksiyonu, aşağıdakilerin hangisinde verilmiştir?
A) İç salgı bezleri ile sinir sistemi arasındaki
uyumu sağlar.
B) Büyüme, gelişme ve vücuttaki kimyasal
olayları düzenler.
3
. 2____
A)
Yağ
Protein
Karbonhidrat
B)
Protein
Yağ
Karbonhidrat
C)
Yağ
Karbonhidrat
Protein
D)
Karbonhidrat
Protein
Yağ
C) Kan şekerinin artma ve azalmasını düzen
ler.
D) Korku, coşku, heyecan ve öfke anlarında
genel metabolizmayı hızlandırır.
8.
Vücudumuzdaki atıkların, uzaklaştırılmasında
görev yapan organlar şekilde gösterilmiştir.
10. Hasta insanlarda kalıcı tedaviyi sağlamak
için, aşağıdakilerden hangisi bağışlanmaz?
r
A) Kornea tabakası
B) Böbrek
C) Omurilik
D) Karaciğer
11. Çalışması birbiriyle ilişkili olan iki organımız,
aşağıdaki şekilde birlikte verilmiştir.
Karaciğer
Belirtilen organlarda atık maddeleri atılma
sıyla ilgili aşağıdaki açıklamlardan hangisi
yanlıştır?
Bu organlar arasındaki etkileşimle ilgili ola
rak, aşağıdaki yorumların hangisi doğrudur?
A)
Sindirimde rol oynarlar. 1 ürettiği salgıyla 2
deki sindirime yardımcı olur.
Sindirimde rol oynarlar. 2 ürettiği salgıyla 1
deki sindirime yardımcı olur.
A) X
Kandaki karbondioksit ve su atılır.
B) Y
Kandaki fazla üreyi depolar.
B)
C) Z
Suyun ve tuzun fazlası terleme yoluy
la atılır.
C)
Kan içindeki zararlı atıklar ve üre sü
zülür.
D)
D) P
40
ince bağırsak
Boşaltımda rol oynarlar. 1 ürettiği salgıyla 2
nin idrar üretimine yardımcı olur.
Boşaltımda rol oynarlar. 1 ürettiği üreyi 2 ye
vererek vücuttan uzaklaştırılmasını sağlar.
değer
Ö ğrenci Takipli Eğitim S e ti
7 SsINIF
Fen ve Teknoloji
2. Fasikül
Kuvvet ve Hareket
Yaşamımızdaki Elektrik
<>vv
O
Kuvvet ve Hareket
O
Y ayları Tanıyalım
©
İş ve Enerji
/ Ünite
' 02
Kuvvet ve Hareket
I. Y A Y L A R I T A N IY A L IM
Yayın O lu ş tu rd u ğ u K u vve t
Üzerine kuvvet uygulandığında şekli değişen, kuv
vet kaldırıldıktan sonra tekrar eski hâline gelen ci
simlere esnek cisimler denir.
Tellerin spiral şeklinde kıvrılmasıyla esnek yaylar el
de edilir. Yayların üzerine kuvvet uyguladığımızda
yaylar esneyerek, uzayarak ya da sıkışarak şekil
değiştirir.
Giydiğimiz bazı tişört ve çoraplar, plastik terlikleri
miz, sarmal yay, lastik top, silgi, araba lastiği esnek
cisimlere örnektir.
Üzerine kuvvet uygulandığında şekli değişmeyen
ya da değişse de kuvvet kalktıktan sonra tekrar es
ki hâline dönmeyen cisimlere de esnek olmayan
cisimler denir.
Yay, üzerine bir kuvvet uygulandığında bu kuvvete
karşı zıt yönde bir tepki kuvveti uygular.
; Yayın uyguladığı
1tepki kuvveti
Yaya
uygulanan
Denge
konumu
- m m ............
Yayın uyguladığı
tepki kuvveti
Yaya
uygulanan
kuvvet
Oyun hamuru, kalem ve cam macunu gibi madde
ler esnek olmayan madde örnekleridir.
Aşağıdaki cisimleri esnek ve esnek olmayan ci
simler olarak sınıflandırınız.
Yukarıda verilen şekillerde gösterildiği gibi K, L, M
yayları dengededir.
Buna göre, yaylara uygulanan kuvvetlerin yönle
ri ve yayda oluşan gerilme kuvvetlerinin yönleri
ni gösteriniz.
Maddelerin sınıflandırılmasında, uygulanan kuvvet
kaldırılınca eski şekillerine gelip gelmemelerine ba
kılarak sınıflandırılabilir. Plastik cetvel ve basketbol
topu esnek, cam bardak ve metal kaşık esnek ol
mayan cisimlerdir.
değer
K, L ve M yayları
na
uygulanan
kuvvetler kırmızı
oklarla, yaylarda
oluşan gerilme
kuvvetleri yeşil
oklarla yandaki gibi gösterilebilir.
3
Kuvvet ve Hareket
Gerilmiş yay sebest bırakıldığında, ucu denge ko
numuna doğru hareket eder. Eğer yaya uygulanan
kuvvet büyürse, serbest bırakıldığında daha büyük
süratle hareket eder.
Cisimlerin ağırlıklarını ölç
memize yarayan dina
mometrelerin (el kantarı)
yapısında yay bulunur.
Serbest hâldeki uzunluğu
40 cm olan yayın ucuna,
ağırlığı 8 N olan cisim
asıldığında yay şekildeki
gibi uzuyor. Buna göre,
yaya ait uzama - kuvvet
grafiği nasıl olur?
Dinamometrenin ucuna
asılan yük miktarı arttık
ça dinamometre yapısın
daki yay daha da uzar.
Bu gözlem bizi şu sonu
ca ulaştırır:
42 cm
Çözüm
Yaylara uygulanan kuvvet büyüdükçe yayın
uzama miktarı doğru orantılı olarak artar.
Yaya uygulanan kuvvet (ya da ucuna asılan ağırlık)
ne oranda büyütülürse, yaydaki uzama miktarı da
aynı oranda büyür.
Yayı sıkıştıran kuvvetin artması yayın sıkışma mikta
rını aynı oranda artırır.
denge
durumu
Yaydaki uzama, yay ucu
na asılan ağırlıkla doğru
orantılıdır. 8 N luk ağırlık,
yayın 2 cm uzamasına se
bep olmuştur. Bu durum
da yaya ait uzama - kuv
vet grafiği yandaki gibi olabilir.
Kuvvet (N)
Uzama (cm)
Y ayların Farklı K a lın lık ta Olm ası
Yapılarında sarmal yaylar bulunan dinamometreler
kuvvetlerin büyüklüğünü ve cisimlerin ağırlıklarını
ölçer.
Yapılarında kullanılan ay
nı cins metallerin kalınlı
ğı, dinamometrenin öl
çüm aralığını belirler.
Genelde ince yaylı dina
mometreler çok küçük
ağırlıkları, kalın yaylı
olanlar ise daha ağır ci
simleri tartmak için kulla
nılır.
Yaya önce 10 N ağırlığında bir cisim astığımızda,
yay ilk duruma göre d kadar (2 cm) uzar.
Yaya asılan ağırlık 20 N a çıkarıldığında, yaydaki
uzama miktarı 2d yani 4 cm olur.
Yaya asılan ağırlık 30 N a
çıkarıldığında, yaydaki
uzama miktarı 3d yani
6 cm olur.
Yaya ait uzama - kuvvet
grafiği şekilde çizilmiştir.
değerli bilgi
Yaylar esnektir, kuvvet uygulanarak çekildiğin
de uzayarak gerilir. Bırakıldığında ilk şeklini alır.
Ancak yayların bu özelliği belli bir kuvvet değe
rinden sonra geçerli olmaz. Bu değerden son
ra yayın esneklik özelliği kaybolur. Artık yayda
ki uzama kalıcı hâle gelir ve eski şekline bir da
ha dönemez.
"\
lendirme
c
3
i
Aşağıdaki gibi üç özdeş yay alınıyor. Bu yayların
uçlarına hemen altlarındaki ağırlıkları verilen ci
simler asılıyor.
40 N
Aşağıda bir yaya asılan ağırlıklara göre yaydaki
uzama artışı gösterilmiştir.
Verilenlere göre yayın Ağırlık (N) - Uzama (cm)
çizelgesini oluşturunuz.
Denge durumuna ulaşan yaylardaki uzamaları
sıralayınız.
Ağırlık (N)
Uzama (cm)
En büyük
uzama
En küçük
uzama
Çizelgeye göre Ağırlık(N) - Uzama(cm) grafiğini
çiziniz.
2
Aynı maddeden yapılmış fakat farklı kalınlıkta
tellerden aynı boyda üç farklı yay alınıyor.
4
Bu yaylar yukarıdaki gibi eşit büyüklükte kuv
vetlerle çekildiğinde yaylardaki uzamaları sıra
layınız.
Aşağıdaki tabloda verilen cisimleri esnek olma
ya da esnek olmamalarına göre işaretleyiniz.
Cisim
Cam macunu
ince plastik tarak
En küçük
uzama I
En büyük
uzama
Tahta kaşık
Oyun hamuru
I Esnek olan | Esnek olmayan
Kuvvet ve Hareket
II. İŞ v e ENERJİ
İŞ
İş kelimesi günlük yaşamda birçok eyleme karşılık
gelmektedir. Bir işçi yük taşırken, bir sekreter büro
da önündeki dosya ve kitapları okurken, bir otobüs
şoförü aracını kullanırken kendisini “iş” yapıyor ka
bul eder.
Hey gidi günler. Senin yaşlarında ben sırtımda
çantayla merdivenleri hızla çıkardım.(1)
Çantamı yere bırakıp, ceketimi askıya
asardım.(2)
Her seferinde babaannemin yaptığı salçadan
ekmeğime sürer, afiyetle yerdim.(3)
^Sonra da yattığım yerden" çocuk tiyatrosu" programını dinlerdim.(4)
O zamanlar
küçük şeyler
bile biz
çocukları
mutlu
ederdi.
yx%<'
Günlük hayatta algılanan iş kavramı ile bilim insan
larının tanımladıkları fiziksel anlamda iş kavramları
farklıdır.
Metin Bey ile oğlu Ahmet eski günlere dair sohbet
ederken, Metin Bey kendi çocukluk yıllarında okul
dan eve geldiğinde yaptıklarını Ahmet’e anlatıyor.
değerli bilgi
Bir kuvvet bir cismi kuvvet yönünde hareket et
tiriyorsa, kuvvet bu cisim üzerinde fiziksel an
lamda iş yapmış olur.
Buna göre, Metin Bey’in hangi cümlesinde fizik
sel anlamda bir iş yapılmamıştır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Yani iş yapılabilmesi için gerçekleşmesi gereken
şartlar:
1. Cisim üzerine kuvvet uygulanması,
2. Cismin, uygulanan kuvvet yönünde hareket et
mesidir.
Kuvvet
Kuvvet
yer değiştirme
Fiziksel anlamda iş yapılabilmesi için cisme kuvvet
uygulanması ve uygulanan kuvvet yönünde cismin
yol alması gerekir. Metin Bey’in 1, 2, 3 ifadelerinde
bu şartların sağladığı uygulamalar mevcuttur. Ama 4
ifadesinde iş için gerekli kuvvet ve hareket yoktur. 4.
cümlede anlatılan durumda iş yapılmamıştır.
C evap D
Bir cisim üzerinde yapılan iş, cisme etki eden kuv
vetin büyüklüğü ve cismin yer değiştirmesinin bü
yüklüğü ile doğru orantılıdır. İş birimi Joule (J) dür.
Enerji
1 N büyüklüğündeki kuvvet, bir cismin kendi yö
nünde 1 m yer değiştirmesini sağlıyorsa, bu kuvvet
cisim üzerinde 1 joulelük iş yapmış demektir.
İş yapmak için enerjiye ihtiyaç duyulur. Enerji, kısa
ca iş yapabilme yeteneği olarak adlandırılır. Enerji
si tükenmiş, bitmiş bir cihaz iş yapamaz.
-
Kuvvet
yönü
■■►Hareket
yönü
iş
yapılmak
tadır!
Kuvvet
yönü
i Hareket
■ yönü
iş
yoktur!
t
T
Kuvvet
yönü
iş
•Hareket\ yoktur!
yönü \
Enerji madde değil, maddeye ait bir özelliktir. Ger
gin yay da depoda duran benzin de enerjiye sahip
tir. Doğrudan gözlenemeyen bu enerji türlerinin et
kileri, yay serbest bırakıldığında, benzin bir araba
motorunda yanmaya başladığında farkedilir.
Kuvvet
yönü
İş
Hareket W * » *
tadır!
yönü
Potansiyel enerji, kinetik enerji, elektrik enerjisi, ısı,
ışık, ses enerjisi, kimyasal enerji, nükleer enerji ve
Güneş enerjisi sayabileceğimiz bazı enerji çeşitleri
dir.
değer
Kuvvet ve Hareket
K in e tik E nerji
Hareket eden cisimlerin sahip olduğu bu enerjiye
kinetik enerji ya da hareket enerjisi adı verilir.
Duran cisimlerin kinetik enerjisi yoktur!
Yol kenarındaki trafik levhasının, sepet
teki elmaların, duvara asılı televizyonun
kinetik enerjisi yoktur.
Hareket eden cisimle
rin kinetik enerjisi var
dır! Yürüyen kedinin, Güneş etra
fında dolanan gezegenlerin, yürü
yen insanların kinetik enerjisi var
dır.
Kütle ve süratleri verilen arabalara ait bu nicelikleri
kıyaslayarak arabaların kinetik enerjilerini karşılaştı
ralım.
Kütleleri eşit olan arabalardan L nin sürati, K ninkinden büyüktür. Bundan dolayı L nin kinetik enerjisi,
K ninkinden büyük olur.
Süratleri eşit olan arabalardan M nin kütlesi, L nin
kinden büyüktür. Bundan dolayı M nin kinetik ener
jisi L ninkinden büyük olur.
Arabaların kinetik enerjileri arasındaki ilişki;
M > L > K şeklinde olur.
P otansiyel Enerji
değerli bilgi
Bir cismin kinetik enerjisi, cismin süratine ve
kütlesine bağlıdır.
Aşağıdaki etkinliklerde bilyeler oyun hamuruna doğru atı
lıyor. Bilyenin kinetik enerjisi ne kadar büyükse, hamurda
bilyenin sebep olduğu çukur o kadar büyük olur.
m sâ
5 m/s
2 m/s
oyun
5 m/s hamuru
Özdeş bilyelerden daha
süratli olanın kinetik ener
jisi daha büyüktür.
oyun
5 m/s hamuru
Eşit süratlerle atılan bilyelerden
kütlesi büyük olanın kinetik ener
jisi daha büyüktür.
Cisimlerin konumlarından dolayı sahip olduğu
enerjiye potansiyel enerji adı verilir. Potansiyel ke
lime olarak gizli anlamına gelir. Yani potansiyel
enerji gizli, depolanmış enerji demektir.
Çekim P otansiyel E nerjisi
Yerde duran koliyi havaya kaldıran
Yeşim, enerji harcar. Harcanan bu
enerji kaybolmaz, kolide potansiyel
enerji olarak depolanır ve böylece
koli potansiyel enerji kazanmış olur.
Yer çekimine karşı iş yapılarak kaza
nılan bu enerjiye çekim potansiyel
enerjisi adı verilir.
Yerden belli bir yüksekliği olan cisimlerin çekim po
tansiyel enerjisi vardır. Dalındaki meyvenin, kütüp
hanedeki kitapların ve gökyüzündeki uçağın yere
göre çekim potansiyel
enerjileri vardır.
Örnek .. 5
Kütleleri sırasıyla
0,5 kg, 0,5 kg ve
1 kg olan K, L ve
M oyuncak ara
baları şekilde be
lirtilen süratlerle
hareket ettiriliyor.
Buna göre, ara
baların kinetik
enerjileri ara
sındaki ilişki na
sıldır?
değer
değerli bilgi
Bir cismin yere göre potansiyel enerjisi, cismin
kütlesi ve yerden yüksekliği ile doğru orantılıdır.
mm
Kuvvet ve Hareket
Aşağıdaki etkinliklerde bilyeler yüksekten oyun hamuru
üzerine bırakılıyor. Bilyenin başlangıçta yere göre çekim
potansiyel enerjisi ne kadar büyükse, hamurda bilyenin
sebep olduğu çukur o kadar büyük olur.
A
oyun
hamuru
E sneklik P otansiyel E nerjisi
Sıkıştırılan yay, serbest bırakıldığında önlerine ko
nan cisimleri itebilir. Bu da bize yayların iş yapma
yeteneğine sahip olduğunu gösterir. Yay gibi esnek
cisimlerde depolanan bu enerjiye, esneklik potan
siyel enerjisi adı verilir. Sıkıştırılan veya gerilen ya
yın, gerilen ok yayının, çekilen lastiğin esneklik po
tansiyel enerjisi vardır.
oyun
hamuru
Eşit yükseklikteki bilyeler
den kütlesi daha büyük
olanın çekim potansiyel
enerjisi daha büyüktür.
Özdeş bilyelerden daha
yüksekte olanın çekim
potansiyel enerjisi da
ha büyüktür.
değerli bilgi
Yerden yükseklikleri ve kütleleri belirtilen cisim
lerin potansiyel enerjileri arasındaki ilişkiyi be
lirtiniz.
K
2 kg
,1
1m
1 kg
N
1 kg
f
^ 80 cm
- i ________ L
M
50 cm
Esneklik potansiyel enerjisi sıkıştırılan veya ge
rilen cismin cinsine, sıkıştırma veya gerilme
miktarına bağlıdır.
Kalın yay ile ince yay eşit miktar sıkıştırdığında kalın yay
daha fazla enerji depolar ve önüne konulan cismi, ince yaya
göre daha büyük kuvvet uygulayarak iter. Bu nedenle kalın yay,
sürtünmeli yatay zeminde kalın yayın önüne konulan cisim ince
yayın önüne konulan cisme göre daha uzun yol alarak durur.
__
yer
alınan yol: kısa
v=0
Cisimlerin çekim potansiyel enerjileri kütlelerine ve
yere göre yüksekliklerine bağlıdır.
K cisminin hem kütlesi hem de yüksekliği diğerlerindekinden büyüktür. Yani K cisminin çekim potan
siyel enerjisi en büyüktür.
alınan yol: uzun
N cisminin ise hem kütlesi küçük hem de yerden
en az yüksekliğe sahiptir. Yani N cisminin potansi
yel enerjisi en küçüktür.
Bir yayın sıkışma miktarı arttıkça depoladığı enerji de artar.
Çok sıkıştırılmış yay, önüne konulan cismi, az sıkıştırılmış
olana göre daha büyük kuvvet uygulayarak iter. Sürtünmeli
yatay yüzeyde daha uzun yol almasını sağlar,
az sıkıştırılmış
yay
m , m a v=0
Aynı yükseklikteki cisimlerden L nin kütlesi M ninkinden büyüktür. Yani L nin potansiyel enerjisi de M
ninkinden büyük olur.
çok sıkıştınln
yay<
Cisimlerin potansiyel enerjileri arasındaki ilişki
K > L > M > N olur.
8
alınan yol: kısa
mmvrnmmı
alınan yol: uzun
değer
Kuvvet ve Hareket
Bir ucu sabitlenmiş
ipin diğer ucuna cisim
şekildeki gibi bağla
L
narak basit sarkaç
oluşturuluyor. Sarka
cın ucundaki cisim
v=0
serbest bırakılıp K ve
L noktaları arasında
salınım hareketi yaptırılıyor. K dan L ye gelene
kadar enerji dönüşümü aşağıdaki gibi olur.
E nerji D ö nüşüm le ri
Yaşamımızın birçok kesitinde gerçek
leşen olaylar incelendiğinde enerjinin
bir türden diğerine dönüştüğü gözle
nir. Örneğin bir ampulde elektrik
enerjisi ışık ve ısı enerjisine dönüşür.
Hareket hâlindeki arabada yakıtın
kimyasal enerji
si, kinetik enerji
ye, ısı enerjisine
ve diğer enerji
tiplerine dönüşür.
Potansiyel enerji - ► Kinetik enerji - ► Potansiyel enerji
Bir cismin sahip olduğu potansiyel ve kinetik ener
jinin toplamına mekanik enerji denir. Ortam sür
tünmeleri ve enerji kayıpları yoksa, mekanik enerji
sabittir.
Sürtünmelerin önemsenmediği ortamda K nokta
sından serbest bırakılan cisim şekildeki yörüngeyi
izler. L noktasından geçerek M noktasına kadar ula
şır. Daha sonra geri dönen cisim K ve M noktaları
f Potansiyel Kinetik
■J
enerji enerji
\
artar azalır
Potansiyel Kinetik]
enerji enerji l
azalır artar \
arasında sürekli gider ve gelir.
Potansiyel ve kinetik enerji sürekli birbirine dönü
şür. Fakat toplam enerji sabittir. Buna enerjinin ko
runumu denir. Enerjinin korunumuna göre enerji
bir türden başka bir türe dönüşebilir ama hiçbir za
man yok olmaz.
Sürtünmelerin önemsenmediği farklı düzeneklerde
iş ve enerji dönüşümleri aşağıdaki gibi gösterilebi
lir:
Durgun hâldeki cisim şekildeki gibi itildiğinde
yatayda hızlanıyor.
v= 0
sıkıştırılmış
yay
İ§
Kinetik enerji
-> Bir cisim şekildeki gibi sabit hızla yu
karı doğru kaldırılıyor.
Potansiyel enerji
v=0
Esneklik potansiyel enerjisi —► Kinetik enerji
-» Belli bir yükseklik
ten serbest bırakılan
kum torbası aşağı
doğru inerken hızla
nır. Kum torbası baş
langıçta potansiyel
enerjiye sahiptir. Tor
ba yere inerken yük
sekliği azalır buna
bağlı olarak potan
siyel enerjisi de aza
lır. Bu esnada tor
banın sürati dolayı
sıyla kinetik enerjisi
artar. Torbanın 1, 2,
3, 4 konumlarında
potansiyel ve kinetik
enerji sütun grafikleri gösterilmiştir.
zemin
Potansiyel enerji - ► Kinetik enerji
v
yer
İŞ
■4 Sıkıştırılmış yayın önüne konulan cisim, yay ser
best bırakıldığında yatayda hızlanıyor.
Yatay düzlemde atı
lan cisim yavaşla
yarak belli bir yük
sekliğe kadar çıkı
yor. (Hareketin deva
mı izlenirse cismin
tekrar hızlanarak
indiği farkedilir.)
v=0
Kinetik enerji - ► Potansiyel enerji
değer
mm I
i #
Kuvvet ve Hareket
:
İ
i
[
;
| !¡ :;:S '
•i;
I
If
Örnek .. 7
Bir ipin ucu
na bağlı kü
re K nokta
küre
sından ser
best bırakı
lınca, K - T
N
noktaları arasında gidip gelmektedir. K noktasında kürenin sa
hip olduğu potansiyel (RE.) ve kinetik enerji (K.E.)
grafikleri verilmiştir.
Buna göre, L, M, N, T noktalarında potansiyel ve
kinetik enerji sütun grafikleri nasıl olabilir? (Sür
tünmeler önemsizdir. L ve N eşit yükseklikte noktalardır.)
Tenis topu
Süt
kutusu
Bir ucu kitapların üstünde duran tahtanın üst ucun
dan serbest bırakılan tenis topu aşağı doğru yuvar
lanarak yatay zemin üzerinde duran ağzı açık süt
kutusunu d kadar sürüklüyor.
d uzunluğunun daha büyük olabilmesi için aşağıdakilerden hangilerinin yapılması uygun olur?
I. Üst üste konulmuş kitap sayısını artırmak
K noktasından M ye ulaşana kadar cismin potansi
yel enerjisi azalırken, kinetik enerjisi artar. M nokta
sından T ye kadar cismin kinetik enerjisi azalırken,
potansiyel enerjisi artar. L, M, N ve T noktalarında
enerji sütun grafikleri aşağıdaki gibi olabilir.
II. Tenis topu yerine, daha ağır demir bilye kullan
mak
III. Tahta yüzeyini cilalamak
Topun sahip olduğu potansiyel enerji, kinetik ener
jiye ve sürtünmeden dolayı ısı enerjisine dönüş
mektedir.
Potansiyel
enerji
Bir cisim sürtünmesi önemsiz yüzeyin K noktasın
dan serbest bırakılıyor. Hangi noktalardan geçer
ken cismin süratleri eşit olur?
Kinetik
enerji
Isı
enerjisi
Daha sonra top sahip olduğu kinetik enerjiyle kutu
üzerinde iş yapar, ona kuvvet uygulayarak yol aldı
rır.
Topun enerjisi ne kadar büyükse, yaptıracağı iş de
o kadar büyük olur ve d artar. Topun başlangıçtaki
potansiyel enerjisinin büyük olması, topun ilk yük
sekliğine dolayısıyla kitap sayısına bağlıdır.
(I doğru).
Potansiyel enerjiyi artıran diğer bir etken cismin
kütlesidir. Demir bilyenin kütlesi büyük olacağı için,
potansiyel enerjisi de büyük olur. Böylece tenis to
puna göre daha büyük enerjiyle kutuya çarpar.
(II doğru).
K den serbest bırakılan cismin önce potansiyel
enerjisi kinetik enerjiye dönüşür. Cisim ne kadar
potansiyel enerji kaybederse, o kadar kinetik ener
ji kazanır. Aynı yüksekliklerden geçerken cismin ki
netik enerjileri, dolayısıyla süratleri eşit olur. K ile L
de süratleri eşit ve sıfırdır. Ayrıca M ile R noktaların
dan geçerken de cismin süratleri eşittir.
Tahta yüzeyin cilalanması, tenis topu aşağı yuvarla
nırken sürtünmeden dolayı kaybolan, ısıya dönü
şen enerji miktarının azalmasına sebep olur. Böyle
ce daha çok enerji kinetiğe dönüşür ve çarptığında
süt kutusunun daha fazla yol almasını sağlar.
(III doğru).
değer
lendirme
f ia s B l 5
|8 E b 3 1
Kütleleri arasındaki ilişki; Jip > Pikap > Mini = Romörk
olan araçların süratleri şekilde verilmiştir.
Özdeş bloklardan oluşan K, L, M ve N cisimleri
ni yerden farklı yüksekliklerdeki raflara çıkar
mak için harcanan enerjiler EK, EL, EM ve EN ci
60 km/h
40 km/h
7
simlere potansiyel enerjisi olarak aktarılmıştır.
Buna göre, araçların kinetik enerjilerini aşağıda
ki kutulara yazarak karşılaştırınız.
>
>
Buna göre, her bir cismin kazandığı potansiyel
enerjileri aşağıdaki kutulara yazarak karşılaştırı
nız.
>
6
>
>
>
Aşağıda farklı uygulamalar görülmektedir.
jr# 'W k
S
s
Yattığı yerden televizyon
seyrediyor
“
Ayşe hanım, yerde duran sırasıyla m, 2m ve m
kütleli K, L, M kolilerini görülen raflara kaldırıyor.
Ayşe hanım
M
L
^
a k
¡¡T
il K
Kuvvet
yönü
a) Hangi uygulamalarda fiziksel anlamda iş ya
pıldığını belirtiniz.
b) Verilen uygulamalarda kutulara uygulanan
kuvvetin yönünü ve hareket yönünü çizerek
gösteriniz.
değer
u M
a) Ayşe hanım hangi kolileri kaldırırken fiziksel
anlamda iş yapar, belirtiniz.
b) K ile L, K ile M kolilerinin kazandıkları potan
siyel enerjileri aşağıdaki kutularda karşılaştı
rınız.
11
Kuvvet ve Hareket
H a ya tım ızı K o la y la ş tıra n M a kin e le r
Günlük yaşamda her alanda
kullanılan, genel anlam
da iş yapma kolaylığı sağ
layan, bir kuvvetin yö
nünü ve büyüklüğünü
değiştirebilen basit düze
neklere basit makine denir.
Basit makineler bir iki parçadan meydana gelir.
Belli başlı basit makine çeşitlerini tanımaya çalışa
lım:
K a ld ıra çla r
Şekildeki gibi bir çubuk ve bir destekten oluşan sis
teme kaldıraç adı verilir.
yük
kuvvet
Basit makinelerin bizlere sağladığı avantajlar aşağı
daki gibi sıralanabilir.
Jffik,L
kuvvet kolu
yük kolu
destek
- * Basit makinelerle iş kolaylığı sağlanabilir.
Uygulanan kuvveti artırabilir. (Kuvvet kazancı
sağlayabilir.)
Örneğin normal şartlarda 40 N ağırlığındaki bir cis
mi kaldırmak ya da dengede tutmak için 40 N luk
kuvvet uygulanması gerekir. Ama bu cisim, bir ba
sit makine kullanılarak 20 N luk kuvvetle dengele
nebilir. Bu durumda kuvvet kazancı sağlanmış olur.
Kaldıraç destek noktası etrafında dönebilir. Bir kal
dıraçta kuvvetin destek noktasına olan uzaklığına
kuvvet kolu, yükün destek noktasına olan uzaklığı
na yük kolu adı verilir.
Yükü dengeleyecek kuvvetin büyüklüğü yük ve
kuvvet kollarının uzunluğuna bağlıdır.
Yük kolunun uzunluğu sabitken kuvvet kolu uzadık
ça, yükü dengeleyen kuvvetin değeri azalır.
küçük
değerli bilgi
Bir basit makinede, yükün kendisini dengeleyen
kuvvete oranına kuvvet kazancı denir.
Kuvvet kazancı =
yükf
y i*j
Yük
Kuvvet
büyük
kuvvet
kolu
"küçük
yüf
kuwet'^ôlu
kolu
__ yuk
■^KOİU
Kuvvet kolunun uzunluğu sabitken yük kolu uza
dıkça, yükü dengeleyen kuvvetin değeri artar.
küçük
Verilen örnekte kuvvet kazancı (40 / 20) den 2 olur.
Basit makinelerle yoldan da kazanç sağlanabilir.
Örneğin bir işi yaparken cisme 20 cm yol aldırmak
gerekirken, kullanılan basit makinede kuvvet
sadece 10 cm boyunca uygulanabilir. Bu durumda
yoldan (20 /10) 2 kat kazanç vardır.
kuvvet
kolu
yük
l
küçük
t
büyük
kuvvet
Vuk
kuvvet ^
büyük yük
kolu
kolu
Günlük hayatta kullandığımız pek çok alet bir çeşit
kaldıraçtır. Kaldıraçlar destek, kuvvet ve yükün bu
lunduğu konuma göre üç tipe ayrılır.
yük kolu
Kaldıraçlarda D destek noktasını, YK yük kolunu,
KK kuvvet kolunu göstermektedir.
değerli bilgi
Kuvvetten kazanç varsa aynı oranda yoldan ka
yıp vardır, yoldan kazanç varsa aynı oranda
kuvvetten kayıp vardır.
1 : Destek ortada, yük ve yükü dengeleyen kuvvet
uçlardadır.
YK
im 1
destek
Basit makinelerde kuvvetten kazanç aynı oran
da yoldan kayba sebep olur.
Uygulanan kuvvetin yönünü değiştirebilir.
2
kuvvet
: Yük ortada, destek ve kuvvet uçlardadır.
Bir işin yapılma hızını değiştirebilir.
___
KK
Bir enerji türünü başka bir enerji türüne dönüş
türebilir.
w
destek
a
12
l
k u v v e t^ .
yük
değer
Kuvvet ve Hareket
Makaralar
Makaralar, halat veya zincir yardımıyla bir yükün
kaldırılmasında kullanılan basit makinelerdir.
Sabit Makara
Sabit bir noktaya bağlı,
üzerinde ipin geçeceği
oyuk bulunan ve ortasın
dan geçen eksen etra
fında serbestçe dönebi
len disk şeklindeki araçlara sabit makara adı verilir.
Şekildeki kerpeten hangi tip
kaldıraca örnek olabilir?
Kerpetenin yük,
I
kuvvet ve destek yük
gösterimi yandaki
gibi olur. Kerpe
destek
ten desteğin orta
da olduğu kaldıraç tipine (1. tip) örnektir.
kuvvet
É
Eşit bölmeli ağırlığı önem
siz çubuk kaldıraç olarak
kullanılarak bir yük üç
farklı şekilde dengeleni
yor. Buna göre Fv F2 ve
F3 kuvvetleri arasındaki
yük
III
yük
t
İT
ilişki nasıl olur?
Yük = Kuvvet
Hareketli Makara
Hareketli makarada kuvvet kazancı 2 dir. Örne
ğin 500 N ağırlığındaki yük 250 N luk kuvvetle den
gelenebilir. Kuvvet kazancı 2 olduğundan yoldan
kayıp da 2 dir. Örneğimizdeki cismi 1 m yukarı kal
dırmaya yarayan hareketli makaranın ucundaki ip 2
m çekilmelidir.
Palangalar
Her bir düzenekteki kuvvet kolu ve yük kolu uzun
lukları karşılaştırılarak kuvvetler arasındaki ilişki bu
lunabilir. I ve III düzenekleri arasındak tek fark kuv
vet kollarının farklı olmasıdır. I düzeneğinde kuvvet
kolu büyük, III te küçüktür.
Bu durumda F3 > F1 olur.
I ve II düzeneklerinde tek fark yük kollarının farklı ol
masıdır. I de yük kolu büyük, II de küçüktür. Bu du
rumda F1 > F2 olur.
İki sonuç birleştirildiğinde F3 > F, > F2 sonucu el
Sabit ve hareketli makaraların birlikte kullanılmasıy
la oluşturulan makara sistemine palanga adı verilir.
Palangalarda makara sayısına ve ipin bağlanış şek
line göre kuvvet kazancı değişebilir.
Hareketli/f^
makara
Sabit,
makaraHareketli
makara
Kuvvet
Kuvvet =
de edilir.
değer
Kuvvet
Kaldırılan yükle birlikte
hareket eden makarala
ra hareketli makara adı
verilir. Hareketli makara
da kaldırılacak yükün
ağırlığı iki ip tarafından
eşit olarak paylaşılır. Do
layısıyla uygulanacak
kuvvet, (makara ağırlığı
ihmal ediliyorsa) yükün yarısı kadar olur.
Örnek ..11
yük
Sabit makarada yükü
dengeleyen kuvvet, yü
kün ağırlığına eşittir. Sa
bit makara kuvvetin yö
nünü değiştirir, fakat kuv
vetten ya da yoldan ka
zanç sağlamaz. İş yapma
kolaylığı sağlar.
Yük
Sabit
makara
Kuvvet = Yük
Kuvvet ve Hareket
Eğik Düzlem
Eğik düzlem olarak adlandırdığımız rampaları kulla
narak da bir yük belli bir yüksekliğe çıkarılabilir.
Makara ağırlık
ları ve sürtünme
lerin ihmal edil
diği düzenek
lerde 300 N ağır
lığındaki yükler
dengededir.
Buna göre; Dv D2 ve D3 değerleri kaçar N dur?
100 N
Yanda verilen düze
neklerde D1, D2 ve
p. . - . . .
D3 değerleri kırmızı
¿¥300N
* N
oklarla gösterilen
kuvvet değerlerine eşittir.
300 N
Eğik düzlem üzerindeki
bir cismi h kadar yuka
rı çıkarmak için cisme
ağırlığından daha kü
çük bir kuvvet uygula
nır. Yani sürtünme kuv
veti yoksa, eğik düz
lem daima kuvvetten
kazandırır. Eğik düzle
mi oluşturan rampa
dikleştikçe, eğik düzle
min sağladığı kuvvet
kazancı azalır.
kuvvet
300 N
III
Aşağıda makara ağırlıklarının ihmal edildiği
denge hâlindeki düzenekleri kuran öğrencilerin
kanıtlamaya çalıştıkları hipotez ne olabilir?
Aynı çubuğun eğik düzlem olarak kullanıldığı fark
lı düzeneklerin hangisinde aynı yük eğik düz
lemin üst ucuna en küçük kuvvetle çıkarılabilir?
İlk düzenekte 300 N luk yük 2 ip tarafından denge
leniyor. D1 dinamometresinin gösterdiği değer
(300/2) 150 N olur. İkinci düzenekte ise 300 N luk
yük 6 ip tarafından dengeleniyor. D2 dinamometre
sinin gösterdiği değer (300/6) 50 N olur. Kuvvet ka
zancı 2 den 6 ya çıkmıştır.
Öğrencilerin kanıtlamaya çalıştıkları hipotez ise “bir
düzenekteki hareketli makara sayısı arttıkça
kuvvetten kazanç artar.” olabilir.
:k e b
Eğik düzlemin eğimi arttıkça kuvvet kazancı azalır.
Yani rampa dikleştikçe uygulanması gereken kuv
vet büyür. Dolayısıyla cismi kaldırmak için uygula
nacak en küçük kuvvet I düzeneğinde olur.
Dişliler
Üzerinde eşit aralıklarla
açılmış dişler bulunan ve
bir eksen etrafında dönebi
len disk şeklindeki basit
makinelere dişli çark ya da
dişliler adı verilir.
değer
Kuvvet ve Hareket
Birbiriyle temas hâlindeki dişlilerden diş sayısı fazla
olan az, diş sayısı az olan çok tur atar.
Farklı Basit M akine Ç e şitle ri
Kasnak
Dönme hareketini
diğer kısımlara aktarır.
Birbirleriyle temas eden
dişliler zıt yönlerde döner.
Tekerlek
Birbirlerine zincirle bağlanmış
dişliler aynı yönde döner.
Dönme sayısı diş
sayısı ile ters
orantılı değişir.
Diş sayısı büyük
olan dişli az, diş
sayısı küçük olan
dişli daha fazla
döner.
Sürtünmeyi azaltır, hareketi
kolaylaştırır.
Dönme sayısı ya40 diş
rı çap uzunlukları
ile de ters orantı
lı değişir. Diş sayısı büyük olan dişlinin yan çapı da
büyüktür. Büyük yarı çaplı dişli az, küçük yan çaplı
dişli daha fazla dö.
.
Kuvvet kazancı sağlar.
Vida
r
Ortak eksenli dişli
lerin hem dönme
yönleri hem de dönme sayıları eşittir.
Kuvvet kazancı sağlar.
Kuvvetin yönünü
ve büyüklüğünü değiştirir.
Bileşik M akine
İki ya da daha fazla basit makinenin birleştirilmesiy
le oluşturulan araçlara bileşik makine adı verilir.
Merkezlerinden sa
bitlenmiş X, Y, Z dişli
lerine dolanmış zinci
rin uçlarına 3 kg ve 5
kg kütleli cisimler
asılmıştır. Cisim ler
serbest bırakılınca
hangi dişliler saat
ibresi yönünde dönmeye başlar?
Şekildeki düzenek
te L cismi serbest
bırakıldığında
K
cismi hareket et
meye başlıyor. Bu
bileşik makinenin
yapısında hangi
basit makineler
bulunmaktadır?
5 kg, 3 kg dan bü
yük olduğu için
aşağı doğru inme
ye başlar. Bu sıra
da dişlilerin hare
ket yönleri şekilde
ki gibi olur.
Bileşik makinenin yapısında; eğik düzlem, dişli,
çıkrık ve makara bulunmaktadır.
X ve Z dişlileri saat ibresi yönünde döner.
değer
15
Kuvvet ve Hareket
Hareketli cisimlere etkiyen sürtünme kuv
E nerji ve S ü rtünm e K u v v e ti
vetinin azaltılması için alınacak önlemler;
Masa üzerinde duran kitapları iten çocuk zorlandı
ğını hisseder. Masa yüzeyi tarafından kitaplara ha
reket yönüne ters yönde bir kuvvet uygulanır.
kitabın tanecikleri
masa yüzeyinin tanecikleri
Birbirine temas eden cisimler arasında sürtünme
kuvveti oluşur. Bir cisme etki eden sürtünme kuv
veti, cismin hareketine zıt yönlüdür.
1. Yuvarlanmadan yararlanma:
Zemin üzerinde hareket eden
araçların sürtünmesini azaltmak
için tekerlek gibi dönen cisimler
kullanılarak yuvarlanmadan ya
rarlanır.
2. Sıvılardan yararlanma: Maki
ne ve motorlar, birbirlerine sür
tünen parçalarının sürtünme
sinin ve aşınmanın azaltılması
için düzenli olarak yağlanmalıdır.
3. Yüzeylerdeki pürüzleri azaltma:
Pürüzlü bir tahta yüzeyi önce
zımparalanıp sonra cilalanarak
düzgün hâle getirilebilir.
4. Cisimlerin şekillerinin sürtün
meleri azaltacak biçimde ta
sarlama: Hava ve su ortamın
da sürtünmeyi azaltmak için araçlar sürtünmeyi
azaltacak biçimde tasarlanır.
Bir kaydırağın üst ucun
dan aşağı doğru hare
ket eden çocuğun ener
ji değişimi nasıl olur?
Yukarıdan aşağı kayan çocuğun çekim potansiyel
enerjisi, aşağı doğru indikçe kinetik enerji ve (sür
tünme sebebiyle) ısı enerjisine dönüşür.
İsmail’in K nok
20 J
10 J
tasından ittiği ci
sim yatay zemin
yatay
K
üzerinde L noktasından geçerek ilerlemektedir. Şekilde cismin K
ve L noktalarındaki kinetik enerjileri verilmiştir. Ola
yı aşağıdaki gibi yorumlayan İsmail’in arkadaş
larından hangisinin ifadesi yanlıştır?
Potansiyel enerji - ► Kinetik enerji + Isı enerjisi
Sürtünme
nedeniyle kinetik
enerji ısıya
dönüşür.
Sürtünme Kuvvetinin Olum lu ve O lu m
suz Etkileri
Olumsuz etkileri: Sürtünme kuvveti cisimleri aşın
dırır, araba, uçak, gemi ve trenin hızını yavaşlatır,
metaller arasında oluşan sürtünme sonucu sert
metal yumuşak metali aşındırır, enerji kaybına ne
den olur. Arabaların motor gücünün yaklaşık % 20
si sürtünme kuvvetini yenmeye harcanır.
Olumlu etkileri: Sürtünme kuvveti sayesinde yürü
yebiliyor, koşabiliyor, atlayabiliyoruz. Sürtünme
kuvveti olmasaydı dağ yamaçlarındaki kaya ve top
raklar kolaylıkla kayardı, kalemle yazamaz veya
yazdıklarımızı silemezdik, arabalar frene basılınca
duramazdı.
16
Cisim kinetik
enerji kaybederken,
potansiyel enerji
kazanmıştır.
Cismin kinetik enerjisi, dolayısıyla sürati azalmıştır.
Bunun sebebi zeminin sürtünmeli olmasıdır. Sür
tünme sebebiyle kinetik enerji ısıya dönüşür. Cisim
kinetik enerji kaybederken, yüksekliği değişmedi
ğinden potansiyel enerji değişmez.
Cevap C
değer
lendirme
Yi
Farklı kaldıraç tipleri aşağıdaki gibi gösterilmiştir.
İ t ip
II. tip
111. tip
Destek ortada
Yük ortada
Kuvvet ortada
Kuvvet
X
Î
A ,
■ Yük
Kuvver
t1
k Yük A
m
1
f
Birbirleriyle temas hâlindeki dişlilerin yarıçap
uzunlukları şekilde verilmiştir. 1 nolu dişli ok yö
nünde döndürülerek, dişlilere hareket kazandırılı
yor.
A
f l Yük 1Kuvvet
Aşağıdaki aletleri bu kaldıraç tiplerinden en uy
gun olanına göre sınıflandırınız.
Benzediği kaldıraç tipi
1. El arabası
2. Pense
3. Eşit kollu terazi
4. Levye
Buna göre,
5. Tırnak makası
a) Hangi dişliler 1 dişlisi ile aynı yönde döner,
6. Makas
aşağıdaki kutucuğa yazınız.
7. Ceviz kıracağı
8. Tahterevalli
9. Maşa
b) Hangi dişliler birbirleri ile eşit miktarda dö
ner, aşağıdaki kutucuklara yazınız.
10. Cımbız
10
Ağırlığı önemsiz
eşit bölmeli çu
buklardan olu
şan düzenekler
de yükler, uygu
lanan kuvvetler
le dengelenmiş
tir.
yük
değer
12
i
| yük
kuvvet
I yük
Buna göre, dü
zeneklerdeki kuv
vet kazançlan ara
sındaki ilişkiyi
aşağıdaki boş
luklara uygun ifa
deleri yazarak
gösteriniz.
>
kuvvet
Aşağıda sürtünmeyi önleyici farklı uygulamalar gös
terilmiştir. Kutulara bu uygulama tiplerini yazınız.
kuvvet ■
"X
yük
kuvvet ■
4 *
>
>
17
lendirme
|8 ^ B 1 13
Aşağıdaki cümleler doğru ise kutu içlerine (D), yanlış ise (Y) yazınız.
1. [
Basit makineler enerji kazancı sağlayabilir.
2. Q
40 N luk yük 5 N luk kuvvetle dengeleniyorsa kuvvet kazancı 8 dir.
3. [
Tahtarevalli, desteğin ortada olduğu kaldıraça örnektir.
4. [
Hareketli makaralarda yoldan kayıp vardır.
5. [
Birbiriyle temas eden iki dişli ters yönlerde döner.
6. [
Yazı yazarken, sürtünmenin olumsuz etkisini hissederiz.
7. [
Sürtünme sebebiyle kaybolan enerji, ısıya dönüşür.
8.
Cisimleri temizlemek her zaman sürtünme kuvvetini azaltır.
14
Bir ucu sabitlenmiş ipin diğer ucuna bağlanarak oluşturulmuş sarkaç, şekildeki konumundan serbest
bırakılıyor. K ve L noktaları arasında salınım hareketi yapan sarkacın verilen konumlarda kinetik ve po
tansiyel enerjilerinin sütun grafiklerini çiziniz.
L
L
ly a s B l
L
K.E.
P.E.
K.E.
P.E.
L
III
‘ Enerji
Enerji
P.E.
K
K.E.
Nr
K
Enerji
P.E.
K.E.
P.E.
K.E.
ıs
Bir otomobilin çalışması sırasında
gerçekleşen enerji dönüşümü şe
ması yandaki gibi hazırlanmıştır.
Buna göre, şemada I, II, III ve IV
boşluklarına gelmesi gereken kav
ramları şekilde gösteriniz.
18
değer
Kuvvet ve Hareket
KRZflNIM D€Ğ€Rl€NDİRM€ T6STİ
1.
3.
Yaylar gibi bazı cisimler, maddelerin esneklik
özelliğinden faydalanılacak şekilde üretilmiştir.
Buna göre, aşağıdaki cisimlerden hangisi
“esnek madde” olarak sınıflandıralamaz?
Bir yaya I ve II durumlarında şekilde belirtilen
işlemler uygulanıyor.
Amortisör yayı
Bu işlemler sırasında vavın uyguladığı kuv
vet yönü, aşağıdakilerden hangisinde doğ
ru olarak gösterilmiştir?
C)
Paket lastiklen
D)
B)
A)
Balon
C)
D)
4.
Yandaki yaylar eşit boyda
olup aynı cins maddeden
yapılmıştır.
■i
Bu yayların uçlarına eşit
Çok Kalın
ağırlıkta cisimler asan
kalın yay yay
bir öğrenci, yaylardaki
uzamalar arasındaki ilişkinin aşağıdakilerden hangisindeki gibi olduğunu bulur?
m
2.
Alüminyum boru
Yay gibi cisimler.... I .... tir. Onları.... I I .... ya
da .... I I I .... şekillerini değiştirebiliriz. Uygu
ladığımız kuvveti ortadan kaldırdığımızda
ise yay eski hâline döner.
Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan I, II ve
III yerine aşağıdaki kelimelerden hangileri
getirilmelidir?
II
A) esnek
gererek
sıkıştırarak
B) sağlam
gererek
sıkıştırarak
C) dayanıksız
eğerek
bükerek
D) esnek
ısıtarak
soğutarak
değer
19
Kuvvet ve Hareket
8.
5.
anTin
,s ^ s m $ )£ 2
Üzerine yatılmış
yatağın yaylan
Ucuna ağırlık asılmış
dinamometre yayı
Gerilmiş kas
geliştirme yayı
F
\xwowowxyy f
IV,
K ve L yaylarına uygulanan işlemler ve bunla
rın neticesinde yayların görünümleri şekildeki
gibidir.
lö M l/— -F
Buna göre,
K yayına sıkıştırma
kuvveti uygulanmıştır.
Bir ucu sabit, diğer ucuna
kuvvet uygulanmış yay
L yayına germe
kuvveti uygulanmıştır.
Şekillerdeki yaylardan hangisine uygula
nan kuvvet yayın görünümünde diğerlerin
den farklı etki oluşturmuştur?
A) I
6.
B) II
D) IV
C) III
Yaylar için aşağıdakiierden hangisi söyle
nem ez?
A) Esnektir.
B) Esneklikleri sınırlıdır.
C) Çekince uzarlar.
D) Sıkışmazlar.
verilen öğrencilerden hangilerinin yorumu
doğrudur?
A) Yalnız Leyla
7.
B ir yaya uygulanan kuvvet belirli b ir değerin
üstüne çıktığında yay esneklik özelliğini kaybe
d er ve sonra yay eski hâline dönmez.
B) Yalnız Cem
C) Leyla ve Celâl
D) Leyla, Cem ve Celâl
9.
Kuvvet - uzam a grafiği şekilde verilen S yayı,
bir dinamometrenin yapısında kullanılıyor.
Buna göre, dinamometrenin olabilecek çn
büyük ölçüm aralığı aşağıdakiierden hangi
sidir?
A) 0 - 4 0 N
B) 0 - 5 N
C) 20 - 40 N
D) 0 - 6 0 N
Bir esnek yaya ait
olan şekildeki grafi
ğe göre aşağıdaki
yargılardan hangisi
doğrudur?
A) Yayın ucuna uygulanan kuvvet büyüdükçe
yayın boyu değişmez.
B) Yayı 5 cm uzatmak için 20 N luk kuvvet uy
gulamak gerekir.
C) Yaya 5 N luk kuvvet uygulanırsa, 1 cm uzar.
D) Yay 10 N luk kuvvetle sıkıştırılırsa, 20 mm
uzar.
Kuvvet ve Hareket
KRZRNIM D€Ğ€RL€NDİRM€ T6STİ
1.
Hareket yönü
3.
sandık
Kar zemin
A t, kızağı ve üzerindeki yükü yatay yolda sürüklüyor.
Oğuz
Yatay düzlemde
çanta taşımak
-J L
Bahri Bey, yerdeki
kutuyu yukarı kaldı
rıyor.
Duvarı itmek
Bir öğrencinin yukarıdaki resimli olarak be
lirtilen eylemlerinden hangilerinde fiziksel
anlamda iş yapılmıştır?
Oğuz elindeki topla
yatay yolda yürüyor.
Yukarıda üç farklı durum verilmiştir.
A) Yalnız I
B) Yalnız
Buna göre, fiziksel anlamda iş yapanlar aşağıdakilerden hangileridir?
C) İv e li
D) iv e III
A) Yalnız at
B) Yalnız Bahri Bey
C) Bahri Bey ve O ğuz
D) Bahri Bey ve at
4.
2.
Kitap dolu
çantayı yukarı
doğru kaldırmak
çanta
Mehmet, her birini yer
den aldığı legoları üst
üste şekildeki gibi koy
muştur.
:2m
Yapılan iş
B)
Yapılan iş
il
Mİ
L M
N
2m
5 kg
Bu etkinlikte; L, M, N
legoları için yapılan
işlerin sütun grafikleri
A)
sepet
Kütlesi verilen cisimlerin yer değişimi yukarıda
ki gibidir.
L M
N
D) 4 Yapılan iş
Buna göre, cisimlerin potansiyel enerjilerin
deki değişimlerin büyükten küçüğe sırala
ması aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur?
A) Kasa, sepet, çanta
B) Çanta, sepet, kasa
C) Sepet, çanta, kasa
L M
değer
N
D) Kasa, çanta, sepet
21
Kuvvet ve H areket
7.
GİRİŞ
*
S
Bir cismin hareketinden __
dolayı sahip olduğu enerji
N
Yükseklik potan
siyel enerjisi
Kinetik
enerji
l
Kinetik enerjinin
bağlı olduğu nicelik
Kütle
Yükseklik
Sıkışmış yaydaki
enerji
T
Esnekli
Kimyasal
enerji
potansiyel
enerjisi
Aynı doğrultuda sabit süratlerle yuvarlanan
özdeş X, Y, Z toplarının yol - zam an grafikleri
şekildeki gibidir.
Topların kinetik enerjilerine ait sütun grafik
leri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
4
mvTT
Ali
Berat
A)
U
Cengiz
Kinetik enerji
B)
Kinetik enerji
Doğan
■■ı
Yukarıdaki etkinlikte girişten başlanarak kutu
içinde verilen bilgiyle ilgili olan kavramın oku
yönünde hareket ediliyor.
—
x
Bu bilgileri değerlendiren dört öğrencinin
ulaştığı çıkışlara göre aşağıdakilerden han
gisi doğrudur?
C)
y
M
i
X
;
Kinetik enerji
D)
i
Y
Kinetik enerji
il
m r
ii
A) Ali hiç hata yapm adan çıkışa ulaşmıştır.
B) Berat, kinetik enerjinin tanımını ve neye
bağlı olduğunu biliyor.
_ L L İ L_
X Y Z
U
X
Y
Z
C) Cengiz, yalnız bir bilgiyi doğru değerlen
dirmiştir.
D) Doğan, yükseklik potansiyel enerjisinin ta
nımını biliyor.
8.
6.
Dört farklı kuşun kütleleri arasındaki ilişki şekil
de gösterilmiştir.
Sabit süratle hareket eden Kenan, sırtındaki
çanta ile yatay yolda bir süre yürüdükten son
ra şekildeki gibi merdivene çıkmaya başlıyor.
Buna göre, aşağıdaki durumların hangisin
de kuşların yere göre çekim potansiyel ener
jileri karşılaştırılamaz?
Bu olayla ilgili olarak aşağıdakilerden han
gisi söylenem ez?
A) Kenan yatay yolda yürürken çanta üzerine
iş yapmamıştır.
B) Kenan merdivenleri çıkarken çanta üzerine
iş yapmıştır.
C) Kenan merdivenleri çıkarken çantaya po
tansiyel enerji kazandırmıştır.
D) Kenan merdivenleri çıkarken çanta üzerine
yaptığı iş kinetik enerjiye dönüşmüştür.
22
değer
Kuvvet ve H a re ke t
KRZflNIM D€Ğ€Rl€NDİRM€ T6STİ
1.
3.
Sürat
L
K
Zaman
Eşit kollu terazinin kefelerindeki K ve L oyun
cak arabaları şekildeki gibi dengeleniyor. Ha
reket hâlindeki arabaların süratleri ise grafikte
gösterilmiştir.
Sporcu yerdeki halteri şekildeki gibi yukarı
kaldırıyor.
Bununla ilgili aşağıdaki öğrencilerden han
gisinin yorumu kesinlikle doğrudur?
H a lte rin kazandığı p o ta n siye l
e n e r ji..................
E rd a l
B)
A)
Bu olayı yorumlayan Erdal’ın ifadesi aşağıdakilerden hangisindeki gibi devam edebilir?
A)
halterin ağırlığına eşittir.
B)
K nin kütlesi L ninkinden
büyük olduğu için K nin
kinetik enerjisi L ninkinden
büyüktür.
L nin sürati, K ninkinden
büyük olduğu için L nin
kinetik enerjisi K ninkinden
büyüktür.
Kinetik enerji kütleye ve
sürate bağlıdır. K nin küt
lesi, L nin de sürati büyük
olduğu için kinetik enerjileri
karşılaştırılamaz.
Kütle arttıkça kinetik
enerji azalır. K nin kütlesi
büyük olduğu için kinetik
enerjisi L ninkinden
küçüktür.
halterin kaybettiği kinetik enerjiye
eşittir.
C)
halterin yerden yüksekliği ile ters
orantılıdır.
D)
sporcunun yer çekimi kuvvetine kar
şı yaptığı işe eşittir.
2.
2. düzenek
1. düzenek
T ahta
takoz
Toprak zemin
Tahta
takoz
4.
ıv
Toprak zemin
Öğrenciler yukarıdaki düzenekleri oluşturup, ara
baları görülen konumlarından serbest bıraka
rak çarptıkları tahta takozları ne kadar hareket
ettirdiğini gözlem leyip kaydediyor.
Buna göre öğrencilerin bu deneyi, aşağıdakilerden hangisini göstermeyi amaçlar?
A) Kinetik enerjinin sürate bağlılığı
B) Potansiyel enerjinin kütleye bağlılığı
C) Potansiyel enerjinin yüksekliğe bağlılığı
D) Kinetik enerjinin kütleye bağlılığı
değer
Sürtünmesi önem senm eyen ortam da K nokta
sından geçen cisim şekildeki yörüngeyi izle
yerek L noktasına kadar ulaşıyor.
Buna göre, cisim hangi konumdayken kine
tik enerjisi en büyüktür?
A)
B) II
C) III
D ) IV
23
Kuvvet ve H areket
5.
-¥ B ir cism in sahip olduğu potansiyel enerji
yerden yüksekliği ile doğru orantılıdır.
7.
Bir elm a dalından kopa
rak yere düşmektedir.
Elma K ve L noktalarından geçerken elmanın
kinetik enerjisi (K.E) ve
potansiyel enerjisi (P.E)
aşağıdakilerden hangi
si gibi modellenebilir?
(Sürtünm eye harcanan enerjiler önem senm iyor.)
Şekildeki ortam da K noktasından serbest bıra
kılan cisim, L noktasına kadar çıkıp geri dönüyor.
A)
K
noktası
L
noktası
Cisim hangi noktalardan geçerken başlan
gıçta sahip olduğu potansiyel enerjinin ya
rısı kinetik enerjiye dönüşmüştür?
B) L ve N
C) M ve S
D) R, S ve L
LU
A) Yalnız N
¡m
HM *
P.E
C)
K
noktası
L
noktası
K.E P.E
K.E P.E
B)
K
noktası
L
noktası
K.E P.E
K.E P.E
D)
K
noktası
L
noktası
K.E PE
K.E PE
6.
K.E
8.
P.E
Şekil - il
Şekil - 1deki sarkaç K - L noktaları arasında sa
lınım yapmaktadır. Sarkaç K noktasında iken
kinetik enerji (K.E) ve potansiyel enerji (RE)
grafikleri Şekil - il deki gibidir.
Ömer, bir ipin ucuna bir cisim
bağlayıp onu şekildeki gibi
denge konum undan ayırarak
serbest bırakıyor. Salınım hare
keti yapan cisim yavaşlayarak
bir süre sonra duruyor.
M
B)
den g e
ko n u m u
Ö m er’in olayla ilgili yaptığı
yorumlar aşağıdaki gibi olduğuna göre;
Buna göre, sarkaç M ve L noktalarındayken
sarkacın kinetik ve potansiyel enerji grafik
leri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A)
«n
Sarkaçta
enerji kaybı
oldu.
Sarkaçta mekanik
enerji ısı enerjisine 7T7
dönüştü.
M
Ömer
K.E
C)
PE
K.E
P.E
D)
M
K.E
K.E
PE
K.E
P.E
P.E
K.E
P.E
M
K.E
/
Sarkaçta kinetik
r — enerji potansiyel
111 enerji dönüşümleri
oldu.
PE
K.E
RE
'
Ömer’in bu yorumlarından hangisi yanlıştır?
A) I
24
\
Sarkaç durduğunda
en büyük potansiyel
ve en küçük kinetik
enerjiye sahip oldu.
B) II
C) III
D) IV
değer
Kuvvet ve Hareket
KAZANIM D6Ğ€Rl€NDİRM<E T6STİ
1 . Şekildeki d ü ze
4.
nekte X nokta
sından serbest
bırakılan K cismi,
T noktasına ka
dar çıkabiliyor.
X cismi K ve L yüzeyleri üzerine konmuştur, m
kütleli cisim v hızıyla çekilerek bırakıldığında X
cismi K yüzeyi üzerindeyken 2d, L yüzeyi üze
rindeyken d kadar hareket edip duruyor.
Cisim X noktasında 600 J lük mekanik ener
jiye sahip olduğuna göre, cismin T nokta
sındaki mekanik enerjisi kaç J olabilir?
A) 0
B) 400
C) 600
D) 800
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söyle
nem ez? (M akara sürtünm esi önem sizdir.)
A) Sürtünme sebebiyle X cismi her iki durum
da da kinetik enerji kazanmıştır.
B) K ve L yüzeyleri sürtünmelidir.
2.
C) m kütleli cisim potansiyel ve kinetik enerji
kaybetmiştir.
Sürtünmesi önem senm eyen ortam da bir ci
sim üzerinde yapılan iş, cisme kinetik ya da
potansiyel enerji olarak aktarılır.
D) Cismin kinetik enerjisi ısı enerjisine dönüş
müştür.
Buna göre aşağıdaki cisimlerden hangileri
nin üzerinde iş yapılm am ıştır?
A)
v=0
-
yatay
C)
2v
5.
Enerji
D)
*1
l2
*3
| Mekanik enerji £ £ : Potansiyel enerji
*4
I : Kinetik enerji
Enerji
3.
Eğimli halı zemin
üzerindeki K nok
tasından serbest
bırakılan cisim L
noktasına g ele
rek duruyor.
i i
Buna göre, K ve L noktaları arasında enerji
dönüşümü aşağıdakilerden hangisindeki
gibi yazılabilir?
A) Potansiyel enerji
Zaman
*2
t3
K ve L varlıklarının enerji - zaman grafikleri şe
kildeki gibidir.
Bununla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi
söylenem ez?
A) K nin mekanik enerjisi artmıştır.
Isı enerjisi
B) Kinetik enerji -> Potansiyel
B) K nin sürati artmıştır.
C) Isı enerjisi -» Mekanik enerji
C) L nin potansiyel enerjisi azalmıştır.
D) Potansiyel enerji
D) L paraşütle aşağı inen bir sporcudur.
değer
Mekanik enerji
25
w
a
w
Kuvvet ve H areket
i t i
8.
6.
C ism in sahip o ld u ğ u __ S ürtünm e se b e b iyle
m ekanik enerji
açığa çıkan ısı
Yukarıdaki enerji dönüşümü aşağıdaki dü
zeneklerden hangisindeki cisim için yazıl
mış olabilir?
K
Bir kuş uçarken şekildeki yörüngeyi izlemiştir.
Kuşun bu hareketi ile ilgili aşağıdaki öğren
cilerden hangilerinin ifadesi kesinlikle doğ
rudur?
Kuş şekilde verilen
yörünge üzerinde en küçük
potansiyel enerjiye
K noktasında sahiptir.
D)
C)
Kuş L noktasından
M noktasına gelirken
hızlanmıştır.
4:
Selman
Kuş şekildeki yörünge üzerinde
en küçük kinetik enerjiye
L noktasında sahiptir.
A) Yalnız Tayfun’un
9.
100 kg
B %■ 5 m /s
Kinetik
enerji
250 kg
M
,ğ 10 m /s
o
m
B) Yalnız Selm an’ın
B
M
C) Tayfun ve Aysel’in D) Selman ve Aysel’in
' Potansiyel
enerji
7.
yay.
100 m
Şekil - II
Şekil - 1 deki sürtünmeli eğik düzlem üzerinde
esnek yaya doğru atılan metal küre, eğik düz
lemin üst kısmındaki yayı Şekil - II deki gibi bir
miktar sıkıştırıyor.
Bu şekillerde aşağıdaki enerji dönüşümle
rinden hangisi gerçekleşm ez?
A) Esneklik potansiyel enerjisi
tansiyel enerjisi
Çekim po
150 m
Bununla ilgili;
I. B ile M nin kütleleri eşit olsaydı, kinetik
enerjileri eşit olurdu.
II. K ile L nin yerden yükseklikleri eşit olsaydı,
yere göre potansiyel enerjileri eşit olurdu.
III. M süratini azaltırsa, kinetik enerjisi B nin ki
netik enerjisine eşit olabilirdi.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
C) Kinetik enerji -> •Isı enerjisi
A) Yalnız
B) I ve I
D) Kinetik enerji
C) İv e III
D) liv e
26
L
Şekildeki araçların kütle, sürat, yerden yük
seklik gibi değerleri verilerek kinetik enerji ve
potansiyel enerjilere ait sütun grafikleri çizil
miştir.
B) Kinetik enerji -> Esneklik potansiyel enerjisi
Çekim potansiyel enerji
K
değer
Kuvvet ve Hareket
KRZRNIM D €Ğ €R l€N D İR M € T6STİ
1.
Eşit bölmeli, ağırlığı önemsiz çubukların ve
desteklerin kullanıldığı aşağıdaki kaldıraç
lardan hangisinde yük, kendi ağırlığından da
ha küçük bir kuvvetle dengelenebilir?
3.
Tuncay bey, elindeki çantayı
şekildeki gibi dengede tut
maktadır.
sf-
Buna göre aşağıdaki gös
terim lerden hangisi doğ
rudur?
k
B)
A) kuvvet
t t
1
kuvvet
yük
kuvvet
• destek
destek
ryük
C)
D)
kuvvet
kuvvet
1
• destek
destek
yük
yük
2.
4.
Eşit bölm eli çubuklarla
oluşturulan yukarıdaki kal
dıraç düzeneklerinde K
yükleri, uygulanan kuvvet
lerle dengeleniyor.
Bu sırada dinamometrelerin gösterdiği değer
ler D 1( D2 ve D3 oluyor.
Kuvvet kazancı
sağlar.
12 N olduğuna göre, D2 ve D3 değerleri
aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir?
(Ç ubukların ağırlıkları önem sizdir.)
Dr
D,
A)
12 N
12 N
B)
16 N
8 N
C)
8 N
24 N
D)
16 N
32 N
değer
o
1
V
2
Kuvvetin yonunu
değiştirir.
o
v
3
4
Günlük hayatın birçok alanında kullanılan re
simdeki aletle ilgili kutu içinde verilen bilgi
doğru ise “D" yanlış ise “Y ” yolu takip ediliyor.
Hiç hata yapmadan ilerleyen bir öğrenci
hangi çıkışa ulaşır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
27
.........
k e sh e b
Kuvvet ve Hareket
7.
5.
sabit makara
r
Resim de aşağıdaki basit m akinelerden
hangileri bulunmaktadır?
rampa
I. Eğik düzlem
Yukarıdaki basit m akinelerin hangileriyle
50 N luk kuvvet uygulanmasını gerektiren bir
iş, daha küçük kuvvet uygulanarak yapıla
bilir?
II. M akara
III. Tekerlek
A) Yalnız
B) İv e III
C) II ve III
D) I, II ve
A) Yalnız
B) YalnızI
C) II ve III
D) I, II ve
8.
6.
Şekilde verilen,
birbiriyle temas
hâlindeki dişli
lerden K ile M
nin diş sayıları
eşit ve L nin diş sayısından fazladır. Bununla il
gili bazı öğrencilerin ifadeleri aşağıdaki gibidir.
L dişlisi döndürülürse
K ve M; L ile zıt yönde
döner.
K dişlisi 1 tur döndürüldüğünde
L dişlisi 1 turdan fazla döner,
w
■V
j. Ben k a ld ıra cım , pek m a h a re tliyim .
K u vve tte n kazanç sağlarım .
Ben de ka ld ıra cım . K uv v e tte n ne kazan
ca, ne de kayba neden olmam. T e k m aha
r e tim , b ir yükü dengelem ek için g e re ke n
k u vv e tin yönünü d e ğ iş tirm e k tir.
İki kaldıraç yukarıdaki gibi konuşturuluyor.
Kaldıraçların kendileriyle ilgili verdikleri bil
gilere göre, aşağıdakilerin hangisinde doğru
gösterilmiş olabilir?
dişlisi döndürülürken
K ve M aynı süre içinde
eşit sayıda döner.
Buna göre, hangi öğrencilerin yorumu doğ
rudur?
A) Yalnız C eren’in
B) Ceren, Banu ve Alp’in
C) Yalnız Banu’nun
D) Ceren ve Alp’in
28
değer
Kuvvet ve Hareket
KñZfiNIM D €Ğ €R l€N D İR M 6 T€STİ
1
.
3.
1/2 tur
Şekildeki düzenekte eşit uzunluktaki cam ve
tahta parçaları eğik düzlem hâline getirilerek
üzerinden özdeş cisimler bırakılıyor. Cisimlerin
yatay düzlem e ulaşma sürelerinin farklı oldu
ğu gözlemleniyor.
Birbirleriyle temas eden üç dişlinin üzerine şe
kildeki gibi farklı şekiller yapıştırılıyor. I, II ve III
dişlilerinin yarıçapları sırasıyla r, 2r ve r dir.
Bu deneyle ilgili;
Dişliler bu konumdayken II dişlisi ok yö
nünde 1/2 tur döndürülürse, dişliler üzerin
deki şekillerin son görünümleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur?
I. Sürtünme kuvveti, sürtünen yüzeylerin cin
sine bağlıdır.
II. Sürtünme kuvveti, eğik düzleminin eğim i
ne bağlıdır.
III. Sürtünme kuvveti, sürtünen cismin kütlesi
ne bağlıdır.
sonuçlarından hangilerine ulaşılabilir?
4.
A) Yalnız I
B) Yalnız
C) İv e III
D) II ve III
1000 J
Kinetik
25 0 J enerji
2.
Isı
enerjisi
Yukarıdaki posteri inceleyen öğrenciler aşağı
daki yorumları yapıyor.
A ra b a d a kullandığım ız y a k ıtta n
e ld e e d ile n e n e rjin in büyük m ik ta
rı iste n m e ye n e n e rjiy e dönüşmüş.
El arabası
Zeynep
S ü rtü n m e s e b e b iy le b ir m ik ta r
e n e rji ısı e n e rjis in e dönüşmüş.
Faruk
ñ
Maşa
Vida
E ğer arabanın m o to r akşam ında
ki s ü rtü n m e le r a z a ltılırs a , pos
te r d e ısıya dönüşen m ik ta r a r ta r .
Engin
Yukarıda verilenlerden hangileri bileşik ma
kinedir?
Buna göre hangi öğrencilerin yorumu doğ
rudur?
A) İv e li
B) İv e III
A) Yalnız Zeynep
C) II ve IV
D) III ve IV
C) Faruk ve Engin D) Zeynep, Faruk ve Engin
değer
B) Zeynep ve Faruk
29
KEQHEEB
5.
Kuvvet ve Hareket
7.
kuvvet
kuvvet
B ilg i: Yukarılara doğru çıkıldıkça havanın yo
ğunluğu azalır.
Şekil - II
Şekil - 1
Ahmet bir sandığı yatay düzlemde önce Şekil - 1
deki gibi büyük bir kuvvetle iterken sandığın
altına Şekil - II deki gibi silindirler koyduğunda
daha küçük kuvvetle itmiştir.
Ahm et’in yaptığı bu deneyle ilgili arkadaşları
nın yorumları aşağıdaki gibidir.
Tüm özellikleri aynı olan K, L, M uçakları farklı
yüksekliklerde eşit süratle uçmaktadır.
Silindirler tekerlek görevi görmüş ve sürtün
meyi azaltmış, hareket kolaylığı sağlamıştır.
Bu durumda uçakların yakıt tüketim miktar
larını gösteren grafiklerin aşağıdakilerden
hangisindeki gibi olması beklenir?
Arif 1/
*
i *
/ â
¥
Bedia
•
y fe k
™
/
f
A
Ahmet, sandıkla yatay düzlem
arasına yağ sürseydi yine
Şekil-I dekinden daha küçük
kuvvetle sandığı itebilirdi.
ı
A)
' 1■ 1
Şekil-I de sandığa
etki eden sürtünme
kuvveti Şekil-ll de
kinden büyüktür.
B)
Yakıt tüketim i
ei H
K
gilerinin yorumu doğrudur?
L
Yakıt tüketim i
U çak
M
K
C)
B) Yalnız Arif
C) Arif ve Bedia
D) Ayşe, Arif ve Bedia
L
M
D)
Yakıt tüketim i
A) Yalnız Ayşe
H"İl
H T İH
Yakıt tüketim i
■Hä
U çak
K
L
M
K
U çak
L
M
6.
8.
Gemilerin burunları sür
tünme kuvvetini azaltacak
biçimde tasarlanmıştır.
dönüşür— h
Paraşütler sürtünme
kuvvetini arttıracak
biçimde tasarlanmıştır.
bağlıdır
1
: 7
bağlıdır
X
Enerji
çeşididir
_
Kuvvet
\
dönüşür
_L_
Isı enerjisi
Tekerlek, sürtünmenin olum- Araba motorlarında sürtünsuz etkisini azaltan, hareketi menin etkisini artırmak amakolaylaştıran bir icattır.
cıyla motor yağı kullanılır.
Yukarıda verilen resimli bilgilerden hangisi
yanlıştır?
A) 1
30
B) 2
C) 3
D) 4
Şekildeki kavram haritasında boş bırakılan
kutulardan herhangi birine aşağıdakilerden
hangisi kesinlikle getirilem ez?
A) Kinetik enerji
B) İş
C) Yol
D) Sürat
değer
Kuvvet ve Hareket
KAZANIM D €Ğ €R l€N D İR M € T6STİ
1.
100 kg
Şekil - 1
Şekil - II
yer
Serbest hâlde Şekil - 1 deki gibi duran yayların
üzerine bir top konulup Şekil - II deki gibi sıkış
tırılıyor.
Üç halterci büyüklükleri verilen halterleri görü
len yüksekliklere kaldırıyor.
Buna göre, haltercilerin yaptığı işlerin bü
yüklüklerini gösteren grafikler aşağıdakiterden hangisindeki gibi olur?
Bu olayı değerlendiren aşağıdaki öğrenci
lerden hangisinin ifadesi yanlıştır?
Can
2.
Şekildeki el m ikse
riyle ilgili;
Efe
Sami
Can
Efe
Sami
4.
I. Bir bileşik maki
nedir.
II. İşin yapılma hızı
nı değiştirir.
ifadelerinden hangileri doğru olabilir?
Şekildeki kavram haritasında boş bırakılan
I ve II kutularına aşağıdakilerden hangisi
getirilemez?
A) Yalnız I
B) YalnızI
A) Basit makine
B) Kaldıraç
C) İv e III
D) I, II ve
C) İş
D) Tekerlek
III. Yoldan kazanç sağlar.
değer
31
■¡¡SEKSİ
5.
Kuvvet ve Hareket
7.
X, Y, Z dişlileri birbirleriyle tem as etmektedir.
X dişlisi ok yönünde
döndürülüyor.
Y ok comm,
ne re d e n çıka rd ın ?
Buna göre aşağıdaki
gösterim lerden han
gileri doğrudur?
B ir düşün bakalım , b ir
yüzeye vidayı m onte e tm e k
için uygulam am ız g e re ke n
ku vv e t, olması g e re ke n d e n
çok k ü ç ü k tü r. Yani vidada
k u v v e tte n kazanıyoruz.
III
Z e h ra
^ 0
zaman yoldan kayıp da olm alı.
Vidanın b ir m ik ta r ile r le tile b il
mesi için ku vv e tin daha uzun b ir
y o l boyunca uygulanması g e re k ir.
■ X
Bahaı
6.
A) Yalnız I
B) İv e III
C) II ve III
D) I, II ve
Sıkıştırılmış bir ya
sıkıştırılmış
yın önüne bir bilye
.y aV
bilye
konularak yay ser
best bırakılıyor ve
bilye eğik düzlem
de belli bir yüksekliğe kadar çıkıyor.
Zehra ve Bahar’ın arasında vidayla ilgili yuka
rıdaki konuşmalar geçiyor.
Buna göre, numaralandırılmış konuşmalar
dan hangileri doğru bilgi içerir?
A) Yalnız 1
B) 1 ve 2
C) 1 ve 3
D) 1, 2 ve 3
8.
Yapılan bu deneyle ilgili aşağıdaki öğrenci
lerden hangisinin yorumu yanlıştır? (S ürtün
m eler önem sizdir.)
A)
Yay, bilyeye bir
kuvvet uygulayarak
bilye üzerine iş
yapmıştır.
Bilye üzerine
yapılan iş, yatay
da kinetik enerjiye
dönüşmüştür.
Aynı boyutlardaki üç kırmızı bir yeşil m akara
dan oluşan kasnak düzenekleri yukarıdaki gi
bi iki farklı şekilde bağlanmıştır. Her iki düze
nekte de yeşil makaralar aynı yönde birer tur
döndürülüyor.
Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi
yanlıştır?
A) b, her iki düzenekte de aynı yönde döner.
Bilyenin kazandığı
kinetik enerji, eğik düzlem
de çekim potansiyel ener
jisine dönüşmüştür.
Bilye eğik düzlemde
yükselirken, bilyenin
mekanik enerjisi
azalmıştır.
B) c, nin her iki düzenekte de dönm e sayısı
eşittir.
C) d, her iki düzenekte de aynı yönde döner.
D) Tüm makaraların dönm e sayıları eşittir.
m
®
E lektriklenm e
©
E lektrik A kım ı N edir?
©
Seri ve Paralel Bağlam a
Pozitif ve negatif yük sayıları eşit olan cisimlere de
nötr ya da yüksüz cisim denir.
I. E L E K T R İK L E N M E
D urgun E le k triğ in V a rlığ ı
«P©
Saçlarını plastik tarak
ile tarayan bir çocuk,
plastik tarağı saçına
yaklaştırdığında saç
larının havalandığını
farkeder.
o
O ©
q
Bir kış gecesinde üzerin
deki süveteri çıkaran öğ
renci, çıtırtılar ve (ortam
karanlık ise) küçük kıvıl
cımlar çıktığını gözlemler.
Nötr cisim
(+ ) yüklü cisim
(-) yüklü cisim
( + ) ve ( -) yük
sayıları eşittir.
( + ) yük miktarı
( -) yük miktarın
dan fazladır.
( -) yük miktarı
( + ) yük m iktarın
dan fazladır.
Örnek .. 1
Bir aracın kapı koluna,
market arabalarının metal tutma yerlerine ya da ev
deki kapıların metal olan tokm ağına dokunan in
san, bir çıtırtıyla birlikte elinin anlık olarak acıdığını
hisseder ve irkilebilir. Bu gibi durumlarda “elektrik
çarptı” deriz.
Yük durumları şekildeki gibi gösterilen X, Y, Z ve
T cisimlerinden hangileri (+ ) ile yüklüdür?
A) X
Günlük yaşantımızda karşılaştığımız bu ve benzeri
olaylar m add elerin elektriklenm esi ile ilgilidir.
E le k trik Y ü k le ri
Yapılan araştırmalar sonucunda maddelerin yapı
sında iki farklı elektrik yükü bulunduğunu tespit
edilmiştir. Pozitif yükler ve negatif yükler. Pozitif
yükler ( + ) ile negatif yükler (-) ile sembolize edilir.
Üzerindeki pozitif yük (+ ) sayısı negatif yük (-) sa
yısından fazla olan cisimlere pozitif yüklü cisim
denir.
Üzerindeki negatif (-) yük sayısı pozitif yük (+ ) sa
yısından fazla olan cisimlere negatif yüklü cisim
denir.
34
B) Y
C )Z
D) T
Çözüm
Doğru cevabı bulmak için cisimlerin üzerindeki (+ )
ve (-) leri sayalım. X ve T cisimleri üzerinde (-) sa
yısı (+ ) dan fazladır. Bu nedenle X ve T (-) yüklü
dür. Y cisminde ise (+ ) ve (-) sayıları eşittir. Öyley
se Y nötr dür. Z cisminde ise (+ ) lar (-) lerden faz
ladır. Öyleyse Z cismi (+ ) yüklüdür.
Cevap C
Y ü klü C isim le r A rasındaki E tkile şim
Elektrik yüklü cisimler birbirlerine elektriksel bir
kuvvet uygular.
Aynı cins yükle yüklü cisim ler birbirlerine zıt
yönlerde kuvvet uygular ve birbirlerini iter.
değer
Vaşamımızdaki €lektrik
Cisimlerin birbirlerine uyguladıkları kuvvetler zıt yön
lü ve cisimlerin birbirlerini itmesini sağlayacak şe
kildedir.
E le k trik le n m e Ç eşitleri
I. S ü rtü n m e ile Elektriklen m e
Nötr ebonit (plastik) çubuk, nötr yün kumaşa sürtülürse, yün kumaştan çubuğa negatif (-) yük geçişi
olur. Böylece başlangıçta (+ ) ve (-) yük sayıları eşit
olan ebonit çubuğun ve yün kumaşın yük dengesi
bozulur. Yani her iki cisim de elektrikle yüklenmiş
olur. Yün kumaştan ebonit çubuğa (-) yük geçişi
olur.
Zıt cins yükle yüklü cisim
ler birbirlerini çeker. Bu
durum da da cisimler birbir
lerine zıt yönde kuvvet uy
gular.
Yünlü
kumaş
Ebonit çubukta oluşan (-) yük fazlalığından dolayı
“ebonit çubuk negatif (-) yükle yü klen m iştir” de
nilebilir. Bu sırada yün kumaş (-) yük kaybetmiştir.
Yün kumaşta oluşan (-) yük eksikliğinden dolayı,
“yün kum aş negatif ( + ) yükle yü klen m iştir” deni
lebilir.
Yüksüz cisimler birbirlerine
ku vv e t u y g u la m a z. Yani
birbirlerini ne iter, ne de çe
kerler.
Nötr
Nötr
Örnek .. 2
Yüklü S cisminin, K küresini
iterken L küresini çektiği göz
lemleniyor.
Benzer şekilde nötr cam çubuk nötr ipek kumaşa
sürtüldüğünde, cam çubuktan ipek kumaşa negatif
(-) yük geçişi olur. Böylece başlangıçta (+ ) ve (-)
yük sayıları eşit olan cam çubuğun ve ipek kum a
şın yük dengesi bozulur.
Yani her iki cisim de elektrikle yüklenmiş olur. Cam
çubuktan yün kumaşa (-) yük geçişi olur.
Buna göre, cisim lerin yükleri
aşağıd akilerd en hang isinde
ki gibi olabilir?
S cismi
K küresi
A)
+
B)
+
C)
+
+
D)
-
nötr
L küresi
ipek kumaşta oluşan (-) yük fazlalığından dolayı
"ipek kum aş negatif (-) yükle yüklen m iştir” deni
lebilir. Bu sırada cam çubuk (-) yük kaybetmiştir.
Cam çubukta oluşan (-) yük eksikliğinden dolayı,
“cam çubuk negatif (+ ) yükle yü klen m iştir” deni
lebilir.
Şekilde S cisminin K cismini ittiği görülüyor. Öyley
se S ve K nin yükleri aynı cinstir. Yani ikisi de (+ ) ya
da ikisi de (-) dir. Ancak S cismi L yi çekiyor. Öyley
se S ve L zıt işaretli yüklere sahip olmalıdır. S ve K
nin aynı cins, L nin ise S ile zıt cins yüke sahip ol
duğu durum C seçeneğinde verilmiştir.
Cevap C
değer
değerli bilgi
Pozitif yükler hareket edem ez. Elektrikle yük
lenme yalnız negatif yüklerin hareketi ile olur.
35
Vaşam ım ızdaki €lektrik
En azından biri yüklü olan iki iletken cisim birbirle
rine dokundurulduklarında aralarında yük alış veri
şi gerçekleşir ve cisimler arasında yeni bir yük den
gesi oluşur.
dokunduruluyor
Küreler özdeş olduğundan toplam yükü eşit olarak
paylaşırlar. Eğer cisimlerdeki toplam (+ ) yük mikta
rı (-) yük miktarından fazlaysa son durumda ikisi
de ( + ) ile yüklenir.
Eğer cisimlerdeki toplam (-) yük miktarı (+ ) yük
miktarından fazlaysa son durumda ikisi de (-) ile
yüklenir.
(-) yüklü
metal kap
nötr
metal tas
(-) yüklü
metal kap
(-) yüklü
metal tas
Eğer cisimlerdeki toplam (+ ) yük miktarı (-) yük
miktarına eşitse son durum da ikisi de nötr olur.
Şekildeki (-) yüklü metal kaba, nötr metal tası do
kunduralım. Metal kap üzerindeki bazı negatif yük
lerin bir kısmı metal tasa geçer. Bu durumda cisim
lerin her ikisi de aynı cins yükle (- yükle) yüklenir ve
birbirlerini iter.
Örnek .. 4
değerli bilgi
İletken cisimler birbirlerine dokundurulduğunda toplam yük cisimlerin büyüklüğünce payla
şılır. Yani büyük cismin yük miktarı diğerinden
büyük olur.
L çubuğu nötr K cismine yaklaştırıldığında çubuk
cismi Ş ekil-I deki gibi kendine doğru çekiyor. Cisim
çubuğa dokunduktan sonra Şekil - II deki gibi çu
buktan uzaklaşıyor.
değerli bilgi
Dokunma ile elektriklenmede cisimlerin son
yükleri farklı işaretli olamaz. Ya ikisi de pozitif,
ya ikisi de negatif, ya da ikisi de nötr olabilir. Bi
rinin (+ ), diğerinin (-) yüklü olma ihtimali yok
tur.
Şekil - 1
Şekil - II
Buna göre;
I. İlk anda çubuk ve cisim zıt yükle yüklü olabilir.
II. Son durumda küre ve çubuk zıt elektrikle yük
lenmiştir.
III. Çubuk ve cisim arasında yük alışverişi olmuştur,
Örnek .. 3
Şekildeki düzenekte iletken
özdeş kürelerden K (+ ) yük
lü, L (-) yüklüdür.
Küreler birbirine dokundurulduğunda, son yük dağı
lımı nasıl olabilir?
36
İlk anda cisim ve çubuk birbirlerini çekmektedir. Bu
durumda zıt yüklü oldukları ya da biri yüklüyken di
ğerinin nötr olduğu söylenebilir. (I doğru)
Birbirine dokunan cisim ve çubuk arasında yük
alışverişi olur (III doğru) ve her ikisi de ya nötr olur
ya da aynı elektrik yüküyle yüklenir. Burada son du
rumda cisimler birbirlerini ittiğinden, her birinin ay
nı yükle yüklü olduğunu anlarız.(ll yanlış)
değer
Vaşomımızdoki €lektrik
2. Etki İle Elektriklenme
İletken bir cisme yüklü cisim yaklaştırıldığında aynı
tür yükler birbirini itip, zıt yükler birbirini çekeceği
için iletken cisimlerin üzerinde bir yük hareketi olu
şacaktır.
© x
T
Yüklü bir ci
Htsim toprağa
+
b a ğ la n d ığ ın
da yük fazlalı
i f
i
“
-± r
ğı kadar (-)
yükler ya ci
simden toprağa ya da topraktan cisme gelir ve son
durumda cisim nötrleşir.
(-) yüklü X cismi, iletken ve nötr Y cismine yaklaştı
rıldığında Y nin X e yakın tarafı (+ ) ile diğer tarafı ise
(-) ile yüklenir.
Şekilde görülen (-) yüklü
X küresi, birbirine değen
nötr Y ve Z iletken cisimle
rine yaklaştırılıyor.
Benzer biçimde K çu
buğunu, birbirine de
ğen iletken ve nötr S,
R cisimlerine şekildeki
gibi yaklaştıralım. Bu
durum da K çubuğun
daki (+ ) yükler, cisim
lerdeki (-) yükleri ken
disine doğru çeker. Bu
nedenle R deki (-) yük
lerin bir kısmı S küresi
ne geçer. R küresinin
çubuğa uzak olan kıs
mı (+ ) yükle yüklenir.
Buna göre, Y ve Z cisimlerinin yük dağılımı nasıl
olur?
D aha sonra küreler
yalıtkan ayaklarından
tutulup ayrılır ve M çu
buğu uzaklaştırılırsa,
son durum da R küresi (+ ), S küresi de (-) yükle
yüklenmiş olur. Ayrıca S ve R kürelerindeki yük mik
tarları da eşit olur.
Cisimlerin bu şekilde
yüklenm esine te s ir
(etki) ile ele k trik le n
m e denir.
Erdal, arkadaşlarına topraklamayı kullanarak bir
cismin nasıl elektrikle yüklenebileceğini anlatmaya
çalışıyor. Ancak şemaların sıralamasında bir hata
yapıyor.
l
.........................
Nötr bir
küre
Elektrik yüklü bir ba
lonun yerdeki küçük
kağıt parçalarını yük
leyip kendine çekm e
si etki ile elektriklen
me yoluyla gerçekleşir.
Toprak bağıntısı
kesiliyor.
»
J L
/V Kürenin (-) yüklü tarafı
topraklanıyor ve (-) yük
ler toprağa akıyor.
değerli bilgi
*(■-) yüklü cisim uzaklaştı
rılıyor ve böylece nötr ci
sim yüklenmiş oluyor.
*
Yüklü bir cismin iletken tel ile toprağa bağlandı
ğında üzerindeki fazla yükleri kaybederek nötr
hâle geçm esine topraklam a denir.
değer
Birbirine değm ekte olan Y
ve Z cisimleri tek bir cisim
gibidir. (-) yüklü X küresi, Y
ve Z deki (-) yükleri itebil
dikleri en uzak yere iterek
Z cismini (-) ile yükleyecektir. Y cismi (-) yük kay
bettiği için (+ ) yüklü hâle geçecektir.
Nasıl bir değişiklik yaparsa Erdal hatasını dü
zeltmiş olur?
37
Yaşam ım ızdaki Elektrik
Yüklü bir elektroskoba zıt
yükle yüklü bir cisim yaklaştı
rılırsa; zıt yükler birbirini çe
ker. Şekilde (-) yüklü bir
elektroskoba (+ ) yüklü bir ci
sim yaklaştırılırsa, (+ ) yükler
yapraklardaki bazı (-) yükleri
topuza doğru çeker. Yaprak
lardaki (-) yük miktarı azalacağı için yapraklar
biraz kapanır. Topuzdaki yük miktarı artarken
yapraklardaki azalır, yapraklar biraz kapanır.
3 ve 4 nolu şemaların yer değiştirmesiyle Erdal
amacına ulaşmış ve topraklama yoluyla cisimleri
yüklemeyi doğru bir şekilde anlatmış olur.
E le ktro sko p
İletken
topuz
İletken çubuk
Yüklü bir elektroskoba zıt
yükle yüklü bir cisim dokun
durulursa üç farklı durum
gözlenebilir;
İletken
yapraklar
|
Elektroskop ve cisimdeki
yük miktarları eşitse cisim
ve elektroskop birbirlerini
nötrler ve yapraklar tam a
men kapanır.
I
Elektroskoptaki yük miktarı cisimdekinden faz
laysa elektroskoptan cisme yük geçer ve yap
raklar biraz kapanır.
I
Cisimdeki yük miktarı elektroskoptakinden faz
laysa elektroskop önce nötrlenir, sonra cismin
yüküyle yüklenir. Yükünün işareti değişen elekt
roskobun yaprakları önce kapanır, sonra tekrar
açılır.
Bir cismin yüklü olup olmadığını yüklü ise hangi
cins yüke sahip olduğunu anlamamızı sağlayan ara
ca elektroskop denir. Yukarıdaki şekilde bir elektroskobun yapısı gösterilmiştir.
Nötr bir elektroskopta yap
raklar kapalıdır. (-) yüklü bir
cisim, elektroskobun topu
zuna değdirildiğinde yükle
rin bir kısmı elektroskoba
geçer. Yapraklar (-) yükle yük
leneceği için birbirini iter. Bu
Nötr
Yüklü
yüzden yüklü bir elektro s
kopta yapraklar açıktır. Yük miktarı arttıkça açıklık
da artar.
-» Yüklü bir elektroskoba aynı
cins yükle yüklü bir cisim
yaklaştırılırsa; aynı yükler
birbirlerini iter, topuzdaki
yük miktarı azalırken yap
raklardaki yük miktarı artar
ve yapraklar daha da açılır.
K iletken cismi, yüklü L elektroskobuna dokundurulduğunda elektroskobun yaprakları ta- ^
mamen kapanıyor.
Yüklü bir elektroskoba, ay
nı cins yük ile yüklü bir ci
sim dokundurulursa aşa
ğıdaki üç durumdan biri
gerçekleşir.
Buna göre cisim ve elektros
kobun başlangıçtaki yükleri
için ne söylenebilir?
I
Cisimlerden elektroskoba
yük geçer ve yapraklar bi
raz daha açılır.
I
Elektroskoptan cisme yük geçer ve yapraklar
biraz kapanır.
I
Yük alışverişi olmaz ve yapraklar ilk durumdaki
gibi açık kalır.
Ayrıca bu cisimlerin dokundurulması sonucun
da; cisimlerden biri veya ikisi nötr olamaz, Ci
simler zıt yük ile yüklenemez.
38
Cisim, elektroskoba dokundurulduğunda elektros
kobun yaprakları tam am en kapanıyorsa, son du
rumda elektroskop nötr olur. K cismi de nötrdür. Bu
durumda cisimlerin başlangıçtaki yükleri aynı tür
olamaz. Zıt yüklüdürler. Birbirlerini nötrleyebilmeleri için yük miktarları eşit olmalıdır.
Yük cinsleri zıt, yük miktarları eşittir.
değer
Günlük Yaşamda Durgun Elektrik
Strese de sebep olan, vücuttaki elektrik yükünü
topraklamak için el yüz yıkanabilir, duş alınabilir ya
da kumsalda, çimende çıplak ayakla yürünebilir.
S cismi, R elektroskobuna do
kundurulunca, elektroskobun
yaprakları önce kapanıp sonra
açılıyor.
Buna göre, S ve R nin başlan
gıçtaki yük durumları aşağıdakilerden hangisindeki gibi
modellenebilir?
Hava ile sürtünme sonucu tankerlerde ve uçaklar
da yük birikir. Bu yük birikimi tehlikeli olabilir. Bu
yüzden yanıcı ve patlayıcı m adde taşıyan tankerler,
bu maddeler doldurulurken ve boşaltılırken mutla
ka topraklanır ve arkalarına yere değen zincirler ta
kılırken, uçaklar iletkenler yardımıyla nötrlenir.
Elektroskobun yapraklarının kapanıp açılması, ilk
ve son durumlarda yükünün cinsinin değiştiğini
gösterir. Elektroskop, cismin yüküyle yüklenir. Bu
nun için başlangıçta cisim ve elektroskop zıt yüklü
ve cismin yük miktarı da elektroskoptan fazla olm a
lıdır. B seçeneğindeki model buna uygundur.
Hastanelerde ameli
yatlar öncesi anastezi işlemi yapılır. Bu
işlem süresince ya
nıcı olan gazların kü
çük elektrik atlam a
>
ları ile tehlikeli duru
ma gelmemesi için ameliyathanelerin zeminleri antistatik adı verilen elektrik iletkeni maddeler ile kap
lanır. Ameliyat esnasında oluşabilecek herhangi
elektrik yüklenmeleri bu zeminler sayesinde hızla
zeminden uzaklaştırılır.
Cevap B
Şimşek ve Y ıld ırım O layı
(+ ) yüklü K elektrosko- m
/-<.
buna I cismi dokundu- ®
rulursa elektroskobun
1
11
1
yaprakları daha da açılı
yor, II dokundurulursa
%
yapraklar hareketsiz ka
lıyor, III yaklaştırılırsa yapraklar biraz kapanıyor.
Buna göre I, II, III iletken cisimlerinin yükleri için
ne söylenebilir?
(+ ) yüklü elektroskobun I cismi dokundurulunca
yapraklar daha da açılıyorsa, I cismi (+ ) yüklüdür.
(+ ) yüklü elektroskoba II cismi dokundurulunca
yaprakların açıklığı değişmiyorsa, II cisminin de (+ )
yüklü olduğu anlaşılıyor.
(+ ) yüklü elektroskoba III cismi yaklaştırıldığında
yapraklar biraz kapanıyorsa, bu durum III cisminin
(-) yüklü olduğunu gösterir.
Hava molekülle
rinin ve su dam
lalarının hare
ketleri, fırtına bu
lutlarının elektrik
ile yüklenm esi
ne neden olur.
Bulutlar yeterin
ce birbirlerine
yaklaştığında bir buluttan diğerine yük boşalması
olur. Bu olaya şim şek denir.
Bulutlar yer yüzüne yeterince yaklaşırsa, buluttan
yere ya da yerden buluta doğru elektrik yükü bo
şalması olur. Bu olaya da yıldırım denir.
Yıldırım olayında elektrik yükünün boşalması bulut
ile yeryüzünün en yakın noktaları arasında olabilir.
Bu nedenle yıldırım genellikle yüksek ve sivri yerle
re düşer. Yıldırım düşme ihtimali yüksek olan mina
re gibi yüksek yerlere paratoner (yıldırımsavar) adı
verilen, bir ucu toprağa gömülü sivri uçlu metal çu
buk takılır.
lendirme
ı
DOĞRU - VRNLIŞ
Aşağıdaki cüm leler doğru ise kutu içlerine (D ),
yanlış ise (Y) yazınız.
1. |
□
□
□
□
□
|İE s 5 1
3
Farklı cisimlerdeki elektrik yükleri şekildeki gibi modellenmiştir.
| Pozitif ve negatif yük sayıları eşit olan ci
simlere nötr cisim denir.
Elektroskop yardım ıyla cisimlerin yük
cinslerini bulabiliriz.
3. I
I Aynı yüklü cisimler birbirini iter, zıt yüklü
cisimler ise birbirini çeker.
4. |
| İtme ve çekm e şeklindeki etkileşmelere
elektriklenme denir.
6. |
□
□
8.
Pozitif yüklü bir cismi iletken bir telle top
rağa bağlarsak, pozitif yükler toprağa
akar.
| Buluttan yere ya da yerden buluta yük bo
şalmasına yıldırım denir.
Üzerinde negatif yük fazlalılığı olan cisim
lere negatif yüklü cisim denir.
i Yüklü bir cisim nötr bir cismi çekem ez.
Buna göre aşağıdaki soruların cevaplarını şekil
leri dikkate alarak boş kutulara yazınız.
a) Hangi cisimler nötrdür?
b) Hangi cisimler (+ ) yüklüdür?
c) Hangi cisimler (-) yüklüdür?
9.
□
.
□
.
□
Bulutlar arasındaki yük boşalmasına şim
şek denir.
10
Toprakla temas hâlindeki cisimler nötr
hâlde bulunur.
11
Elektroskopla cisimlerin yüklü olup olm a
dıklarını anlayabiliriz.
22
B
BOŞLUK DOLDURMA
4
Aşağıdaki ifadelerde noktalı yerlere uygun keli
meleri yazınız.
t
1. Yıldırımdan korunmak için bir ucu sivri ve yük
sekte, diğer ucu toprakta olan iletken cisme
.............. denir.
2. Birbirine dokundurulan iki cismin yüklerinin işa
reti .............. olamaz.
3. Yüksüz(nötr) elektroskobun yaprakları
olur.
4. Negatif yüklü bir elektroskop topuzundan ilet
ken bir telle toprağa bağlanırsa .............. yükler
toprağa akar ve elektroskop .............. olur.
5. Yün beze sürülmüş plastik çubuk, ipek kumaşa
sürülmüş ................................... çeker.
6. Nötr bir cisimde .............. yük miktarı, ..............
yük miktarına ................
7. Negatif yüklü bir elektroskobun topuzuna nega
tif yüklü bir cisim yaklaştırılırsa elektroskobun
yaprakları biraz ..................
8. Pozitif yüklü cisimler birbirini ..................
1 |
□
2
cam
çubuk
*
I
□
□
Bir öğrenci ipek kumaşa sürttüğü cam çubuğu şe
kildeki gibi farklı cisimlere yaklaştırdığında, çubu
ğun bazı cisimleri ittiğini bazı cisimleri ise çektiğini
görüyor.
Buna göre, ipek kumaşın, cam çubuğun ve ci
simlerin yüklerini kutulara yazınız.
B
D
lendirme
|ip 5 1
5
8
Aşağıdaki yük durumları verilen elektroskoplara, yi
ne yükleri verilen iletken yüklü cisimler yaklaştırılı
yor veya dokunduruluyor.
-------
Buna göre bu işlem sonucu elektroskopların
yapraklarının beklenen hareketlerini altlarındaki
kutulara yazınız.
cî)
Aşağıdaki cisimler yalıtkan zemin üzerinde dur
maktadır.
Yükleri belirtilen cisimlerin birbirlerine uygula
dıkları kuvvetlerin yönlerini çizerek gösteriniz.
6
dokunduruluyor
Havanın bulutlu, fırtınalı ve yağmurlu olduğu bir
günde yukarıdaki şehirde K, L, M ve N ile belir
tilen noktalarına yıldırım düşme riski büyükten
küçüğe nasıl sıralanır? Aşağıdaki kutulara doğ
ru harfleri yazınız.
yaklaştırılıyor
+
En az parlak
En parlak
|S E E §1 7
S, R ve T cisimlerindeki
yük miktarları arasındaki
ilişki grafikteki gibidir.
Buna göre, aşağıdaki
cümleleri doğru ifade
lerle tamamlayınız.
(+ ) yük
1 miktarı
S
......• ...........
değer
2
T cismi,
R cismini
+
■■•T
R
......-f......•
0
S cismi,
R cismini
yaklaştırılıyor
4
8
3
(-) yük
miktarı
12
S cismi,
T cismini
dokunduruluyor
II. E L E K T R İK A K IM I N E D İR ?
değerli bilgi
E le k trik D evresinde N e le r O luyor?
Negatif yüklerin hareketi pilin (-) kutbundan (+ )
kutbuna doğrudur.
Basit bir elektrik
devresinde şekil
de görüldüğü gibi
pil, lamba, anahtar
ve kablo bulun
maktadır. Anahtar
k a p a tıld ığ ın d a
lamba ışık verir. Lambanın ışık vermesi elektrik yük
leriyle ilgilidir.
Basit elektrik devresi su tesisatına benzer. Şekilde
ki su tesisatında, vananın açılmasıyla üst kaptan
aşağı inen su, türbindeki çarklara çarpar ve türbin
çarkları döner. Daha sonra su borudan inerek alt
kapta toplanır ve oradan pom payla tekrar üst kaba
çıkartılır. Bu şekilde su devri tamamlanmış olur.
Bir elektrik devresinde elektrik akımının yönü
ise üretecin (+ ) kutbundan (-) kutbuna doğru
olduğu kabul edilir.
8
Devrede kabul
edilen
elektrik akım
yönü
I
Anahtar kapalı
Devrede
elektron
hareketinin
yönü
A
Anahtar kapalı
Pil, akü gibi elektrik enerjisi kaynakları devrede
elektrik akımının oluşmasını sağlar. Ampul gibi dev
re elemanları elektrik yüklerinin taşıdığı elektrik
enerjisini kullanır. Anahtarlar ise devrede elektrik
akımının geçişini kontrol eder.
Elektrik devresinde su tesisatındaki borulardan
akan suyun yerine negatif yükler (elektronlar) vardır.
Su tesisatındaki borular elektrik devresinde iletke
ne karşılık gelir. Kıvrımlı borular ise elektrik devre
sindeki direnci temsil eder. Vana ise elektrik enerji
aktarımını engelleyip serbest bırakan anahtarı tem
sil eder.
Örnek ..1 0
Aşağıdaki elektrik devreleri için altlarında yazan
ifadelerden hangileri doğrudur?
Elektrik devrelerinde pil, pom paya benzer bir görev
üstlenir ve kuvvet uygulayarak yüklere elektrik
enerjisi kazandırır. Bu enerji tel boyunca iletilir. Bu
durum iletkendeki yükler arasında enerji aktarımına
neden olur.
Elektrik yüklerinin hareketinden kaynaklanan bu
enerji aktarımına elektrik akım ı adı verilir.
H g H
Elektrik akım
yönü 1 dir.
(-) yüklerin
hareket yönü
2 dir.
Elektrik akım
yönü 2 dir.
E le k trik A k ım ın ın Yönü
Bir elektrik devresindeki akımın yönünü bulmak için
pilin kutuplarına bakm ak yeterlidir. Pillerin çıkıntılı
olan ucu pozitif diğer taraf ise negatif kutuptur. Dev
re şemasında ise kısa olan çubuk negatif kutbu,
uzun olan çubuk ise pozitif kutbu gösterir.
42
Elektrik akım yönünün pilin (+ ) kutbunda (-) kutbu
na doğru olduğu kabul edilir. (-) yüklerin hareketi
pilin (-) kutbundan (+ ) kutbuna doğrudur.
Bu durumda L ve M devreleri için yapılan yorumlar
doğru, K için yapılan yorum yanlış olur.
değer
Vaşamımızdoki €lektrik
G e rilim ve G e rilim in Ö lçülm esi
Aşağıdaki hangi elektrik devrelerinde ampul ışık
verir?
&
İPİ
Devrede ampulün ışık verebilmesi için pilin (+ ) kut
bundan çıkan akımın ampulden geçerek (-) kutbu
na ulaşması gerekir. I devresinde bu şart sağlan
mıştır. III devresinde ise sağlanmamıştır. II devresin
de ise am pulden akım geçm ez. Cevap yalnız I dir.
Elektrik enerjisinin ak
tarılmasını su tesisa
tına benzetm iştik.
Şekildeki düzenekte
kabın A ve B bölm e
leri arasında suyun
akışı basınç farkın
dan kaynaklanmak
tadır.
• \S ?
m
Pompa sürekli suyu iterek kabın kollarındaki su dü
zeylerinin farklı olmasını sağlar ve kabın kolları ara
sındaki su akışı devam eder.
Bu m odellem ede olduğu gibi elektrik akımı, devre
nin iki ucu arasındaki yüklerin enerjilerinin farklı ol
ması sonucu gerçekleşir. Bu enerji gerilim e sebep
olur. G erilim devrenin iki ucu arasındaki enerji far
kının bir göstergesidir.
E le k trik A k ım ın ın Ö lçülm esi
Lamba
Ampermetre
Lamba
|
Elektrik akımı amperm etre adı verilen araç ile
ölçülür. Ampermetre sembolü yukarıdaki gibidir.
|
Amperm etre, devrede bağlandığı noktadan ge
çen akım şiddetini ölçer.
|
Am perm etre devreye seri olarak bağlanır.
|
Ampermetrenin iç direnci çok düşüktür. Bu yüz
den devreye bağlandığında bütün akım içinden
geçse de devredeki akım değerini etkileyecek
bir etki yapm az.
t
Elektrik akımının birimi amperdir. Amper kısaca
amperin ilk harfi A ile gösterilir. Amperin 1000
kat küçüğü ise miliamper olarak adlandırılır.
1 A = 1000 mA
değer
Bir devredeki gerilimi ölçmek için voltmetre adı
verilen araçlar kullanılır. Voltmetrenin sembolü
şekildeki gibidir.
Voltmetre, gerilimi ölçülecek noktalar arasına
paralel olarak bağlanır.
Voltmetre içinden akım geçm ez.
Gerilimin birimi volttur. Volt kısaca V ile gösterilir.
2
H
3
ılı
r
0
- !
H h ® -
Yukarıdaki I, II ve III devrelerinin hangilerinde
ampermetre devreye doğru bağlanmıştır?
43
Vûşamımızdcıki €lektrik
Bir elektrik devresindeki ampermetrenin amacına uy
gun ölçüm yapabilmesi için devreye seri bağlanm a
sı gerekir. 3 nolu devrede amperm etre seri olarak
bağlandığı için am acına uygun ölçüm yapar. 1 ve 2
nolu devrelerde am perm etre paralel bağlandığı için
devreye yanlış bağlanmıştır. Cevap Yalnız 3 tür.
G e rilim ile A k ım A ra s ın d a k i İlişki:
O hm K anunu
Bir devrede pillerin sayısını arttırırsak, devrede do
lanan akım da artar. Aşağıdaki tabloda böyle bir
devredeki gerilim ve akım değerleri verilmiştir.
e£ i
J - 0 - L
G erilim
(V)
Akım
(A)
Gerilim
Akım
20
0,5
40
1
40
40
İşte bu oran devredeki
ampulün direncine eşittir.
60
1,5
40
Buradan “bir iletken in
uçları arasındaki gerilim in telin içinden geçen
akım a oranı sab ittir” sonucuna ulaşılır. Bu oran
iletkenin direncine eşit olduğuna göre,
G erilim
Direnç =
Akım
Buna göre, K
direncinin bü
yüklüğü kaç Q dur?
A) 2
B) 4
C) 6
D) 8
Ampul üzerinden geçen akım değerinin 0,5 A oldu
ğu ampermetreden okunur. Ampulün uçları arasın
daki gerilimin 3 volt olduğu voltmetreden okunur.
Gerilimin akıma oranı ampulün direncini verir.
V
Tablonun sağ sütununda
ki gerilim / akım oranına
bakarsak bu oranın hep
sabit kaldığı görülür.
Şekildeki am
permetre ve volt
metre devrede
ki ampulden ge
çen akımı ve uç
larındaki gerili
mi ölçmektedir.
olarak yazılabilir.
Direnç birimi ohm olarak alınır. Ohm, Q ile sem bo
lize edilir. Bu durumda gerilim birimi Volt (V), akım
birimi am per (A) olur.
Gerilim
3
__
Direnç = ------------ = -------= 6 Q bulunur.
Akım
0,5
Cevap C
Bir iletkenin uçları ara
sındaki gerilim - akım
değerleri tablodaki gi
bi verilmiştir.
G e rilim (V)
A kım (A)
0,2
0,3
Buna göre, iletkenin
uçlan arasındaki geri
lim - akım grafiğini çiziniz ve iletkenin direncinin
kaç ohm olduğunu bulunuz.
Burada elde ettiğimiz değerlerle aşağıdaki gibi bir
grafik çizebiliriz.
Bu grafikten fayda
lanılarak devre ele
manının direnci bu
lunur. Grafiğe göre
devre elem anının
direnci,
Gerilim 12 _ .
----------- = — = 3 ohm dur.
Direnç
4
44
l Gerilim
(V)
Tabloda verilen gerilim ve
akım değerlerine göre, geri
lim - akım grafiği şekildeki
gibi çizilir.
Akım (A)
G erilim (V)
Gerilimin akıma oranı iletke
nin direncine eşit olur.
Buradan
Direnç = P erilim = - - = 40 £2 bulunur
Akım
' ‘
değer
Vaşam ım ızdaki €lektrik
I II . SERİ V E P A R A L E L B A Ğ L A M A
Seri Bağlama
Seri bağlı devrede ampullerden biri patlarsa ya
da duyundan çıkartılırsa devrede akım kesilece
ği için tüm ampuller söner.
Ampulün yapısında direnç olduğunu öğrenmiştik.
Bir devrede ampullerin (dirençlerin) uç uca bağlan
masıyla elde edilen bağlam a şekline seri bağlam a
denir.
■<S>—
0—&
r
Rı
2
Seri bağlı devrelerde devrede dolanan akım her
yerde aynıdır. Dirençler toplam gerilimi büyük
lüklerince paylaşır. Yani büyük direncin gerilimi
büyük, küçük direncin gerilimi küçük olur.
R3
-m -
Her birinin direnci 2 0. olan
özdeş lam balarla kurulmuş
şekildeki devre, 6 V luk pille
beslenmektedir.
Buna göre devreyle ilgili;
Seri bağlı ampullerin uçlarına yukarıdaki gibi bir ge
rilim uygulandığında seri bağlı ampullerden kurulu
bir devre elde edilmiş olur.
Ampullerin dirençlerinin sırasıyla Rv R2 ve R3 oldu
ğunu kabul edelim.
I. Devrede ampuller seri bağ
lı değildir.
II. Eş değer direnç 2 Q dur.
III. Devre üzerinde ampermetreyi nereye bağlarsak
bağlayalım, aynı değeri gösterir.
IV. Her bir ampulün uçları arasındaki gerilim 2 V tur.
yargılarından hangileri doğrudur?
Seri bağlı d evrelerd e toplam (eş değer) di
renç, devredeki en büyük dirençten daha bü
yüktür. Devreye ampul ya da direnç bağlandık
ça eş değer direnç büyür.
Rl
R2 R3
>—VMı—
— WA—
*
êş
Seri bağlı d evrelerd e her bir dirençten (am
puld en) eşit büyüklükte akım geçer. Her bir
dirençten geçen akım, ana kol akımı kadardır.
1 = *1 = j2 = *3
Seri bağlı devrelerd e, devredeki toplam g eri
lim, her bir direncin uçları arasındaki gerilim lerin toplam ların a eşittir.
V = V 1 + V2 + V3
Özdeş ampullerin dirençleri de eşittir. Üzerlerin
den eşit miktar akım geçen, gerilimleri de eşit
olan özdeş ampullerin parlaklıkları da eşittir.
değer
Devrede ampullerin her bi
rinin bir ucu diğerinin öteki
-% H 2 H 2 h
ucuna denk gelecek bi
çimde bağlanmıştır. Yani
6V
ampuller yandaki gibi seri
bağlıdır. Kabloların düz olup olmamasının bir öne
mi yoktur. (I yanlıştır)
Seri bağlı devrelerde toplam (eş değer) direnç, dev
redeki en büyük dirençten daha büyüktür. Yani eş
değer direnç 2 Q dan büyüktür. (II yanlıştır)
Seri bağlı devre üzerinde ampermetreyi nereye
bağlarsak bağlayalım, ana kol akımını gösterir.
(III doğrudur)
Seri bağlı devrelerde direnç
ler toplam gerilimi büyük
lüklerince paylaşır. Özdeş
2V ' 2V
2V
ampullerin dirençleri, dola
-------- '6 V
yısıyla uçlarındaki gerilim
ler eşittir. Her bir ampulün
uçlarındaki gerilim 6 / 3 = 2 V olur. (IV doğrudur)
Vaşomım ızdaki €lektrik
Paralel Bağlama
Ampullerin (dirençlerin) birer uçları aynı noktada
birleştirilerek elde edilen bağlam a şekline paralel
bağlam a denir.
Paralel bağlı devrede ampullerden biri duyun
dan çıkartılır ise bu durum diğer ampulleri etki
lemez, onlar yanm aya devam eder.
A şağıdaki devrelerin hangisindeki tüm am pu ller
birbirlerine paralel bağlıdır?
+ı -
h -< g >
*
Paralel bağlı ampullerin uçlarına aşağıdaki gibi bir
gerilim uygulandığında paralel bağlı ampullerden
kurulu bir devre elde edilmiş olur.
Paralel bağlı devrelerde eş değer direnç, dev
redeki en küçük dirençten daha küçüktür.
Devreye ampul ya da
direnç bağlandıkça
eş değer direnç kü
^
ne*
^ -m çülür.
R 1 > R eş’
R 2 > R eş’
+ı -
l>
Ampullerin paralel bağlı olabilmesi için her birinin
birer uçlarının birarada, diğer uçlarının da birarada
olması gerekir. Bu şart görüldüğü gibi yalnız 3 dev
resinde sağlanmıştır. Cevap 3 tür.
R 3 > R eş
|
P aralel bağlı d evrelerd e, am pullerin (direnç
lerin) birer uçları aynı noktalara bağlı olduk
larından her bir am pulün (direncin) uçları
arasındaki gerilim eşittir.
Şekildeki devrede özdeş am pul
ler 6 V luk pille besleniyor.
V = V 1 = V2 = V3
|
Paralel bağlı devrelerd e üreteçten çekilen
akım , her bir am pu lden (dirençten) geçen
akım ların toplam ına eşittir.
i,=0,5 A
i1 akım ı 0,5 A olduğuna göre,
ana kol akım ı ve voltm etrenin
gösterdiği değerleri bulunuz.
i = ¡1 + i2 + i3
*-\i 6 V
Paralel bağlı devrelerde gerilim sabittir. Devre
nin her bir kolundan geçen akım şiddeti, o kolda
ki dirençle ters orantılıdır. Yani küçük dirençten
büyük akım, büyük dirençten küçük akım geçer.
- * Özdeş ampullerin dirençleri de eşittir. Gerilimleri eşit olan özdeş ampullerden eşit akımlar ge
çer. Bu nedenle paralel bağlanmış ampullerin
parlaklıkları da eşittir.
Özdeş ampuller paralel bağlıdır. Her bir koldan ge
çen akımlar eşit ve 0,5 A dir. Bu durumda ana kol
akımı i1-ı-i2= 0 ,5 4 -0 ,5 = 1 A olur.
Paralel bağlı devrelerde pilin gerilimi her bir kolun
gerilimine eşittir. ( V = V 1 = V9 ) Bu durumda voltmetre 6 V değerini gösterir.
değer
yaşamımızdaki Elektrik
Şekildeki devrede R direncin
den geçen akımı A 1 am perm et
R
X ° A
resi 10 A olarak ölçmektedir.
Buna göre,
ve A3 am per
—m — © -
m etreleri kaçar A lik değerler
gösterir?
Paralel bağlı dirençlerden ge
çen akım şiddeti dirençlerin bü
yüklükleri ile ters orantılıdır. Yani
büyük olan direçten küçük akım,
küçük dirençten büyük akım ge
çer. Bu durum da A2 am perm et
H ı— © -
R
— \W r
10 A
2R
— WW-
5A
Bir iletken tel K ampulünün iki ucu arasına bağlanır
sa, akım iletken tel üzerinden geçer ve K ampulü
söner.
15 A
*
resi 5 A, ana kol akımını ölçen A3 ampermetresi ise
(1 0 + 5 ) 15 A değerlerini gösterir.
A m p u l P arlaklığı N asıl Değişir?
r® ~ ı
rC ^ H g h
Bu olayın sebebi elektrik akımının dirençli yol olan
ampulün içinden geçm ek yerine, direnci çok düşük
olan iletken telden geçmesidir.
♦
Bu durumda devredeki toplam direnç azalır, akım
artar, L ampulü daha parlak yanar.
Seri bağlı ampullerin sayısı arttıkça devrenin eş
değer direnci artar, akım azalır. Dolayısıyla am
pullerin parlaklıkları da azalır.
♦
2i
r - ®
- ı
- i- 0
-
■ 0 -.
*
3İ
■O-
Aşağıdaki devrelerin hangisinde anahtarların
kapatılması sonucu devredeki tüm lambalar kı
sa devre olur?
K
-4 Paralel bağlı ampullerin sayısı arttıkça devrenin
eş değer direnci azalır, devre akımı ise artar. An
cak her bir koldan geçen akımın büyüklüğü ise
değişmez. Kollardaki ampullerin parlaklıkları da
değişmez.
77T& "
Kısa Devre O layı
Şekilde verilen devrede seri bağlı K ve L ampulleri
vardır. İki ampul üzerinden de akım geçtiğinden
hem K hem de L ampulleri ışık verir.
değer
L ve M devrelerinde anahtarların kapatılmasıyla 1 er
lamba söner. K devresinde ise anahtarın kapatılma
sıyla her üç lamba da söner.
47
lendirme
9
|î£ ^ 2
Aşağıdaki devrelerde dolanan elektrik akımının
yönlerini ve elektrik yüklerinin hareket yönlerini
gösteriniz.
12
DOĞRU - VflNUŞ
Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların başına
D, yanlış olanların başına Y yazınız.
1. Topraklanan cisim üzerinde hiç yük kalmaz.
2. Yüklü cisimler birbirine eşit şiddette kuvvet
uygular.
3. Yüklü cisimlerin birbirine uyguladığı kuvvet
ler aynı yöndedir.
4. Kapalı bir elektrik devresinde yüklerin ve
akımın yönü birbirine zıttır.
5. Elektrik akımının yönü pilin (+ ) ucundan (-)
ucuna doğrudur.
10
6. Uçları aynı noktaya bağlanan dirençler birbi
rine paraleldir.
Şekilde boş bırakılan yerlere uygun ölçüm alet
lerini amperm etre için A, voltmetre için V yaza
rak tamamlayınız.
7 . Ampermetre akım, voltmetre gerilim ölçer.
8. Direnç birimi ohm dur.
9. Kısa devre olan ampul ışık vermeye devam
eder.
13
11
Bağımsız değişken
Paralel bağlı ampul sayısı
Sabit tutulan değişken
Pil sayısı
Bağımlı değişken
Pilden çekilen akım şiddeti
Yukarıdaki tabloya göre, yapılan deneyde kullanı
lan düzenekleri aşağıdaki boşluklara çiziniz.
Yandaki devrede farklı deği
şiklikler yapılıp, ampermetre
ve voltmetre ile ölçümler ya
pılarak tablo oluşturuluyor.
I
Buna göre, tablodaki boş
lukları doldurunuz.
Akım
(A)
G erilim
(V)
D irenç
(Q)
1. ölçüm
0,2
3
I
2. ö lçüm
0,4
II
50
3. ö lçü m
m
6
20
II
lendirme
fi5«51 14
|S E e 3 1
Aşağıda bazı devre elemanları ve bunlara ait tanım
lar farklı sütunlarda gösterilmiştir.
Buna göre, tanım larla devre elemanları arasın
daki eşleştirmeyi doğru bir şekilde yapınız.
16
Aşağıda I, II ve III devreleri gösterilmiştir.
Buna göre, devrelerde bulunan ölçü aletlerinin
gösterdikleri değerleri kutulara yazınız.
Devre Elem anı
Tanım
I D e vre si
Elektrik devresinde
akım şiddetini ölçen ^
araç
Aı
A2
Elektrik enerjisinin
geçişine karşı zorluk
gösteren devre ele
manı
A3
II D e vre si
Devreye enerji sağ
layan kaynaklardan
biri
60 V
Bir devre elem anı
nın uçlarındaki geri- £
limini ölçen araç
| 8 ^ 1
15
100
Aşağıda elektrik devrelerinde K, L, M ve N ampul
lerinin parlaklıklarını büyükten küçüğe alttaki ku
tulara sıralayınız. (Piller ve ampuller özdeştir.)
K.
En az parlak
10Q
KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ
4.
1.
£
s
Elmanın
dalından
düşmesi
Mıknatısların
birbirini
itmesi
.ıj|» I
Saçımıza sürdüğü
müz tarağın kağıt
parçalarını çekmesi
Buna göre, K ve L nin ilk yükleri aşağıda ve
rilenlerden hangisi olam az?
Yukarıda verilenlerden hangisinin nedeni
elektriksel kuvvettir?
A) YalnızI
B) Yalnız
C) İv e III
D) II ve III
Başlangıçta d ü
şey konumda den
gede olan K cis
mine L cismi yak
laştırılınca K ön
( .
ce I konum una
K
geliyor, sonra II
konumuna giderek dengede kalıyor.
K
L
+
A)
Nötr
B) Nötr
2.
Yalıtkan zemin üzerindeki
is im küp biçimli iletken cisim
lerin yük durumları tablo
da gösterilmiştir.
K
L
M
N ö tr
+
N ö tr
5.
Buna göre cisimler zemine aşağıdakilerden
hangisindeki gibi bırakılırsa, üç cisim de
(+ ) yüklü olur?
A)
-
C)
+
+
D)
-
+
Aşağıdaki cisim çiftlerinden hangisi birbiri
ni çekm ez? (N : Nötr)
A)
B)
+
B)
N
m
C)
D)
* o
A
C)
JS3
—t i
M
6.
iL
GİRİŞ
Nötr bir cisimle
elektrik yüklü bir
cisim arasında elektrik
sel kuvvet oluşmaz.
Elektroskopla,
nötr cisimlerin sahip
olduğu “+" yük miktarı
bulunabilir.
K, L, M, N iletken cisimlerinin ilk ve son du
rumdaki yük dağılımı pasta dilimi grafiğinde
verilmiştir.
Buna göre, hangi iki cismin birbirine dokundurulması sonrası ilk ve son durumdaki
yük dağılımı şekildeki gibi olabilir?
■
A) K ile L
B) L ile M
C) L ile N
D) M ile N
3 »
Birbirlerine sürtülen
nötr cisimler,
elektriklenebilir.
Şekildeki dallanmış ağaç modelinde girişten
başlanılarak, verilen cümleler doğru ise “D ”
yolu, yanlış ise “Y ” yolu takip ediliyor.
Hata yapmadan ilerlenildiğinde kaç numa
ralı çıkışa ulaşılır?
A) 1
7. Sınıf Fen ve Teknoloji / 2. Fasiküi
B) 2
C) 3
D) 4
değer
Yaşam ım ızdaki €lektrik
7.
Üç cümleden oluşan bir paragrafın cümleleri
ve farklı paragraftan alınan bir cümle aşağıda
verilmiştir.
Anlam bütünlüğü düşünüldüğünde, hangisi
farklı paragrafa ait cümledir?
1 0 . İpe asılı nötr iletken L
cismine, K cismi yak
laştırıldığında şekildeki
gibi dengede kalmış
tır.
Bununla ilgili öğren
cilerin yorumu aşağıdaki gibi olduğuna göre,
A) Bir ebonit çubuk yün kumaşa sürtülürse
kumaştaki
yükler çubuğa geçer.
B) Bulutlardaki elektrik yükleri paratonerlerle
toprağa aktarılır ve yıldırımdan korunulmuş
olur.
L cisminin uçları zıt işaretli yüklerle
elektriklenmiştir.
C) “+ ” yükler hareket etmediği için
yük
kaybeden cisimler “+ ” yük ile yüklenir.
K cismi “+ ” ya da
yük ile ;
yüklü olabilir.
D) Bu şekildeki elektriklenmeye sürtünme ile
elektriklenme denir.
K cismi L ye dokundurulursa L cis
mi K ile aynı cins yüke sahip olur.
Nevin
8.
Yalıtkan zem inde
ki iletken K, L, M
cisimleri başlan
gıçta nötr dür.
+ +
+ +
++-
hangi öğrencilerin yorumu doğrudur?
M
- +
- +
A) Yalnız Mustafa
B) Yalnız Murat
yalıtkan zemin
C) Mustafa ve Nevin
Aşağıdaki işlemlerden hangisi yapılırsa yük
dağılımları şekildeki gibi olur?
D) Mustafa, Murat ve Nevin
A) K cismine soldan (+ ) yüklü cisim yaklaştırmak
B) L cismine (+ ) yüklü cisim dokundurmak
C) M cismine (-) yüklü cisim dokundurmak
D) Cisimlerin her birine (+) yüklü cisim dokundurmak
9.
Yün kumaşa sürtülmüş ebonit çubuk ile,
ipek kumaşa sürtülmüş cam çubuk için,
11 .
nötr
yün bez
nötr
plastik
çu b u k
Yün kumaş *
E b o n it çubuk •
İp e k kumaş •
P o z itif yü k (+)
N e g a tif yü k ( -)
Cam çubuk •
verilen eşleştirme etkinliği, aşağıdakilerden
hangisi gibi olursa doğru bir eşleştirme ya
pılmış olur?
A)
C)
Yukarıdaki gibi, nötr plastik çubuk nötr yün
bez üzerine sürtüldükten sonra, yün bez K
elektroskobuna, plastik çubuk L elektroskobuna yaklaştırılıyor. K elektroskobunun açık olan
yaprakları kapanırken, L elektroskobunun
yaprakları açılıyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söyle
nem ez?
A) L elektroskobu başlangıçta nötrdür.
s
B) K elektroskobunun yükü ile yün bezin yükü
aynı cinstir.
£
C) L elektroskobu etki ile elektriklenir.
değer
D) Plastik çubuk ile yün bez zıt yükle yüklüdür.
51
Voşamımızdaki Gektrik
KRZRNIM D €Ğ €R l€N D İR M € T€STİ
1.
,+ +
l-+
t+
3.
L
L
-
“
+
N
Nötr metal bir küreye
elektrik yüklü bir ci
sim üç farklı şekilde yaklaştırılarak kürenin et
ki ile elektriklenmesi sağlanıyor.
1
II
III
A)
K
M
L
Bir grup öğrenci ebonit çubuğu yün kumaşa
sürterek şekildeki gibi yalıtkan ip ile asmıştır.
Diğer bir grup öğrenci de cam çubuğu ipek ku
maşa sürterek şekildeki gibi yalıtkan ip ile as
mıştır. Sonra sırayla yün ve ipek kumaşlara
sürttükleri ebonit ve cam cisimleri, her iki düze
nekteki ebonit ve cam çubuklara yaklaştırıp
gözlem sonuçlarını çizelgeye kaydetmiştir.
B)
L
M
K
Bu çizelge aşağıdakilerden hangisidir?
C)
M
L
K
D)
K
L
M
Kürenin yük dağılımı şekillerdeki gibi oldu
ğuna göre, bu durumlarda
yüklü cisim
hangi noktalardan yaklaştırılmıştır?
A)
Ebonit cisim
Yaklaşır
Asılı ebonit çubuk
/
Asılı cam çubuk
/
Ebonit cisim
Yaklaşır
K, L, M cisimlerinin
üzerindeki toplam
(+ ) ve toplam (-)
yüklerin durumu şe
kildeki sütun grafi
ğinde gösterilmiştir.
Yük durumu
/
r
/
C)
î+ r
İ
/
Asılı cam çubuk
/
Ebonit cisim
D)
/
Cam cisim
|
Yaklaşır Uzaklaşır Yaklaşır Uzaklaşır
/
/
/
/
Elektrik yükü
4.
K
D)
Cam cisim
/
Asılı cam çubuk
Elektrik yükü
/
Yaklaşır Uzaklaşır Yaklaşır Uzaklaşır
"î •
C)
/
Ebonit cisim
!+i
Buna göre, bu ci
4—İN •-•f " r
sim lerin elektrik
yüklerinin büyükK
L
M
lüklerine ait sütun grafikleri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
B)
Cam cisim
Uzaklaşır Yaklaşır Uzaklaşır
Asılı cam çubuk
j+İ i
/
/
B)
2.
Cam cisim
Uzaklaşır Yaklaşır Uzaklaşır
S i
L
M
Elektrik yükü
-¥
Plastik tarağın musluktan akan suyu çek
mesi
~¥
Yün kazağa sürtülen balonların birbirini it
mesi
Yukarıdaki olaylar aşağıdakilerden hangisi
nin sonucunda gerçekleşir?
K
52
L
M
0
K
L
M
A) Elektriklenme
B) Topraklanma
C) Nötrleme
D) Elektrik akımı
değer
Vaşam ım ızdaki Elektrik
5.
Serbest hâldeki bovları d olan plastik yayların
ucuna takılmış küreler aşağıdaki gibi denge
dedir.
Ç
7.
k
K
° ’8 d
X
M
M
yalıtkan
zem in
yalıtkan sürtünm esiz zem in
X
Yalıtkan yayın ucuna asılmış K ve yalıtkan ayak
ile yere tutturulmuş L iletken küreleri farklı yük
lerle yüklenerek üst üste getiriliyor. Her bir du
rumda cisimler dengeye geldiğinde araların
daki uzaklık şekilde belirtildiği gibi oluyor.
Buna göre iletken K, L, M kürelerinin yükle
ri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabi
lir?
K
L
A)
+
+
B)
-
+
Buna göre, cisimler aynı konuma nötrlenerek getirilirse aralarındaki uzaklık aşağıdakilerden hangisi olabilir?
C)
-
+
A) 6d
D)
+
+
M
B) 7d
C) 9d
D) 10d
6.
8.
1)
Bir yerleşim yerinde üç farklı konum K, L, M ile
şekildeki gibi gösterilmiştir.
2) N ö t r ^
Bununla ilgili,
I. Yıldırımdan korunmak için bu yerleşim ye
rinde paratoner K noktasına kurulmalıdır.
II. Yağışlı havada yıldırım etkisinden korun
mak için M noktası en güvenli yerdir.
III. K ve L noktaları; yıldırım yönünden eşit ris
ke sahiptir.
ifadelerinden hangileri söylenebilir?
Nötr
3)
4)
+ © +
-Q -
Bir öğrenci hazırladığı posterde dokunm a ile
elektriklenmeyi göstermiştir.
A) YalnızI
B) Yalnız II
Buna göre, öğrenci posterin hangi sırasın
da hata yapmıştır?
C) İv e l i
D) II ve III
A) 1
değer
B) 2
C) 3
D) 4
53
Vaşcmnımızdaki Elektrik
KRZflNIM D€Ğ€RL€NDİRM€ T6STİ
V..:
Önce
Ç
Ç
k
l
Ç )M
Ç
n
A A A A
Sonra
Ç )K
Ç) L
Ç )M
Q N
A A <A>
Sfc.
jtS
hareketsiz
3.
Yalıtkan ipe asılı “+ ” yüklü ci
sim K cisminin yanında şekilde
ki gibi dengededir.
K cismi nötr bir elektroskobun topuzuna yaklaştırılırsa
elektroskoptaki yük durumu
ve elektroskopun yaprakları
nın görünümü aşağıdakilerden hangisi gibi olur?
Özdeş K, L, M, N elektroskopları (-) elektrik
yüklüdür. Elektroskopların topuzlarına farklı ci
simler dokundurulduğunda, yapraklarının son
görünümleri şekildeki gibi oluyor.
B)
Buna göre, hangi elektroskoba dokunduru
lan cisim kesinlikle (+ ) elektrikle yüklüdür?
A) K
B )L
D)
D) N
C) M
Nötr
Şekildeki düzenekle ilgili, öğrencilerden han
gilerinin yorumu doğrudur?
Elektroskop üzerindeki “+ ” yüklerin sayısı
yüklerin sayısından fazladır.
K anahtarı kapatılırsa elektroskopun
“+ ” yüklerinin tamamı toprağa akar.
K anahtarı kapatılırsa elektroskobun “+"
yüklerinin sayısı
yüklerinin sayısına
eşit olur.
I ve II elektroskopları sırasıyla (-) ve (+ ) yüklü
dür. (+ ) yüklü cisim K konumundayken her iki
elektroskobun yaprakları açıktır. Bu durumda
yüklü cisim K konumundan L konumuna geti
riliyor.
Buna göre, I ve II elektroskoplarının yaprak
hareketleri için aşağıdakilerden hangisi
söylenebilir?
A) Daha da açılır
Daha da açılır
B) Biraz kapanır
Biraz kapanır
A) Yalnız Can
B) Yalnız Cem
C) Biraz kapanır
Daha da açılır
C) Yalnız Tan
D) Can ve Tan
D) Hareketsiz kalır
Daha da açılır
n
5.
BESSES
Vaşamımızdcıki Elektrik
(-) yüklü K cismi
dokunduruluyor. __
Bir öğrencinin ha
zırladığı
poster
şekildeki gibidir.
Bu posterle ilgili
iki öğrencinin ara
larındaki konuş
ma aşağıdaki gi
bidir.
Bu poster elektriklenme
çeşitleriyle ilgilidir.
Yapraklar
kapalı
“Topraklama" elektrikleme
yollarından biri değildir.
Posterden bu kısım
çıkartılmalıdır.
Elektroskop (yükle yükleniyor
yapraklar açılıyor
Yapraklar
tamamen
kapalı
Elektroskopla yapılan bir deneyde yaprakların
durumu şekildeki gibi belirtilmiştir.
Son durumda elektroskop üzerine yapılan
işlem aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) Elektroskobun topuzuna (-) yüklü cisim
yaklaştırmıştır.
B) Elektroskobun topuzuna (-) yüklü cisim
dokundurulmuştur.
Evet mesela
“Dokunma’’nın altına
birbirine yaklaştırılan
elektrik yüklü iki cisim
örnek olarak verilebilir.
Kavramların altına küçük
açıklamalar ya da bilgiler
yazılabilir.
C) Elektroskobun topuzuna nötr cisim dokun
durulmuştur.
D) Elektroskobun topuzuna (+ ) yüklü cisim
dokundurulmuştur.
Öğrencilerin konuşmaları bir bütünlük içe
risinde ele alındığında hangi konuşma vanh§ olur?
8.
B) II
A)
6.
D) IV
C) III
İletken nötr K, L cisimleri
arasına elektrik yüklü M
cismi şekildeki gibi konul
muştur.
Şekilde görülen yüklü K elekt
roskopunun topuzuna yüklü L
cismi yaklaştırıldığında yap
rakların biraz kapandığı göz
leniyor.
Bu durumda L cismi bir ilet
kenle toprağa bağlanırsa
yapraklarının hareketi aşağıdakilerden han
gisi gibi olur?
I
□
M
Bu durumda K ve L üze
rindeki yük dağılımı aşağıdakilerden hangi
sindeki gibi olabilir?
A)
C)
- +
- +
- +
- +
- +
-
+
+
+
+
+
B)
□
□
-
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
D)
□
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
+
yaşamımızdaki Elektrik
KñZfiNIM D €Ğ €R l€N D İR M € T6STİ
V...
4.
1.
m
Direnç
—WA—
e
c
Üreteç
I'
m
c
Ampul
ince boru
1=1
vana
&
Şekilde verilen devre elemanlarının sem
bollerinin, bunlara ait isimlerle doğru eşleş
tirilmesi aşağıdakilerden hangisidir?
A)
C)
B)
pompa
Şekilde verilen su tesisatının I, II ve III ile
verilen kısımları basit bir elektrik devresi
nin kısımlarına benzetilirse bu devrede bu
kısımlara karşılık gelen sem boller aşağıdakilerden hangileri olabilir?
D)
: : :
A)
—W k —
B)
-V M -
C)
2.
ı -
H t -
6
0,75
y
H
V
D)
-m -
H
ı -
VCr
Voltmetre
Ampermetre
b
U
K
I
Bir devredeki dirence bağlı ampermetre ve volt
metre şekildeki değerleri göstermiştir.
5.
R ,= 6 Q
R2 = 4 Q
T—WW—r
Buna göre, bu direnç kaç ohm dur?
A) 6
B) 9
C) 16
D) 20
<2H»- <SH»R1 ve R2 dirençlerinin uçları arasındaki gerilim
ler ve üzerlerinden geçen akımlar ölçülerek
şekildeki grafikler oluşturuluyor.
3.
Elektriklenme olayı ile ilgili, aşağıdaki yar
gılardan hangisi doğrudur?
A) Topraklanan cisim başlangıçta (-) yüklü ise
(+ ). (+ ) yüklü ise (-) yüklü olur.
B) Nötr iletken cisim, yüklü iletken cisme do
kundurularak yüklenebilir.
R., ve R2 dirençleri 6 Q ve 4 £2 olduğuna gö
re, grafikteki K ve L yerine aşağıdaki ra
kamlardan hangileri gelmelidir?
K
L
A)
44
16
12
C) Yanına (+ ) yüklü cisim yaklaştırılan nötr ci
sim elektrik yüklenir.
B)
46
C)
54
16
D) Yalıtkan cisimler elektrik yüklenemez.
D)
48
10
■ ...............................................
w?
T f f l'W B M
Yaşamımızdaki 6lektrik
Ölçüm ün
yapıldığı
d e v re
Her biri bir devre elemanı olan X, Y, Z gölge
adamları, kendilerini yukarıdaki gibi tanıtmıştır.
Aşağıdaki devrelerin hangisinde bu devre
elemanlarının üçü de vardır ve devreye
doğru bağlanmıştır?
B )r ^ H g b n
—
C ) l---------- &
!■—
V o ltm e tre n in
g ö s te rd iğ i
değer
A m p e rm e tre n in
g ö s te rd iğ i
değer
1. devre
3V
0,1 A
2. devre
3V
0,3 A
3. devre
1,5 V
0,1 A
4. devre
1 .5 V
0,2 A
Buna göre hangi devredeki ampul en par
lak ışık verir?
A) 1. devre
B) 2. devre
C) 3. devre
D) 4. devre
D)
10. Aşağıdakilerden hangisinde, ampermetre
devreye yanlış bağlanmıştır?
7.
8.
Bir iletkenin iki ucu arasındaki gerilimin,
üzerinden geçen akıma oranı aşağıdaki
hangi birim ile kullanılır?
A) Amper
B) Ohm
C) Volt
D) Watt
Bir dirence bir
pil bağlayarak
Şekil - 1deki dü
zeneği kuran öğ
Şekil - 1
Şekil - II
renci voltmetre
ve am p e rm et
renin gösterdiği değerleri kaydediyor. Daha
sonra devredeki pil sayısını Şekil - II deki gibi
artırarak ampermetre ve voltmetrenin gösterdi
ği değerleri tekrar kaydediyor.
Buna göre, öğrenci aşağıdakilerden hangi
sinin farkına varır?
A) Gerilim arttıkça akım azalır.
B) Devrede “gerilim / akım ” oranının sabittir.
C) Bir iletkenin direnci, üzerinden geçen akımla
doğru orantılıdır.
D) Bir iletkenin direnci, iletkenin cinsine bağl
pfÉS
Şekildeki gibi birer pil
ve birer ampul kullanı
larak dört farklı devre
oluşturuluyor. Devreler
de amperm etre ve volt
metrelerle yapılan ölçümler tabloda verilmiştir.
6.
Vaşamımızdcıki Elektrik
KRZfiNIM D €Ğ €R l€N D İR M € T€STİ
1.
3.
Şekildeki elektrik devre
sinde S anahtarı açılırsa,
aşağıdakilerden hangisi
gerçekleşm ez?
Aşağıdaki elektrik devrelerine kırmızı renkte çi
zilmiş kısımlar sonradan ilave ediliyor.
Bu işlem sonrasında hangi devrede bulu
nan lambaların parlaklıkları değişm ez?
A ) r ® - r 0 - ı
H S H
A) K ampulünün parlaklığı artar.
B) L ampulü söner.
C) “ W
C) M ampulünden geçen akım değişmez.
“T “ Q s >“
L>)
D) Pil devreye daha uzun süre enerji sağlar.
I1
2.
H
h
r ^ -İH g h
4.
I
— WA— ( ^ ) —
— WA— WA— ( ^ ) —
II
Özdeş ampuller ve özdeş pillerle şekildeki I ve
II devreleri kurulmuştur. Bu devrelerle ilgili ba
zı öğrencilerin ifadeleri aşağıdaki gibidir.
¡—m — 1m — m — 0 - ,
1devresindeki ampuller
paralel bağlıdır ve bu
ampuller eşit parlak
lıkta yanar.
1--------- ----- \ 1------------- 1
II devresindeki
ampuller seri bağlıdır
ve bu ampuller eşit
parlaklıkta yanar.
__________ i ı______ 1
—
\>—
Burhan yapmış olduğu deneyde ampule önce
bir, sonra iki, en son da üç özdeş direnç bağ
layarak parlaklığını gözlemliyor.
Burhan’ın yaptığı bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
II devresindeki ampuller
I devresindeki ampuller
den daha parlak yanar.
devresindeki pil II
devresindeki pilden
daha önce tükenir.
Buna göre, hangi öğrencinin ifadesi yanlıştır?
A) Kemal
B) Hüsnüye
C) Leyla
D) Hülya
58
A) Deneyde bağımlı değişken ampul parlaklı
ğıdır.
B) Deneyde bağımsız değişken seri bağlı di
renç sayısıdır.
C) Deneyin yapılış aşamalarına göre, deney
de bağımsız değişken olan nicelik azaltıl
mıştır.
D) Deneyde pil sayısı, sabit tutulan değişken
dir.
değer
Yaşam ım ızdaki €lektrik
1
B
7.
5.
B
1
r\W \n
M
-WvV
- O
+ı -
Şekildeki devre; özdeş K, L, M ampulleri, pil
ve anahtardan oluşmaktadır.
Bununla ilgili,
I. Anahtar açıkken L ve M ampullerinin par
laklıkları eşittir.
Özdeş dirençler, özdeş piller ve özdeş K, L, M
ampulleriyle şekildeki devreler kurulmuştur.
Buna göre, ampul parlaklıklarına ait sütun
grafikleri aşağıdakilerden hangisidir?
A) 4 Ampul parlaklığı
B)
Ampul parlaklığı
II. Anahtar kapatılırsa K ve L ampullerinin
parlaklıkları eşit olur.
III. Anahtar kapatılırsa M ampulü K ampulün
den daha parlak ışık verir.
K
L
C) 4 Ampul parlaklığı
A) Yalnız
B) YalnızI
C) İv e III
D) I, II ve
K
K
M
L
D)
M
L
M
Ampul parlaklığı
K
L
M
6
Özdeş piller ve özdeş ampuller kullanılarak
şekildeki düzenekleri kuran bir öğrenci, am
permetrelerin gösterdiği değerleri karşılaştırı
yor.
ampul
JL
rU
Öğrencilerin yaptığı bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
Bağımlı
değişken
Bağımsız
değişken
Sabit tutulan
değişken
A) Devrenin
direnci
Pil
sayısı
Ölçü aleti
sayısı
B) Devrenin
gerilimi
Ampermetre
sayısı
Ampul
sayısı
C) Devrenin ana
kol akımı
Ampul
sayısı
Pil
sayısı
D) Devredeki
ampul sayısı
Direnç
sayısı
Ölçü aleti
sayısı
değer
anahtar
Şekildeki elektrik devresinde üç voltmetre ile
ölçüm yapılmaktadır.
Buna göre, hangi voltm etreler eşit büyük
lükte değerler gösterir?
A) V 1 ve V2
B) V l V e V 3
C) V2 ve V3
D) V 1, V 2 v e V 3
59
KRZRNIM D6Ğ€Rl€NDİRM€ T€STİ
1.
Aşağıdaki elektrik devrelerinin hangisinde
tüm am puller birbirlerine paralel bağlıdır?
—® —
Şekildeki devrede lambalar özdeş olduğu
na göre K, L ve M lambalarının parlaklıkları
arasındaki ilişki nasıldır?
A) K > L > M
B) K = L = M
C) M > L > K
D) L > K > M
4.
Şekil - I de R direnci ve bu direncin gerilim akım grafiği verilmiştir.
Buna göre; Şekil - II ve Şekil - III deki seri
ve paralel bağlı dirençlerin gerilim - akım
grafikleri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
Melih, özdeş ampul, pil ve ampermetreler kul
lanarak 1, 2 ve 3 deney düzeneklerini kurmuş
tur.
Buna göre,
I. Melih, seri ve paralel bağlam ada akım de
ğerlerini ölçmüş, ampul parlaklıklarını göz
lemlemiştir.
II. 1 ve 2. deney düzenekleri göz önüne alın
dığında bağımsız değişken seri bağlı ampul
sayısıdır.
D)
III. 1 ve 3. deney düzeneği göz önüne alındı
ğında ampul parlaklığı değişmemiştir.
Gerilim
^ Şekil-III
: Şekil-II
Akım
60
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve III
değer
Yaşam ım ızdaki Elektrik
B ü tM îB İ
8.
Özdeş X, V, Z ampulle
rinin parlaklıklarını gös
teren grafik şekilde ve
rilmiştir.
* Parlaklık
Buna göre, ampuller
den oluşan devre aşağıdakilerden hangi
sindeki gibi olabilir?
Özdeş ampullerle kurulmuş şekildeki devre
lerde bütün ampuller ışık vermektedir.
A)
Her iki devrede de birer ampul patlarsa, pat
layan am pullerle birlikte ışık vermeyen top
lam ampul sayısı kaç olur?
B) 3
A) 2
X
r® -ı
—
|t-------------1
z
h—
1
D)
C)
6.
«
- 0
Ampuı
—
—
—
D) 5
C) 4
B)
Y
7
-0 — 0 r—
I I I .
-
-
— ® —
M
Özdeş ampul ve pillerle kurulan devreler
den hangilerinde ampullerden geçen akım
şiddetleri eşittir?
9.
7.
A) K ve L
B) L ve M
C) K ve M
D) K, L ve M
•
Anahtar kapatıldığında ışık veren ampulle
rin parlaklığı eşit oluyor.
A)
B)
©
©
JL
Buna göre, her
bir anahtarın sön
dürüp tekrar ya
kabildiği lam ba
sayısı aşağıdakilerden hangisin
de doğru verilmiştir?
JL
+■
C)
D)
_M_
A)
3
1
B)
3
2
C)
1
2
D)
3
3
değer
Anahtar kapatıldığında ışık veren ampul
sayısı 1 artıyor.
Yukarıdaki bilgilere uygun elektrik devresi
Şekildeki elektrik
devresinde kapalı
olan K, L, M anah
tarları avrı avrı açı
lıp tekrar kapatılı
yor.
K
•
61
Vaşannımızdaki Elektrik
KRZRNIM D6Ğ6RL6NDİRM6 T6STİ
1.
Bir K cismi “+ " yüklü elektroskopa yaklaştırıl
dığında elektroskopun yaprakları açılmaktadır.
Bununla ilgili bazı öğrencilerin ifadeleri aşağı
daki gibidir.
K cismi nötr elektroskopa
yaklaştırılırsa elektroskobun yaprakları açılır.
3.
K cismi
yüklü
elektroskopa yaklaştırılırsa
yapraklar biraz kapanır.
Şekildeki elektrik dev
resinde aşağıdaki de
ğişikliklerden hangisi
yapılırsa, K am pulü
nün parlaklığı artar?
A)
Polat
Kerem
Devreye bir ampul
daha bağlamak
Devreye bir pil
daha bağlamak
Pilin kutuplarını
ters çevirmek
Ampulü kısa
devre yapmak
Bu öğrencilerden hangilerinin ifadesi doğ
rudur?
A) Yalnız Kerem’in
B) Yalnız Ç an’ın
C) Kerem ve Polat’ın
D) Kerem, Can ve Polat’ın
4.
Pil Gerilim Akım Gerilim
sayısı
(V)
(A)
Akım
2.
1
Pil yatağı
Şekil - 1
1,5
0,1
15
2
3
0,2
15
3
4,5
0,3
15
Şekil - II
Özdeş K ve L elektroskopları (+ ) yüklüdür. K
elektroskobunun topuzuna toprak bağlantısı
nın ucu; L elektroskobunun topuzuna (-) yük
lü cisim dokunduruluyor.
Bir grup öğrenci Şekil - I deki gibi kurdukları
devrede pil yatağına sırayla 1, 2, 3 pil koyarak
her defasında voltmetre ve amperm etreden
okudukları değerleri kaydedip gerilim / akım
oranı ile birlikte Şekil - II deki tabloya yazıyorlar.
Bu işlem ler sonucunda elektroskopların
yaprak hareketleri aşağıdakilerden hangi
sinde doğru verilmiş olabilir?
Bu deneye ait hipotez aşağıdakilerden han
gisi olabilir?
A) Bir ampulün geriliminin, ampul üzerinden
geçen akıma oranı sabittir.
K
A) Tamamen kapanır
Hareketsiz kalır
B) Biraz kapanır
Biraz kapanır
C) Tamamen kapanır
Önce kapanıp,
sonra açılır
D) Biraz kapanır
Tamamen kapanır
62
B) Bir ampulün gerilimi ile akımı, ters orantılı
dır.
C) Bir ampulün parlaklığı ampulün
“gerilim / akım ” oranına bağlıdır.
D) Bir ampulün üzerinden geçen akım, devre
deki pil sayısına bağlı değildir.
değer
'üsEOKaf;
Voşamımızdoki €lektrik
5.
&
8
Can
Elif
B erna
Mert
12Q
8Q
Can, Elif, Berna ve
Mert, dirençleri farklı
olan ampulleri şekil
deki devrenin açık
olan uçlarına ayrı
ayrı bağlayarak el
de ettikleri ölçüm
lerle aşağıdaki tab
loyu oluşturuyor.
(+ ) elektrikle yüklü Z küresi; nötr, topraklan
mış X cismi ile nötr Y elektroskobunun arasın
da şekildeki gibi tutuluyor.
Buna göre, cisim ve elektroskop üzerindeki
yük dağılımı aşağıdakilerden hangisindeki
gibi olur?
Üreteç
Ampermetrenin gos- B ® *'
terdiği değer (A)
I Öğrenci
Can
8
K
Elif
Berna
L
0,4
12
M
Mert
24
0,1
Buna göre tabloda K, L, M ile gösterilen ve
riler hangi seçenekte doğru verilmiştir?
K (A)
L (Q )
M (A)
A)
0,4
14
0,2
B)
0,3
8
0,6
C)
0,4
12
0,3
D)
0,3
6
0,2
8.
B ilg i: Bir ampul üzerin
den geçen akımın artma
sı, ampulün parlaklığı
nın artmasını sağlar. Bir
devrenin uçları arasın
daki gerilimin düzenekten geçen akıma oranı,
direnç büyüklüğünü verir.
Şekildeki elektrik devresine seçeneklerdeki
farklı eklemeler yapılıyor.
6. Şekildeki devreyi kuran
Nerm in, aşağıdaki hi
potezlerden hangisinin
doğruluğunu test etme
yi amaçlamıştır?
Yapılan hangi işlem sonucunda S ampulü
nün parlaklığı artar?
B)
+ı -
A) Paralel bağlı devre
elemanları üzerlerin
den geçen akımların toplamı ana kol akı
mına eşittir.
B) Paralel bağlı devre elemanlarının gerilimi
birbirlerine ve üretecin gerilimine eşittir.
D)
C) Seri bağlı devre elemanlarının üzerinden
eşit akım geçer.
D) Seri bağlı devrede ampul sayısı arttıkça
her bir ampulün gerilimi azalır.
değer
<S>
|h ------V M —
Ö ğ re n ci Takipli Eğitim S e ti
ÎNIF
Fen ve Teknoloji
3. Fasikül
M addenin Yapısı ve Özellikleri
Işık
O
Maddenin Yapısı
ve Özellikleri
© E lem entler ve S em bolleri
© A tom un Yapısı
© E lektronların D izilim i ve Kim yasal Ö z e llik le r
© Kim yasal Bağ
© B ileşikler ve F orm ülleri
© K arışım lar
Bölüm
Elementler ve Sembolleri
Örneğin, demir elementini oluşturan atomlar birbiri
ne benzer.
I. E L E M E N T K A V R A M IN IN
T A R İH S E L G E L İŞ İM İ
Eski çağlarda insanlar herşeyin su, toprak, ateş ve
havadan oluştuğuna inanırlardı. Bu nedenle,
• Su, toprak, ateş ve hava elem ent olarak kabul
Demir elementi
edilirdi.
Maddeleri bu dört elementten oluştuğunu kabul
eden simyacılar uzun yıllar boyunca ucuz metalleri
altın ve gümüş gibi değerli metallere dönüştürme
ye çalışmışlardır.
Demir atomları
D em ir elem entin in atom ları birbirinin benzeridir.
Elementler farklı ise oluştukları atomlar da farklıdır.
Örneğin, altın, gümüş ve bakır elementlerini oluştu
ran atomlar birbirinden faklıdır.
Yukarıdaki yaklaşım modern kimya biliminin gecik
mesine neden olmuştur. Ancak yine de simyacılar
çok sayıda element, ilaç ve diğer amaçlar için kul
lanılan m addeler keşfetmişlerdir.
Sim ya adında yürütülen çalışmalar 18. yüzyılda
kimya bilimine dönüşmüştür.
• 1650 yılında Robert Böyle (Rabırt Boyl) element
tanımını aşağıdaki gibi yapmıştır.
Altın elementi
atomları
değerli bilgi
Element daha basit m addelere ayrılamayan
maddedir.
Gümüş elementi
atomları
Bakır elementi
atomları
Altın, güm üş ve bakır elem entlerinin atom ları
birbirinden farklıdır.
II. E L E M E N T LE R V E SE M B O LLER İ
Günüm üzde bilinen birçok element vardır. Bu ele
mentlerin herbirinin kendine özgü özellikleri vardır.
I. E lem ent A to m la rı
değerli bilgi
Farklı elementlerin atomları farklıdır.
• Farklı elementlerin atomları farklı olduğu için
Maddeler tanecikli yapıdadır. Elementler de m ad
dedir. O hâlde elementler de taneciklerden oluşur.
• Element tanecikleri aynı tür atomlardan oluşur.
kimlik özellikleri de farklıdır.
2. E le m entleri O lu ştu ra n B irim le r
değerli bilgi
Bazı elementlerin birimleri atomlardır. Yani en kü
çük taneciği atomdur.
Bir elementi oluşturan atomların hepsi birbirine
benzer.
• En küçük birimi atom olan elementlere atomik
yapılı element denir.
değer
3
€lementler ve Sembolleri
Örneğin, demir, altın, gümüş, alüminyum gibi m e
taller ve helyum, argon gibi bazı gazlar atomik ya
pılı elementlerdir.
O o
o o
o o
Elementler aynı tür atomlardan oluşur. Toprağın çiz
diği moleküller farklı atomlardan oluşmuştur. Yani
element değildir. Toprak yanlış model kullanmıştır.
Cevap C
I II . E L E M E N T L E R İN K U L L A N IM
ALANLARI
Oluştuğu birim leri atom olan elem entler atomik yapılıdır.
Zam anla keşfedilen elem ent sayısı artmıştır. Bu ne
denle bilim insanları elementlerin özelliklerine göre
sınıflandırdığı tablo oluşturmuşlardır. Bu tabloya
periyodik tablo veya periyodik sistem denir.
Bazı elementlerin birimleri ise aynı tür atomların
oluşturduğu gruplardır yani moleküllerdir.
I . Periyodik Sistemdeki Bazı Elem entler
D em ir elem enti
ato m ik yapılıdır.
Bakır elem enti
a to m ik yapılıdır.
H elyum elem enti
a to m ik yapılıdır.
• En küçük birimi molekül olan elementlere moleküler yapılı element adı verilir.
Periyodik Sistemdeki İlk 20 Element
Bu elementlerden periyodik sitemde yer alan sıra
sıyla ilk 20 element ve kullanım alanları aşağıdaki
gibidir.
QQ
f
*
K ükürt elem enti
m ole kü le r
yapılıdır.
Günüm üzde bilinen 117 tane element vardır.
O ksijen elem enti
m o le kü le r
yapılıdır.
Fosfor elem enti
m o le kü le r
yapılıdır.
O luştuğu b irim leri m o lekü l olan e lm entler
m o le k ü le r yapılıdır.
1. H idrojen
Renksiz moleküler yapılı bir gazdır. Suyun, canlıla
rın ve petrolün yapısında bulunur. Roket yakıtı ola
rak kullanılır.
2. Helyum
Havadan hafif olduğu için uçan balonları şişirmede
kullanılır.
3. Lityum
İlaç ve pil yapımı gibi alanlarda kullanılan atomik
yapılı katı bir elementtir.
M oleküler
elem ent
A tom ik
e lem ent
M oleküler
elem ent
4. B erilyum
Atomik yapılı katı bir elementtir. Uçak ve uzay gem i
si gibi hava taşıtlarının yapım ında ve bilgisayar par
çalarında kullanılır.
5. Bor
Sami
Ferda
Toprak
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin hazırladı
ğı posterde doğru modeller kullanılmıştır?
Atomik yapılı katı bir elementtir. Isıya dayanıklı cam,
seramik yapımı ile roket yakıtlarında kullanılır.
6. Karbon
A) Yalnız Sami
B) Yalnız Toprak
Katı hâlde atomik yapılı bir elementtir. Bütün canlı
ların yapısında bulunur. Yeryüzünde kömür, petrol
ve doğal gaz gibi m addelerde bulunur.
C) Sami ve Ferda
D) Sami ve Toprak
7. Azot
Molekül yapılı gaz bir elementtir. Havada en çok
bulunan gazdır. Gübre üretiminde ve sıvı azot ola
rak sanayide soğutma amacıyla kullanılır.
8. O ksijen
Moleküler yapılı elementlerin birimi aynı tür atom la
rın oluşturduğu atom grupları yani moleküllerdir.
Sami doğru model kullanmıştır.
Ferda’nın gösterdiği model atomik yapılı bir ele
mente aittir. Ferda doğru model kullanmıştır.
Molekül yapılı gaz bir elementtir. İnsan vücüdunda
atom sayısı olarak ikinci, kütle açısından ise en faz
la bulunan elementtir. Canlıların solunumu için ge
reklidir. Yeryüzünde de en fazla bulunan elementler
dendir.
9. Flor
Yaygın Kullanılan Bazı Elementler
Molekül yapılı bir gaz elementtir. Diş çürümelerini
önlemesi için diş m acununa katılır.
Yukarıda anlatılan elementlerden başka bazı ele
10. Neon
Atomik yapılı bir gazdır. Renkli ve ışıklı reklam pa
nolarının yapım ında ve televizyon tüplerinde kulla
nılır.
mentler ile gündelik hayatta sıkça karşılaşırız.
D em ir
Atomik yapılı bir elementtir. Çok bulunan ve çok
yaygın olarak kullanılan bir elementtir. İnşaatlarda
yapı malzemesi olarak kullanılır. Pekmez ve marul
11. Sodyum
Atomik yapılı katı bir elementtir. Yemek tuzunda bu
lunur. Gıda, sabun, cam, kağıt ve tekstil maddeleri
nin üretiminde kullanılır.
gibi yeşil yapraklı sebzelerde de bulunur.
B akır
Atomik yapılı bir elementtir. Bazı mutfak eşyalarının
12. M agnezyu m
ve süs eşyalarının yapım ında kullanılır. Elektrik tesi
Atomik yapılı katı bir elementtir. Hafif bir m adde ol
duğu için uçakların yapım ında kullanılır.
satlarında ve elektrikli ev aletlerinin iç yapılarında
ve kablo bağlantılarında kullanılır.
13. A lüm inyum
Altın
Atomik yapılı katı bir elementtir. İçecek kutuları, mut
fak araçları, elektrik kabloları, kapı ve pencere yapı
mı gibi alanlarda kullanılır.
Atomik yapılı bir elementtir. Süs eşyalarının ve mü
14. Silisyum
cevherlerin yapım ında kullanılır.
G üm üş
Atomik yapılı bir elementtir. Daha çok süs eşyaları
Atomik yapılı katı bir elementtir. Kumun yapısında
bulunur. Camın ve elektronik aletlerin yapımında
kullanılır.
nın yapımında kullanılır.
Kalay
15. Fosfor
Atomik yapılı bir elementtir. Elektronikte kullanılan
Moleküler yapılı katı bir elementtir. Kemik dokula
rında bulunur. Havayi fişek ve gübre üretiminde kul
lanılır.
lehim ve teneke yapım ında kullanılır.
Kurşun
Atomik yapılı bir elementtir. Zehirli bir elementtir. İn
16. Kükürt
şaat sektöründe, pil yapımında, mermi yapımında,
Molekül yapılı katı bir elementtir. Kuru m eyvelerde
ki mikropları öldürm ede ve meyveleri sarartmada,
kullanılır. Barut ve sülfürik asit üretiminde kullanılır.
lehim ve diğer alaşımlarda kullanılır.
Ç inko
Atomik yapılı bir elementtir. Pil gövdelerinin yapı
17. Klor
Moleküler yapılı bir gaz elementtir. Yemek tuzunda
bulunur. İçme ve havuz sularının mikroplardan te
m izlenm esinde kullanılır. Zehirli bir gazdır.
mında kullanılır.
İyot
Moleküler yapılı bir elementtir. İlaçlarda, antiseptik
18. Argon
lerde, gıda katkılarında, boyalarda ve fotoğrafçılıkta
Atomik yapılı bir gaz elementtir. Ampüllerin ve floresan lambaların yapım ında kullanılır.
kullanılır.
19. Potasyum
Cıva
Atomik yapılı bir elementtir. O da koşullarında sıvı
Atomik yapılı katı bir elementtir. Deterjan, gübre,
barut, cam, lens üretiminde ve gıda sanayide kulla
nılır.
hâldedir. Tehlikeli bir maddedir. Termometrelerde
ve pil yapım ında kullanılır.
20. K alsiyum
Krom
Atomik yapılı katı bir elementtir. Kemik ve dişlerin
yapısında bulunduğu için bunların gelişimi için
önemlidir. Tebeşir, kireç ve alçıda bulunur.
Sanayide bir çok alanda kullanılan önemli bir ele
değer
menttir. Özellikle kaplamacılıkta çok yaygın olarak
kullanılır.
5
IV.
• Dünyadaki dillerde element adları farklı olsa da
sembolleri aynıdır.
ELEMENT SEMBOLLERİ
• Elementler adlandırılırken, özelliklerini belirten
Latince kelimeler, yıldız adları, yer adları ve bilim
insanlarının adları kullanılmıştır.
Elementlerin adları farklı dönemlerde ve farklı diller
de değişiklik gösterir. Bu nedenle bilim insanları
elementleri belirtmek için tüm dünyada geçerli olan
semboller belirlemiştir.
• Birçok elementin sembolü Latince ve Grekçe ad
larının ilk harfi veya ilk iki harfi kullanılarak oluş
turulmuştur.
• Bir elementin sembolüne bakarak elementin ato
mik yapılı mı yoksa moleküler yapılı mı olduğu
belirlenemez.
Örneğin, H harfi hidrojen elmentinin sembolüdür.
Ancak hidrojen bir m adde olarak H2 şeklinde for
mülle gösterilir.
• Atomik yapılı elementlerin formülleri yoktur. M o
lekül yapılı elementlerin formülleri vardır.
• Elementlerin tanınmasını sağlayan bir ya da iki
harften oluşan işaretlere element sem bolü adı
verilir.
Elem entin
N um arası
E lem entin
Adı
Sem bolü
1
H idrojen
H
2
H elyum
He
3
Lityum
U
4
Berilyum
Be
5
Bor
B
6
Karbon
C
7
Azot
N
8
O ksijen
0
9
Flor
F
10
N eon
Ne
11
Sodyum
Na
12
M agnezyum
Mg
13
Alüm inyum
Al
14
Silisyum
Si
15
Fosfor
P
16
Kükürt
S
17
Klor
cı
18
A rgon
Ar
19
Potasyum
K
20
Kalsiyum
Ca
Fe
Bakır
Cu
Çinko
Zn
Krom
Cr
Kalay
Sn
Altın
Au
Kurşun
Pb
Gümüş
Ag
Cıva
Hg
6
Sembolü
A)
H e rb ir elem entin
ke n d i se m b o lü
vardır.
C) E lem ent se m b o lle ri
elem ent adlarından
oluşturulm uştur.
Tüm d ille rd e
ele m e n t sem b o lle ri aynıdır.
D)
A tom ik yapılı
elem entlerin
fo rm ü lle ri vardır.
Her bir elementin kendine özgü sembolü vardır. A
seçeneğindeki öğrenci doğru söylemiştir.
Elementin
Adı
İyot
Elementin
Adı
Demir
Elementlerle ilgili aşağıdaki öğrencilerden han
gisinin söylediği ifade yanlıştır?
Sembolü
I
Element sembolleri dünyadaki tüm dillerde aynıdır.
B seçeneğindeki öğrenci doğru söylemiştir.
Element sembolleri element adlarının ilk harfi veya
ilk iki harfinden oluşturulmuştur. C seçeneğindeki
öğrenci doğru söylemiştir.
Molekül yapılı elementlerin formülleri vardır. Atomik
yapılı elementlerin ise formülleri yoktur. D seçene
ğindeki öğrenci yanlış söylemiştir.
Cevap D
değer
Aşağıda tanecik modeli verilen maddeleri ato
mik veya molekül yapılı olarak uygun kutucukla
ra “ ✓ ” işareti koyarak belirtiniz.
Aşağıda tanecik modeli ve sembolü verilen ele
mentlerin varsa formüllerini yazınız.
Moleküler
yapılı
1.
2.
4
DOĞRU - YRNUŞ
Aşağıda verilen bilgileri doğru (D) veya yanlış
(Y) olarak işaretleyiniz.
3.
1 . Elementler aynı tür atomlardan oluşur.
2 . Tüm elementlerin form ülü vardır.
3 . Element sembolleri tüm dillerde aynıdır.
4.
o 0 c
o
V
5.
4 . Hidrojen elementinin sem bolü He dir.
5 . Böyle simyacılardan farklı bir elem ent ta
nımı yapmıştır.
J
*»
h
6 . Farklı elementlerin atomları aynı olabilir.
¿0
7 . Altın ve güm üş takı yapımında kullanılan
elementlerdendir.
] 8 . Elementlerin tamamı atomik yapılıdır.
2
6TKINUK
Aşağıda verilen elementleri sembolleri ile eşleş
tiriniz.
Fe
;
mmJ
Ca
Al
5
'* BOŞLUK DOLDURMA
Aşağıda verilen cümlelerdeki boşlukları uygun
kelimelerle doldurunuz.
1. Aynı tür atom lardan oluşan m addelere
.......................... denir.
J
2 . Molekül yapılı elementlerin ........................
vardır.
3 . E le m e n t....................... bir veya iki harften
oluşur.
---- '---r—■
değer
j
4 ......................... elementinin sem bolü Cl dir.
5 . Hidrojen gazının fo rm ü lü .................. şeklin
dedir.
KRZRNIM DEĞERLENDİRME TESTİ
1 . Elementlerle ilgili aşağıdaki öğrencilerden
hangisinin söylediği ifade doğrudur?
A) Her bir elem entin
B) H idrojen e le m e n
tinin se m bolü
H ve fo rm ü lü Hi
şeklindedir.
tü m d ü n ya ca ka
bul edilen tek
se m b o lü vardır.
* .Tf
C)
i
Bir elem ent
en az üç farklı
ato m d a n oluşur.
4.
¥
D)
E lem entler
tabiatta yalnızca
katı hâlde
bulunurlar.
Yukarıda bazı maddelerin tanecik modelleri
verilmiştir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi vanlıştır?
A) I, II, IV ve VI. m addeler bileşiktir.
B) IV. m adde iki farklı elementten oluşmuştur.
C) III ve V. maddeler birer elementtir.
2.
D) li ve IV. maddelerin kimyasal özellikleri ay
nıdır.
Eski çağlarda maddeleri altına dönüştür
meye çalışan insanların çalışmalarına veri
len ad aşağıdakilerden hangisidir?
A) Büyücülük
B) Hiyeroglif
C) Simya
D) Felsefe
5.
Yeryüzünde ve insan vücudunda oran ola
rak en fazla bulunan ortak element aşağıdakilerden hangisidir?
A) Oksijen
B) Karbon
C) Azot
D) Silisyum
3.
Sembolüm iki h a rflid ir.
Türkçe adım klordur.
D ezenfekte için kullanılırım.
M oleküler olarak bulunurum.
6.
Periyodik sistemde yer alan ve sem bolleri
nin ilk harfi C olan karbon, kalsiyum ve klor
elementlerinin sembolleri aşağıdakilerden
hangisinde doğru olarak verilmiştir?
X elementi kendisi ile ilgili bazı bilgileri yukarı
da vermiştir.
Bu bilgileri veren elementin formülü aşağıdakilerden hangisidir?
A) K
B) Kr
C) C
D) C ls
Karbon
Kalsiyum
Klor
A)
C
Cl
Ca
B)
Cl
Ca
C
C)
Ca
Cr
C
D)
C
Ca
Cl
değer
€lem entler ve Sembolleri
7.
D
------------------- .
1 0 . Süleyman aşağıdaki kavanozlardan hangi
sine molekül yapılı bir element doldurmuş
tur?
w
A)
Köm ür
Kem ik
K ireç taşı
B)
Yukarıda verilen maddelerden hangileri kal
siyum elementi bakımından zengindir?
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
S
%
%
00
%
<P
D)
C)
o°oo° 5
O o •
<£
8.
i .
Aşağıdakilerden hangisinde sembolü veri
len elem ent yanlış adlandırılmıştır?
Adı
Sembol
A)
H
Hidrojen
B)
He
Helyum
C)
O
Su
D)
C
Karbon
11.
Tanecik m odelleri yukarıda verilen dört
madde ile ilgili aşağıdaki hangi öğrencinin
yorumu hatalıdır?
9.
A) Dilek : 3 tanesi bileşiktir.
Pb
\
Araç
akülerinde
bulunur M
Yemek
M
S
Element
¿ t tuzunda
bulunur
Pillerde
' kullanılır
1* Roket
yakıtlarında
kullanılır.
B) Hayati: 1 tanesi molekül yapılı elementtir.
C) Nuray : 2 tanesi element, 2 tanesi bileşiktir.
D) Nil
: 4 ü de basit yapılıdır.
Yukarıdaki şem ada iki elementin yeri hatalıdır
ve birbirleri ile yer değiştirildiğinde şema doğ
ru olmaktadır.
Buna göre hangi iki elementin sembolleri
yer değiştirilmelidir?
A) Kurşun - Çinko
1 2 . Aşağıdaki elementlerden hangisi günlük ha
yatta karşılaştığımız yaygın elementlerden
biridir?
B) Çinko - Sodyum
C) Bor - Çinko
A) Mendelevyum
B) Alüminyum
D) Bor - Sodyum
C) Plütonyum
D) Kopernikyum
değer
9
KfiZfiNIM D 6Ğ €R l€N D İR M € T6STİ
1.
Element sembolleri ile belirtilen damlalar ken
di elementlerinin adları yazılı olan kaplardan
sızmaktadırlar.
3.
■
Buna göre aşağıdakilerden hangisinde kap
lar ile damlalar uygun şekilde yerleştirilmiş
tir?
Hidrojen
Karbon
Demir
Elem entin adı
S em bolü
i
Alüminyum
Al
II
Altın
Au
III
Gümüş
G
Yukarıdaki tabloda bazı elementlerin adı ve
sembolü verilmiştir.
Klor
Buna göre hangilerinde hatalı bir eşleştir
me vardır?
4.
Ca
Fe
A) Yalnız II
B) Yalnız
C) Yalnız I
0 ) II ve III
Elementler için sembol kullanımı,
I. Ortak bir bilimsel dil oluşması
Cl
II. Tüm dillerde elementler için ortak ad kulla
nılması
III. Yeni elementlerin keşfi
Fe
hangilerini sağlamıştır?
Cl
A) Yalnız I
B) Yalnızll
C) İv e III
D) I, II ve III
2.
5.
Sem bol
Latince adı
Türkçe adı
He
Helios
1
Cu
II
Bakır
III
Natrium
Sodyum
Yukarıda molekül modeli verilen madde için,
D ö rt fa rk lı
elem ent
atomu
iç e rir.
M oleküler
yapıda
b ir e le m e n ttir.
Farklı
elem entlerden
oluşmuş b ir
b ile ş ik tir.
JE E J.
öğrencilerinden hangilerinin söylediği ifade
doğrudur?
A) Yalnız Derya
B) Yalnız Sena
C) Cem ve Derya
D) Sena ve Cem
10
Yukarıdaki tabloda bazı elementlerin sem bol
leri, Latince ve Türkçe adları verilmiştir.
Buna göre, tablodaki numaralı yerlere yazıl
ması gerekenler aşağıdakilerden hangisin
de doğru olarak verilmiştir?
1
II
III
A)
Helyum
Curium
Ni
B)
Hidrojen
Cuprum
N
C) Hidrojen
D) Helyum
Chromium
Na
Cuprum
Na
değer
€lem entler ve Sembolleri
9.
6.
Sıvı deterjan ve
g ü bre yapım ında
kullanılır.
Kum un yapısında
ve kild e bulunur.
Cam ve yapı m al
zem eleri yapılır.
Aşağıdakilerden hangisinde verilen elemen
ti içeren madde yanlış olarak verilmiştir?
Element
M adde
toa
A)
Demir
B)
Kalay
Yukarıdaki panoda yer alan kartların ön yüzle
rinde bazı elementlerin özellikleri ve arka yüz
lerinde o elementin sembolü yazmaktadır.
C)
Çinko
Bu kartların ters çevrilmiş hâlinin panodaki
görünümü aşağıdakilerden hangisidir?
D)
Altın
Yanıcı b ir gazdır.
Uzay roketlerin de
yakıt olarak
kullanılır.
J|
Hafif bir elem ent- 8§ ||
tir. Hava taşıtlarının yapım ında
kullanılır.
İm
1 0 . Bazı elementlerin Türkçe adları ve farklı diller
de kullanılan sembolleri aşağıda verilmiştir.
7.
Hidrojen elementinin sembolü aşağıdakilerden hangisidir?
A) Hi
B) H
C) He
D) Hd,
8 . Kimya öğretmeni Yavuzlar Bey bilgisayarının
şifresini sırasıyla,
-
Periyotlar tablosundaki birinci elementin
sembolü
-
Sodyum elementinin sembolü
-
Azot elementinin sembolü
E lem entlerin se m b o lle ri
Elem entin
Türkçe
Adı
Türkçe
Fransızca
İngilizce
Bakır
Cu
Cu
Cu
Magnezyum
Mg
Mg
Mg
Hidrojen
H
H
H
Oksijen
O
O
O
Tabloyu inceleyen 7A sınıfı öğrencilerinden
Aybüke yaptığı,
I. Elementlerin sembolleri Türkçe adlarının
ilk harflerine göre oluşturulmuştur.
II. Farklı elementlerin sembolleri farklıdır.
kullanarak oluşturmuştur.
III. Bir elementin farklı dillerde farklı sem bolle
ri vardır.
Buna göre, Yavuzlar Bey’in bilgisayar şifre
si aşağıdakilerden hangisi olabilir?
yukarıdaki
haklıdır?
A) HNaN
B) HSA
A) Yalnız I
B) Yalnız
C) HSN
D) NiNaA
C) İ v e l i
D) II ve III
değer
yorum larından
hangilerinde
11
I. A T O M U N P A R Ç A C IK L A R I
Yün kazağı üzerimizden çıkarırken çıtır çıtır sesler
gelir. Eğer ortam karanlık ise kıvılcımlar gözlenir.
Ebonit bir tarak yün kazağa sürtüldüğünde tarak
elektriklenerek küçük kağıt parçalarını çeker. Ben
zer şekilde şişmiş balon da yün kazağa sürtüldü
ğünde saç tellerini ve kağıt parçalarını çeker.
Yukarıdaki olaylarda maddelerin atomları arasında
atom dan daha küçük parçacıkların alışverişi olmuş
tur. Dolayısıyla bu olaylar atomun da parçacıklar
dan oluştuğunu gösterir.
• Atomların oluştuğu parçacıklara atom altı parça
cıklar adı verilir.
• Farklı elementlere ait atomların çekirdeğindeki
protonların sayıları da farklıdır.
• Dolayısıyla atomdaki proton sayısı elementin
kimliğini belirtir.
• Proton sayısı farklı olan atomlar farklı elementle
rin atomlarıdır.
• Bir element atomundaki proton sayısı atom nu
marası olarak adlandırılır.
Atom numarası = Proton sayısı
Örneğin, çekirdeğinde 1 tane proton bulunan hid
rojen atomunun atom numarası 1 dir. Çekirdeğinde
7 tane proton bulunan azot atomunun atom num a
rası ise 7 dir.
• Atomda üç temel parçacık bulunur. Bunlar, pro
ton, nötron ve elektrondur.
Nötron
• Protonlar ve nötronlar atomun merkezinde atom
çekirdeği denen bölgeyi oluştururlar. Atomun çe
kirdeği atom hacmine göre çok çok küçüktür.
Nötron yüksüz parçacıktır. Atomun çekirdeğinde
bulunur. Kütlesi protonun kütlesine hemen hemen
eşittir. Elektronun kütlesinden ise yaklaşık 2000 kat
büyüktür.
• Atom çekirdeği atomun kütlesinin tamamına ya
kınını oluşturur.
• Elektronlar ise çekirdekten uzakta katman adı ve
rilen bölgelerde çekirdek etrafında 218 000 000
cm/s gibi çok yüksek hızla dönerler.
Proton
Nötron
• Farklı elementlerin atomlarındaki proton sayısı her
zaman farklıdır. Ancak nötron sayısı aynı olabilir.
Elektron
Negatif yüklü
parçacıktır. Atomun katmanların
da bulunur. Kütlesi nötron ve protonun kütlesinden
yaklaşık 2000 kat küçüktür.
değerli bilgi
A to m un yapısı ve atom altı p arçacıklar
• Elektronlar ile çekirdek arasında ve elektronların
kendi aralarında büyük boşluklar vardır. Bu ne
denle elektronlar atomun hacmini oluştururlar.
• Elektronlar büyük hızda döndüğü için çekirdeğe
düşmezler. Protonlar tarafından çekildiği için de
atom dışına fırlamazlar.
Proton
Pozitif yüklü “+ ” parçacıktır. Atomun çekirdeğinde
bulunur. Kütlesi nötronun kütlesine hemen hemen
eşittir. Elektronun kütlesinden ise yaklaşık 2000 kat
büyüktür.
12
Atomun kütlesi yaklaşık olarak atomdaki pro
tonların ve nötronların toplam kütlesine eşittir.
Çünkü elektronun kütlesi ihmal edilebilecek ka
dar çok küçüktür.
I. N ö tr A to m
Atomda pozitif yüklü protonlar ve negatif yüklü
elektronlar vardır.
• Pozitif yük sayısı negatif yük sayısına yani pro
tonların sayısının elektronların sayısına eşit oldu
ğu atomlara nötr (yüksüz) atom denir.
Nötr atom için;
Proton sayısı = Elektron sayısı
dır.
değer
Rtomun Vcıpısı
• Ü çüncü katm ana da 8 elektron yerleştirildikten
2. E le k tro n la rın B ulunduğu K a tm anlar
sonra d ö rd ü n cü katm ana geçilir.
oo
K a tm anlar b ir a tom d aki elektronların çe kird e k etra
fında d ö n d ü ğ ü bölgelerdir.
e
®
m
e
İ
e e ^
©
©
o
©
Magnezyum
©
• Birden fazla katm ana sahip
a tom lar olabilir.
c
©
p
©
Bor
Hidrojen
o
a
©
• K a tm anlar iki b o yutlu halka
şe klin de değillerdir. Ç e kird e
ğin çevre sin de kuru soğanın
katları g ib i küresel bir yapıya
sahiptirler.
• Elektron katm an dizilim leri yukarıdaki gibi m o d e l
ler ile g ö s terildiği gibi aşağıdaki şekilde de g ö s
terilir.
• Farklı ka tm an la rda farklı sayıda elektron b ulu n a
bilir.
.H M )
• A tom ların 1. katm anında en fazla 2 elektron b u
lunabilir.
5B : 2 ) 3 )
12Mg : 2 ) 8 ) 2 )
Burada “) ” katm anları belirtir.
• A tom ların 2 ve 3. katm anlarında ise en fazla 8
e lektron bulunabilir.
P eriyodik sistem deki ilk 20 elem entin elektron kat
m an dizilim i aşağıdaki ta b lo d a verilm iştir.
3. E le k tro n la rın K atm anlara
y e rle ş tirilm e s i (E le k tro n D iz ilim i)
Bir a to m d aki elektronların katm anlara yerleştirilm e
sine elektron katm an dizilim i denir.
E lektron katm an dizilim i yapılırken;
Çekirdeğinde 9 proton ve 10 nötronu bulunan
nötr atom için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
• E lektronlar ö n ce likle çe kird eğ e en yakın kat
m andan başlanarak sırasıyla yerleştirilirler.
A) K atm anlarında 9 elektron bulunur.
• Birinci katm ana 2 elektron ko n du kta n sonra
ikinci katm ana geçilir.
B) Elektron katm an dizilim i 2 ) 7 ) şeklindedir.
C) Atom num arası 9 dur.
• İkinci katm an a 8 elektron yerleştirildikten sonra
ü çün cü katm ana geçilir.
D) N ötronlar katm anlarda bulunur.
H
2
He
10
Ne
O
3
ü
1
4
12
ı r i 'L
Be
5
B
6
Mg
13
M
14
C
7
N
8
'6
0
-C *
9
F
'
18
5
^
m
Ü
l
m
Periyodik sistemdeki ilk 20 elementin atomlarındaki elektron dizilimleri
değer
13
ñtom un Vopısı
4. Ernest R u th e rfo rd (1871 - 1937)
(Örnıst Radırford)
Proton sayısı elektron sayısına eşit atom lar nötr
atom lardır. O hâlde ato m da ki proto n sayısı 9 o ld u
ğ u n a göre elektron sayısı da 9 dur. A seçeneği
d oğrud ur.
D oku z elektron katm anlara 2 ) 7 ) şeklinde yerleşir.
B seçeneği doğrud ur.
A tom ların p ro to n sayısı kim liklerini ve atom num alarını belirtir. D olayısıyla bu ato m un atom num arası
9 dur. C seçeneği doğrud ur.
P roton ve n ö tro n la r çekirdekte, e lektronlar ise kat
m anlarda bulunur. D seçeneği yanlıştır.
Cevap D
II. ATOM UN TARİHSEL GELİŞİMİ
A to m u tanım lam ak ve yapısını belirlem ek için tarih
b o yu n ca bilim insanları çalışm ışlardır. Bu çalışm a
lar ile ed ind ikle ri bilgilere gö re atom ları tanım lam ış
ve atom m ode lle rini oluşturm uşlardır.
1. D e m o critu s (Demokritos)
Yaklaşık 400 lü yıllarda m addelerin parçalanm az ta
n ecikle rde n o lu ştu ğ u n u belirtti. Bu taneciklere Yu
nanca “ b ö lü n e m e z ” anlam ına gelen A to m ” adını
verdi.
D e m o critu s’a g ö re bütün m addelerin atom ları ay
nıdır.
2. John D alton (Con Daltın) ( 1766 - 1844)
1819 yılında atom ların içi dolu,
berk ve bö lü n m e z küreler o ld u ğ u
fikrini o rtaya attı.
E lektronların ise çe kird e k
etrafında gezegenlerin g ü
neş etrafında d ö n d ü ğ ü gibi
d ö n m e s i g e re k tiğ in i ileri
sürdü. Aksi taktirde çekir
dek tarafından ç e kild ikle rin
den çe kirdeğe düşerler de
miştir.
Rutherford Atom
Modeli
R utherfod’un tanım ladığı atom a R utherford Atom
M odeli denir.
5. N ie ls Bohr (1875 - 1962)
(Nils Bor)
Elektronların çekirdek çev
resinde rastgele değil de
çekirdekten belirli uzaklık
lardaki katm anlarda d ö n
d ü ğünü belirtm iştir.
B o h r’un tasarladığı atom a
Bohr Atom M odeli denir.
III. MODERN ATOM MODELİ
G ünüm üzde atom un yapısı hakkında o ld u k ç a fazla
bilgi edinilm iştir.
M odern Atom M o d e li’ne göre çok hızlı hareket
eden elektronların takip ettikleri belirli bir yol yoktur.
Bu nedenle anlık olarak bulundukları yerler değişir.
Yani elektronların atom daki konum ları belirsizdir.
D a lto n ’un g ö rü şü yle oluşturulan
atom m o d e lin e D alton A to m M o
deli denir.
D a lto n ’a gö re her elem entin a to
m u farklıdır.
Pozitif yüklerin atom un m erkezinde küçük bir b ö l
gede toplandığını belirledi. Bu bölg e ye çekirdek
adını verdi.
Dalton Atom
Modeli
1 .konum
2. konum
3. konum
3. John Joseph T hom son (1856 - 1940)
(Con Josef Tamsın)
1897 yılında T h o m so n atom da n daha küçük nega
tif yüklü ta n e cikle r o ld u ğ u n u belirledi. B öylece a to
m un da p arçala na b ile ceğ i düşüncesi oluştu.
• E lektronların konum ları b elirsiz o ld u ğ u n d a n
B o hr’un belirttiği gibi katm anlardan söz edilem ez.
Th om so n ato m u n yapısını üzü m
lü keke benzetti. B urada kekin
ham uru ato m un pozitif yüklerini
ve kekte dağılm ış hâlde bulunan
üzü m ler de elektronları g ö s te r
m ektedir.
T h o m s o n ’ın atom u tanım lam ası
na T ho m so n A tom M odeli denir.
14
Modern Atom Modeline göre atomda elektronun yeri
ve hızı tam olarak bilinemez.
Elektonların hangi tarafa hareket ettiği belirsiz olsa
da elektronların b u lu nabileceği b ö lgelerden söz
edilebilir.
Thomson Atom
Modeli
• Elektronların a to m d a b u lu n a b ile ce ğ i b ö lg e le r
elektron bulutu olarak adlandırılırlar.
değer
lendirme
6TKINÜH
6TKINUK
Aşağıda verilen şem adaki boşlukları uğun şekil
de tamamlayınız.
Atom
J
>
.. II
r ~
...... I ........
r
J
^
. IV
III.
ğıdaki sorulan cevaplayınız.
1. Atomun kaç katmanı vardır?
ÇTKINUK
Aşağıda atom numarası verilen atomların elekt
ron katman dizilimlerini yapınız.
2. X yerine ne yazılmalıdır?
3. Kaç elektronu vardır?
4. Çekirdeğinde kaç proton vardır?
a
1«:
b
2He :
c
8o-
dl
5. Y yerine ne yazılmalıdır?
7
DOĞRU - VflNUŞ
[
] 1 . Atom lar kendinden daha küçük parçacık
lardan oluşur.
[
] 2 . Çekirdek atom hacm inin büyük bölüm ü
nü oluşturur.
[
] 3 . Elektronlar büyük bir hızla çekirdek etra
fında dönerler.
[
] 4 . M odern atom teorisine göre elektronlar
gezegenler gibi belirli yörüngelerde dö
ner.
[
] 5 . Atom u ilk olarak Democritus tanımlamıştır.
] 6 . Atom un nötron sayısı elem ent kimliğidir.
değer
1lN8 *
e
14®İ '
f
20Ca :
|İE s S l
proton
10
BOŞLUM DOLDURMA
bulutu
Yukarıda verilen kelimeleri aşağıdaki cüm lelere
uygun şekilde yerleştiriniz.
1. Atom un kütlesinin büyük bir kısm ını...................
oluşturur.
2 . E lektro n la r................... yüklü parçacıklardır.
3 . Nötronun k ü tle s i................... nun kütlesine yak
laşık eşittir.
4 . Modern atom teorisine göre elektronların bu
lunduğu bölgeler elektron ................... olarak
adlandırılır.
15
..N;
fítom un Vapısı
K fíZ ñN IM D €Ğ €R l€N D İR M € T€STİ
V...
4.
Atomun yapısında
pozitif yüklü
çok küçük bir
çekirdek
vardır.
Atom çekirdeğinin
dışındaki elektronlar
belirli katmanlarda
dönerler.
2. m o d e l
1. m o d e l
Yukarıda helyum a tom unun atom m odeli veril
miştir.
Yukarıdaki kartlarda özellikleri belirtilen
atom modelleri aşağıdakilerden hangisinde
doğru olarak verilmiştir?
1 . m odel
Bu m odelde x, y ve z ile gösterilenlerin ad
ları aşağıdakilerden hangisinde doğru ola
rak verilmiştir?
2 . m odel
A) M odern
T hom son
B) R utherford
M odern
C) R utherford
Bohr
D) B ohr
D alton
A) Ç ekirdek
Katm an
N ötron
B) Proton
Ç ekirdek
Elektron
C) Ç ekirdek
Katm an
Proton
D) N ötron
Katm an
Ç ekirdek
Atomun merkezindeki çekirdek için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Proton b u lu n u r
5.
B) N ötron bulunur.
U fa k te fe k olduğuma bakmayın
En hızlı parçacık d e rle r bana
Hızıma kimse yetişm eye kalkmasın
Çünkü koştuğum katm anım ö z e ld ir bana
C) A tom hacm ininin bü yü k bir kısmını o lu ştu
rur.
D) Atom kütlesin in bü yük bir kısmını olu ştu
rur.
V
A to m unun yapısında bulunan parçacıklardan
b ir tanesi ke ndisin i yukarıdaki şiirle ifade et
miştir.
Buna göre, bu parçacıklar ile ilgili aşağıda
ki hangi öğrencinin yorumu hatalıdır?
K a tm a n la rd a bulunan
elektronlar arasında
boşluk yoktur.
A)
Nihal
Koray
Atomu oluşturan parçacıklar ile ilgili olarak
yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ver
diği bilgi yanlıştır?
A) Yalnız Nihal
B) Yalnız Figen
C) Figen ve Nihal
D) Nihal ve Koray
C)
değer
iü îM
fito m u n Yapısı
6.
Kam yonların taşıdıkları atom ların elektron kat
m an dizilim leri kasalarında verilm iştir.
8.
içerir
N ötro n
2)8
12X kam yonu
içerir— Çekirdek —içerir —►
iJ
Yukarıdaki kavram haritasında X ve Y y erle
rine hangileri yazılırsa doğru olur?
oo
Y
X
B)
,Y kam yonu
v v v
C)
i9Z kam yonu
r jr y r r
D)
2)8)7
oo ü b b
2)8)8
0
■oo k
lb
A) Elektron
B) Proton
Katm an
C) Elektron
D) Proton
Proton
Elektron
Katm an
«6
9.
i rV
2)8
T kam yonu
I Y I
*
Katmanında
bulunur
Atom
B una g ö re, k a m y o n la rd a n h ang isi nötr
hâldeki atom ları taşım aktadır?
A)
C T
Yukarıda bir taneciğe ait m odel verilm iştir.
oo
Bu tanecik için aşağıdaki yargılardan han
gisi yanlıştır? (p : proton, n : nötron)
A) Katm an sayısı 2 dir.
B) Ç ekirde ğind e 23 tane parçacık vardır.
C) N ötr bir taneciktir.
D) Ç ekirdeğindeki yüksüz tanecik sayısı 12 dir.
7.
Nötr bir atom için aşağıdakilerden hangisi
nin olması mümkün değildir?
Proton sayısı,
nötron sayı
sına e ş ittir.
B)
Yüksüz parçacık
sayısı, p o z itif
yüklü parçacık sa
yısından fazla dır.
10.
K a tm a n
s a y ıs ı
A to m
S o n k a tm a n ın d a k i
e le k tr o n s a y ıs ı
Si
§ |p
....................... mnf....
P
l '
I
]
Tabloda X, Y ve Z atom larının katm an sayıları ile
son katm anlarındaki elektron sayıları verilmiştir.
C)
N ö tro n sa
yısı, e le k tro n
sayısına e ş ittir.
S#’
değer
D)
Katmanlardaki
n e g a tif yüklü p ar
çacıkların sayısı,
ç e k ird e k te k i po
z it if yüklü p ar
çacık sayısın
dan fa zla d ır.
Buna göre X, Y ve Z elem entlerin in proton
sayıları aşağ ıd akilerd en hangisinde doğru
verilm iştir?
A)
9
8
5
B)
9
15
10
C)
7
12
15
D)
9
15
12
17
ñtom un Vapısı
K fiZ ñ N IM D 6Ğ €R L€N D İfiM € T6STİ
1.
P a rça cık
K onum u
Y ükü
K ü tle s i
H a re ke t
d u ru m u
P roton
Ç ekird e kte
X
N ötro n un kin e
n e redeyse eşit
Yavaş
N ötron
Ç ekird e kte Y üksüz
Y
Yavaş
E lektron
Ç ekirdek
N egatif
çe vre sin de
P roton ve
n ö tro n a göre
ç o k az
Z
4.
Atomun yapısını içi dolu berk küreye ben
zeten bilim insanı (filozof) aşağıdakilerden
hangisinde doğru verilmiştir?
A)
B)
C)
D)
Yukarıdaki tablo da X, Y ve Z yerine aşağıd akilerden hangisinde verilenler yazılm alı
dır?
Y
X
Z
A) Pozitif Protonunkine yaklaşık eşit
B) N egatif E lektronu nkine eşit
Hızlı
C) N ötr
D) Pozitif
Sıfır
Yavaş
E lektron u n kin de n küçük
Yavaş
Hızlı
Thom son
D e m o c ritu s
2.
5.
Atomların yapısında kaç tür temel parçacık
vardır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 5
A şağıdakilerden hangisi atom da bulunan
p ozitif yüklü tanecik için yanlıştır?
A) Proton olarak adlandırılır.
B) Bileşik oluşturulurken alınıp - verilebilen ya
da ortak kulla nıla bilen taneciktir.
C) A to m u n ç e kird e ğ in d e bulunur.
D) A to m u n kim liğini belirleyen taneciktir.
3.
6.
I. Proton ve nötron çekirdek içinde, elektron
ise çekirdek çevresinde bulunur.
II. A tom un alt parçacığı olan elektronlar; ç e
kirdeğin etrafında sabit bir yerde durm az,
çekirdekten belli sabit uzaklıklarda çok hız
lı hareket ederler.
III. E lektronlar hareketli o ld u ğ u n d a n çe k ird e
ğe düşm ezler, çekirdek tarafından çe kil
dikleri için dışarıya fırlamazlar.
A tom un tem el parçacıklarının kütleleri ara
sındaki ilişki aşağ ıd akilerd en hangisinde
doğru o larak verilm iştir?
(p : p roton , n : nötron ve e : elektron)
A tom un yapısı ile ilgili yukarıdaki ifad ele
rinden hangileri M odern Atom Teorisine gö
re doğrudur?
A) p = e
B) e > n
A) Yalnız
B) Yalnız I
C) n = e
D) p > e
C) İv e III
D) I, II ve
18
değer
R tom un Vapısı
7.
B !Î3 W !!1
1 0 . A tom un yapısı ile ilgili tarih boyu n ca çalışm a
lar yapılm ış ve bazı bilim insanları kendi adları
ile anılan atom m odellerini ortaya koym u şla r
dır.
Atomun yapısı ile ilgili,
Bu m odellerden biri olan Bohr atom m ode
li aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak
verilmiştir?
B)
H alit
yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ifa
desi yanlıştır?
8.
A) Yalnız Rıdvan
B) Yalnız Halit
C) Kemal ve Rıdvan
D) Rıdvan ve Halit
Atomdaki katman kavramı için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
D)
1 1 . Proton için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Elektronların b u lu n d u ğ u bölgeyi gösterir.
B) A to m da birden fazla bulunabilir.
A) A tom un katm anlarında bulunur.
C) Her atom un ilk katm anı en fazla 2 elektron
alabilir.
B) Pozitif yüklüdür.
C) Kütlesi nötronun kütlesine yaklaşık eşittir.
D) Ç ekirde k etrafında dairesel bölgedir.
D) Proton sayısı atom un kim liğini belirtir.
Atom
1. katman
II. katman
III. katman
X
2
3
-
w
m
w
z
m
2
w
m
m
5
1 2 . Sabri, atom num arası 8 olan oksijen (O) ele
m enti ile atom num arası 19 olan potasyum (K)
elem entlerinin katm an e lektron d izilim lerini
aşağıdaki gibi yapmıştır.
3
0 :2)6)
-
K : 2 ) 8 )9 )
Yukarıdaki ta b lo d a 3 nötr atom un katm anların
d a b u lunan elektron sayıları verilm iştir.
Bu atomlardan hangileri kararlı elektron di
zilimine ulaşmak için 3 elektron almalıdır?
Buna göre bu dizilimlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) İkisi de d oğru yapılmıştır.
B) İkisi de yanlış yapılmıştır.
A) Yalnız X
B) Yalnız Y
C) O ksijeninki yanlış, p o tasyum unki doğru
yapılmıştır.
C) Yalnız Z
D) X v e Y
D) O ksijeninki doğru, p o tasyum unki hatalıdır.
değer
19
r "
ö
f Bölüm
Elektronların Dizilimi ve
Kimyasal Özellikler
03
I. KARARLI ATOM LAR
A tom ların kararlı o lu p olm adıkları en dış katm anın
da bu lunan elektron sayısı ile belirlenir.
Son katm anlarında bu katm anın alabileceği m aksi
m um sayıda e lektronu b u lun du ra n atom lar kararlı
dır.
P e riyodik sistem in en sağındaki g rupta ki elem ent
lerinin yani soy (asal) gazların son katm anları d o lu
dur. Bu nedenle soy gazlar kararlıdır. Bileşik o luş
turm azlar.
H elyum soy gazının iki elektronu ve bir dolu katm a
nı vardır.
II. ATOM LARIN KARARLI HALE
GELMESİ
Soy gazlar dışındaki a tom lar okte d e ve dub le te ula
şarak kararlı hâle gelirler.
oo
oo,
Ö rneğin, 8 p ro to n u ve 8
elektronu bulunan oksijenin
elektron dizilim inde son kat
m anında 6 elektron vardır.
O ksijen atom unun proton ve
elektron sayıları eşit o ld u
ğundan nötrdür.
8 proton
8 elektron
+ + + + + + + +
• Tek katmanlı ve iki elektronu olan atom lar kararlıdır.
İkinci ve ü çün cü sıradaki neon ve argon soy gazla
rının da son katm anları doludur. Yani son katm anla
rında sekiz elektron vardır.
•
•
t
•
»
»
|0 p
•
•
«
6
*
‘
«
•
18A r
«
*
«
•
*
OO
Helyum
Neon
6 6
00
10N e : 2 ) 8 )
•
•
*
18p
•
CM
2H e : 2 )
«
«
•
«
Argon
İki veya üç katm anlı o lu p son katm anında 8
e lektron b u lun du ra n a to m la r kararlıdır.
O ksijen kararlı hâle gelm ek için ya 2. katm anındaki 6
elektronu vererek dublete ulaşır veya son katm anına
dışarıdan 2 elektron alarak oktede ulaşacaktır.
O ksijen atom u 6 elektron verm ek yerine 2 elektron
alm ayı tercih eder. Ç ünkü bu daha kolaydır.
O ksijen atom u 2. katm anına
2 elektron alarak Ne atom un
daki kararlı oktet yapısına
ulaşır.
2 elektron alan oksijen ato
m unda elektron sayısı pro
ton sayısından yani negatif
yük sayısı pozitif yük sayısın
dan 2 büyük olur.
oo
oo
8p
V
oo
1. D u b le t K u ra lı
+ + + + + + + +
Soy gazlar dışındaki atom lar kararlı hâle gelm ek için
elektron dizilim lerini kendilerine en yakın soy gaz
atom u nu n elektron dizilim ine benzetm eye çalışırlar.
• Atom ların elektron dizilim lerini helyum soy gazı
na benzetm elerine D u b le t K uralı denir.
2. O k te t K u ra lı
İki veya üç katm anlı bazı atom la r son katm anlarını
sekize tam a m la yarak elektron dizilim lerini neon ve
ya arg o n elektron dizilim ine benzetirler.
• İki veya üç katm anlı atom ların son katm anındaki
elektron sayılarını sekiz yapm alarına O k te t K u ra
lı denir.
20
8 proton
10 elektron
Elektron alan oksijen atom u artık nötr değildir. N ega
tif yüklü bir tanecik olm uştur.
• Elektron alan atom negatif yüklü olur. Artık nötr
değidir.
12 proton ve 1 2 elektronu olan nötr m agnezyum
atom u ise kararlı hâle gelm ek için ya son katm anın
daki 2 elektronu verecek veya son katm anındaki
elektron sayısını 8 yapm ak için 6 elektron alacaktır.
Daha kolay old u ğ u için m agnezyum son katm anın
daki 2 elektronunu verir. B öylece son katm an elekt
ron sayısını 8 yapar ve kararlı neon soy gazının d i
zilim ine sahip olur.
değer
E le ktro n la rın Dizilim i ve K im ya sal Ö z e llik le r
2.Ç ok A to m lu İy o n la r
'0 6 v v
OG
Birden çok atom a sahip olan atom grupları da p o
zitif ya da negatif yüklü olabilirler.
• Yüklü atom gruplarına ç o k a to m lu iy o n la r adı
oo
verilir.
En çok bilinen iyonlar ve çok atom lu iyonların bazı
ları aşağıdaki ta b lo d a verilm iştir.
Pozitif yü klü M g atom u
N ö tr M g atom u
2 elektron veren m agnezyum ato m u n d a elektron
sayısı p roto n sayısından yani negatif yük sayısı p o
zitif y ü k sayısından 2 küçü k olur. Yani pozitif yük sa
yısı 2 fazla olur.
+ + + + + + + + + + + +
1 2 p roton
10 elektron
Yanda elektron katman dizilimi
verilen atom için,
Elektron veren m agnezyum atom u artık nötr değildir.
Pozitif yüklü bir tanecik olm uştur.
I. N ötr değildir.
• Elektron veren atom pozitif yüklü olur. Artık nötr
değildir.
I.
İy o n la r (A n y o n la r
II. 1 - yüklüdür.
cc
III. Katyondur.
K a ty o n la r)
ve
t
c
E lektron sayısı proton sayısından farklı olan a to m
lar yüklü atom lardır. Bu tür yüklü a tom lara iy o n adı
verilir.
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve
N egatif yük sayısı yani elektron sayısı proton sayı
sından fazla olan a tom lar negatif
yüklüdür.
• N egatif yüklü atom lara a n y o n adı verilir.
Verilen m o delde 9 proton 10 elektron vardır. Proton
ve elektron sayıları eşit olm adığı için atom nötr de
ğildir. I. öncül doğrudur.
Pozitif yük sayısı yani p roton sayısı elekron sayısın
d an fazla olan a to m lar pozitif “ + " yüklüdür.
• Pozitif yüklü atom lara k a ty o n adı verilir.
Elektron sayısı yani negatif yük sayısı proton sayı
sından 1 fazladır. Bu nedenle iyon 1 - yüklüdür.
İyonların yükleri se m b ollerinin sağ üst köşesine ya
zılır. Ö rneğin 2- yüklü olan oksijen anyonu 0 2~
ş e klind e gösterilir. 2 + yüklü m agnezyum katyonu
ise M g 2+ şeklin de gösterilir.
N egatif yüklü atom lar anyon, pozitif yüklü atom lar
ise katyon olarak adlandırılırlar. III. öncül yanlıştır.
A tom
Hidrojen
H
Helyum
He
A nyon Katyon
-
H+
Element
äwHÄfc... .¡sfcaK
Sodyum
A tom
1^.. ¿¡İSİ
A nyon K atyon
Na+
Mg
-
Mg2+
Alüminyum
Al
-
a i 3+
Silisyum
Si
-
Si4+
P
P3-
-
s2Cf
-
Lityum
Li
-
Li+
Berilyum
Be
-
Be2+
Bor
B
-
b 3+
Fosfor
Karbon
C
c4-
-
Kükürt
S
Azot
N
N3-
-
Klor
Cl
Oksijen
O
o2-
-
Argon
Ar
Flor
F
F~
-
Potasyum
K
-
K+
Neon
Ne
-
-
Kalsiyum
Ca
-
Ca2+
değer
Hidroksit
OH“
Nitrat
n o 3-
Karbonat
Sülfat
d
o
-
Magnezyum
Çok Atomlu
İyonun Formülü
C/î
Na
Çok Atomlu
İyonun Adı
o
o
E lem ent
Cevap B
-
Fosfat
P 0 43-
Amonyum
n h 4+
lendirme
6TKINÜK
6TKINUK
13
Aşağıda verilen atomların elektron katman dizi
limlerini yaparak kararlı olup olmadıklarını kutu
cuklara “ ✓ ” işareti yazarak belirtiriniz.
Kararlı
Aşağıda çekirdeğindeki proton sayıları ve iyon
yükleri verilen atomlar için pozitif ve negatif yük
dağılımlarını yapınız.
Kararsız
,Na
3L I :....
Pozitif yük
Negatif yük
2 . 2H ® ' "
80
Pozitif yük
Negatif yük
: ....
4.
12M g :
5.
17C I : .
Negatif yük
7n 3-
6.
Pozitif yük
Negatif yük
i 8A r : -
e ° 2’
Pozitif yük
Negatif yük
12
6TKINIIK
Aşağıda elektron katman dizilimi verilen tane
cikleri anyon/katyon olarak sınıflandırdıktan
sonra kaç elektron aldığını veya verdiğini ve yü
künü belirtiniz.
a)
A n y o n / K a ty o n
K aç e le k tro n
a ld ı/v e rd i
Y ükü
14
[
] 1 . Soy gaz atom ları kararlıdır.
[
] 2 . Tüm kararlı atomların son katmanlarında
8 elektron bulunur.
[
] 3 . Atom lar soy gaz kararlılığına ulaşmak için
elektron alışverişi yaparlar.
[
] 4 . Anyonlarda proton sayısı elektron sayısın
dan fazladır.
[
] 5 . Pozitif yüklü iyonlar katyon olarak adlan
dırılır.
[
] 6 . İyonlar tek atom lu olabileceği gibi atom
grupları da olabilir.
[
] 7 . Atom lar kararlı hâle gelirken proton alış
verişi yapabilir.
[
] 8 . Elektron alışverişi yapan atom ların kat
m an sayılarında değişim olabilir.
/
'O'©"""'
b)
C) .00 M j
17P
d)
m
22
DOĞRU -VflNUŞ
;
değer
elektronların Dizilimi ve Kim yasal Ö zellikler
KAZANIM D€Ğ €A16NDİRM € T€STİ
1.
Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
5.
A) Y üklü ta ne cikle re iyon denir.
Pozitif yük sayısı, negatif yük sayısından
fazladır.
j Nötr bir atomun elektron almasıyla oluşur,
B) Pozitif yüklü iyonlara katyon denir.
2.
C) İyonlar sadece tek atom d a n oluşur.
ş! Her zaman tek atomludur.
D) İyonlarda p ro ton sayısı, elektron sayısına
eşit değildir.
\ En az iki tane katman içerir.
Bir katyon iyonu ile ilgili olarak yukarıdaki yar
gıların yan ın d a ve rile n k u tu c u k la ra d o ğ ru
olanlar için V ” işareti ve yanlış olanlar için “X ”
işareti konulacaktır.
İyonlar ile ilgili aşağıdaki panolardan han
gisinde asılı olan yazı hatalı bilgi içerir?
A)
Elektron alışverişi
olm adan iyonlar
oluşabilir.
B)
Buna göre, aşağıdakilerden hangisinde ve
rilen işaretlendirmeler doğrudur?
Katyonların proton
sayısı elektron
sayısından fazladır.
L>)
C)
Atom grupları da
iyon oluşturabilir.
İyonlar yüklü
taneciklerdir.
6.
3.
A) /
B) /
c >H
D' B
■
■
■
B
■
a
■
■
■
H
/
ta
Anyonlar için aşağıdakilerden hangisi ke
sinlikle doğrudur? (p: pro to n sayısı, n: nöt
15 proton ve 16 nötronu bulunan fo sfo r (P)
atom u 3 elektron alarak kararlı bir iyon o lu ş tu
ruyor.
ron sayısı, e: elektron sayısı)
Oluşan kararlı iyon için,
A) p > e
B) e > p
C) n > e
D) p = e
I. Yük d ağılım ı:
+ + + + + + + + + + + + + +m
II. Elektron d iz ilim i:
••
••
• o
• e
+ + + + + + + + + + + + + + + +
V
• •
••
••
••
Bir ta n ecikte ki yük değe rin in karşılaştırılması
yukarıdaki ta b lo d a verilm iştir.
Buna göre, bu tanecik ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A
I. İyon g ö s te rim i:
A) Taneciğin ç e kird e ğ in d e 16 pro to n vardır.
yukarıda verilenlerden hangileri doğrudur?
B) Tanecik nötr değildir.
C) 2 - yüklüdür.
D) K atm anlardaki elektronların sayısı çekir
d ekteki proton ların sayısından azdır.
değer
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
23
E le ktro n la rın Dizilim i ve K im ya sal Ö z e llik le r
M S M K H İ
10.
7.
C a2+ ve O 2- iyonlarına ait elektron katm an d i
zilim leri yukarıdaki m o d ellerd e gösterilm iştir.
Buna göre, iki iyon da nötr hâle dönüştü
ğünde elektron sayıları nasıl değişir?
C a2+
Bir azalır
B) İki azalır
İki artar
C) iki artar
İki azalır
D) Bir artar
Bir azalır
Yukarıdaki ö ğ renciler arkadaşlarına çok a to m
lu iyonu bir tarif etm ektedirler.
Buna göre, bu iyon aşağıdakilerden hangi
si olabilir?
o 2-
A) İki artar
'J^Z übeyr
A) O H -
B) S O f
C) NO3-
D) A l3+
1 1 . Proton sayısı 27 olan Co3+ iyonun elektron
sayısı kaçtır?
8.
Ç ok atom lu iyonlar adı verilen atom grupları
p o zitif ya da negatif yüklü olabilirler.
A) 30
B) 28
C) 25
D) 24
Aşağıda verilenlerden hangisi bu tür bir ta
necik değildir?
12. c : elektron
A) NH4+
B) C 0 2
O n o 3-
D) C 0 32-
• : proton
c : nötron
Yukarıda bazı tanecik m odelleri verilm iştir.
9.
Si4- iyon un un çe kird e ğ in d e 14 tane proton
vardır.
Buna göre, Si4- iyonuna ait pozitif ve nega
tif yükleri aşağıdaki hangi şekilde doğru ve
rilmiştir?
A)
B)
C)
D)
24
Buna göre, proton sayısı 3, nötron sayısı 4
olan bir atomun 1 + yüklü iyonunun tanecik
modeli hangisindeki gibidir?
A)
B)
C)
D)
+ + + + + + + + + + + + + +
-I+ + + + + + + + +| + + +
.+ * *
+ + + + + + + + + + + + + +
+ + ++ + ++ + + +++
-ı-ı-ı-ı
-ı-ı-ı-ı
değer
Kimyasal Bağ
G> C
I. K im y a s a l Bağ
OO
c
Zıt yüklere sahip iyonların bir arada durm asını ve
m ole külle ri oluşturan atom ların bir arada b irbirleri
ne yakın durm alarını sağlayan çekim kuvvetleri var
dır.
• İyonların veya atom ların bir arada durm asını
sağlayan çekim kuvvetlerine k im y a s a l bağ d e
nir.
©
0
6O
OO
la
Na
e o
o o
Kim yasal bağ lar iyonik ve kovalent bağ olarak iki
g ru b a ayrılır.
o
©- ©
o o
©
O
©O
Kimyasal Bağ
/Atom ların bir arada durmasını \
(
sağlayan kuvvetler
I
N a+
&
c
o o
o o
cr
1
r
İyonik Bağ
Kovalent Bağ
/E lektron alışverişi \
\ sonucu oluşur. /
/ Elektron ortaklaşması\
\
sonucu oluşur. )
N a+ ve Cl~ iyonlarının ve iyonik bağın oluşumu
Zıt yüklü iyonlar iyonik bağlarla birbiri üzerinde b iri
kerek yığıntı oluştururlar.
• İyonik bağlarla bir araya gelen zıt yüklü iyonların
olu ştu rd u ğ u yığına kristal denir.
II. İ y o n ik Bağ
A to m lar kararlı hâle ge lm e k için elektron alışverişi
yapabilir. Bunun s o n u cu n d a pozitif yüklü katyon ve
n eg atif yüklü anyon oluşur. O luşan bu anyon ile
katyon arasındaki elektriksel çekim kuvveti iyonları
bir a rada tutar.
NaCI kristalleri
değerli bilgi
Pozitif yü klü katyon ile negatif yüklü anyon ara
sında oluşan elektriksel çekim e iy o n ik bağ denır.
NaCI iyon yığını
(NaCI kristali)
Yemek tuzu kristalleri Na+ ve Cl iyonlarının bir araya
gelerek yığın oluşturmasıyla meydana gelmiştir.
değerli bilgi
Ö rneğin, so d yu m atom u bir e lektronunu klor a to
m una v e rd iğ in d e kararlı olan N a+ katyonu ve C la nyonu oluşur.
Zıt yüklü N a + ve Cl iyonları b irbirini çeker. Bu çe
kim iyonların bir arada durm asını sağlar. Böylece
N a + ve C f iyonları arasında bir kim yasal bağ olan
iyon ik bağ oluşur.
değer
İyonik bağlı bileşiklerin m olekülleri yoktur. İyon
yığınlarından oluşan kristalleri vardır.
• iyonik bağ elektron verm eyi tercih eden atom lar
ile elektron alm ayı tercih eden a tom lar arasında
elektron alışverişi sonucu oluşur.
25
K im yasa l ßag
; : ©
v
, ş
*»o-y
•"»'O-
İ
Q
i
i
g
v ' c" w >, '"
Flor
‘
' ©©'
HF
molekülü
Oksijen
Sodyum
H id ro je n ve flo r atom ları arasında k o va le n t ba ğ o lu ş u m u
Yukarıda elektron katman dizilimi verilen atomlardan oluşturulan,
I. F lo r-S o d y u m
• Kovalent bağ o lu şu m u n d a atom un son katm a
nındaki elektronlar kullanılır.
• S adece elektron alm a eğ ilim in d e olan atom lar
kendi aralarında veya diğ e r atom larla kovalent
bağ yapabilir.
II. S o d yu m - O ksijen
III. F lo r -O k s ije n
çiftlerinden hangileri arasında iyonik bağ mey
dana gelir?
A) İ v e l i
B) İv e III
C) II ve III
D) I, II ve
• Kovalent bağla oluşm uş m addelerin en küçük
birim i m oleküllerdir.
• M oleküller kovalent bağlı atom ların bir araya g e l
m esiyle oluşur.
Değerli bilgi
Flor a tom u elektron alm ayı tercih eder.
S o d yu m atom u e lektron verm eyi tercih eder.
O ksijen a tom u elektron alm ayı tercih eder.
Elektron ortaklaşm ası veya elektron alışverişi
olm az ise atom lar arasında kim yasal bağ o lu ş
maz. Soy gaz atom ları kararlı o ld u ğ u için elekt
ron alışverişi veya ortaklaşm ası yapm az. Bu
nedenle soy gazlar kim yasal bağ oluşturm az.
İki atom arasında iyonik bağ oluşm ası için a tom lar
dan biri elektron verm eli diğeri elektron almalıdır.
Bu duru m da ,
S o d yu m - Flor ve S o dyu m - O ksijen arasında iyo
nik bağ oluşur.
Flor - O ksijen atom larının ikisi de elektron alm ak is
te d iğ in d e n aralarında elektron alışverişi olm az. D o
layısıyla iyonik bağ m eydana gelm ez.
Cevap A
Kovalent bağlar ile ilgili aşağıdakilerden hangisi
yanlıştır?
A) Elektron ortaklaşm ası sonucu oluşur.
B) Elektron verm e e ğ ilim inde olan a tom lar yapar.
C) M olekülleri m eydana getirir.
I I I . K o v a le n t Bağ
Bazı a to m la r kararlı elektron dizilim ine sahip olm ak
için elektronlarını ortaklaşa da kullanabilirler.
• İki a to m un elektronlarını ortaklaşa kullanm ası
s on ucu atom ları bir arada durm asını sağlayan
kuvvete k o v a le n t ba ğ denir.
Ö rneğin, hidrojen ve flo r atom ları birer elektronları
nı ortakla şa kulla narak kararlı soy gaz dizilim lerine
ulaşırlar.
26
D) A to m lar kararlı hâle gelm ek için kovalent bağ
yapar.
Elektron alm a eğ ilim in d e olan atom lar kararlı hâle
gelm ek için elektron ortaklaşm ası yani kovalent
bağ yapar ve m olekülleri oluştururlar.
Cevap B
değer
lendirme
v ..
17
6TKINUK
15
[ B
■
6TKİNLİH
A şağıda verilen tanecik m o d ellerind e atom lar
arasında bulunan kim yasal bağ türünü boş bıra
kılan yerlere yazarak belirtiniz.
l
Kovalent bağ
A şağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yer
leri yukarıda verilen uygun kelim eler iie doldu
runuz.
Bir arada durur.
\
Aralarında oluşturur.
\
18
Kim yasal Bağ
i " .............
Oluşturur.
^
Elektron '
ortaklaşmasıyla
oluşur.
ıv.
III.
L
Elektron
alışverişiyle
oluşur.
DOĞRU - VflNUŞ
A şağıda verilen bilgileri d o ğ ru (D) veya yanlış
] 1 . Kimyasal bağ, yapan atomlar bir arada
durur.
] 2 . İyonik bağ yapan atomlar arasında elekt
riksel çekim kuvveti vardır.
] 3 . Bir m olekülü oluşturan atomlar elektron
alışverişi yapmıştır.
] 4 . Soy gazlar kararlı elektron dizilim ine sahip
oldukları için kimyasal bağ yapmazlar.
6TKINÜH
10
J S E S S I
A şağıda elektron katm an dizilim i verilen tan e
cikleri yap ab ilecekleri kim yasal bağ türlerini ve
ya bağ yap am ayacağın ı ilgili kutuya “ ✓ ” işare
ti koyarak belirtiniz.
Y a p a b ile c e ğ i k im y a s a l b a ğ tü rü
] 5 . İyonik bağ elektron ortaklaşması ile olur.
] 6 . İyonik bağlı bileşiklerin m olekülleri yoktur.
] 7 . Elektron verme eğilim inde olan atomlar
kovalent bağ yapar.
İy o n ik b a ğ K o v a le n t b a ğ B ağ ya p m a z
1)
19
BOŞLUK DOLDURMA
X .
2)
»
*•
Yukarıda verilen kelim eleri aşağıdaki cüm lelere
uygun şekilde yerleştiriniz.
3)
10P
|
□
1 ..............................bağ, elektron alışverişi sonucu
oluşur.
2 . Kovalent bağ yapan a to m la r.....................oluş
turur.
4)
n
3 . Atomların bir arada durmasını sağlayan kuvvet
lere ............................ bağ denir.
4 . İyonik bağlı m a d d e le r.......................... yapılıdır.
Kim yasal Bağ
KRZRNIM DEĞERLENDİRME TESTİ
V ..
3.
Kimyasal bağlar ile
ilgili neler öğrendik?
•
r.
‘
M
.
• •
• .
•
•
4f
•
| 6P
‘
•
•
16S atomu
12Mg atomu
A şağıdaki öğrencilerden hangisi öğ retm e
nin tahtaya yazdığı soruya yanlış cevap ver
m iştir?
•
Atom m odelleri yukarıdaki gibi olan 12Mg ve
16S atom larına ait aşağıda verilen bilgiler
den hangisi yanlıştır?
A)
B)
Atomların birbirin*
yakın durmasını
sağlayan çekim
kuvvetleridir.
A) Mg elektron verm eye yatkındır.
Zıt yüklü tanecik
lerin birbirini
çekmesiyle
iyonik bağ oluşur.
B) S kararlı hâle gelm ek için elektron alır.
C) Mg ve S bileşik oluştururken elektronlarını
ortaklaşa kullanırlar.
mST
D) Mg ve S atom ları arasında oluşan bağ iyo
nik bağdır.
D)
C)
Kovalent bağ
oluşurken atom lar
elektronlarını
ortaklaşa kullanır.
Sadece farklı
tür atomlar
arasında oluşur.
4.
K im yasal bağlar ile ilgili aşağ ıd akilerd en
hangisi yanlıştır?
A) Aynı tü r atom lar arasında oluşm az.
B) Atom ların bir arada durm asını sağlayan
kuvvetlerdir.
C) Elektron alışverişi ile oluşabilir.
D) Elektron ortaklaşm asıyla oluşabilir.
X atomu, Y atomu ile iyonik bağ
yapıyor.
Y atomu, Z atomu ile kovalent bağ
yapıyor.
Bir katyon ve b ir anyon
arasında oluşur.
E lektronlar ortaklaşa
kullanılm az.
*
f)T
S
İki öğ re n ci X, Y ve Z elem entleri ile ilgili birer
d o ğ ru ifade kullanıyor.
Buna göre aşağıd aki yargılardan hangisi
kesinlikle doğrudur?
Ceylan
C eylan ’ın tarif ettiği kim yasal bağ türü ve
buna ait örnek bir m adde aşağıd akilerin
hangisinde doğru verilm iştir?
A) X elektron alm aya yatkındır.
Kim yasal bağ
B) X ve Z arasında kovalent bağlı bileşik o lu
şur.
M adde
A)
İyonik
f2
C) Y ile Z arasında bazı elektronlar ortak kul
lanılmıştır.
B)
Kovalent
o2
C)
Kovalent
h 2o
D) X ile Y nin katm an sayısı eşittir.
D)
İyonik
KCI
K im ya sa l ß ag
6.
Farklı yüklü
iyonlar
arasındaki
çekim kuvveti
Su tanecikleri
arasındaki
çekim
kuvveti
C e m il
B u rh a n
H2 molekülün
deki hidrojen
atomları
arasındaki
çekim kuvveti
BBSnW BBi
10.
•
•
•
•
Tekin
Üç farklı öğrencinin ifade ettiği yukarıdaki
çekim kuvvetlerinden hangileri kimyasal
bağ değildir?
A) Yalnız C em il
B) Yalnız Burhan
C) B urhan ve Tekin
D) C em il ve Tekin
•
7.
•
İyonik bağla oluşmuş m addeler için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) İyonlardan oluşm uştur.
B) Kristal yapılıdır.
III
IV
C) En küçü k birim i m oleküldür.
Yukarıda bazı elem entlere ait atom m odelleri
verilm iştir.
D) İyonların bir arada durm asını sağlayan ara
larındaki elektriksel çekim kuvvetleridir.
Buna göre aşağıda verilen hangi iki ele
ment arasında iyonik bağlı bileşik oluşur?
8.
H20 molekülü için aşağıdakilerden hangisi
A) I ile III
B) II ile III
yanlıştır?
C) II ile IV
D) III ile IV
A) K ovalent bağlı bir bileşiktir.
B) İki farklı elem entten oluşm uştur.
C) H ve O atom ları elektron ortaklaşm ası ya p
mışlardır.
11
e
D) O a tom u H20 da daha kararsız hâle g el
4,
miştir.
c
Al
9.
12M 9 : ) )
)
2 8 2
1 9 *: )
)
)
)
2 8 8 1
80 : ) )
n N a :) ) )
2 6
2 8 2
Yukarıda Mg, K, O ve Na atom larının katm an
elektron dizilim leri verilm iştir.
Buna göre aşağıda verilen hangi iki ele
ment arasında iyonik bağlı bileşik oluşur?
A) K ile Mg
B) Mg ile O
C) K ile N a
D) Mg ile Na
değer
O
F
Yukarıda verilen nötr atomlar arasında olu
şabilecek,
o.
a i2o 3
O F,
maddelerindeki bağ türleri aşağıdakilerden
hangisinde doğru olarak verilmiştir?
a i2o 3
o2
o f2
A) İyonik
Kovalent
Kovalent
B) İyonik
İyonik
Kovalent
C) Kovalent
Kovalent
İyonik
D) Kovalent
İyonik
Kovalent
29
Bileşikler ve Formülleri
05
I. B İLE Ş İK LE R
II. B İLE Ş İK F O R M Ü L L E R İ
E lem entler saf m adderlerdir. E lem entler uygun ko
şu lla rd a b ir araya g e lerek yeni saf m a dd eler o lu ştu
rurlar.
Bileşikler form üllerle gösterilir. Bileşik form ülü yazı
lırken elem ent sem bollerinden yararlanılır.
• Farklı elem entlerin belirli ora nlarda biraraya ge
lerek oluştu rd ukları yeni saf m addelere b ile ş ik
denir.
• B ileşikler iki veya daha fazla farklı tü r elem ent
atom u içerirler.
• B ileşiği oluşturan elem entler özelliklerini yani
kim liklerini kaybederler.
• B ileşikler ile oluştukları elem entlerin kim lik özel
likleri birb irlerind en farklıdır.
Ö rneğin, h id ro je n ve oksijen elem entlerinin atom la
rı belirli ora n larda bir araya gelerek su m olekülleri
ni oluşturur. Su bileşiği ne hidro je nin ne de o ksije
nin ö zelliklerini gösterir. Kendine özgü kim lik özel
likleri vardır.
Bir bileşiğin form ülü yazılırken;
• Bileşiği oluşturan elem entlerin sem bolleri yazılır.
• Bileşiğin en küçük b irim indeki elem ent atom ları
nın sayıları kendi se m b o lü n ü n sağ alt köşesine
yazılır.
• Eğer en küçük b irim de elem ent a tom unun sayı
sı bir ise sem b o lü n ü n sağ alt köşesine birşey ya
zılmaz.
Ö rneğin, yem ek tuzunun birim i bir N a + ve bir C f
iyonundan oluşur. D olayısıyla form ülü aşağıdaki g i
bi yazılır.
En küçük birim
t
i—
B ileşikler atom ların iyonik veya kovalent bağ la n m a
larına g öre gruplandırılırlar.
• K ovalent ba ğla o luşm uş bileşiklerin en küçük b i
rim i m oleküldür.
• İyonik ba ğ la n m a yla o luşm uş bileşiklerin en kü
çü k birim i m olekül değildir.
Değerli bilgi
En kü çü k birim i m olekül olan bileşiklere m o le
k ü l y a p ılı b ile ş ik adı verilir.
NaCI
1 sodyum atomu
- ► 1 klor atomu
(yemek tuzu
kristali)
Yemek tuzu formülünün yazılması
Bir su m olekülü iki hidrojen ve bir oksijen ato
m undan oluşur. Bir k a rb o n d io ksit m olekülü ise bir
karbon ve iki oksijen a tom unda n oluşur. D olayısıy
la suyun ve karbo n d io ksid in form ülleri aşağıdaki
gibi yazılır.
İyonik ba ğ larla iyon yığını o luştu rm u ş en küçük
birim i m olekül olam ayan bileşikler iy o n ik y a p ı
lı b ile ş ik olarak adlandırılır.
H20
1 oksijen atomu
■2 hidrojen atomu
(su molekülü)
•c o 2
2 oksijen atomu
(karbondioksit
molekülü)
Su b ile ş iğ i
m o le k ü l ya p ılı b ile ş ik tir.
30
Y em ek tu z u b ile ş iğ i
İy o n ik ya p ılı b ile ş ik tir.
v — - 1 karbon atomu
Su ve karbondioksidin formüllerinin yazılması
değer
B ile şikle r ve fo rm ü lle ri
K a rb o n d io k s it ( C 0 2)
K a rbondioksit renksiz ve kokusuzdur. D ondurm a
gibi yiyecekleri soğuk tutm ak için katı C 0 2 (kuru
buz) kullanılır. Yangın tüp le rin d e kullanılır. B itkiler
g ü n d ü z C 0 2 alır, 0 2 verirler.
G ece ise 0 2 alır, C 0 2 verirler.
Bir karb o n d io ksit m olekülü 1
tane C atom unun 2 tane O
atom uyla kovalent bağ o lu ş
turm asıyla m eydana gelir.
HCI
Yukarıda tanecik modeli verilen m addeler için
aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) NaCI iyonik yapılı bileşiktir.
B) HCI m olekül yapılıdır.
C) NaCI bileşiği iyonik bağ ile oluşm uştur.
D) HCI bileşiği H ve Cl nin özelliklerini gösterir.
B a sit Ş e ke r (C 6H 120 6)
Basit şeker besin m ad d e le
rinde bulunur. V ü cud un tem el
ihtiyaç m addelerindendir. Bir
basit şeker m o le kü lü n d e 6
karbon, 12 hidrojen ve 6 o ksi
jen atom u bir araya gelm iştir.
H id ro je n k lo rü r (H C I)
NaCI bileşiği “ + " ve
iyonların o lu ştu rd u ğ u bir yı
ğındır. Bu tü r bileşikle r iyonik bağlarla o lu şu r ve iyo
nik yapılıdırlar. A ve C seçenekleri doğrudur.
K ovalent bağ la bir araya gelen H ve Cl atom ları HCI
m o lekü lün ü oluşturm uştur. Bu nedenle HCI m ole
kül yapılıdır. B seçeneği doğrudur.
Bileşikler, oluştukları elem entlerin özelliklerini g ö s
term ezler. D seçeneği yanlıştır.
Cevap D
S ulu ç ö z e ltile ri (tuz ruhu)
banyo ve tuvalet te m izliklerin
de kullanlır. H idrojen klorür
(hidroklorik asit) insan m id e
s in d e k i s in d irim i s a ğ la y a n
sıvılarda da bulunur. Bir h id
rojen klorür m o lekülünde 1
hidrojen ve 1 klor atom u b u
lunur.
III. YAYGIN BAZI BİLEŞİKLER
K ü k ü rt d io k s it ( S 0 2)
G ün lü k hayatta sıkça karşılaştığım ız bazı bileşikler
ve özellikleri aşağıda verilm iştir. İnceleyiniz.
S u (H 20 )
Su tüm canlılar için tem el ih ti
ya ç m addesidir. R enksiz ve
k o ku suz bir bileşiktir. Bir su
m o lekülü 1 tane O atom u n un
2 tane H a to m u yla kovalent
bağ yapm asıyla oluşur.
A m o n y a k (N H 3)
A m o n ya k renksiz ve kötü k o
kulu b ir gazdır. Tem izlik m a d
deleri, gübre, ilaç, boya, p ar
füm g ib i m add e lerin üretilm e
s inde kullanılır. Bir a m onyak
m o le külü 1 tane N a tom unun
3 tan e H a to m u na kovalent
b a ğ la bağlanm asıyla oluşur.
değer
T
Asit yağm urlarına neden olur.
Şeker endüstrisinde kullanılır.
1 kükürt atom u 2 tane oksijen
atom u ile kovalent bağ ya p a
rak kükürt d ioksit m olekülünü
oluşturur.
Y em ek Tuzu (S o d y u m K lo rü r) (N aC I)
İyonik yapılı bir bileşiktir.
En küçük birim i bir N a +
ve bir C f iyonlarından
oluşur. Beyaz kristal ya
pılı bir bileşiktir. İnsan
dahil tüm canlıların be
sin kaynaklarından olan
tuz, ticari bakım dan da
önem li bir m addedir.
31
Icndirme
22
6TKINUH
20
A şağıda tanecik m odelleri verilen m addelerin
türlerini iyonik yapılı bileşik, m olekül yapılı bile
şik ve e lem e n t o larak altlarındaki boşluklara ya
zarak belirtiniz.
€TKINUK
Aşağıda tanecik m odeli verilen bileşiklerin fo r
m üllerini ilgili yere yazınız.
F o rm ü lü :
M
F o rm ü lü :
b.
a.
F o rm ü lü :
d.
F o rm ü lü :
F o r m ü lü :
e.
|SE b 5 1 23
DOĞRU - VfiNUŞ
A şağıda verilen bilgileri doğru (D) veya yanlış
| İ E S & 1 21
6TKINUK
[
A şağıda verilen çok kullanılan bileşikleri form ül
leri ile eşleştriniz.
a .J
•
] 1 . Bileşiklerde en az iki farklı elem ent atomu
bulunur.
2 . İyonik bağlı bileşikler molekül yapılıdır.
3 . Bileşikler saf maddelerdir.
4 . Bileşik oluşturan elem entler özelliklerini
kaybeder.
£
5 . Molekül yapılı bileşikler iyonlardan oluşur.
6 . Am onyak tem izlik m alzemelerinde kulla
nılır.
d. )
7 . Basit şekerin form ülü C 0 2 dir.
8 . Bileşiklerin form ülleri elem ent sembolleri
kullanılarak yazılır.
(?
( t )
-S
32
•
9 . Bileşik form ülleri bileşiğin en küçük biri
m indeki atom sayısını belirtir.
değer
Bileşikler ve Formülleri
KAZANIM D €Ğ €R l€N D İR M 6 T€STİ
1.
Bileşikler ile ilgili aşağıdaki öğrencilerden
hangisinin verdiği bilgi yanlıştır?
3.
Aşağıda tanecik modelleri verilen m adde
lerden hangisi molekül yapılı değildir?
A)
B)
C)
4.
2.
Amonyak y > *
\
\ Yemek tu z ıiy > *
Şeker
Aşağıdaki öğrencilerden hangisinin örnek
olarak verdiği bileşik günlük hayatta sıklık
la karşılaşmadıklarımızdan birisidir?
NaCIî>
\ C^1120 6y
^ > 4
\
VHS >
Yukarıdaki bileşik isimleri ve formülleri ha
tasız eşleştirildiğinde oluşan eşleştirme çiz
gileri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur?
A)
B)
X
C)
değer
D)
5.
Yukarıda molekül modeli gösterilen bileşiğin
formülü aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) CgHgC^
B) C3H7C O O H
C) c 4h 8o
D) C3H7OH
33
B ileşikle r ve fo rm ü lle r
6.
0
9.
: Karbon atom u
#
2
Moleküler yapıda
bir maddeye aittir.
: H idrojen atom u
3 Molekülündeki
farklı atomların
sayıları arasındaki
oran 3 tür.
Yukarıdaki verilenlere göre C2H6 şeklindeki
bir molekülün modeli aşağıdakilerden han
gisindeki gibi olabilir?
A)
1
A A X
Molekülünde
4 tane atom
vardır.
İki farklı cins
atomdan
oluşur.
Yukarıda özellikleri verilen bileşiğin formülü
B>
m
C)
A) CO
B) NaCI
C) S 0 3
D) C O C I2
K
1 0 . Aşağıda form ülleri verilen m addelerden
hangisi günlük hayatta kullanılan iyonik
yapılı maddelerdendir?
7.
Bileşiklerin formülleri ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) H20
B) HCI
C) C 0 2
D) NaCI
A) M ole külde ki elem ent atom ları sayısı kadar
e lem ent se m b olü yazılır.
B) E lem ent sem bolleri ile yazılır.
C) En kü çü k b irim ind e ki elem ent atom sayıla
rı elem e nt se m bo lle rin in sağ alt köşesine
yazılır.
11. ı. os
II. s o
2-
so.
D) B irleşen e le m e n tle r atom ları arasındaki
oranı belirtir.
Yukarıdakilerden hangileri bir bileşik for
mülüdür?
A) Yalnız I
B) Yalnız
C) İv e III
D) II ve III
8.
CC
0
Yemek tuzu
kristali
Su
molekülü
Oksijen
molekülü
I
II
III
Yukarıda modelleri verilen maddelerin içer
dikleri bağ türleri aşağıdakilerden hangi
sinde doğru olarak verilmiştir?
I
II
III
12.
C gH Ô g
Formülü yukarıdaki şekilde gösterilen bile
şik için,
I. Yapısında 3 farklı elem ent atom u bulunur.
II. M olekül yapılıdır.
III. Tanecik m odeli
. m
.
T T T
şeklinde gösterilebilir,
A) Kovalent
Kovalent
İyonik
B) İyonik
Kovalent
Kovalent
C) İyonik
İyonik
Kovalent
A) Yalnız I
B) Yalnız
D) Kovalent
İyonik
İyonik
C) İ v e l i
D) II ve III
34
değer
Bölüm
Karışımlar
06
• Adi karışım la r bir tür he
terojen karışımdır.
I. K A R IŞ IM L A R
E lem entler ve b ile şikle r d o ğ a d a ve g ü n lü k hayatta
kullanılan m ad de le rd e g en e llikle karışım lar hâlinde
bulunurlar. Ö rneğin, çeşm e de n akan su, hava, to p
rak ve y e d iğ im iz y iye ce kle r ve giyeceklerin hepsi
karışımdır.
Değerli bilgi
Birden fazla ele m en t veya bileşiğin kim yasal
bağ yap m a d a n biraraya gelerek oluşturdukları
m a dd e lere k a rış ım denir.
• Karışım lar saf m a dd e değildir.
• Karışım lar birden çok elem ent ya da bileşiğin bir
araya gelm esi ile oluşur.
• Karışımı oluştu ru rke n elem entler veya bileşikler
belirli oran lard a bir araya g elm e k zo ru nda d e ğ il
dir.
• Karışım lar fo rm ü lle r ile gösterilm ez.
• E lem ent veya bileşiklerin karışım larda kim likleri
değişm ez.
Ç am urlu su, kum lu su, te
beşir tozlu su, ayran, y o
ğurt ve süt heterojen karı
şım lara örnek olarak veri
lebilir.
Ayran bir heterojen
karışımdır.
Y ukarıdaki karışım lar bir
süre b e k letild iğinde bileşi
m indeki bazı m addeler dib e çöker.
2. H om ojen K arışım lar
Bazı karışım larda m a ddeler birbiri içind e her tarafta
eşit olacak şekilde karışmıştır. Ö rneğin bir m iktar
şeker, suyla karıştırıldığında oluşan karışımın her
tarafında eşit m iktarda şeker ve su bulunur. Bu ne
denle karışımın her tarafındaki tat aynıdır.
Değerli bilgi
Karışımı oluşturan m addeler karışımın her tara
fına eşit dağılıyorsa bu tü r karışım lara h o m o je n
ka rışım denir.
H om ojen karışım lar ç ö z e lti olarak da a dlandı
rılır.
Karışım lar heterojen ve hom o je n olm ak üzere iki
g ru b a ayrılır.
• Ç özeltiyi oluşturan m addelerde n m iktarı ç o k ola
na ç ö z ü c ü denir.
K arışım lar
• Ç özücü m adde dışında çözeltiyi oluşturan diğer
m adde veya m addelere ise ç ö z ü n e n denir.
t
H om ojen karışım
H eterojen karışım
I. H e te ro je n K arışım la r
Bazı karışım larda m a dd eler birbiri içind e her tarafta
eşit o lm a ya ca k şekilde karışır. Ö rneğin, çekirdek,
leblebi ve kuru üzüm kullanılarak kuruyem iş karışı
mı elde e d ild iğ in d e b u nlar karışımın her tarafında
eşit m iktarda bulunm az.
• Karışımı oluştu ra n m ad de le r karışım ın her yerine
eşit o ra n d a dağılm am ışsa bu tü r karışım lara h e
te ro je n karışım denir.
değer
Ç özelti = Ç özücü + Ç ö zünenler
• Ç özeltilerde bir çözücü bulunur. A ncak çözünen
birden fazla olabilir.
Ö rneğin, bir bardak s uda hem şeker hem de tuz
aynı anda çözülebilir.
• Ç özeltiler katı, sıvı veya gaz hâlde olabilir.
M adeni paralar, lehim , pirinç ve am algam diş d o l
guları gibi hom ojen karışım lar katı hâldeki çözelti
lerdir.
35
fm
K arışım lar
Tuzlu su, şerbet ve k o lo nya g ib i karışım lar ise sıvı
h âldeki çözeltilere örnektir.
D ünyam ızı saran hava, oksijen, azot, k a rbondioksit
ve d iğ e r ga zlardan oluşan gaz hâldeki bir çözeltidir.
Çözüm
Kap - 1 deki m adde bir karışımdır. A ncak m adde
tanecikleri eşit dağılm adığı için heterojen bir karı
şımdır. Hayri d o ğ ru söylem iştir.
Kap - 2 deki m adde bir karışımdır. Tanecikler eşit
da ğ ıld ığ ı için karışım h o m o je n b ir karışım dır.
H om ojen karışım lar çözeltidir. Selin d o ğ ru söyle
miştir.
Madeni paralar
çözeltidir.
Tatlılara katılan
şerbet bir sıvı
çözeltidir.
Hava gaz
hâldeki bir
çözeltidir.
• Tuzlu su ö rn e ğ in d e o ld u ğ u gibi çözü cü ve ç ö zü
nen m a ddelerin fiziksel hâlleri farklı olabilir.
Ö rneğin sıvı hâldeki çözeltilerd e çö zücü sıvıdır. Ç ö
zünen m a d de ler ise katı, sıvı veya gaz hâlde o la b i
lir.
K a p - 3 deki m adde tek tü r m oleküllerden o lu ş
muştur. Yani bu m adde bir bileşiktir. B ileşikler ise
saf m addelerdir. Karışım değildir. Yaşar yanlış s ö y
lemiştir.
Kap - 2 deki m adde bir atom yapılı elem ent ve bir
m olekül yapılı bileşikten oluşm uştur. C eren d oğru
söylem iştir.
Cevap C
II. ÇÖZÜNME OLAYI
Sıvı - Katı
Çözeltileri
Sıvı - Sıvı
Ç özeltile ri
Sıvı - Gaz
Çözeltileri
Serum fizyolojik
(Saf su + Tuz)
Kolonya
(Su + Etil alkol)
Gazoz
(Su + C 0 2)
Tatlı şerbeti
(Su + Şeker)
Sirke
(Su + Asetik asit)
Deniz suyu
(Su + Oksijen)
Bir çözelti oluşurken çözücü ve çözünen m addelerin
tanecikleri arasında bir etkileşim olur. Ç özücünün ta
necikleri, çözünen m addenin taneciklerinin etrafını
sararak bu tanecikleri birbirinden ayırır. Daha sonra
koparılan çözünen m addenin tanecikleri çözücü ta
necikleri içerisinde hom ojen olarak dağılır.
Değerli bilgi
Ç özücü ve çözünen m addelerin birbiri içerisin
de iyonlarına veya m oleküllerine ayrılarak h o
m ojen dağılm asına ç ö z ü n m e denir.
Örnek .. 8
.j©
w
o© g c P
Kap - 1
K a p-2
a
Kap - 3
Yukarıdaki kaplarda bulunan m addeler için aşa
ğıdaki öğrencilerden hangisi yanlış bilgi vermiş
tir?
A) Hayri
B) Selin
: Kap - 1 deki m a dde heterojen karışım
dır.
: Kap - 2 deki m a dde bir çözeltidir.
C) Y aşar : Kap - 3 teki m adde bir karışımdır.
D) Ceren : Kap - 2 deki karışım bir elem ent ve bir
bileşikten oluşm uştur.
c c c
c c
c c c
c c
C iiii +
i t ii i
c c c c c — ► c tuc ti c
ccccc
c c c
ccccc
ccccc
c c
Ç özücü
Ç özünen
Ç özelti
Çözünme olayının gerçekleşmesi
1. İyon Y apılı M adde lerin Suda
Çözünm esi
İyon yapılı m addelerin en küçük birim leri pozitif ve
negatif yüklü iyonlardır. Bu nedenle suda çö z ü n
d üklerinde en küçük birim leri olan iyonlarına ayrılır
lar.
7. Sınıf Fen ve Teknoloji / 3. Fasikiil
K arışım lar
III. ELEKTROLİT VE ELEKTROLİT
Değerli bilgi
İyon yapılı m a d de le r suda ç ö z ü n d ü ğ ü n d e iyon
larına ayrışır.
OLMAYAN ÇÖZELTİLER
Ö rneğin, iyon yığınlarının o lu ştu rd u ğ u kristal hâlde
Saf su elektrik akımını iletm ez. Sulu çözeltilerin
elektrik iletkenlikleri ise suda çözünen m addenin
d u ru m u n a göre değişir.
b ulu na n yem ek tuzu (NaCI) su da N a + ve Cl iyon
I. E le k tro lit Ç ö z e ltile r
larına ayrılır. Ç özü nm e tam am la nd ığın d a N a + ve
C f iyonları çözeltin in her yerine eşit olarak dağılm ış
olur.
İçinde pozitif ve negatif iyon bulunan sulu çözeltiler
elektrik akımını iletir. Bu tü r çözeltilere e le k tro lit ç ö
z e lti denir.
• iyon yapılı m a ddeler suda ç ö zü n d ü kle rin d e iyon
oluştururlar.
^
pil
9° «S
3>® <
.®l
e
Na'
$
cr
V
Su
anahtar
r-C S -
Tuzlu su
İyon yapılı maddeler suda iyonlarına ayrılır.
-ttam p ü l
Tuzlu su elektrolittir.
2. M o le k ü l H âlinde Çözünm e
Değerli bilgi
M olekül yapılı m ad d ele r g enellikle suda m o le kü lle
rine ayrılarak çözünür. Ç ünkü en küçük birim leri
m oleküldür.
Değerli bilgi
M olekül yapılı m a dd ele r g enellikle suda m ole
külle rin e ayrılarak çözünür.
İyon yapılı m addelerin sulu çözeltileri elektrik
akımını iletir. Yani sulu çözeltileri elektrolittir.
• Ç eşm e, deniz, göl, dere suları ve y a ğ m u r b irikin
tilerinde to p ra kta bulunan bazı iyon yapılı m a d
deler çözünm üştür. Bu nedenle bu tü r sular elek
trik akımını iletir. Yani elektrolittir.
2. E le k tro lit O lm ayan Ç ö z e ltile r
Ö rneğin, m olekül yapılı olan basit şeker suya atıldı
ğınd a b irb irin e bağlı olan şeker m olekülleri su m o
lekülleri tarafından sarılararak birb irind en kopartılır.
D aha so nra şeker m olekülleri su içerisinde dağıtılır.
B ö ylece şeker su d a en kü çü k birim i olan m o le kü l
lerine ayrılm ış olur.
Sulu çözeltid e pozitif ve negatif iyonlar yoksa bu tü r
çözeltiler elektrik akımını iletm ez.
Elektrik akımını iletm eyen çözeltilere e le k tro lit o l
m ayan ç ö z e lti denir.
• Basit şeker gibi m olekül yapılı m a ddeler suda
m olekül hâlinde çözünür. Yani suda iyon olu ştu r
mazlar.
pil
1
*
*
*■
t>
p
& <=#
&>
er
*
—
-—
,w_
9°
*¿ 9 °
&oc<$
'¿İZ
»
<t
te
Su
Şekerli su
Şeker molekülü
İyon yapılı maddeler suda moleküllerine ayrılır.
değer
anahtar
iXJ
am pül
Şekerli su elektrolit değildir.
Elektrik akımını iletmez.
37
K arışım lar
IV. ÇÖZÜNME HIZINI (SÜRESİNİ)
NELER ETKİLER
Belirli m iktard aki bir m a dd en in sud a çözü nm e sü
resini sıcaklık ve m a dd en in tane b üyü klü ğ ü etkiler.
1. S ıcaklığın Çözünm e H ızına E tkisi
Ç özü nm e olayında çözünen m adde taneciklerinin
b irb irin d e n ayrılm ası ve çözelti içerisinde dağılm ası
su ve çözün en m a dd e ta n eciklerinin ötelem e hare
keti ile gerçekleşir.
Sıcaklık ne kadar yüksek o lursa su ve çözünen
m ad d e tan ecikleri çözelti içind e o kadar hızlı ötele
m e hareketi yapar. Dolayısıyla,
Değerli bilgi
Karıştırm a işlem i de çözünm e hızını artırır. Ç ün
kü karışm a işlem i m addelerin b irbirinde daha
kolay dağılm asını sağlar.
V. DERİŞİK ye SEYRELTİK
ÇÖZELTİLER
Ç özücü ve çözünenden farklı m iktarlarda kulla na
rak farklı çözeltiler hazırlanabilir.
Bir çözücünün aynı m iktarları içerisinde aynı ç ö zü
cüden farklı m iktarlarda çözerek de farklı çözeltiler
elde edilebilir.
Değerli bilgi
• Sıcaklık arttıkça m addelerin s ud a çözü nm e hız
Bir m addenin eşit m iktarlarda çözücü ile hazır
lanm ış çözeltilerinden,
ları da artar.
• S uda çözü n m e hızının artm ası m a ddenin daha
kısa sü re de çözü nm e si anlam ına gelir.
Ö rneğin, bir kaşık çay şekeri bir bardaktaki sıcak
çayda s o ğ u k çaya g öre daha hızlı ve daha kısa sü
rede çözünür.
2. Tane B ü yü klü ğ ü n ü n Çözünm e
H ızına E tkisi
Ç ö zü n m e olayında çö zücü tanecikleri, ancak ç ö z ü
nen m a dd en in yüzeyin deki tem as ed e bild iğ i ta n e
cikleri koparara k içind e dağıtır.
• İçinde daha az çözünen bulunan çözelti
s e y re ltik çözelti
• İçinde daha çok m iktarda çözünen bulunan
çözelti ise d e riş ik çözelti olarak adlandırılır.
*
‘
*
.«• A
l
*
* 1
A
.«> t
Seyreltik çözelti
A * ~ £
E> M €
¿i
*
A
C A
Jk t
Derişik çözelti
• Ç özünen m a dd en in tane boyutu ne kadar küçük
olursa, çö zücü tanecikleri o kadar ço k çözünen
m a dd en in ta ne cikle rin e tem as eder. Bu da ç ö
zün m enin daha hızlı olm asını sağlar.
Ö rneğin, bir bardak ça yda aynı m iktardaki toz şe
ker küp şekerden daha hızlı yani daha kısa sürede
çözünür.
• Seyreltik veya derişik olm a d urum u karşılaştırı
lan çözeltiye göre değişir.
• Bir çözelti başka bir çözeltiye göre derişik iken
diğer bir çözeltiye göre seyreltik olabilir.
Ö rneğin, iki tane kesm e şeker çö zülm üş çay, bir ta
ne kesm e şeker çözülm üş çaya göre derişiktir. A n
cak üç tane kesm e şeker çözünm üş çaya göre ise
seyreltiktir.
*
Bir bardak çayda toz şeker kesme şekerden
daha hızlı (çabuk) çözünür.
38
İki şekerli çay bir şekerli çaya göre derişik,
üç şekerli çaya göre ise seyreltiktir.
değer
K arışım lar
I. Ç ö z e lti N asıl Daha D e rişik Yapılır?
Bir çözeltiyi d ah a derişik ya pm a k için çözeltideki
çö zün en oranını artırm ak gerekir.
• Ç öze ltide bir m iktar daha çözünen m a dd e çö zü l
d ü ğ ü n d e çö ze ltid e ki çözünen oranı artar. D olayı
sıyla çözelti d ah a derişik hâle gelir.
Ö rneğin, şekerli bir çaya bir m iktar daha şeker atı
lıp ç ö z ü ld ü ğ ü n d e çay da ha derişik hâle gelir.
70 °C
Yukarıdaki kaplarda bulunan sulara üzerlerinde b e
lirtilen şekerler çözülüyor.
Derişik
Seyreltik
Buna göre, aşağıd aki yargılardan hangisi yan
lıştır?
• Ç öze ltiden bir m iktar çö zücü uzaklaştırıldığında
ç ö zeltid e ki çözünen oranı artar. D olayısıyla ç ö
zelti dah a de rişik hâle gelir.
A) I. kaptaki şeker, II. kaptaki şekerden daha hızlı
çözünür.
Ö rneğin, şekerli su çöze ltisind e n bir m iktar su bu
h a rla ş tırd ığ ın d a çözelti daha derişik hâle gelir.
B) III. kapta oluşan çözelti, I. kapta oluşan çözelti
ye göre derişiktir.
C) O luşan bütün çözeltiler elektrolit değildir.
Seyreltik
A
*
* *
A i
A &
A
t A I A
Derişik
D) III. çözeltiden 100 m L su buharlaştırılarak uzak
laştırılırsa derişikliği II. çözeltiyle aynı olur.
t A
Suyu buharlaştırılarak azaltılan çözelti daha
derişik hâle gelir.
Değerli bilgi
I ve II. kaptaki suların sıcaklıkları aynıdır. Aynı sıcak
lıkta küçük taneli şeker büyük taneli şekere göre
suda daha hızlı çözünür. D olayısıyla I. kaptaki toz
şeker II. kaptaki küp şekerden daha hızlı çözünür.
A seçeneği doğrudur.
Ç öze ltiyi daha derişik yap m a k için,
Ç özeltilerin derişikliklerini karşılaştırm ak için aynı
m iktar sudaki şeker m iktarları karşılaştırılır. H angi
sinde şeker m iktarı fazla ise o derişiktir.
• Ç özeltide bir m iktar daha çözünen çözülebilir.
I. kapta : 100 m L suda 1 g şeker çözünm üştür.
• Ç ö zü cü n ü n bir kısmı çözeltid en uzaklaştırıla
bilir.
III. kapta: 200 m L suda 2 g şeker varsa,
100 m L suda 1 g şeker vardır.
2. Ç ö z e lti N asıl Daha S e y re ltik Yapılır?
Her iki çözeltid e de 100 m L suda 1 g şeker o ld u ğ u
na göre çözeltilerin derişiklikleri eşittir. B seçeneği
yanlıştır.
Bir çözeltiyi daha seyretlik yap m a k için çözeltideki
çözü ne n oranını azaltm ak gerekir.
Şeker suda m olekül hâlinde ç ö z ü n d ü ğ ü için oluşan
çözeltiler elektrolit değildir. C seçeneği doğrudur.
• Ç özeltiye bir m iktar da ha çözü cü e klen diğinde
ç ö ze ltid e ki çözünen oranı azalır. D olayısıyla ç ö
zelti d ah a seyreltik hâle gelir.
• Bir çözeltiye çözü cü ekleyerek daha seyreltik
hâle g etirm e işlem ine s e y re ltm e adı verilir.
değer
III. çözeltiden 100 m L su b u h a rla ş tırd ığ ın d a geride
100 m L s u kalır. Bu durum da II ve III. çözeltilerde 100
m L suda 2 g şeker çözünm üş olur. Böylece çözelti
lerin derişikleri eşit olur. D seçeneği doğrudur.
Cevap B
39
A şağıda tanecik m odeli verilen m add elerin ö zel
liklerini belirten kutucuklara “ ✓ ” işareti yazınız.
Ç ö z e lti
A şağıdaki kavram haritasında boş bırakılan yer
leri yukarıda verilen kelim e ler ile uygun şekilde
dold urunu z.
( i .........................^
H o m o je n H e te ro je n E le k tro lit
E le k tro lit
d e ğ il
* © %
Afc
s İ
□
□
□
□
□
□
□
□
□
□
□
□
□
□
□
□
Bileşik
O luşturur.
(fi*.
O luşturur.
fc4t A<f
K A R IŞIM
\
A İ
Eşit
dağılm am ış
Eşit
dağılm ış
\
Elektriği
'9'
ile tir
At
■J*1- ^
/
Çözünen^^^
/
rtranı fazla
oranı
\
\
5 .....
(6.....
E lektriği
iletm ez.
a m.
d
H
2£ 5
B
A t jjv
A*, A».
..
Ç özünen
oranı az
\
X
,
*
___y
B
At
7.....
y
At
At
At
'A t
Akü
DOĞRU - YANLIŞ
A şağıda verilen bilgileri d o ğ ru (D) veya yanlış
(Y) o larak işaretleyiniz.
[
] 1 . Ç öze ltiler saf m addelerdir.
[
] 2 . Karışım lar birden çok m ad d en in kim yasal
6TKINLIK
27
bağ o lu şturm a da n bir araya gelm esiyle
oluşur.
[
] 3 . M addeler belirli oranlarda bir araya gele
rek karışımları oluştururlar.
[
] 4 . Bütün karışımlar çözelti değildir.
[
] 5 . Kolonya, su ile etil alkold e n oluşan bir ho
10 g tuz
l
200 mL su
m ojen karışımdır.
,
‘
600 mL su
40 g tuz
-
8 g tuz
1
400 mL su
100 mL su
IV
[
] 6 . H eterojen karışım larda karışan m addeler
birbiri içind e eşit dağılmıştır.
[
] 7 . Derişik çözeltide çözünen madde oranı
daha fazladır.
[
] 8 . Bir çöze ltid e m iktarı fazla olan m adde ç ö
zünen olarak adlandırılır.
40
30 g tuz
Yukarıdaki kaplarda üzerlerinde belirtilen m iktarlar
da tuz çözülerek çözeltiler hazırlanıyor.
Bu çözeltilerin derişikliklerinin karşılaştırılm ası
nı aşağıda verilen yere yazınız.
değer
Karışımlar
KAZANIM D €Ğ €A l€N D İA M € T6STİ
1.
Aşağıda resimleri verilen maddelerden han
gisi bir karışım değildir?
4.
Su ile yemek tuzu kullanılarak hazırlanan
üç ayrı çözelti ile ilgili,
A)
Kolonya
Osman
öğrencilerden hangilerinin ifadeleri kesin
likle doğrudur?
Kesm e Çay Ş ekeri
A) Yalnız Yusuf
B) Yalnız O sm an
C) Yusuf ve Ö m er
D) Yusuf, Ö m er ve O sm an
2.
Homojen karışımlar için aşağıdakilerden
hangisi yanlıştır?
Aşağıda verilen çözeltilerden hangisinin
çözücüsü gaz hâldedir?
A) Ç özelti olarak adlandırılırlar.
B) Ç özücü ve çözü n en lerde n oluşur.
C) S adece sıvı hâlde bulunur.
A) D eniz suyu
B) G azoz
D) Tanecikler birbiri içind e eşit olarak dağıl
mıştır.
C) M aden suyu
D) Hava
6.
J...........
V.
Tanecik yapısı aşağıda m odellerle gösteri
len maddelerden hangisi bir karışım değil
dir?
İit â l i
B) İv e III
C) II ve III
D) I, II ve
M
1
A) Yalnız
M M
«4»
t
Yukarıdaki karışımlardan hangileri hetero
jen karışımdır?
4 4 4 4 4
S
4 4 4 4 4
4 * 4 4 *
4 4 4 4 4
S üt
K o lo n y a
M
1
T o zlu hava
B)
A)
t
M
C©0
O
&
9
D)
C)
uû u •
Q *
<TO
uû u< ıuû u
Q * Q
<ro u ü
A* A*A
c
o
-
°
o
41
Kcırışım lar
B B B B IîB
7.
Seda karışımlarla ilgili olarak aşağıdaki dövizleri hazırlamıştır.
H eterojen
r ------ * ----------çam urlu su
H om ojen
Şerbet
Kolonya
Çorba
Hava
Ayran
Tuzlu su
100 m L
15 °C su
Su - Yağ
Yukarıda m iktarları belirtilen şekerler kaplarda
ki sularda çözülüyor.
Buna göre, Seda hangi maddeleri yanlış
yazmıştır?
Bu şekerlerin tamamının çözünmesi için
geçen sürelerin karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak karşılaştırılmıştır?
A) H ava - Tuzlu su
B) Ayran - Ç orba
C) A yran - Tuzlu su
D) K olonya - Ç orba
8.
100 m L
45 °C su
100 m L
15°C su
K arışım lar için aşağıdakilerden hangisi
yanlıştır?
11.
A) III > II > I
B) II > III > I
C) II = III > I
D) I > III > II
I. Sıcaklık
II. Karıştırma
A) H om oje n olabilir.
III. Katı tanelerinin b ü yüklüğü
B) T üm ü elektrolittir.
Yukarıdakilerden hangileri bir katının suda
ki çözünme hızını etkiler?
C) Katı ve sıvı m a dd eler karışabilir.
D) Form ülleri yoktur.
A) Yalnız
B) İ v e li
C) II ve III
D) I, II ve
9.
12 .
100 m L
1. kap
50 m L
2. kap
300 m L
3. kap
Zafer yukarıdaki kaplardaki sularda eşit m ik
ta rlard a şeker çözerek çözeltiler hazırlamıştır.
Çözeltiler hom ojen karışımlardır.
Y
f^ j
Buna göre, Zafer’in hazırladığı çözeltiler ile
ilgili,
I. En derişik çözelti 2. kaptaki çözeltidir.
II. En seyreltik çözelti 3. kaptaki çözeltidir.
III. 1. kaptaki çözelti, 2. kaptakine gö re seyret
tiktir.
Tüm çözeltilerde bir tane çözünen bulunur.
Fen ve Teknoloji D ersi’nde karışım lar ile ilgili
verilen etkinliği A hm et yukarıdaki g ibi yapm ış
tır.
Her bir cevap 25 puan olduğuna göre Ah
met kaç puan almıştır?
( / : doğru, X : yanlış)
A) Yalnız I
B) İ v e li
C) II ve III
D) I, II ve
42
Bir seyreltik çözelti başka bir çözeltiye göre
derişik olabilir.
Bir miktar çözücüsü uzaklaştırılan çözelti
daha seyreltik hâle gelir.
A) 25
B) 50
C) 75
D) 100
değer
M a d d e n in Vapısı ve Ö zellikleri
ÜNİT€ D € Ğ € fil€ N D İR M € T6STİ
1.
—i
Z n
•
*
K
3.
Üzümlü kek
İ
Meşrubat kutusu
Katman
P b
*
h
I
P
Elektron bulutu
Mermi
d
1
Modem Atom
Modeli
Rutherford Atom
Modeli
Thomson Atom
Modeli
Yukarıda verilen kavramlar ve ilk kez öneril
dikleri atom modelleri arasında eşleştirm e
ler yapıldığında kavramlardan hangisi bir
model ile eşleştirilem ez?
A l
A) Ü züm lü kek
B) Atom çekirdeği
C) Katm an
D) Elektron bulutu
Yukarıdaki element sembolleri ve bu element
ler kullanılarak üretilen ürünler arasındaki eş
leştirme çizgileri aşağıdakilerden hangisin
de doğru olarak verilmiştir?
A)
4.
C)
N ötr X, Y ve Z atom larının üçünün de katm an
sayısı 3 tür. Bu atom lardan X in 3. katm anında
6, Y nin 3. katm anında 8 ve Z nin 3. katm anın
da 1 elektron bulunuyor.
Buna göre,
2.
Bir X elementinin bileşiğe dönüşmesi olayı
ile ilgili,
I. Başka bir elem entle bağ yapm alıdır.
II. Kim yasal bir d eğ işim e uğram alıdır.
III. Kendi atom ları ile elektronlarını ortaklaşa
kullanm alıdır.
hangi öğrencilerin ifadeleri doğrudur?
A) Yalnız O ğuz Kaan
A) Yalnız I
B) İ v e li
C) G ürkan ve Şevval
C) II ve III
D) I, II ve
D) O ğuz Kaan, G ürkan ve Şevval
B) O ğuz Kaan ve Şevval
değer
43
M a d d e n in Vapısı ve Ö z e llikle ri
8.
5.
Tanecik
Proton
sayısı
Nötron
sayısı
Elektron
sayısı
X™
21
24
18
Y"
15
16
10
Z*
.9
20
19
III
Yukarıdaki tanecik m odellerinden hangileri
bir elem ente aittir?
6.
A) Yalnız I
B) Yalnız I
C) II ve III
D) I, II ve
Xm, Yn, Z k taneciklerinin proton, nötron ve
elektron sayıları ta blodaki gibidir.
Taneciklerin yük değerleri olan m, n ve k
için aşağ ıd akilerd en hangisi doğrudur?
Tek atom lu katyon iyonu için,
9.
hangi öğrencilerin ifadeleri kesinlikle d o ğ
rudur?
A) Yalnız Ali
B) Yalnız Eda
C) Ali ve Veli
D) Ali, Eda ve Veli
m
n
k
A)
3+
6+
1+
B)
6+
6-
0
C)
3+
5+
0
D)
3-
5-
1-
Aşağıdakilerden hangisi karbondioksit bi
leşiğinin formülüdür?
A) C 0 2
B) S 0 2
C) HCI
D) H20
1 0 . N ötr bir atom un çe kird e ğ in d e 13 p roton ve 14
nötron vardır.
7.
a g şeker
\ 200 m L s u /
V
K
w
20 g şeker
I
100 mLsu
b g şeker
/ ^\
¡I 50 mL su \\
Bu nötr atom un elektronlarının katm anları
na d ağ ılım ı a ş a ğ ıd a k ile rd e n h an g isin d e
doğru olarak verilm iştir?
e
o©
A)
O■
L
M
f (O )
'■©
GO
©
K, L ve M kaplarında bulunan şekerli su çö
zeltilerinin derişiklikleri aynı olduğuna göre
a ve b değe rleri kaçtır?
a
b
A)
10
15
B)
40
10
C)
20
5
D)
40
20
C)
o
-1 O©
,
e SOS
B)
î0
«t
O
£
D)
O©
«SO*¿
değer
ÜNİT6 D €Ğ €R l€N D İR M € T6STİ
1.
4.
I. Potasyum
II. Azot
III. Kükürt
IV. Fosfor
Yukarıda isim leri verilen elem entlerin sem
bolleri alfab etik sıraya göre sıralandığında
hangisi en önce gelir?
A) Potasyum
B) Azot
C) Kükürt
D) Fosfor
Sodyumla birleşerek sofra tuzunu oluşturur. İç
me sularında ve havuzlarda m ikrop öldürücü
olarak kullanılır.
2.
Canlıların yapısında ve havada bulunur.
Solunum için gereklidir. Hidrojenle birleşerek
suyu oluşturur. Dalgıç ve astronotların kullandığı
oksijen tüplerinde bulunur.
Yukarıda X ve Y posterlerinde anlatılan e le
m entlerin adları aşağıd akilerd en hangisin
de doğru olarak verilm iştir?
©
A) S odyum
H idrojen
Yukarıda bir atom a ait m odel verilm iştir.
B) H idrojen
Klor
Bu atom için aşağıda verilenlerd en hangisi
yanlış tır? (p : p ro ton ve n : nötron)
C) Klor
O ksijen
D) H idrojen
O ksijen
A) N ötrdür.
5.
B) Katm an sayısı 2 dir.
C) Ç e kird e ğ in d e to pla m 27 tane parçacık bu
lunur.
D) Elektronlarının sayısı protonlarının sayısına
eşittir.
3.
A şağıdakilerden hangisinde adları belirti
len bileşiklerin form ülleri doğru olarak ve
rilm iştir?
Çözücü
Çözünen
Seda
Su
Şeker
Okan
Azot gazı
Zeynep
Su
Oksijen
Karbondioksit
Un
Üzüm
Şerbet
Hava
Kek
Üç farklı öğrencinin çözücü, çözünen ve o lu
şan çözelti için verdiği ö rnekler yukarıdaki ta b
lodaki gibidir.
A m on yak
Basit Şeker
A)
NaCI
nh3
^ 6^ 12^6
B)
CaO
HCI
O
O
C) KCI
NaCI
^6H12®6
C) Seda ve O kan
D) NaCI
nh3
o
o
D) Seda, O kan ve Zeynep
CNJ
Yemek
tuzu
CVJ
değer
D
Buna göre, hangi öğrencilerin verdiği ör
nekler doğrudur?
A) Yalnız Seda
B) Yalnız O kan
45
M a d d e n in Vapısı ve Ö z e llikle ri
8.
6.
13AI3+ iyonunun elektron dizilim modeli aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
B)
A)
O
o
o
o
O
o
o
S erdar bir n ötr atom un elektron katm an dizili
mini bir çiçeğin ortasına çizerek özelliklerini çi
çeğin yapraklarına yazmıştır.
D)
C)
Buna göre, Serdar hazırladığı çiçeğin yap
raklarından hangilerine doğru bilgi yazm ış
tır?
A) İ v e l i
B) II ve III
C) I, III ve IV
D) II, III ve IV
9.
Aşağıda tanecik modelleri verilen bileşik
lerden hangisinin formülü CH 4 olabilir?
A)
7.
Fosfat
<)
+
NH„
Sülfat
+
*
PO,
Am onyum
<0
SO
L J
f*
c> © 0
10 .
€>
20 g küp
şeker
20 g küp
şeker
Yukarıda verilen iyonlar ile formülleri bir
çizgi ile eşleştirildiğinde aşağıdaki hangi
durum oluşur?
A) + -
15 °C
50 °C
Yukarıdaki şekilde gösterilen kaplardaki sular
da belirtilen m iktarlarda şeker çözülm ektedir.
C)
X
Buna göre, oluşan şeker çözeltilerinin deri
şikliklerinin karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) II > III > I
B) II > I >
ÜNİT6 D€Ğ€RL€NDİRM€ T€STİ
4.
1.
İyon
Proton sayısı
X5+
a+b
10
y3+
O x y g e n iu m
P h o s p h o ru s
H y d ro g e n e s
I
II
III
Yukarıda verilen tabloya göre, a ve b d e ğ e r
leri kaçtır?
Yukarıda verilen çiçe klerin her birine bir ele
m entin Lâtince adı verilm iştir.
Buna göre yukarıda verilen elem ent çiçek
lerinin Lâtince adlarının hangi anlam ları ta
şıdığı aşağ ıd akilerd en hangisinde doğru
o larak verilm iştir?
2.
A) Asit yapan
Su üreten
Işık veren
B) Işık veren
Tuz yapan
Su üreten
C) Asit yapan
Işık veren
Su üreten
D) Su üreten
Işık veren
Asit yapan
5.
a
b
A)
5
4
B)
3
2
C)
6
6
D)
10
5
Aşağıdaki maddelerden hangisi bir çözelti
değildir?
A) Süt
B) Ç eşm e suyu
C) Hava
D) D eniz suyu
A şağıdakilerden hangisi iyonik bağlı bir bi
leşiktir?
A) HCI
B) N a N 0 3
C) S 0 2
D) C 0 2
10 g küp
şeker
10 g küp
şeker
r
3.
Atom
1. katman
2. katman
3. katman
Al
a
8
3
Ne
2
b
Al ve Ne atom larının katm anlarındaki elektron
sayıları ta b lo d a k i gibidir.
50 mL su
100 mLsu
10 a toz
şeker
f
200 mL su
15 °C
60 °C
60 °C
I
II
III
Buna göre tablo daki a ve b sayıları kaçtır?
Sıcaklıkları altlarında verilen farklı m iktarlarda
ki sulara 10 ar gram küp ve toz şeker atılarak
çözünm e hızları ölçülüyor.
A)
2
K aplara atılan şekerlerin çözünm e hızları
arasındaki ilişki aşağıd akilerd en hangisi
dir?
B)
8
C)
4
D)
2
değer
A) II > I > III
B) II > III > I
C) III > II > I
D) I > III > II
47
M a d d e n in Vopısı ve Ö ze llikle ri
7.
Fosfor atom unun çe
kirdeğinde 15 proton
ve 16 nötron vardır.
3. raf
1 0 . Bir atom daki • işareti elektronu sem b olize
ettiğine göre,
I.
N ö tr fo s fo r a to m u
nun elektronları kü
çü k p la stik to p la rla
tem sil edilerek 3 raflı
bir kitaplığa h erbir raf
katm an şeklin de d ü
ş ü n ü le re k y e rle ş tiri
lecektir.
o l
2. raf
•
•
1. raf
• •
•
•
•
Q
• •
•
Buna göre, topların doğru yerleştirilişi aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
B)
A)
m odellerinden hangileri m oleküler bir e le
m ent oluşturabilir?
D)
C)
A) Yalnız II
B) İ v e li
C) II ve III
D) I, II ve
1
8.
A şağıdaki çö zeltile rden hangisi elektrolit
d eğ ild ir?
A) Ç eşm e suyu
B) Şerbet
C) N ehir suyu
D) D eniz suyu
9.
B;
Elementin özellikleri :
• Üç katmanı vardır.
Saatin yelkovanı iyonik bağlı bileşiklere g e ld i
ğinde saat çalm aktadır.
• E lektro n almaya daha yatkındır.
Yukarıdaki postere göre bu elem entin pro
ton sayısı aşağıd akilerd en hangisi olabilir?
A) 4
48
B) 7
C) 12
D) 17
17:00 ı gösteren saat hangi zam anı gö ster
diğinde ilk olarak çalar?
A) 17:10
B) 17:20
C) 17:30
D) 17:40
değer
I.IŞ IĞ IN S O Ğ U R U L M A S I
Bir kaynaktan çıkan ışık ışınları, d o ğ ru la r boyunca
ve her y ö n d e yayılır.
Işık ışınları bir e ngelle karşılaşınca bazı m a ddeler
d en geçerken bazı m a ddelerde n yansır, bazı m ad
d elerde ise yutulur. Bir yüzeye çarpan ışık ışınının,
yüzey tarafından yutulm ası ışığın s o ğ u ru lm a s ı
olarak adlandırılır. Işık ışınlarını soğuran bir yüzey
d e sıcaklık artışı g e rçekle şir ve yüzey ısınır.
bir süre
sonra
enkli yüzey
28°C
Yılın çoğ u n u sıcak ve güneşli geçiren ekvator kuşa
ğına yakın A kdeniz kasabalarında yapılar genellikle
beyaza boyanır. B öylelikle yapıların çok ısınması
engellenir ve serin kalm ası sağlanır. B unun tam te r
si soğuk ülkelerdeki binalar genellikle koyu renkli
yüzeylere sahiptir.
renkli yüzey
G üneş ışınlarını d o ğ ru d a n g ören ve soğuran yüzey
ler, gü n e ş ışınlarının d o ğ ru d a n d üşm ed iğ i, yansıya
rak ulaştığı yüzeyle re göre daha fazla ısı enerjisi
alır.
Bu yü zde n sıcak bir yaz günü nd e , d inlenm ek iste
yen insanlar g üneşi d o ğ ru d a n g ören yerleri değil
de g ö lg e d e kalan yerleri tercih ederler.
Örnek .. 1
Güneşli bir gün
de farklı renk
lere boyanm ış,
eşit b ü y ü k lü k
Ş e kildeki o rta m d a gö lg e d e ki K term om etresinin
g ö s te rd iğ i değer, açık alandaki L term om etresinin
g ö ste rd iğ i de ğ e rd e n küçüktür. T L > T K
Işığın soğurulmasında yüzey renginin de etkisi
vardır.
Koyu renkli c isim ler g ü ne ş ışınlarını açık renkli c i
sim lere g ö re daha fazla soğururlar. Bu sebeple ısı
ya ihtiyaç du yulan kış aylarında koyu renkli elbise
ler te rcih edilirken, yaz aylarında açık renkli elbise
ler te rcih edilir.
50
teki kum aşlara
aynı biçimde sa
rılan A, B ve C
te rm o m e tre le ri
şekilde görülen
k o n u m la r ı n a
yerleştiriliyor.
Koyu mavi
Beyaz
Beyaz
İlk sıcaklıkları 20 °C olan term o m etrelerd en B
nin bir süre sonra gösterdiği d eğ er 25 °C o ld u
ğuna göre, A ve C nin aynı anda g ö stereceğ i d e
ğerler için ne söylenebilir?
değer
Güneş Işığından Faydalanalım
|
S oruyu çö zm e m iz için bilm em iz gereken iki bigi
şö yled ir: Işığı d o ğ ru d a n gö ren yerler, görm eyen
yerlere g öre d a ha fazla ısınır. Koyu renkli yüzeyler
açık renkli yüzeyle re g öre ışığı da ha fazla soğurur.
G üneş e n e rjisin d e n ko nutların ısıtılm asında,
banyo ve m utfaklarda kullanılan sıcak suyun e l
de edilm esind e ve seraların ısıtılm asında fa y d a
lanılır.
A ve B cism i G üneşi d o ğ ru d a n görür, A koyu renk
li o ld u ğ u için B den fazla ısınır. C cism i ise hem be
yaz renkli hem de g ö lg e d e o ld u ğ u n d a n en az ısı
nan cisim olacaktır.
B te rm om e tresinin sıcaklık değ işim i 5 °C o ld u ğ u n a
göre, A nın sıcaklık değ işim i 5 °C tan büyük, C ninki ise kü çük olur. Ö rneğin son d u ru m d a A te rm o
m etresi 33 °C, C term om etresi ise 22 °C değerini
g ö ste riy o r olabilir.
Ü lkem izde güneş ışığından en yaygın şekilde
faydalanılan kullanım şekli g ü n e ş k o lle k tö rle ri
ile su ısıtm a s is te m le rid ir. Bu siste m de siyaha
boyalı bir yüzey üzerinde dolanan b o rular var
dır. Bu borulara soğuk su gönderilir. Siyah renk
li yüzey, cam dan gelen güneş ışınlarını s o ğ u ru r
ken cam kapak içerideki ısının konveksiyon y o
lu ile havaya gitm esini önler. B öylece ısı içeride
h apsolur ve boruların sıcaklıkları sürekli yü kse
lir. B orulardan geçen su yüksek sıcaklıklara ka
dar ısınır. D aha sonra bir dep o ya g ö n derilen sı
cak su oradan eve dağılır. Bu su, evin sıcak su
ihtiyacını karşıladığı gibi ısınma am acıyla da
kullanılır.
Örnek .. 2
t
Fatih, üç özdeş su bardağını siyah, kırmızı ve beyaz
renklere boyuyor. B a rdakla ra aynı sıcaklıkta eşit
m ikta rd a su d o ld u ru p , içlerine birer term om etre k o
yuyor.
Alttaki şekillerde görülen düzenekler kurularak
güneş kollektörleri ile elde edilen enerji bir yapı
nın tam am en ısıtılm asında ya da elektrik enerji
si elde edilm esind e kullanılabilir.
Güneş
Güneş kollektonj
Giineş
ışınları
Bardakları bu şekilde Güneş gören bir yerde bir
süre bekleten Fatih, bardaklara ait sıcaklık deği
şimlerine ait sütun grafiklerini nasıl çizebilir?
Çözüm
Işık enerjisi—► Isı enerjisi
Işığı en ço k siyah, en az beyaz renkli kaplar soğurur.
Kırmızı renge boyalı kap, beyaz kaptan fazla, siyah
kaptan ise az ısı soğurur. Yani siyah kap içindeki ter
m om etrenin sıcaklığı en çok, beyaz renkli kabın için
deki term om etrenin sıcaklığı ise en az yükselir.
Bu d u ru m d a kap la rda b u lu
nan su sıcaklıklarındaki d e
ğ işim i g österen sütun g ra fi
ği ya nd aki g ibi olur.
a
Sıcaklık değişimi
Kap
m
|
Işık e n e r jis i-* * Elektrik enerjisi
Y üksek gerilim gerektir
m eyen birçok aracın ça
lıştırılması için güneş pil
leri kullanılm aktadır. G ü
neş pilleri ile elde edilen
elektrik akülerde d e p o la
nır. Bu elektrikle küçük
b ir b u z d o la b ı, te le v iz
yo n , bilg isa ya r, hesap
m akinesi çalıştırılabilir.
Işık
Yandaki araç da
gü ne ş ışığı en er
jis in i
h a re k e t
e n e rjis in e
dö
n ü ş tü re re k ça lı
şır.
|
B
G üneş ışığının e nerjisinden d e n iz s u y u n u n a rı
tılıp ta tlı su e ld e e d ilm e s in d e de yaralanılır.
Işık enerjisi
*
Isı enerjisi
Q
buharlaşan
Işık enerjisi
*
Hareket enerjisi
Işık enerjisi
*
Elektrik enerjisi
Yukarıdaki araçlarla ilgili altlarındaki enerji dö
nüşüm şemalarından hangileri doğrudur?
Bu siste m de tuzlu su, g üneş ışınları yardım ıyla
buharlaştırılıp sonra tekrar kap yüzeyinde yoğ u ştu ru la ra k tuz ve su birbirin de n ayırılmış olur.
G üneş e ne rjisinden faydalanarak yem ek pişiri
lebilir. G ü n e ş o c a k la rı olarak adlandırılan şekil
deki gibi düze n ekle r yardım ıyla ışık enerjisi ısı
enerjine d ö n üştü rü lere k yem ek pişirilir.
Şekillerde verilen araçlar incelendiğinde A daki rad
yom etrenin ışık enerjisini hareket enerjisine, B deki
güneş kolle ktö rünün ışık enerjisini ısı enerjisine, C
deki hesap m akinesinin ise ışık enerjisini elektrik
enerjisine dönüştüre rek çalıştığını farkederiz. Yalnız
C için yazılan dönüşüm doğrudur.
Düz ayna .....
Düz cam
Ö zdeş radyom etre ve el fenerleri kullanılarak aşağı
daki düzenekler kuruluyor.
Siyah
kaplar
İ l
I
d i
R a d y o m e tre adı verilen şe
kildeki araçla güneş ışığının
e n e rjis i, h a re ke t e n e rjis in e
dönüştürülebilir.
Radyometre çarklarının dönme hızları arasındaki
ilişki nasıl olur?
\
R esim de g ö rü ld ü ğ ü gibi rad
yom e tre bir cam balon için
d eki d estek üzerinde d ö n e b i
len bir yüzü siyah bir yüzü
b eyaz kanatlardan m eydana
gelir. R adyom etreye ışık ç a rk ı da denir.
R adyom etre üzerine ışık
düşürüldüğünde çark dön
m eye başlar. Işık enerjisi
h a re k e t e n e rjis in e d ö
n üştürülm üş olur. Çarkın
d önm e hızı, ışık kaynağının şiddetine, çarka uzak
lığına ve ışığın çarka düşm e doğrultusuna bağlıdır.
52
2d
Ü zerlerine ışık düşen radyom etre çarkları döner.
R adyom etre çarklarının d ö n m e hızı, kanat yüzeyleri
ne düşen ışığın şiddetine ve ışık kaynağının radyo
m etreden uzaklığına bağlıdır. I ve II rad yo m e tre le rin
den II nin ön ü n d e 2 ışık kaynağı varken, III ün
ön ü n d e eşit uzaklıkta 1 ışık kaynağı bulunm aktadır.
II nin çarkları III ünkinden hızlı döner. I ve III radyo
m etrelerinin önlerinde birer özdeş ışık kaynağı var
dır. A ncak I radyom etresi ışık kaynağına daha uzak
tadır. III ün çarkları I den hızlı döner.
R adyom etre çarklarının d önm e hızları arasındaki
ilişki II > III > I dir.
değer
Işık
II. BEYAZ IŞIK GERÇEKTEN BEYAZ
MIDIR?
Beyaz ışıktan, renkli ışık elde edilir. B unun için be
lirli renklerdeki ışığı so ğ u ru p kendi rengindeki ışığı
geçiren şeffaf, renkli tabakalar kullanılır. Bu ta b a ka
lar genelde renkli plastik veya cam dan yapılır.
A şağıda beyaz ışığın renkli selefonlara g ö n d e rilm e
si ve bu selefonlardan geçen ışıklar gösterilm iştir.
Beyaz ışık c a m a g ö n d e
rild iğ in d e , ta m a m ın ın
c a m d a n g e ç tiğ i
d ü şü n ü lü r.
Ç evrem izdeki renga ren k çiçekleri ve m eyveleri ve
d iğ e r cisim leri g ö re b ilm e m iz onların üzerlerine ışık
d üşm esiyle gerçekleşir. C isim lerden yansıyan ışık
g ö z ü m ü z e ulaştığın da , cisim le ri g ö rü rü z. D üny a ’mızı aydınlatan ve ısıtan g üneş ışığı aslında be
yaz renklidir.
G ü n e ş ’ten etrafa yayılan beyaz ışık, birçok rengin
birleşm esind en m eyda na gelir. G üneş ışığını o lu ş
turan renkler, g ökku şağ ı renkleridir. Bu renkler kır
mızı, tu ru n c u ,
w
sarı, yeşil, mavi
ve m ordur.
Bu renklere b o
yanm ış bir diski
ş e k ild e k i g ib i
ortasından g e
ç ird iğ im iz k a
lem etra fın d a
hızlıca d ö n d ü rü rse k d iskten yansıyan bu farklı renk
li ışıklar g ö züm üze karışarak ge lir ve diski beyaz ya
d a beyaza yakın bir renkte görürüz. B öylelikle be
yaz ışığın bu renklerden olu ştu ğ u n u farkederiz.
Kırm ızı, ye şil ve
m avinin tonları be
ya z
ışığın
ana
re n k le rid ir. Ç ünkü
d iğ e r re n k le r bu
renklerin karışım ın
d an elde edilir.
^
Beyaz ışığı o lu ş tu
ran ana renkler ça
k ış tırd ığ ın d a , çakışan b ölg e le rd e şe kilde belirtilen
renkler oluşacaktır. Ayrıca şekilden de g örüleceği
g ibi ana renklerin tam am ının ya da üç ara rengin
çakıştırılm asıyla beyaz renk elde edilir.
değerli bilgi
Kırmızı, yeşil ve m avi ana renklerdir. Beyaz per
de üzerinde bu renkteki ışıkların ç a k ış tırd ığ ı
b ö lg e beyaz görünür.
i Beyaz ışık yeşil selefona g ö n
d e rild iğ in d e , yeşil ve yeşile
11 yakın re n kle r g e çe rken d iğ e r
re n k le r so ğ u ru lu r.
Yeşil selefoir
Beyaz ışık m a v i se le fo n a
g ö n d e rild iğ in d e , m a v i ve
m aviye yakın re n k le r g e
çe rke n d iğ e r re n kle r
s o ğ u ru lu r
Beyaz ışık kırm ızı se le fo n a
g ö n d e rild iğ in d e , kırm ızı ve
kırm ızıya yakın re n k le r g e
çe rke n d iğ e r re n k le r
so ğ u ru lu r.
Kırmızı seleforr
Örnek .. 5
Farklı renkteki şef
faf camların arka
sından ortadaki be
yaz ışık veren flo- Ali
resan lambaya ba t
kan öğrenciler onu
hangi renklerde
görürler?
t V Enes
Mavi cam
Eren
Kırmızı
cam
Beyaz
cam
Yeşil cam
¿ İ Can
Beyaz ışık renkli şeffaf cam a g e ld iğ in d e yalnız aynı
renkteki ışık geçer, d iğ e r renklerdeki ışıklar s o ğ u ru
lur. Beyaz cam , beyaz ışığın hepsini geçirir.
Bu d u rum da Enes m avi ışık, Ali kırmızı ışık, Can ye
şil ışık, Eren ise beyaz ışık görür.
Işık
m
Renkli şeffaf tabakaların ku l
lanıldığı en yaygın alanlardan
biri, gü ne ş ışınlarının zararlı
e tkisin d en ko run m a k için ku l
lanılan renkli g ö zlü k cam ları
dır. Farklı renklerdeki gözlü k
ca m la rı g ü n e ş ışınlarından
belli renkleri s o ğ u ru p kendi
re ng in de ki ışıkları geçirir.
Beyaz cam , üzerine gelen ışığı aynen geçirirken,
renkli cam lar kendi renklerindeki ışığı geçirir. Beyaz
ışık, renkli cam a gönderildiğinde yalnız camın rengin
deki ışık cam ın arkasına geçer. Beyazı oluşturan d i
ğer renkler cam da soğurulur.
Bu d u ru m d a Asım yeşil ışık, Burak kırmızı ışık, Can
beyaz ışık ve D eniz mavi ışık görür.
Işıkla rın Ç akıştırılm ası
Işığın tem el renkleri olan kırmızı, yeşil ve m avi renk
ışıklar beyaz bir zem in üzerinde ç a k ış tırd ığ ın d a
farklı renkte ışıklar elde edilir.
Farklı elektrikli aletlerin göstergeleri, renkli camlar,
trafik lam baları, o to m o b il göstergeleri, polis otoları,
itfaiyeler ve am bulansların üzerindeki uyarı la m b a
ları; ütü, e lektrik sobası gibi elektrikli aletlerin açm a
ka pam a d ü ğm eleri ve daha birço k ışıklı araçta b e
yaz ışıktan renkli ışık elde edilir.
Magenta
Ana renklerdeki ışıkların
çakıştırılm ası ile eld e
edilen renkli ışıklar şe
killerdeki gibi olur.
Üç ana renkteki ışığın
ke siştirilm esiyle beyaz
renk elde e d ildiğin i biliyoruz.
attKK
Yeşil
Mavi
1
Cyan
|:|W i
ı-m
Aşağıdaki şekilde, kırmızı
ışıkla rengi bilinm eyen bir
ışık beyaz bir zem in üze
rinde çakıştırılmıştır.
m avi
|
Yukarıdaki gibi renkli selefonların arkasından ba
kan öğrenciler, hangi renk ışıkları görür?
K) L
Buna göre K ve L bölge
lerinin renkleri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
K
mavi selefon
'^ ^K k ırm ız ı
L
A) Yeşil
Sarı
B) Mavi
Yeşil
C) Beyaz
Kırmızı
D) Sarı
Yeşil
il
I
i t
Kırmızı ışık m avi ışıkla çakıştırılırsa m agenta, yeşil
ışıkla çalıştırılırsa sarı renkli yüzey gözlenir. L bölgesi
kırmızı ile a y d ın la tıy o rs a , K bölgesi de kırmızı olur.
S e çen eklerd e tek u ygun d urum D de vardır.
Cevap D
C is im le rin R e n kli G örünm esi
C isim lerin gü n e ş ışığı altında
g ö rd ü ğ ü m ü z renkleri, cisim
lerin ge rçe k renklerdir.
Bir cism in üzerine beyaz ışık
d ü ş ü rü ld ü ğ ü n d e cisim bütün
renkleri yansıtıyorsa bu cisim beyaz görünür. C isim
d en hiç ışık yansım ıyorsa cisim siyah görünür.
Bazen cisim leri bulunduğu zem inden ayırt etm ek çok
zor olur. Bu d u ru m d a cisim k a m u fle olm uş deriz.
Ö rneğin şekildeki gibi yeşil
bir yaprak yeşil bir zem in
üzerinde fark edilem eyebilir.
C isim beyaz bir zem inde iken ortam , yine cisim le
aynı renkte bir ışıkla aydınlatılırsa, zem inden yansı
yan ışığın rengi ile cism in rengi aynı olacağı için c i
sim yine kam ufle olacak ve zem inden ayırt e d ile
m eyecektir.
Kırmızı elm a beyaz
zem inde ve beyaz
ışık altında g ö rü le
bilirken kırmızı ışık
altında kam ufle o l
duğu için fark e d i
lemez.
Beyaz ışık altında Kırmızı ışık altında
Beyaz renkli cisim le r üzerlerine gelen bütün ışığı
yansıttığı için üzerine hangi renk ışık düşerse, cisim
o renkte görünür.
G üneş ışığı altında renkleri g ö s te rildiği gibi olan
varlıklar farklı renkli ışıklarla aydınlatıldıklarında, o ld u k
larından d e ğişik renklerde görülürler. Bu renkler
aşağıda gösterilm iştir.
Güneş ışığı altında
V
V
Yeşil ışık altında
Aşağıda verilen bayraklardan hangisine kırmızı
ışık altında bakıldığında, sadece kırmızı renkli
görünür?
Kırmızı ışık altındaT
Mavi ışık altında
Mavi bir to p a m avi ışık altında bakarsak top tan m a
vi ışık gelece ği için to p u m avi görürüz. A m a kırmızı
ışık altında bakarsak to p u siyah görürüz.
Siyah Kırmızı
Yeşil
Siyah Kırmızı
Sarı
Üzerlerine kırmızı ışık düşürülen bayraklar, renkli yüzey
lerden yansıyan ışığa göre aşağıdaki gibi görülebilir.
değerli bilgi
Kırmızı Siyah
Beyaz renkle aydınlatılan cisim , kendi renginde
görünür. C isim beyaz ise hangi renkle aydınla
tmıyorsa, o renkte görünür. C isim üç ana renkten
b irin d e ise, d iğ e r ana renkli ışıklarla aydınlatıldı
ğ ın da siyah görünür. Sarı cisim (rengi kırm ızı+
yeşil o ld u ğ u n d a n ) kırmızı ile aydınlatıldığında
kırmızı, yeşil ile aydınlatıldığında yeşil görünür.
değer
Siyah
Siyah Kırmızı Siyah
Kırmızı Kırmızı Siyah
Kırmızı Kırmızı Kırmızı
D seçeneğindeki bayrak tam am en kırmızı renkte
görülecektir.
Cevap D
55
Öğlen vakti
güneş ışınları dik
olarak gelir. En
kısa yolu alır.
Güneş doğarken ışınlar
Gözlemci
daha uzun yol alır.
N eden M avi
Atmosfer
G üneş ışığını o luşturan bütün renkler yeryüzüne
ulaşır. Havayı o luşturan m o le külle r g üneş ışığının
m avi tonlarını daha ço k saçılm aya uğratır. B öylece
m avi ışık d iğe rle rine oranla daha fazla dağılır ve at
m osferin m avi gö rü n m e sin e sebep olur. D enizlerin
m avi g örü n m e sin in sebebi de havanın mavi g ö rü n
m esine benzer.
Mavi renk ışık deniz suyu n d a daha ç o k saçılm aya
uğradığı için denizler mavi görünür.
G üneşin d o ğ u ş ve batış saatlerinde güneş ışınları
daha uzun yol kat eder. Ç ünkü ışınlar atm osfere ol
dukça eğik açıyla girerler. Bu sırada mavi tonların
çoğu hava m olekülleri tarafından so ğ u ru lu r ve kırmı
zı, turuncu ve sarı ton renk ışıklar yeryüzüne ulaşır.
Bu nedenle G üneş’in batışı ve doğ u şu sırasında
gökyü zü n d e kırmızı, sarı, turuncu renkler görülür.
Dürbün görünür ışıkla çalışır.
Güneş, mor ötesi (ultroviyole)
ışınlar da yayar.
Kumanda cihazları
kızıl ötesi ışınlarla çalışır.
Işık Spektrumu (Işık Tayfı)
*< > V
Mikrodalga fı
rınları mikrodalga
ışınları ile çalışır.
Röntgen filmi
X ışınları ile
çekilir.
Cep telefonları
radyodalgaları
ile çalışır.
Nükleer maddeler
gama ışınları yayar.
G öre m e d iğ im iz ışık tü rle r i
Işık, sadece gözle g ö re b ild iğ im iz ışınlardan o luş
maz. Ö rneğin iç organlarım ızın g ö rü ntülen m esinde
kullanılan röntgen ışınları, bizim gözle g ö rm e d iğ i
m iz bir ışık türüdür. Bunun g ib i radyo da g ö rm e d i
ğ im iz ışıkla çalışır.
Bir televizyon kum andası kızıl
ötesi ışınlarla çalıştığı gibi, ya
nan bir elektrik sobası hem kı
zılötesi hem de g ö rü n ü r ışınlar
yayar. Para kontrol cihazların
da ise m or ötesi ışınlar kullanılır.
Beyaz ışık gözüm üzle g ö rd üğ ü m ü z kırmızıdan m ora
ka da r d eğ işen bir yelpazede oluşur. G ördüğüm ü z
ve g ö rm e d iğ im iz ışık türleri aynı ye l
paze üzerinde toplanırsa “ ışık s p e k
tru m u ” ya da “ ış ık ta y fı” adını verdi
ğim iz bir enerji bandı elde edilir. Yu
karıda ışık sp ektru m u görülm ektedir.
es
56
G üneş ışık tayfının ta m a
m ından ışık yayar.
değer
lendirme
|9 E 5 @ 1
DOĞRU - VfiNUŞ
1
G üneşli bir günde gölg edeki K noktasında, açık
taki L noktasında ve siyah bez altındaki M nok
tasın da özd eş te rm o m etreler ile sıcaklık ölçüm ü
yapılıyor.
A şağıdaki cüm lelerden doğru olanların başına
D, yanlış olanların başına Y yazınız.
1 . Işık ışınları d o ğ ru la r b o yu n ca her yö n d e ya
yılır.
2 . Işık ışınlarının enerjisi yoktur.
3. Y üzeyler ışığı yutarak soğurabilir.
4. Işık ışınları çarptıkları yüzeylere enerjilerini
aktarabilirler.
5 . G üneşli ve sıcak gün le rd e koyu renk giysiler
tercih etm eliyiz.
6. Koyu renk yüzeyler ışığı daha fazla soğurur.
7 . Beyaz renk yüzeyler ışığı yansıtarak ısınırlar.
Term om etrelerdeki sıvı yükseklikleri şekildeki
gibi oldu ğuna göre, hangi term om etre ile hangi
noktada ölçüm yapıldığını yazınız.
8. Işık enerjisi, ısı ve hareket enerjisine d ö n ü
şebilir.
9. R adyom etre, ısı enerjisini ışık enerjisine d ö
nüştürür.
1 0 .G üneş enerjisiyle yem ek pişirilebilir.
4
2
A şağıda bir “ tu z lu s u d a n tatlı su e ld e e tm e ” dü ze
neği kurulm uştur.
Ö zdeş b ezler farklı renklere boyanıp bir karton
üzerine konuluyor. B aşlangıçta aynı değerleri
gösteren term om etreler kum aşlar altına şekild e
ki gibi yerleştiriliyor.
Lamba
Su toplama
bölümü
Saf su
_ .
*■İçi beyaz boyalı
metal kap
Karton
D üzeneğin daha verim li çalışabilm esi için teklif
ve ö nerilerin izi aşağıd aki kutuya yazınız.
Lam banın altındaki düzenekte I, II ve III term o
m etrelerinin gösterdiği d eğ e rler arasındaki iliş
kiyi aşağıdaki kutuya yazınız.
--------------------------------------------------------------------------
J
değer
S
57
lendirm©
IŞ g s B l 5
7
Ö zd eş beyaz kartonlar eşit bölm elendirilip, böl
m eler aşağıd aki gibi farklı renklere boyanıyor.
B una göre, kartonlar m erkezlerind en geçen e k
sen etrafında dön dürüld üğünd e beyaz g örünen
lerin altlarındaki kutuları ✓ ile beyaz görünm e
yenleri / ile işaretleyiniz.
Farklı ren klerde ışık yayan K, L, M fenerleri b e
yaz bir yüzeye düşürülüyor. Işıkların kesiştiği iki
bölgenin görünüm ü aşağıdaki gibi olduğuna gö
re, aşağıd aki soruları yandaki kutulara cevap la
yınız
İ
M
a. K, L ve M el fenerlerinin yaydığı ışık ren kleri
ni aşağıdaki kutuya yazınız.
b. I, II, III bölgelerinin hangi ren klerde g ö rü n e
ceğini aşağıdaki kutuya yazınız.
6
8
DOĞRU - YANLIŞ
A şağıdaki ifadeleri doğru ya da yanlış olarak d e
ğerlendirip yandaki kutuların içine D ya da Y harf
lerini yazınız.
1 . Sarı, m avi ve yeşil, beyaz ışığı oluşturan te
m el renklerdendir.
B ulundukları zem inler üzerinde duran kum aş
parçaları değişik ren klerdeki ışıklarla aydın latılı
yor. Buna göre hangi kum aş parçaları bulun
dukları zem ind e kam ufle olur? A ltlarındaki kutu
ları / ve X işaretleri kullanarak doldurunuz.
; 2. Beyaz ışıktan farklı renkli ışıklar elde ed ile b i
lir.
j 3. Işık s pe ktrum u sadece görü ne n ışıklardan
oluşm aktadır.
j 4. Havanın m avi görün m e si, havayı oluşturan
m ole kü lle r gü ne ş ışığının mavi tonlarını d a
ha çok saçılm aya uğram asından kaynakla
nır.
j 5. Beyaz bir cisim hangi renkli ışıkla a y d ın la tı
yorsa, o renkte görülür.
58
Beyaz zemin
Beyaz ışık
Yeşil ışık
Mavi zemin
Yeşil zemin
değer
Aşağıdaki şekilde bir ışık ışınının az yo ğ u n ortam
olan havadan çok yoğ u n ortam olan suya g e çe r
ken nasıl kırıldığı gösterilm iştir.
III. IŞIĞIN KIRILMASI
Elindeki bard akla fo
to ğ ra f m akinesine te
bessüm ederek poz
veren ö ğ re n cin in g ö
rü n ü m ü o ld u k ç a il
ginçtir.
Işık ışınının ortam ları ayıran yüzeye d e ğ d iğ i noktada
çıkılan dik çizgiye y ü z e y in n o rm a li (N) adı verilir.
Su içine daldırılmış bir
p ip et yan d aki g ib i kırıkm ış gibi görünür.
H er iki olayın da sebebi aynı
dır: Iş ığ ın b ir s a y d a m o rta m
d a n d iğ e r b ir s a y d a m o rta m a
g e ç e rk e n k ırılm a s ı. Işığın kırıl
ması, bir saydam ortam d a n d i
ğe rine geçe rke n izlediği d o ğ ru ltu n u n değişm esi
anlam ına gelm ektedir. Işığın kırılm asına saydam o r
tam larda ki yayılm a hızının farklı olm ası sebep olur.
Asfalt ze m in d e ilerle
yen arabanın çamur zem ine g ird iğ in d e hızı
azalır ve ara ba yön
değiştirir. Bunun gibi
bir saydam ortam d an
d iğ e rin e geçe n ışık
ışını da yön değiştire
rek kırılır.
Işık çok yoğun ortam da, az yoğ u n ortam dakine g ö
re daha yavaş gider. Yani az yoğ u n ortam dan çok
yoğ u n ortam a geçen ışığın hızı azalır.
K ırılm a kan unları;
-♦ Gelen ışın, kırılan ışın ve norm al aynı düzlemdedir.
B enzer şe kilde hava
ortam ından su o rta
m ına g eçe n ışığın hı
zı değişir. Bu n e d e n
le ışığın d o ğ ru ltu s u
da d e ğ işir ve ışık kı
rılmış olur.
hava
Işık ışını ç o k y o ğ u n o rta m d a ya va ş, az y o ğ u n
o rta m d a hızlı h a re k e t eder.
\
A z y o ğ u n o rta m d a n
ç o k y o ğ u n o rta m a
g e ç e n ışın n o rm a le
y a k la ş a ra k kırılır.
su
\
\
M S B B ffi—
tş ş ş ıs j
Işığın farklı saydam o rta m la rd a hızları farklıdır.
299 913 km/s
225 564 km/s
r - ı .....................
200 000 km/s
su
cam
S a yda m ortam ların ışığı kırm a özelliklerini k ırıc ılık
ya da o p tik y o ğ u n lu k kavram larıyla ifade ederiz.
B una g ö re ışığı ço k kıran bir ortam ç o k kırıcı ya da
ç o k y o ğ u n ; ışığı az kıran bir ortam az kırıcı ya da
az y o ğ u n olarak adlandırılabilir.
Su, havaya gö re daha kırıcı yani daha yoğ u n bir or
tam dır. Cam d a suya g öre daha kırıcı yani daha y o
ğu n bir ortam dır.
değer
Yukarıdaki gibi bir kırılm a olayında ortam ları ayıran
yüzeye gelen ışık ışını ile norm al arasındaki açıya
g e lm e açısı (i), kırılan ışın ile norm al arasındaki
açıya da k ırılm a açısı (r) denir.
S a yda m su ortam ı
havaya göre daha y o
ğ u n d u r. D olayısıyla
havadan suya geçen
ışın yandaki gibi norm ale yaklaşarak kırılır.
Ç o k y o ğ u n o rta m d a n
az y o ğ u n o rta m a g e
ç en ışın n o rm a ld e n
u z a k la ş a ra k kırılır.
N
♦
♦
^
hava
su
Su havadan daha y o
ğun old u ğ u n d a n su
dan havaya geçe n
ışın yandaki g ibi nor
m alden uzaklaşarak kırılır.
Bir ışık ışını bir saydam ortam dan başka bir say
dam ortam a geçerken ortam ları ayıran yüzeye
dik olarak geliyorsa, ışık ışını hızını d e ğ iş tirs e
de y ö n ü n ü d e ğ iş tirm e z .
59
değerli bilgi
Bir ışık ışını yandaki gibi
izlediği yolu n tersinden t
g ö n d e rild iğ in d e de yine
aynı yolu izleyerek geri
döner. B una ışığ ın te rs in ir lik özelliği denir.
Aynı renk ışınların saydam X, Y, Z ortam larında ge
çişleri şekilde gösterilm iştir.
Buna göre aşağıdaki ifadelerden hangileri ke
sinlikle doğrudur?
I. X ve Y ortam larının kırıcılıkları eşittir.
II. X ortam ı Z den yoğundur.
III. Işın X te, Z ye göre daha hızlı ilerler.
Işık ışını X ortam ından Z ortam ına geçerken n orm a
le yaklaşmıştır. Bu d u ru m d a iki ortam ın y o ğ u n lu kla
rı arasındaki ilişki Z > X, ışığın bu ortam lardaki
ilerlem e hızları arasındaki ilişki X > Z olur. (II y a n
lış, III d o ğ ru d u r.)
Örnek .. 9
Işık hızı
h
K
N orm al üzerinden gönderilen ışın X ortam ından Y
ye kırılm adan geçm iştir. O rtam ların kırıcılıkları ile ilgi
li kesin bir şey söylenem ez. X, Y den ya da Y, X ten
yoğun olabilir. O rtam ların kırıcılıkları eşit de olabilir.
Ortam
L
K ve L saydam ortam larında bir ışınının yayılm a hız
ları grafikte karşılaştırılmıştır.
(I iç in ke s in b ir ş e y s ö yle n e m e z) III kesinlikle d o ğ
rudur.
K ve L den gönderilen 1 ve 2 ışınları diğer orta
ma geçtiklerine göre, izleyecekleri yollan çiziniz.
Işığın D üzgün Cam Y üzeyden Geçişi
Ş ekildeki gibi yüzeyleri
paralel bir cam bloğa
gelen ışık ışını cam a ge
çerken norm ale yakla
şarak, cam dan havaya
g e ç e rk e n
n o rm a ld e n
uzaklaşarak kırılır. Bu du
rum da gelen ışınla cam
bloktan çıkan ışın birbirine paralel olur.
Işık K de L den daha hızlı yayıldığına göre, L ortamı
K den daha yoğundur, (kırıcıdır.)
Işın az yo ğu n o rtam dan ço k yoğ u n ortam a norm ale
yaklaşarak geçer. Ç ok yoğun ortam a ise norm alden
uzaklaşarak geçer. Bu d u rum d a ışıkların ortam larda
izleyecekleri yolla r şekildeki gibi olur.
60
Eğer ışık ışını cam a nor
mal üzerinden g ö n d e ri
lirse, ışın d o ğ ru ltu d e
ğiştirm eden yoluna d e
vam eder. A ncak ışığın
cam ve hava ortam ın
daki hızları farklı olur.
N
hava
,
gelen
ışın
cam
hava
değer
Işık hem ya nsır hem de k ırılır
Işık ışınları havadan g elip su,
buz, cam g ibi saydam o rta m la
ra çarptıklarında bu ışınların bir
kısmı kırılarak d iğ e r orta m a g e
çerken bir kısmı ortam ları ayıran
yü ze yd e yansım aya uğrar.
yansıyan
kırılan
ışın
2 nolu ışık, K ortam ından L ye geçerken norm ale
yaklaşmıştır. Sonra L ortam ından K ortamına geçer
ken norm alden uzaklaşmıştır. L ortamı K den kırıcıdır.
Işığın aynı tü r ortam larda ilerlem e yönleri aynıdır. 1
nolu ışın norm al d o ğ ru ltu su n d a g e ldiği için kırılm a
dan L ve K ortam larında y o luna devam eder, ancak
geçtiği ortam ın kırıcılığına göre hızı değişir. Işık, kı
rıcılığı büyük ortam da daha yavaş ilerler.
S adece IV ifadesi söylenebilir.
Farklı k ırıc ılık ta k i o rta m la rd a k i
c is im le rin olduğundan fa rk lı yerde
görünm esi
Su, havadan daha yo ğ u n old u ğ u n d a n , sudan hava
ortam ına g eçe n ışık ışınları norm a ld en uzaklaşarak
kırılır. Kırılıp sudan havaya çıkan ışınların uzantıları
nın kesiştiği yerde balığın g ö rü ntüsü oluşur. Bu
yüzden az yo ğ u n hava ortam ından bakan g ö zle m
ci balığı, o ld u ğ u n d a n d ah a yakındaym ış gibi görür.
Can
Ali
K
L
i
M
1 .saydam
ortam
P
R
s
2.saydam
ortam
Ali ve Can farklı saydam ortam lardan birbirlerine
d oğru bakıyor. Ali S noktasında bulunan Ç an’ı T
deym iş gibi görüyor.
kırılarak göze
gelen ışıklar
► v güneş ışığı
balığın göründüğü yer
Buna göre,
a. 1 ve 2 ortamlarının kırıcılıkları için ne söylenebilir?
b. Can, A li’yi hangi noktalarda görebilir?
balığın bulunduğu yer
Bunun tam tersi ço k yo ğ u n ortam dan, az yoğun o r
ta m d aki cisim le re bakıldığında cisim ler o ldukların
dan d ah a uzakta görülür.
a. Ali, Ç an’ı old u ğ u n d a n daha uzakta g ö rd ü ğ ü n e
göre A li’nin b u lu n d u ğ u ortam C a n ’ınkinden d a
ha kırıcıdır (yoğundur).
b. Az kırıcı ortam dan çok kırıcı ortam daki A li’ye b a
kan Can, onu old u ğ u n d a n daha yakında görür.
D olayısıyla Ali, N noktasında görülebilir.
Sınır Açısı ve Serap O layı
Saydam K, L or
tam larında şekil
deki gibi ilerleyen
ışıkla ilgili aşağıd a k ile rd e n h a n
gisi söylenebilir?
1
,
*
\ı
K
L
2
^
I. 1 ışınının hızı hiç değişm ez.
II. K ortam ı, L den kırıcıdır.
III. Işığın K ortam larınd a yönleri farklıdır.
IV. Işık L ortam ınd a K ye göre daha yavaştır.
değer
Işık ışınlarının çok yoğun ortam dan az yoğ u n orta
m a geçerken norm alden uzaklaşacak şekilde y ö
nünü değiştirdiğini b iliy o ru z .(l) Ç ok yo ğ u n o rta m
dan az yoğ u n ortam a gönderilen ışığın gelm e açı
sını artırarak belli bir değere getirdiğim izd e, ışık ışı
nı diğ e r ortam a geçem ez ve aşağıdaki gibi iki o r
tam arasında gider. İşte bu d u ru m d a gelm e açısına
s ın ır açısı adı verilir.(2) Sınır açısından daha büyük
açıyla gelen ışınlar artık d iğ e r ortam a g e çem eyip
g e ldiği ortam a aynı açıyla geri dönerler. Bu olaya
ta m ya n s ım a adı verilir.(3)
61
Işık
S udan havaya geçe n ışınlar için sınır açısı 48° dir.
Yani bu de re ced en daha büyü k bir gelm e açısıyla
g elen ışınlar sudan havaya geçem ez ve tam yansı
m aya uğrar.
hava
11
1
••
,
1
" '
1
«w !
sınır
3 aÇ|SI
Tam Yansıma
/ Olayı
Bu renkler en az kırılandan en çok kırılana d oğru
şöyle sıralanır: Kırmızı, uruncu, arı, Yeşil, Mavi,
Mor. Bunu şu şekilde aklım ızda tutabiliriz: KuTu aYaM aM . Buradaki sessiz harfler gökkuşağının renk
lerinin baş harflerini verir.
G ökkuşağının O luşum u
70o/
gelme
açısı
yansıma
açısı
su
Ç ok sıcak ya da ço k so ğ uk ortam larda, havanın ye
re yakın bö lg e le rin d e ışığın kırılm a ve tam yansım a
ya uğram ası son ucu s e ra p olayı m eydana gelir.
Yağm ur yağdıktan hem en sonra G üneş açarsa g ö k
yüzünde ışığın su dam laları içind e kırılm a ve yansı
m asıyla m eydana gelm iş gökkuşağını farkederiz.
Güneş ışığının
Havadaki su dam lalarına giren
ışınlan
güneş ışını, su havadan daha
yoğun bir ortam olduğu için
önce kırılmaya uğrar. Bu sıra Mor
da renklerine ayrışır. Sonra su
dam lasının arka tarafından
Kırmız»
Su damlası
yansım aya uğrar ve geldiği ilk
taraftan tekrar kırılmaya uğrayarak dışarı çıkar. Bu
ikinci kırılma sonrasında renkler iyice belirginleşir.
Örnek .. 13
T e k n o lo jid e Tam Yansıma
L ortam ından K ortam ına gö n
derilen ışık şekildeki gibi iler
liyor.
Buna göre aşağıdaki ifade
lerden hangileri doğrudur?
I. L den K ye geçen ışın için sınır açısı 42° dir.
Tam y a n s ım a o la y ın a özellikle tıp ve iletişim alan
larında kullanılan fib e ro p tik kablolarda, d ü rbün ve
p e risko p gibi gözlem am açlı kullanılan araçların ya
pılarında rastlam ak m üm kündür.
II. G elm e açısı 45° olursa, ışın L ortam ından çıka
maz.
III. G elm e açısı 40° olursa kırılm a açısı da 40° olur.
Işığın Prizm ada R e nkle rine A yrılm a sı
Beyaz ışık prizmaya
ilk gird iğ in d e kırılıp
renklere ayrılır. Işık
lar prizm adan çı
karken norm a ld en
uzaklaşarak tekrar
k ırılacakla rı için
re n k le n m e le r d a
ha belirgin hâle gelir.
62
G elm e açısı 42° iken ışın norm ale dik olarak kırılmış.
Bu durum da sınır açısı 42° olur (I d o ğ ru ).
G elm e açısı 45° olursa (sınır açısından büyükse) ışın
aynı ortam da tam yansım a yapar (II d o ğ ru ).
G elm e açısı sınır açısından
küçükse, ışın norm alden uzak
laşacak şekilde kırılır. Işının iz
lediği yol şekildeki gibi olur.
Kırılma açısı 40° den büyük
olu r (III y a n lış ).
7. Sınıf Fen ve Teknoloji / 3. Fasikiil
değer
Üç ışından en az kırılan K, en çok kırılan M dir. K, L,
M ışınları sırasıyla kırmızı, yeşil ve mavi olabilir. B se
çeneği cevaptır. D iğer seçeneklerdeki renkler bu sı
ralamayı uymaz.
Cevap B
IV. MERCEKLER
M ercekler genelde cam dan ya da sert plastikten
yapılan en az bir yüzü küresel araçlardır.
Serap
Gökkuşağı
C isim lerin görüntülerin i büyütm e, küçültm e ö zelli
ğine sahip, su, cam ya da m ika gibi saydam m a d
d elerden yapılm ış araçlara m e rc e k adı verilir.
Ortası kalın, kenarları ince olan m erceklere in c e
k e n a rlı (y a k ın s a k ) m e rc e k le r adı verilir.
ince kenarlı
Suda kırıkmış
gibi görünme
Yukarıdaki res im lerd e gözlenen olaylara ışığın
hangi davranışları sebep olm uştur?
Yukarıda bazı ince kenarlı m ercek m odelleri veril
miştir. İnce kenarlı m erceği basitçe tem sil etm ek
için çift taraflı ok kullanılır.
I d u ru m u n d a k i serap olayı ışığın kırılması ve tam
yansım aya uğram ası son ucu gerçekleşir.
Paralel ışın dem eti m erceğe gönderildiğinde, m ercek
ince kenarlıysa, ışınlar bir noktada toplanır, m ercek
kalın kenarlıysa ışınlar bir noktadan dağılıyorm uş gibi
kırılır. Bu noktaya m erceğin o d a k noktası adı verilir.
II du ru m u n d a ki gökkuşağı oluşum u güneş ışığının
kırılıp renklerine ayrılm ası sonucu gerçekleşir.
O dak noktasının m erceğe olan uzaklığına ise o d a k
u z a k lığ ı denir.
III durum undaki görüntü ise ışığın bir saydam ortam
dan diğ erine kırılarak geçm esi sonucu açığa çıkar.
İnce kenarlı bir m erceğin odak noktası ve odak
uzaklığı aşağıdaki gibi gösterilm iştir.
Çözüm
in ce kenarlı m ercek
Kenarları kalın ortası ince olan m erceklere ka lın k e
n a rlı (ıra k s a k ) m e rc e k le r adı verilir.
kırılan ışık renklerine ayrılıyor.
Kırılan ışıklardan üçü olan K, L ve M sırasıyla
hangi ren klerde olabilir?
A) Mavi, mor, sarı
B) Kırmızı, yeşil, mavi
C) Yeşil, tu run cu, kırmızı
D) Mor, mavi, yeşil
Beyaz ışık p rizm ada en az kırılandan en çok kırılana
d o ğ ru kırmızı, turuncu, sarı, yeşil, mavi ve m or renk
lere ayrılır.
değer
A şağıda bazı kalın kenarlı m ercek m odelleri g ö ste
rilmiştir. Kalın kenarlı m erceği basitçe tem sil etm ek
için aşağıdaki gibi ok uçları içeri dön ü k bir şekilde
gösterilir.
Kalın kenarlı
I
Kalın kenarlı bir m erceğin odak noktası ve odak
uzaklığı ise aşağıdaki gibi gösterilm iştir.
63
Göz K u surları
M iy o p G ö z K u su ru
[r^ f|
uzaklığı
M e rce klerde G ö rü n tü O luşum u
İnce ken arlı m erçekle o d ak uzaklığı
iç in d e k i c is im le re
baktığım ızda c isim
leri o ld u ğ u n d a n b ü
y ü k göreb iliriz. Bu
a m a ç la k u lla n ıla n
ince kenarlı m erceğe b ü y ü te ç denir. Eğer cisim
m erce ğin oda k uzaklığının dışında ise ters görünür.
G öz kusurlarından biri olan m iyo p lu k yakını g ö rü p
uzağı net görem em e durum udur. Yani m iyop göz
kusuru olanlar yakındaki cisim leri g ö rm e d e bir
problem yaşam azken uzaktaki cisim leri net olarak
görem ezler. M iyop gözd e g örüntü m ercekle retina
tabakası arasında oluşur. Bu göz kusurunu d üzelt
m ede kalın kenarlı m ercek ya da lens kullanılır.
Miyop göz
kusuru
Kalın kenarlı mercekle
düzeltilmiş hâli
Kalın kenarlı m ercek cisim den gelen ışınları dağıta
rak kırdığı için gö z m erceği, g ö rüntüyü retina ta b a
kası üzerinde oluşturur.
Kalın kenarlı m er
cekle cisim lere b a
kıld ığ ın d a c is im le
rin da im a kü çük ve
düz g ö rü ntüleri el
de edilir.
H ipe rm etrop G öz K u su ru
Bir d iğ e r göz kusuru olan hip e rm e tro p lu k uzağı g ö
rüp yakını net görem em e durum udur. Yani hiper
m etrop göz kusuru olanlar uzaktaki cisim leri g ö r
m ede bir problem yaşam azken yakındaki cisim leri
net olarak görem ezler. Bu göz kusurunu dü ze ltm e
de ince kenarlı m ercek ya da lens kullanılır.
Elimdeki m ercekle masadaki ka
lem lere baktığım da onları oldu
ğundan daha küçük görüyorum.
İnce kenarlı mercekle
düzeltilmiş hâli
Ayhan’ın ifadesine göre elindeki merceğin aşağıdakilerden hangisi olduğu anlaşılır
A)
B)
C)
D)
İnce kenarlı m ercek cisim den gelen ışınları to p la y a
rak kırdığı için göz m erceği, görü n tü yü retina ta b a
kası üzerinde oluşturur.
M e rce kler Yangına Sebep O la b ilir
Kalın kenarlı m ercek arkasındaki cism i küçük göste
rir. A y h a n ’ın elin de ki m ercek kalın kenarlıdır. Seçe
n eklerdeki kalın kenarlı m ercek B dekidir.
Cevap B
Küçük cam parçaları, içi su dolu
cam şişeler, içi su dolu plastik şişe
ler ya da içi boş cam şişeler güneş
ışığını b ir n o k ta y a o d a k la y a b ilir.
Eğer bunlar kuru çayırların üzerinde
bulunursa yangına sebep olabilir. Bu yüzden piknik
yaptığım ız yerlerde, çayır, orm anlık alanlarda içi d o
lu ya da boş şişeler bırakm am alı ve şişeleri kırıp et
rafa atm am alıyız.
değer
A şağıdaki kırılm a olayında yandaki kutulara f, b,
g, s, z ve r ile nelerin gösterildiğini yazınız.
O dak noktaları kesikli
ç izg i ü z e rin d e olan
ince ve kalın kenarlı
m erce ğe paralel 1 , 2 ,
3 ışınları g önderiliyor.
ince kenarlı
kalın kenarlı
d uzaklığı m erc e kle
mercek
mercek
rin odak u zaklığın
dan küçük olduğuna göre, ışınların izleyebileceği
yolları çiziniz.
İnce kenarlı m ercek gelen ışıkları bir noktada o d a k
layacak şekilde toplam a, kalın kenarlı m ercek ise
dağıtm a özelliğine sahiptir.
Bu özellikler göz önünde bulunursa 1, 2, 3 ışınlarının
m erceklerde kırılarak izleyebileceği yolla r aşağıdaki
gibi çizilebilir.
ıo
A şağıdaki kırılm a olaylarında gelm e açılarını kır
mızı, kırılm a açılarını mavi renge boyayınız.
Ö zellikle ağaçlık bö lg e le rd e ihm al ve dikkatsizlik
s on ucu bırakılan kırık cam parçaları, yaz aylarında
o rm an yangınlarına se be p olabilir.
M e rc e k görevi gören kırık cam parçaları, bu olay
sırasında nasıl bir enerji dönüşüm ü sağlar?
A şağıdaki ifadeleri doğru ya da yanlış o larak d e
ğerlendirip yandaki kutuların içine D ya da Y harf
lerini yazınız.
1. O rtam ların y o ğ u n lu ğ u farklıysa ışığın o rtam
lardaki yayılm a hızları da farklıdır.
Kırık cam parçaları ince kenarlı m ecrek gibi davrana
rak üzerine düşen ışığı bir noktaya odaklayarak kuru
o t parçalarının alev alm asını sağlar.
J 2 . Işık her ortam da aynı hızla yayılır.
Bu sırada enerji dö nü şüm ü şu şekilde olur:
J 4. Serap olayı ışığın kırılma ve tam yansım ası
nın sonucudur.
(G üneş enerjisi -» Isı enerjisi)
değer
j 3. Ç ok yoğ u n ortam daki cisim o ld u ğ u n d a n d a
ha yakında görünür.
65
lendirme
fE s S l
|î p 5 1
12
Merceklere aşağıdaki gibi gelen ışınlann izleye
cekleri yollan çizerek tamamlayınız.
(F: odak noktası)
15
Aşağıdaki şemalarda farklı tiplerde mercekler
sınıflandınlmıştır.
Şemalardaki hangi mercekler
yer değiştirdiğinde sınıflandır
ma doğru olur? Yandaki boş
kutuya yazınız.
b.
Kalın kenarlı mercekler
ile
İnce kenarlı mercekler
16
Işınlann izledikleri yollara göre işaretli bölgeler
de olması gereken mercek türünü çiziniz.
13
Aşağıdaki optik düzenekte dalgalı su yüzeyine
gelen ışınlann izleyeceği yolu çizerek gösteriniz.
su yüzeyi
su tabanı'— "
14
Işık ışınlannın izledikleri yollara göre ortamlann kırıcılıklarını karşılaştınnız.
7
2.
66
3.
7. Sınıf Fen ve Teknoloji / 3. Fasfcül
4.
değer
Işık
3.
1.
Üzerine güneş ışığı düşen
maddeler...
«D
Meliha
İçi aynı sıcaklıkta eşit m iktarda su ile dolu, öz
deş fakat farklı renklere boyalı bardaklar g ü
neş ışığı alan bir yere aynı anda bırakılıyor.
Belli bir süre sonra bardaklarda ki su sıcaklıkla
rı ö lçü ld ü ğ ü n d e şu sonuçlar elde ediliyor:
M e lih a ’nın yukarıdaki ifadesi aşağıd akilerden hangisindeki gibi tam am lanırsa, bilim
sel anlam da yanlış bir bilgi verm iş olur?
Bardak
İlk sıcaklık (°C)
Son sıcaklık (°C)
20
24
20
32
20
27
A) “ ........ ısınabilir."
B) “ ........ aydınlanır ve g özle m ci tarafından
görülebilir."
C) “ ........ b o zu la b ilir ya da renk değiştire bilir.”
Buna göre I, II ve III ile belirtilen bardaklar
aşağıd akilerd en hangileri olabilir?
D) “ ........ de ışığın etkisiyle sıcaklık düşüşü
yaşayabilir.”
A)
B)
O
II
!l
el feneri
el feneri
el feneri
C)
D)
O
C3
M
Ö zdeş fenerler, farklı renklerdeki kum aşların
içine ko n m u ş özdeş te rm om etre le r üzerine
şekild eki g ib i tutuluyor.
Term om etrelerin ilk anda gösterdiği d eğ er
ler eşit olduğuna göre, term om etrelerd eki
s ıc ak lık d e ğ iş im le rin i gösteren g rafikler
a şağıd akilerin hangisinde doğru verilm iş
olabilir?
A)
Sıcaklık
a
K
C)
K
L
K
D)
L
□
K
n
Özdeş bezler
Aynı renkli, farklı
boyutlardaki bezler
Aynı maddeden yapılmış
aynı renkli farklı kalınlıktaki
bezler
C)
Termo
metre
L
Farklı renklere boyan
mış özdeş bezler
M
Sıcaklık
Termo
metre
M
B)
Termo
metre
L
Sıcaklık
“ Koyu renkli cisim ler, ışığı açık renkli cisim lere
göre daha iyi soğurur." hipotezini test etm ek
isteyen bir öğrenci d eneyinde aşağıdaki
m alzem elerden hangisini kullanm alıdır?
Sıcaklık
Termo
metre
II
değer
B)
4.
M
67
■'V
5.
8. Ö ğretm enleri, aynı değeri gösteren özdeş te r
beyaz
kumaş
sarı
kumaş
/
beyaz
ışık
Jêyaz
ışık
w
J
I
siyah
kumaş
m om etreler verdiği öğrencileri arasında bir ya
rışm a yaptırıyor. Bir ısıtıcı kulla nm adan e lin d e
ki term om etre diğerlerine göre daha yüksek
d e ğ e r gösteren öğrenci yarışm ayı kazanm ış
oluyor.
Buna göre, aynı ortamda aşağıdaki düze
nekleri kuran öğrencilerden hangisi yarış
mayı kazanmış olur?
beyaz
1ışık
«
B atuhan eşit b üyü klükte ki sarı, beyaz ve siyah
renkli kum aşları özdeş te rm om etrele re sara
rak kum aşlar üzerine eşit süreyle özdeş kay
naklardan beyaz ışık d ü şü rü yo r ve te rm o m e t
relerdeki değerleri okuyor.
A)
B)
Ayhan’nın
termometresi
Belginin
termometresi
o
termo
metre
Bu durumla ilgili aşağıdaki öğrencilerden
hangisinin yorumu yanlıştır?
A)
B)_______________
Siyah kumaşa sarılı
termometrenin göster
diği değer en büyüktür.
Koyu renki cisimler ışı! ğı açık renkli cisimler
den daha çok soğurur.1
su dolu kap
küresel ayna
C)
Ceyhun’un
termometresi
o
D)
Denizin
termometresi
termometre
Işık bir enerji türüdür
ve ısı enerjisine
dönüşebilir.
Batuhan'ın yapmış oldu
ğu deneyde kumaş rengi
sabit tutulan değişkendir.
Alüminyum
folyo
Mavi örtü
6. Güneşli bir günde aşağıdaki termometreler
den hangisi diğerlerinden daha yüksek de
ğer gösterir?
A) Açık alanda, siyaha boyalı
Aşağıdaki durumların hangisinde yüzeye
düşen ışığın bir kısmı yüzeyde yansırken bir
kısmı yüzey tarafından soğurulur?
B) Açık alanda beyaza boyalı
C) G ölgede, siyaha boyalı
D) G ölgede, beyaza boyalı
A)
7.
Aşağıdaki durumların hangisinde yüzey,
üzerine düşen ışığı diğerlerine göre daha
yüksek oranda soğurur?
Mavi
ışık
^
C)
A)
B)
Mavi
% ışık
Mavi
yüzey
68
Kırmızı
% ışık
C)
D)
Beyaz
Yeşil
yüzey
Yeşil
% ışık
Beyaz
yüzey
¡şık
değer
Işık
K flZR N IM D € Ğ € fil€ N D İR M € T6STİ
1
.
3.
Yukarıdaki düzenekte gelen ışık ve zemin
aşağıda verilenlerden hangisi olduğunda
1
Deterjan k ö p ü k le
rinin veya onların
o lu ş tu rd u ğ u b a
loncukların güneş
ışığı ya da beyaz
ışık altında renga
renk g ö rü ld ü ğ ü
nü farkederiz.
Sabun köpüğü
Bununla ilgili,
1. Beyaz ışık d iğ e r renklerin karışım ından
oluşur.
G elen ışık
Zem in
A)
Beyaz
Siyah
B)
Beyaz
Beyaz
II. C isim ler yansıtm ış o ld u ğ u ışığın renginde
gorulur.
C)
Kırmızı
Yeşil
III. Işığı soğuran cisim ler ısınır.
D)
Yeşil
Mavi
2.
Yeşil
Sarı
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İ v e l i
D) II ve III
Kırmızı
Şekildeki güneş ışığı altında yeşil, sarı ve kır
mızı görülen elmalar, beyazdan farklı renkli
ışık yayan bir kaynak altında gözlendiğinde
aşağıdakilerden hangisi gibi kesinlikle gö
rülem ez?
4.
Talumlar
Beşiktaş
!
Renkleri
Siyah - Beyaz
Karabükspor Kırmızı - Mavi
Galatasaray Sarı - Kırmızı
A)
Karşıyaka
Kırmızı - Yeşil
Nihat, kırmızı ışıkla aydınlatılm ış od a d a Eskişehirspor taraftarlarına satm ak için 100 adet
kırmızı - siyah gö rd ü ğ ü bayrakları satın alıyor.
M aç günü stadın yanına g elip paketleri açtı
ğında N ihat şok oluyor. Ç ünkü paketten çıkan
bayraklar E skişehirspor bayrağı değildir.
B)
C)
Yandaki tabloda verilen bilgilere göre, çı
kan bayraklar hangi takımlara ait olabilir?
f l f t
A) Yalnız Beşiktaş
D)
B) G alatasaray ve Beşiktaş
Ç§
değer
C) Karabük ve G alatasaray
D) Beşiktaş, Karabük ve Karşıyaka
7. Sınıf Fen ve Teknoloji 13. Fasikül
69
K lîB B M
iş ^
;
V ...
7.
5.
Beyaz ışık altında sarı
- m avi renklerde g ö
rülen bir bayrak, tek
renkli K ışığı altında
kırmızı - siyah g ö rü l
mektedir.
K ışığı
altında
Beyaz ışık
altında
B ununla ilgili,
I. K ışığı kırmızı renklidir.
II. Bayrak m avi ışık altında siyah - m avi renk
lerde görülür.
Güneş gözlüğüyle
görülen adam
Çıplak gözle
görülen adam
III. Bayrak yeşil ışık altında m avi - siyah renk
lerde görülür.
Yolda yü rüyen bir adam ı ilk şekildeki gibi g ö
ren Adil, g özü n e renkli cam ı olan bir güneş
g özlü ğ ü takarak baktığında adam ı ikinci şekil
deki g ibi g ö rm e ye başlıyor.
Buna göre, A d il’in güneş gözlüğü aşağıda*
kilerden hangisi olabilir?
B)
A)
8.
C)
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İ v e li
D) II ve III
Ahm et, bir m ağazada
beğenip aldığı kırmızı
renkli kazağa dışarıya
çıkıp gün ışığı altında
baktığında, renginin sa
rı o lduğunu fark ediyor.
^ ^ ı ş ı k kaynağı
kazak
Bununla ilgili,
I. M ağaza kırmızı ışıkla aydınlatılm aktadır.
II. Bu kazak yeşil ışıkla aydınlatılan bir yerde
yeşil renk görünür.
III. M ağazada kazaktan yansıyan ışık kırmızı
iken, dışarıda kazaktan yansıyan ışık sarıdır.
ifadelerinden hangileri doğru olabilir?
6.
Beyaz renkli bir top, farklı zeminler üzerine konu
larak değişik renklerdeki ışıklarla aydınlatılıyor.
Buna göre aşağıd akilerin hangisinde top,
bulunduğu zem in üzerinde kam ufle olur?
A)
kırmızı
ışık
B)
beyaz
ışık
Top
Top
9.
A) Yalnız I
B) Y a lnızlı
C) İv e III
D) I, II ve III
Yeşil ışıkla aydınlatılan ortam larda görülen
yüzeyler üzerinde bulunan aşağıd aki cisim
lerden hangisi kam ufle olm az?
A)
Sarı zemin
Mavi zemin
D)
Yeşil zemin
B)
2L
mavi
ışık
Top
Beyaz tabak
Yeşil zemin
C)
Kırmızı zemin
qğ
Yeşil bardak
Beyaz zemin
Kırmızı kitap
Mavi zemin
D)
Mavi kalem
Yeşil zemin
değer
Işık
KAZANIM D6G€RL€NDİRM € T6STİ
1.
B grubu
A grubu
R adyo dalgaları
G am m a ışınları
X - ışınları
M ikro da lg a la r
{
}
.
v
3.
G üneş ışığı
Kırmızı ışık
A m pul ışığı
M um ışığı
S aydam olm ayan X, Y, Z yüzeylerine özdeş
beyaz ışık dem etleri düşürülüyor.
Yüzey
Yüzeyin
rengi
Işığın yüzey
tarafından
soğurulma oranı
Işığın yüzey
tarafından
yansıtılma oranı
X
Mavi
% 15
III
Y
1
%1
% 99
Z
Siyah
II
%2
M üge, bazı ışıkları iki g ru p ta toplam ıştır.
M ü g e ’nin bu çalışm asıyla ilgili,
Buna göre, tablo daki 1, II, III yerlerine gel
m esi gereken ifade ve d eğ e rler aşağıdaki'
lerin hangisinde doğru verilm iştir?
I. A g ru b u “ g ö rü nm e ye n ışıklar” dan oluşur.
II. B g ru b u “ g örün e n ışıklar”dan oluşur.
III. B g ru b u n d a “ kırmızı ışık” olm am alıdır.
1
II
III
A)
beyaz
% 60
% 95
A) Yalnız
B) İ v e l i
B)
sarı
% 2
% 75
C) İv e III
D) I, II ve
C)
yeşil
% 5
% 55
D)
beyaz
% 98
% 85
2.
4.
Çıkış
Giriş
3
ı|
Işık tayfı, sadece görün
meyen ışıklardan oluşur.
Işık tayfını oluşturan
bütün ışıklar zararlıdır.
a
Kapalı bir o rtam d a siyah zem in üzerinde bu lu
nan bir bard a k aydınlatıldığında gözlem ci ta
rafından görülem iyor.
Buna göre, ortam ı aydınlatan ışığın rengi ve
bardağın rengi aşağ ıd akilerd en hangisin
deki gibi o lam a z?
Işığın rengi
Bardağın rengi
A)
Mavi
Sarı
B)
Kırmızı
Yeşil
C)
Mavi
Yeşil
D)
Kırmızı
Beyaz
2
Işık tayfındaki ışık türleri
farklı enerjilere sahiptir.
İnsanı bronzlaştıran
mor ötesi (ultraviyole)
ışınlar gözle görülemez.
Bir öğrenci girişten başlayıp çıkışa doğru kutu
lardaki bilgilerin doğru olu p olm adığını d e ğ e r
lendiriyor. Her doğru ifade için kutuda yazılı p u
anı kazanırken, yanlış ifadeler için yazılı puanı
kaybediyor.
Etkinlik sonunda öğrencinin kaç puanı vardır?
A) 2
7. Snf Fen ve Teknoloji / 3. Fasikül
B) 3
C) 6
D) 8
Işık
7.
5.
Eğer ışık..........gereğine uygun ölçekli
olarak biçimlendirilirse............ışık, bu
bandın %1 inden azını oluşturur...........
bu bandın neredeyse tümünden ışık yayar.
Şekilde verilen farklı cihazlarla bu cih azla
rın çalışm asında rol oynayan ışık türlerinin
e ş le ş tirm e s i a ş a ğ ıd a k ile rin h a n g is in d e
doğru yapılm ıştır?
Fen ve Teknoloji öğre tm e n i İsm ail Bey, ö ğ re n
cilerine “ g örüle m e yen ışık tü rle ri” ile ilgili fa rk
lı bilg ile r veriyor. A ncak ifadelerinde şekilde
g ö rü ld ü ğ ü g ib i b oşlu kla r bulunuyor.
Kızılötesi
ışınlar
Buna göre, İsm ail B ey’in konuşm alarında
aşağıd aki kavram lardan hangisine ihtiyaç
duyu lm az?
A) G üneş
B) S o ğurm a
C) S p ektrum u
D) G örünür
Radyo
dalgaları
(•
'Şinlan
-çe\ev\ıV00
A)
6.
B)
F o to ğ ra f m akinesini ve p e risko b u g ö rü n ü r ışık
s a yesinde k u lla n ırız. Radyoda ve iç o rg a n la rım ı
zın g ö rü n tü le n m e sin d e de ışık e n e rjis in d e n fa y
d a la n ılır. F a k a t bu ışık e n e rjis i g ö zle g ö re m e d i
ğ im iz ış ık la rd ır.
Yukarıdaki paragraf b ir öğ re n cin in “ G Ö R E M E
D İĞ İM İZ IŞ IK ” adlı s u n um u nd a n alınmıştır. Üç
ö ğ re n cin in konu ile ilgili yo rum u aşağıdaki g i
bidir.
Bazı ış ık la r gözle
g ö rü lü r, b a zıla rı
gö rü lm e z.
c
T e k n o lo jid e ışık
e n e rjis in d e n
y a ra rla n ılır.
8.
Buna göre hangi öğrenciler, yorum larını bu
paragraftan aldıkları bilgilere dayandırabilir?
A) Yalnız O sm an
Bir to p kırmızı ışıkla ay
dınlatılınca tam am en
siyah görülüyor.
Bu top güneş ışığı
altında aşağıd akilerden hangisi gibi gö
rülebilir?
A)
B)
B) Yalnız Aslı
C) O sm an ve Banu
D) Banu ve Aslı
72
göz
kırmızı
ışık
kırmızı
@
san
C)
©
beyaz
D)
V
yeşil
değer
KRZRNIM D€Ğ6Rl€NDİRM € T6STİ
1.
4.
A z yoğun ortam dan
ç o k yo ğ u n o rtam a
g e ç e n ışın ş e k ild e
belirtilen hangi yolu
izler?
S aydam X, Y, Z ortam larında bir ışık ışınının iz
lediği yolla r şekildeki gibidir.
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Bu ışının X, Y, Z ortam larında yayılm a hızla
rına ait sütun grafikleri aşağ ıd akilerd en
hangisi olabilir?
A)
2.
B)
Hız
[Hız
K ortamı
nlı
L ortamı
İki ışık ışınının K, L ortam larınd a izlediği yollar
şekilde ki gibidir.
X
C)
B) 40°
Z
Y
Z
II n
Hız
Buna göre, L ortam ından K ortam ına geçen
ışınlar için sınır açısı aşağıd akilerd en han
gisi olabilir?
A) 30°
Y
X
X
Y
Z
D) 90°
C) 60°
Yapılan bir d en eyd e hava ortam ından K ve L
saydam ortam larına g ö n d erile n aynı renkli ışık
ışınlarının bu ortam a geçişi gözlem lenm iştir.
•i— v
Buna göre,
* * 4ı
I. G elm e açısı sabit tutulan değişkendir.
II. Kırılm a açısı bağım lı değişkendir.
III. Işığın g e çtiğ i ortam ın yo ğ u n lu ğ u bağım sız
değişkendir.
K
L
M N
Saydam olm ayan kap içind e şekilde belirtilen
m iktarda saydam bir sıvı vardır.
Buna göre gözlem ci, kabın belirtilen nokta
larından hangilerini görebilir?
A) Yalnız
B) İ v e l i
A) K ve L
B) M ve N
C) İv e III
D) I, II ve
C) Yalnız N
D) L, M ve N
değer
73
8338EB
6.
Işık
Işığın K, L, M ortam ların
daki hızlarına alt sütun
grafikleri şekildeki g ib i
dir.
Işığın hızı
Kincilik
■
Ortam
i
M
Bu o rtam lardan oluşan
aşağıd aki d ü zene klerden hangisinde ışığın
izlediği yol kesinlikle yanlıştır?
K ortamı
B)
s
_____L ortamı K d e n .
daha kırıcıdır.
L ortamı
!
M ortamı
D)
7.
K den L ye normal
üzerinden gelen ışın
kınlmaya uğrar.
K ortamı
İu Tm
n
K ortamı
î
_
Işık K ortamında
L dekinden daha
hızlı yayılır.
M ortamı
L ortamı
C)
Ortam
M ortamı
Tm ° m
Şekildeki etkinlikte saydam K, L ortam larının
kırıcılıklarıyla ilgili grafiğe göre b ilgiler d e ğ e r
lendiriliyor. Kutularda verilen b ilgiler d oğ ru ise
“ D ” , yanlış ise “Y” yolu takip ediliyor.
G ökkuşağı,
Hata yapılm adan ilerlenildiğinde kaç num a
ralı çıkışa ulaşılır?
I. Işığın kırılması
II. Işığın soğurulm ası
A) 1
III. Işığın tam yansım ası
B) 2
C) 3
D) 4
IV. Işığın hızının artm ası
olaylarından hangilerinin birlikte g erçekleş
m esi sonucunda oluşur?
A) İ v e l i
B) İv e III
C) II ve II
D) II ve IV
1 0 . L ortam ının kırıcılığı K den az, M den fazladır.
Buna göre, K, L, M saydam ortam larında bir
ışık ışınının izleyebileceği yol aşağıd akilerden hangisi olabilir?
8 . Bir I ışınının saydam ve
paralel K, L, M o rtam la
rında izlediği yol şekilde
verilm iştir.
Buna göre,
I. O rtam ların kırıcılıkları
II. O rtam larda ışığın yayılm a hızları
III. O rtam ların to p la m hacim leri
büyü klüklerinden hangileri eldeki bilgilerle
karşılaştırılabilir?
A) Yalnız I
B) I ve I
C) İv e III
D) II ve
74
değer
Işık
1 . “ K ırm ız ı” renkli ışığın
3.
Hız
K, L, M saydam o r
ta m la rın d a k i hızları
na ait sütun grafikleri
şekilde ki gibidir.
1
I I
M
K
Buna göre, m o r
renkli ışığın K, L, M
ortam larındaki hız - zaman grafikleri aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A)
Hız
B)
Bir öğretm enin, öğrencilerle birlikte sınıfta y a p
mış o ld u ğ u deneyde; su dolu kabın ta banın
dan su yüzeyine lazer lam ba ile d e ğişik açılar
da ışın göndererek ışının izlem iş o ld u ğ u yollar
gözlem lenm iştir.
Hız
M
L
K
K
L
M
Ş ekildeki gibi çizilen bu deney düzeneği ile il
gili öğrencilerin yorum ları aşağıdaki gibidir.
Zaman
Zaman
açısı; sudan
havaya geçen
ışın la r için s ın ır
a çısıd ır.
! a
D)
Hız
K L M
Y ap tığ ım ız d e
neyde, gelm e açı-j
sı; bağım sız d e - j
ğ iş ke n d ir.
t
Zaman
S ın ır açısından bü
yü k açıyla gelen
ışın la r ta m ya n sı
maya u ğ ra r.
2.
Sudan havaya, norm al
ü z e rin d e n gelen ışınlar
havaya geçince k ır ıl
maz ve ışınların s ü ra ti
değişm ez.
Buna göre, hangi öğrencinin yorumu yan
lıştır?
Saydam K ortam ından,
saydam L ortam ına
geçen ışının sınır
açısı 45° dir.
Yukarıda verilen bilgilere göre, aşağıda
gösterilen ışınlardan hangisinin izlediği yol
kesinlikle yanlıştır?
4.
B)
A) Ali
B) Burcu
C) C em ile
D) Dilaver
Sıcak g ü nlerde asfalt ya da çölle rin uzak kı
sım larında sanki su birikintileri varm ış gibi bir
g örünü m oluşur.
Bu durum ile ilgili,
30°
I. Serap olayı adı verilir.
II. Işığın tam yansım ası ile açıklanır.
C)
D)
III. Işığın renklerine ayrılabilm esi ile açıklanır,
60°:
değer
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İ v e l i
D) II ve III
75
EH3ÖHEBİ
Işık
7.
5.
K ortam ından g ö n d e ri
ışın
len ışının L ortamına ge
K ortamı
çişi ş e kild e ki gibidir.
ortamı
Bu bilgiye göre, aşağı
daki etkinlikte girişten
başlanılarak kutu iç in
de verilen b ilgiler doğru ise “ D ” , yanlış ise “Y ” yolu takip ediliyor.
V
Ö ğretm en Arif Bey, bir ışığın saydam K ortam ın
dan saydam L ortam ına geçişini tahtaya şekil
deki gibi çizmiştir. Bununla ilgili üç öğrenciye
ayrı ayrı üç farklı soru sordu ğu nd a üç öğrenci
de cevabın “ L o rta m ı” olduğunu belirtmiştir.
Ö ğ re n c ile r soruları doğru cevap ladığına
göre, öğretm enin sorduğu sorular;
I. H angi ortam d a ha yo ğu n du r?
II. Işık hangi orta m d a daha yavaş yayılır?
III. H angi o rtam dan diğerine doğ ru gönderilen
ışın, oraya geçem eden aynı ortam da tam yan
sım a yapabilir?
Her hatalı d e ğerlend irm e 5 puan kaybettirir
ken hatasız d e ğ erlend irm e 10 puan kazandırı
yor.
IV. Bu o rtam lardan hangisi “b o şlu k” olabilir?
Ali 2 kapısına çıktığına göre kaç puan ka
zanm ıştır?
ile verilenlerd en hangileri olabilir?
6.
A) I, II ve III
B) I, II ve IV
C) I, III ve IV
D) II, III ve IV
Bir ışık ışınının farklı orta m la rd a ilerlem esi aşa
ğıda gösterilm iştir.
B) 10
A) 5
8.
D) 20
C) 15
Bir ışık ışınının saydam
K, L, M ortam larında iz
le d iğ i y o lla r şekild e ki
gibidir.
Bu ışının bu ortam lar
daki hızlarına ait sü
tun grafikleri aşağıd akilerden hangisidir?
hava
d
cam
d
hava
(§>
i
hava
cam
hava
I
Işık ışınının izlediği yol hangi durum larda
doğru çizilm iş olabilir?
A) II ve IV
B) İ v e l i
C) I, II ve I
D) I, II, III ve IV
76
K
L
M
K
L
M
değer
Işık
1.
3.
Paralel ışık ışınlarının K ve L m erceklerinde kı
rıldıktan sonra izlediği yolla r şekildeki gibidir.
Buna göre,
I. K m e rceği bü yü te ç olarak kullanılabilir.
II. L m erceği hiperm etrop göz kusurları için üre
tile cek gö zlü kle rd e kullanılabilir.
III. K m erceği kalın kenarlı m ercektir.
A) Yalnız
B) İ v e li
C) II ve III
D) I, II ve
Nasıl keşfedildiğ i bilinm eyen cam ın insan
lık için ne kadar faydalı olacağını kim se ta h
m in edem ezdi. Cam ın veya saydam başka
m addelerin kırm a özelliklerinin fark e d ilm e
si ondan çok geniş bir alanda faydalanıla
bileceğinin de habercisiydi. Bilim insanları
cam dan ya da saydam başka m a d d e le r
den y a p ıla n ......................ile ışığın kullanıla
b ileceğini keşfettiler.
Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yere g e
tirilebilecek kavram a, örnek olarak aşağıda
resim leri verilen optik aletlerden hangisi ve
rilem ez?
A)
B)
Kalın kenarlı mercek
İnce kenarlı mercek
C)
D)
Düzlem ayna
Cam prizma
Zehra, yapısında m ercek bulunan araçlarla il
gili bir poster hazırlıyor. Ancak bir hata yapıyor.
Po sterinde aşağıd aki d eğişikliklerd en han
gisini yaparsa hatasını düzeltm iş olur?
A) Teleskop poste rd en çıkarılm alı
B) C am prizm a poste rde n çıkarılm alı
Yukarıdaki m erceklerden üzerlerine gelen
paralel ışık dem etini toplayanlara “T ”, d ağ ı
tanlara “D” yazıldığında, ? ile belirtilen ku
tucuklara sırasıyla yazılanlar aşağ ıd akilerden hangisi gibi olur?
C) D ürbün yerine p ro je ktö r kullanılm alı
D) B aşlık “ y a p ıs ın d a m e rce k b u lu n m a ya n
ale tle r” diye düzeltilm e li
değer
A) T, T, D, D
B) T, D, T, D
C) T, D, D, T
D) D, D, T, T
77
Işık
7
k
::
l
::
I
II
Ö zdeş el fenerlerinde n çıkan ışınlar, özdeş
kap la rda ki eşit sıcaklık ve eşit kütledeki suların
üzerine düşülm üştür. I ve II kaplarına gelen
ışınlar K ve L b ö lg e le rin de ki m erceklerden
geçm iştir. M erceklerden birinin ince kenarlı,
d iğ e rin in kalın kenarlı o ld u ğ u bilinm ektedir.
Bir çiçe ğin K, L, M gözleri tarafından görülüşleri şekillerdeki gibi m odellenm iştir.
Eşit süre sonra kaplardaki sıcaklık artışları
arasındaki ilişki I > III > II olduğuna göre,
B ununla ilgili, öğrencilerin yorum ları aşağıdaki
gibidir.
I. K ince kenarlı m ercektir.
II. L kalın kenarlı m ercektir.
M gözü hipermetrop
göz kusuruna sahiptir.
III. K m erceği b ü yüteç olarak kullanılabilir.
m / ----------------
Güner
A) Yalnız I
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
6.
Buna göre, hangi öğrencilerin yorum u d o ğ
rudur?
A) Yalnız M ehm et’in
B) M ehm et ve U ğ u r’un
K ve L g ö z lü kle rin d e bir figü rü n g ö rüntüsü şe
k illerde ki g ibi oluşm uştur. Bu g özlükle r Can ile
A h m e t’e ait gözlüklerdir.
A hm et hiperm etrop olduğuna göre,
I. Can m iyoptur.
II. K g ö zlü ğ ü n d e ince kenarlı m ercek kullanıl
mıştır.
III. K g ö zlüğ ü A h m e t’indir.
C) U ğur ve G üner’in
D) M ehm et, U ğur ve G ü n e r’in
8.
Aşağıdaki olaylardan biri d iğerleriyle aynı se
bebe dayanm az.
Bu olay hangisidir?
A) Kepçenin içind e ters g örüntü oluşum u
yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
B) G ökkuşağı oluşum u
A) Yalnız
B) İv e III
C) Su dolu bardakta kaşığın kırıkmış g ibi g ö
rünm esi
C) II ve III
D) I, II ve
D) Serap oluşum u
KAZANIM D €Ğ €A l€N D İR M € T6STI
V ...
3.
1.
kalın kenarlı
mercek
a
ti
düz
ince kenarlı
Bazı göz kusurlarının
giderilmesinde
mercekler kullanılır.
ç
İçinde özdeş K, L, M term om etreleri ve eşit m ik
tar su bulunan kaplar ince ve kalın kenarlı m er
cekler ve dü z cam kullanılarak özdeş a m p u l
lerle Şekil - 1, Şekil - II, Şekil - III teki gibi eşit
süre b o yu n ca aydınlatılıyor.
B aşlangıçta term om etrelerin gösterdiği d e
ğ erle r aynıyken, son durum da term o m etre
lerin gösterdiği değerlerin sütun grafikleri
a şağ ıd akilerd en hangisi gibi olabilir?
Sıcaklık
B)
C)
A) Prizm a
B) M ercek
C) Ayna
D) Cam
4.
0
TT"
L
i l
I I
M
K
' Sıcaklık
D)
—
L
Sıcaklık
■
...
...
n
L
I,
M
K
M
K
i
K
Ö
T
E M
M
U
z
P
R
i
Z
M
A
i
C
Y
A
S
Y
S
E
0
T
A
N
E
K
P
A
L
A
M
İT
K
û
Hata yapm adan ilerlenildiğinde hangi optik
aletin olduğu çıkışa ulaşılır?
Sıcaklık
........
K
tf
ç
Prizma Mercek
Ayna
Cam
Yukarıdaki etkinlikte kutu içi verilen bilgiler d o ğ
ru ise “ D ” , yanlış ise “Y ” yolu takip ediliyor.
Şekil - 1
A)
Hipermetrop göz
kusuru ince kenarlı
mercekle düzeltilir.
Miyop göz kusuru ka
lın kenarlı mercekle
düzeltilir.
L
M
Ş ekildeki bulm aca içerisinde “ışığı kıran o p
tik a le t” sorusunun cevapları bulunarak tara
nacaktır.
Buna göre, aşağıdaki taram alardan hangisi
doğrudur?
2.
I
II
III
Yukarıdaki m erceklerden hangileri h iper
m etrop göz kusurunu düzeltm ek am acıyla
kullanılan bir gözlüğün cam ları olabilir?
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İv e III
D) II ve III
C)
D)
i l
Işık
K U B B M
7.
5.
Serap
Yakınmış
gibi görmek
Gökkuşağı
Kırılma
Tam
yansıma
Soğrulma
cisim
Kusurlu bir gözün ö nü nd e duran cism in g ö rü n
tüsü K b ölg e sin d e ki m ercek yardım ıyla şekil
deki gibi oluşuyor.
Yukarıdaki olaylar ve bu olayların gerçek
leşm e biçim leri aşağ ıd akilerd en hangisin
deki gibi doğru bir şekild e eşleştirilm iştir?
Buna göre, bu durum la ilgili yorum yapan
öğren cilerd en hangilerinin söylediği ifade
doğrudur?
Göz hipermetroptur.
K bölgesindeki
mercek kalın kenarlıdır.
B>
Sera?
iibigöm ek
Gökkl1»
i Kırılma 1
C)
6.
A) Yalnız Ali
B) Yalnız Can
C) Ferit ve Can
D) Ali ve Ferit
A)
Tak,nm,§,
gj^
S k
Serap
D>
Soğrulma
Seraf
g ib îg ö m lk
V
8.
GokkuşaSı
( Soğrulma )
Kırılma
B)
Gökkuşağı
Kırılma
Paralel ışın de m e
ti I ve II b ö lg e le rin
deki o p tik aletler
den geçtikten so n
ra yine paralel o la
rak ilerliyor.
Buna göre, I ve II bölg elerind e hangi optik
aletler bulunabilir?
Soğrulma
A şağıdaki gösterim lerden biri hatalıdır.
Buna göre hatalı olan hangisidir?
A)
K
•j
L
C)
D)
C)
K
L
80
/I
değer
Ö ğrenci Takipli Eğitim S e ti
T
s in if
Fen ve Teknoloji
4. Fasikül
İnsan ve Çevre
o Ekosistemler
o Biyolojik Çeşitlilik ve Besin Zinciri
o Çevre Sorunları ve Etkileri
Güneş Sistemi ve Ötesi: Uzay Bilmecesi
değer
yayınları
¿S
O
Ekosistemler
01
I. TÜRDEN EKOSISTEME
değerli bilgi
Y eryüzünde canlı ve cansız varlıklar bulunur. Canlı ve
cansızlar arasında karşılıklı bir etkileşim vardır. Yeryü
zünde canlı organizm aların yaşam ası çevre koşullarına
bağlı mıdır? Bitki ve hayvan türleri aynı özeliklere sahip
mi? Her b ö lg e d e aynı tü r ve aynı p o p ü la syo n la r b u lu
nur m u? H er eko siste m in canlı çe şitliliğ i ve yaşam k o
şulları aynı mı? İşte bu b ö lü m d e , bu ve benzeri so ru la
rın cevaplarına u laşm aya çalışacağız...
Canlı varlıklar, canlı çeşitlerind en m eydana ge lm iş
tir. Her canlı organizm a, bir canlı tü rü nü n özelliğine
sahiptir. Ş im di tü rü n sahip o ld u ğ u özelliklerle ilgili
bazı b ilg ile r verelim .
I . T ü r N edir?
O rtak atadan gelen, birbiriyle çiftleşeb ilen ve üre
m e ye te ne ğine sahip yeni canlılar m eydana getiren
canlılara tü r adı verilir. Aslan, leopar, zam bak, ham
si, insan, van kedisi, kangal köpeği, dom ates, pata
tes, sivrisinek, karasinek, tim sah gibi canlılar birer
türü oluşturur. Türlerin ço k sayıda benzer ö zellikle
ri vardır.
Türlerin b irb irin d e n ayrılm asını sağlayan ayırtedici
ö zellikleri de bulunur.
B aykuş
M
K öpek baliğ
2. Popülasyon N edir?
Canlı türleri, kendilerine özgü özelliklere sahip to p
luluklar oluşturur. Belli bir bölg e d e yaşayan aynı tü
re ait canlıların o lu ştu rd u ğ u canlı to p lu lu ğ u n a p o
p ü la s y o n adı verilir.
P opülasyonlar dinam ik bir yapıya sahiptir. Çevre
şartlarının olum lu ya da olum suz olm asına göre, b i
rey sayısını artırabilir veya azaltabilir. U ygun koşul
larda popülasyonların birey sayısı artarken, kötü
koşullarda yaşayan popülasyonların birey sayısı
azalış gösterm ektedir.
P opülasyon o luşum una aşağıdaki to p lu lu k la r ö r
nek verilebilir.
•
•
•
•
U ludağdaki geyik popülasyonu
K aradenizdeki ham si p o p ülasyonu
İstanbul’daki insan p o p ülasyonu
K utuplardaki penguen p o pülasyonu
Ö rüm ce k
Tavşan
P e n g u e n p o p ü la s y o n u
•
•
D o ğ a d a b u lu n a n bazı c a n lı tü rle ri
Ö rneğin aslanların yeleli olm ası, çitaların çok hızlı
koşm ası, leoparların a ğaçlara tırm anm ası, sivrisi
neklerin h o tum uyla kan em ebilm esi, insanların ye
ni b ilg ile r üretm esi, kurbağaların başkalaşım g e ç ir
m esi gibi ö zellikler türler arasında farklılık oluşturur.
2
Bazı genetik benzerliği fazla olan farklı tü rd e n canlı
ların çiftleşm esi so n u cu m e le z tü rle r m eyd a n a g e le
bilir. Ö rneğin kurt ile k ö p e ğ in e şleşm esinden kurt k ö
peği oluşur, at ile eşeğin eşleşm esinden katır oluşur,
aslan ile kaplanın e şlenm esinden liger isim li canlı
m eydana gelm ektedir.
Toroslardaki keçi popülasyonu
Atlas okyanusundaki balina p o p ülasyonu
3. H a b ita t N edir?
Bir canlı türünü n yaşam alanı veya arandığında b u
lun d u ğ u do ğ a parçasına h a b ita t adı verilir. H er habitatın kendine özgü fiziksel ve iklim sel özellikleri
bulunur. H abitatların b üyüklüğü ise farklılık o lu ş tu
rur. H abitatlara şu yaşam alanları örnek verilebilir.
değer
E ko siste m le r
•
•
•
İnci ketali için Van g ö lü bir habitattır.
K elaynaklar için B irecik kayalıkları bir habitattır.
Bazı bakteriler için insan bağırsağı bir habitattır.
değerli bilgi
Yeryüzünde a to m lardan m oleküller, m o le kü lle rd e n organeller, org a n e lle rd e n hücre, h ü crelerden d oku, d o
kulardan organ, org a n la rd a n sistem , sistem lerden o r
ganizm a, o rg a n izm alardan p o p ü la syo n , p o p ü la syo n lardan ekosistem ve eko siste m le rd e n de D ünya m e y
d ana gelm ektedir.
©
E kosistem
D ünya
V
BM nM n
P op ü lasyo n tt
I ur
Tur
V ;
>
M olekül
A tom
Doğadaki habitatlardan bazıları
•
•
•
Kestane ağacı için U ludağ orm anları bir habitattır.
Dağ keçisi için Toros dağları bir habitattır.
Sığla (G ünlük) bitkisi için M uğla çevresi bir habitattır.
D oku
O rgan
S istem
Atomdan Gezegenimizin oluşumu
Tür, popülasyon, habitat ve ekosistem arasında,
nasıl bir ilişki bulunur?
4. Ekosistem N edir?
Tür ve popülasyonların birlikte yaşam ını sü rd ü rd ü
ğü bü yük alanlar vardır. Bu alanlara e k o s is te m de
nir. Belli bir yaşam a bölg esin d e canlı ve cansız var
lıkların o lu ştu rd u ğ u bütü nlü ğ e e k o s is te m adı verilir.
E kosistem lerin b ü yüklüğ ü ya da genişliği çok de ğ i
şik olabilir.
E kosistem lerin cansız faktörlerini hava, su, toprak,
ışık ve iklim koşulları m eydana getirir. Her ekosistem in cansız faktö rle rin in bulu nm a oranı değişebilir.
Ö rneğin denizlerde su oranı yüksek, hava oranı d ü
şüktür. Karalarda ise su oranı düşük, hava oranı
yüksektir.
Bir ekosistem örneği
Ekosistem ler, bü yük ö lçü d e kendi kendine yeten
d oğ al yapılardır. Yani bu sistem e dışarıdan m ü d a
hale etm ed e n canlı varlıklar ile cansız varlıklar ara
sında d en ge li bir yaşam sürdürülebilir.
Deniz, göl, dere, ırm ak, nehir birer su ekosistem idir.
O rm an, dağ, kutup çevresi, tundra, ova ve çöl gibi
alanlarda birer kara ekosistem idir.
değer
O rganel
* j*
Bir türe ait canlılar biraraya gelerek popüla syo n u
oluşturur. Popülasyonların yaşayıp çoğaldıkları d o
ğa parçaları habitatlarıdır. H abitatlar ile popülasyonların biraraya gelm esiyle ekosiste m ler oluşur.
II. FARKLI EKOSİSTEMLER
Bir b ölgedeki canlıların çeşitliliğini belirleyen, en
önem li faktörlerden birisi iklim dir. İklim koşullarının
farklı olm ası, ekosistem lerin birbirinden farklı o lm a
sını ve farklı canlıları bulundurm asını sağlar. B un
dan dolayı farklı ekosistem lerde, farklı bitki ve hay
van türleri bulunabilir.
Yeryüzünde farklı özelliklere sahip olan, irili ufaklı
çok sayıda ekosistem bulunur. Her ekosistem in o r
tak ve farklı yönleri bulunabilir. Karasal eko siste m
ler yapboz parçaları g ibi biraraya gelerek kıtaları,
kıtalar ve denizlerde biraraya gelerek yeryüzünü
oluşturm aktadır. Yeryüzünde bulunan önem li e k o
sistem ler ve özellikleri, aşağıda anlatılmıştır.
I. Çöl Ekosistem i
Yaşam koşullarının zayıf o ld u ğ u ve iklim koşulları
nın sert o ld u ğ u ekosiste m lerden birisidir. Sıcak ve
kurak iklim koşulları hakim dir.
3
€kosistem ler
Bu e ko siste m de az sayıda bitki ve hayvan türü b u
lunur. Kaktüs, çalı, tilki, deve, fare, tavşan, akrep ve
yılan gibi canlı türlerini bulundurur.
Bu ekosistem de, m ikro sko b ik canlılar ve büyük ya
pılı hayvan türleri bulunur. Balık, m ercan, sünger,
İstakoz, yengeç, balina, yunus, kaplum bağa, b ak
teri gibi çok sayıda canlı türü gözlem lenir.
Ç ö l e k o s is te m i
Bitki ve hayvan türleri bu ekosiste m d e yaşam aya
uyum sa ğlam a k için çeşitli özelliklere sahiptir. Bu
d u ru m a aşağıdaki canlılar ö rnek verilebilir.
•
K aktüsler etli ve kalın bir g övd e ye sahiptir. Kak
tüs gövdesi besin ve su de p o eder.
•
Ç ö lde yaşayan fare, tilki ve tavşan gibi canlılar
kuyru kla rınd a yağ depolarlar. Bu yağı, uzun sü
reli açlık d u ru m u n d a enerji kaynağı olarak kul
lanırlar.
A rabistan çölü, G obi çölü, Sahra çölü, A rizona ç ö
lü ve Kalahari çölü bu e kosiste m e örnek verilebilir.
D e n iz e k o s is te m i
Akdeniz, Karadeniz, Atlas okyanusu, Kızıldeniz,
H int okyanusu, B üyük okyanus ve Baltık denizi bu
ekosistem e örnek verilebilir.
4. K u tu p Ekosistem i
Yaşam koşullarının zayıf o ld u ğ u ve iklim koşulları
nın sert old u ğ u ekosiste m lerden birisidir. S o ğuk ve
nem li iklim koşulları hakim dir. Az sayıda bitki ve
hayvan türünü barındırır.
2. Y ağm ur O rm anı E kosistem i
Yaşam koşullarının u ygun o ld u ğ u ve iklim koşulları
nın iyi o ld u ğ u e kosiste m lerden birisidir. Sıcak ve
nem li iklim koşulları hakim dir. Bu ekosiste m de çok
sayıda bitki ve hayvan türü bulunur. Ç ünkü yaşam
koşulları canlılar için gerekli tüm özelliklere sahiptir.
K u tu p e k o s is te m in d e ya şa y a n bazı c a n lıla r
Kutup ayısı, penguen, fok gibi canlılar bu e kosis
tem de yaşar. Hayvanların bu e kosiste m de yaşam a
sı için derileri altındaki kalın yağ tabakası, ısı yalıtı
mını sağlar. Kuzey kutup bölgesi ile gün e y kutup
bölgesi bu ekosistem e örnek olarak verilebilir.
Y ağ m u r o rm a n ı
Örnek .. 2
Bu e ko siste m ler d o ğ a l kaynaklar yönüyle z e ngin
dir. D ünya orm anlarının yarıdan fazlası bu ekosis
te m d e bulunur. Bu d urum D ünya iklim inin denged e
tu tu lm a sın d a rol oynar.
Ç öl ve kutup ekosistem lerinde az sayıda canlı
türünün bulunm asının sebebi nedir?
3. D e niz E kosistem i
Yaşam koşullarının uygun o ld u ğ u ve iklim koşulları
nın iyi o ld u ğ u ekosiste m le rde n birisidir. Yeryüzünün
en b ü yü k ekosistem leridir. Yeryüzünün %75 ini d e
nizler m eyda na getirir.
İklim koşullarının sert ve uç değerlerd e olm ası ca n
lı çeşitliliğini sınırlar. Şöyleki kutuplar çok soğuk,
çölle r ise çok sıcaktır. B uralarda ortam a uyum sa ğ
layabilen az sayıda tü r barınabilm ektedir.
değer
m
lendirme
i ;;
BOŞLUK DOLDURMA
Ç evreyi oluşturan birim lerden dört tanesinin resm i aşağıda gösterilm iştir. Bu resim lerin ifade ettiği çev
re kavram ını altındaki boşluğa yazalım .
CTKINUK
A şağıdaki şem ad a 8 farklı canlı ve 4 farklı ekosistem gösterilm iştir. Bu canlıları tem sil eden sayıları, ya
şam ını sürdürdüğü ekosistem lerin altına uygun biçim de yazalım .
:
Gkosistem ler
KAZANIM D6Ğ€RL€NDİRM€ T€STİ
V.
Bitki ve hayvanların bir bölg ede yaşam a
sında;
Ömer: Birinci resim de sıcak ve kurak iklim ko
şullarının, hakim olduğu ekosistem çeşidi, ikinci
resim de su depolayan bitki türleri gösterilm iştir.
I. Su
II. Hava
III. Sıcaklık
faktö rlerinden hangileri etkili olur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
...... ...... .....................
Ekosistem: Çöl
W
N IH I . 5»
Bitki türü: Kaktüs
Ö m er’in yaptığı açıklam ayla ilgili olarak, aşa
ğıdaki değerlendirm elerin hangisi doğrudur?
Tür ile popülasyon arasında, aşağıda veri
len ilişkilerden hangisi vardır?
A) Ekosistem le ilgili verilen bilgi doğru, bitkiyle
ilgili verilen bilgi yanlıştır.
B) Verdiği tüm bilgiler yanlıştır.
A) Bir türe ait ço k sayıda canlı biraraya ge le
rek p op üla syo n u oluşturur.
C) Verdiği tüm bilgiler doğrudur.
B) Farklı türlere ait çok sayıda canlı biraraya
gelerek p op ü la syo n u oluşturur.
D) Ekosistem le ilgili verilen bilgi yanlış, bitkiyle
ilgili verilen bilgi doğrudur.
C) Farklı p op üla syo n la ra ait çok sayıda canlı
biraraya gelerek türü oluşturur.
D) Y eryüzündeki tüm türlere ait canlılar bir p o
p ü lasyo n u oluşturur.
Bir canlı türüne ait bireyler;
I. B irbiriyle çiftleşerek yeni bireyler m eydana
ge tirm e
6.
Bir kovan ortam ında yaşayan bal arıları, aşağı
daki şekilde gösterilm iştir.
II. Aynı b eslenm e özelliklerini taşım a
III. Aynı vü cu t organlarını b u lun du rm a
şeklin deki ö zelliklerden hangilerine ortak
olarak sahiptir?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
Şekilde gösterilen arılarla ilgili olarak;
Popülasyonların sahip olduğu özelliklere,
aşağ ıd akilerd en hangisi örnek verilebilir?
A) Y eryüzünde tü r sayısı kadar popü lasyon
vardır.
B) Her po p ü la syo n bir türd en oluşur.
C) Yeryüzünde her canlı bir p o p ülasyo n m ey
dana getirir.
D) Bir b ö lg ed eki tüm canlılar bir pop ü lasyon
oluşturur.
I. Kovanda bulunan tüm arılar bir p op ü la s
yon oluştururlar.
II. Kovan ve yaşam ortam ları habitatını o lu ş
turur.
III. Bal arıları bir türe ait canlılardır,
açıklam alarından hangileri yapılabilir?
A) Yalnız I
B) İ v e li
C) II ve III
D) I, II ve
değer
mssMEsm
€kosistem ler
7.
Göl ve deniz birer su ekosistem idir. Göl ve d e
niz ekosistem i arasında, aşağıdaki ö zellik
lerden hangisi farklılık oluşturm az?
1 0 . Y eryüzündeki ekosiste m lerden birisinin g ö rü
nüşü, şekilde gösterilm iştir.
A) E ko sistem d e bulu na n tü r çeşitliliği
B) E kosistem in b ü yü klü ğ ü
C) E kosistem in suyla kaplı olm ası
D) E kosistem deki suyun m iktarı
8.
Ö ğ re tm e n : Ç ocuklar! o k u lu m u zu n bahçesi ekosistem e örn e k ve rile bilir mi?
Ö ğretm enin sorusuna karşılık, hangi öğren
cinin yaptığı açıklam a doğru kabul edilir?
Bu ekosistem deki hayvan türlerinin çeşitli
liğini belirlem ede;
I. Bitki örtüsü
II. Su sıcaklığı
III. Işık miktarı
A)
B)
O ku l b ahçesinde
O kul bahçesi ş e h ir
b itk i, hayvan, insan,
iç in d e bulunan suni
m ikro o rg a n izm a ,
b ir yapı olduğu için
hava, su, to p ra k ve
e k o sis te m o la ra k
ışık bulunduğu için
kabul edilm ez.
kabul e d ilir.
A yşe
C)
O kul bahçe sin d e
h a v a ,s u ,to p ra k ve
ışık bulunduğu için
kabul e d ilm e k te d ir.
W
Zeynep
özelliklerinden hangileri etkili olur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
Ki
A li
D) Okul bahçesinde tüm
canlı tü r le r i
bulunm adığı için
kabul edilm ez.
1 1 . Bir bölgedeki fil popüla syo n u n u oluşturan bi
reylerin dağılım d u rum un un 20 yılda şekildeki
gibi değiştiği belirleniyor.
D e n iz
Bir popüla syo n u n bü yü klü ğ ü birey sayısıyla
orantılı olarak değişim geçirm ektedir.
9.
E kosistem lerin sahip olduğu özelliklerle il
gili olarak;
Buna göre, bölgedeki fil popülasyonuyla il
gili olarak hangi yorum yapılabilir?
I. Su, sıcaklık ve ışık m iktarı fazla olan to p ra k
larda, daha ço k canlı türü bulunm aktadır.
II. Bitki tü rle rin in ço k o ld u ğ u ekosistem lerde,
ç o k sayıda hayvan türü bulunm aktadır.
III. D ün ya ik lim in in d e n g e d e tu tu lm a s ın d a
canlı organizm aların da rolü bulunur.
açıklam aların dan hangileri söylenebilir?
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
değer
€kosistem ler
1.
Y eryü zün d eki e k o s iste m le rd e n b irisin in bir
parçası, aşağıdaki şe kild e gösterilm iştir.
3.
Bir bölgedeki iklim koşulları ve tür çeşitlili
ği arasında, aşağıdaki ilişkilerin hangisi bu
lunur?
A) İklim in sıcak, yağışın yoğ u n o ld u ğ u b ö lg e
lerde çok sayıda tü r bulunur.
B) İklim in sıcak, yağışın az o ld u ğ u b ö lgelerde
ç ok sayıda tü r bulunur.
C) İklim in sıcak, yağışın yoğ u n o ld u ğ u b ö lg e
lerde az sayıda tü r bulunur.
D) İklim in soğuk, yağışın y o ğ u n o ld u ğ u b ö l
gelerde çok sayıda tü r bulunur.
Bu ekosistem in sahip olduğu ö zellikle ilgili,
hangi değ e rlen d irm e doğru olur?
A)
B)
C)
D)
4.
Adı: Orman ekosistemi
D oğanın bir bölgesi araştırıldığında, aşağıdaki
şekildeki gösterilen özelliklere sahip old u ğ u
belirlenm iştir.
Tür çeşitliliği: Zengin
Adı: Orman ekosistemi
Tür çeşitliliği: Fakir
Adı: Çöl ekosistemi
Tür çeşitliliği: Fakir
Adı: Ova ekosistemi
Tür çeşitliliği: Zengin
Şekildeki bölgeyle ilgili olarak;
I. “ İki farklı ekosistem den oluşur.”
2.
Bir b ö lg e d e bu lunan canlılardan bazıları aşa
ğıdaki poste rde gösterilm iştir.
II. “ B iyolojik çeşitliliği zengindir.”
III. “ İklim koşulları sert ve kuraktır.”
yorum larından hangileri yapılabilir?
5.
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
D oğadaki habitatlarla ilgili olarak;
I. Her habitatta farklı türler yer alabilir.
Bu canlılarla ilgili olarak, hangi d eğ e rlen
d irm e doğru olur?
A) Bu canlılar bir po pü la syo n u oluşturur.
II. H abitatların kendine özgü yapısı vardır.
III. Su habitatlarında e to b u r p o p ü la s y o n la r
bulunm az.
açıklam aların dan hangileri söylenebilir?
B) Bu canlılar ayrı popülasyonları oluşturur.
C) Bu canlılar aynı türe aittir.
A) Yalnız
B) İ v e l i
D) Bu canlılar aynı özelliğe sahiptir.
C) II ve III
D) I, II ve
8
değer
€kosistem ler
6.
A şağıda verilen canlı topluluklarından han
gisi popülasyona örnek ve rile m e z?
B
9.
İ
B
İ
Bir bölgeyi oluşturan e kolojik faktörlerden dört
tanesi, birbirini kapsam a d u ru m u n a göre aşa
ğıdaki şem ada verilm iştir.
A) İstan bu ld aki kurt köpekleri
B) Karadeniz bö lg e sin d e ki bozayılar
C) K aradenizdeki balıklar
D) A n ka ra ’daki tiftik keçileri
C an lılar sıcak ve kurak iklim koşullarının
hakim olduğu çöllerde yaşayabilm ek için;
I. B itkilerde yaprakla r diken şeklinde olup,
g ö vd e le rin d e su ve besin de p o eder.
II. Fare ve tilki gibi canlılar kuyruklarında, d e
veler hö rg ü çle rin d e yağ dep olaya rak uzun
süre aç kalabilir.
R akam larla gösterilen çevre faktö rleri, aşağıdakilerin hangisinde doğru eşleştirilm iş
tir?
I
II
III
IV
H abitat
Ekosistem
III. Deve, antilop, fare ve tilki gibi canlılar d o
ğ urara k çoğalır.
A) O rganizm a Popülasyon
ö zelliklerin d en hangilerine sahip olabilir?
B) O rganizm a Popülasyon Ekosistem
C) Popülasyon O rganizm a
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
Zehra
Metin
Şule
8.
D)
Y eryüzünde sadece havyanların
türü bulunur.
/
X
/
H abitatlar canlıların yaşam
adreslerini oluşturur.
/
/
1
Farklı e ko siste m le r eşit b ü yü klü ğ e
sah ip olurlar.
X
/
X
E kosistem lerin yapısında canlı ve
cansız varlıklar bulunur.
X
H abitat
H abitat
H abitat
Ekosistem
O rganizm a Popülasyon Ekosistem
1 0 . A li; Fen ve tekn o lo ji dersinin proje ödevi ola
rak, aşağıdaki düzeneği hazırlayarak sınıfa g ö
tü rü p arkadaşlarına gösteriyor.
/
Zehra, M etin ve Şule yukarıdaki d o ğ ru yanlış
e tkinliğ ini yapm ışlardır.
H erbir doğru 25 puan olduğuna göre, öğren
cilerin aldığı notlar aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
( / : Doğru, x : Yanlış)
Zehra
M etin
5 puan
25 puan
100 puan
B) 50 puan
100 puan
50 puan
C) 75 puan
50 puan
100 puan
D) 50 puan
75 puan
75 puan
A)
değer
Şule
T oprak
Ali hazırlam ış olduğu deney düzeneğiyle,
aşağıdaki sorulardan hangisine cevap ver
miş olur?
A) Bir popülasyon nasıl oluşturulur?
B) Basit bir ekosistem nasıl yapılır?
C) E kosistem de hangi canlı türleri olm alıdır?
D) E kosistem lerin b ü yüklüğü ne kadar o lm a
lıdır?
9
Biyolojik Çeşitlilik ve
Besin Zinciri
I. B iy o lo jik Ç e ş itlilik
Canlı türleri d o ğ ru d a n veya dolaylı b ir etkileşim e sahip
tir. Birinin hayatında m eydana gelen değişm eler, d iğ e r
lerini bir şekilde etkiler. Bu durum , b iyo lo jik çeşitlilik ve
besin zinciri o lu şu m u yla ilgilidir. Her ekosistem in b iy o
lojik çe şitliliğ i aynı mıdır? B itkiler olm a d a n hayvanlar
ya şa yabilir m i? Son yüz yılda biyo lo jik çe şitlilik değişti
m i? Besin zin cirle rin in bulunm ası canlı yaşam ı için g e
rekli m idir? İşte bu b ö lü m d e , bu ve benzeri soruların
cevaplarına ulaşm aya çalışacağız...
E kosistem ler canlı varlıkların yaşam a, barınm a ve
ç o ğ a lm a ortam ını sağlar. Yaşam koşullarının son
d e rece uygu n o ld u ğ u orm an e kosiste m lerinde, d i
ğ erlerind en da h a çok canlı türü bulunm aktadır. Ter
sine yaşam koşullarının zor o ld u ğ u çöl ekosiste m
lerinde, diğe rle rin d e n daha az canlı türü b u lu n m a k
tadır.
Bir b ö lg e d e ki bitki ve hayvan türlerinin sayıca zen
g in liğ in e b iy o lo jik ç e ş itlilik adı verilir. H er bölgenin
b iy o lo jik çeşitliliği farklıdır. Ç ünkü canlı yaşam ını et
kileyen iklim koşulları, su kaynaklarının varlığı, in
sanların etkinlikleri, co ğ ra fik d u ru m lar gibi özellikler
b iy o lo jik çeşitliliği etkilem ektedir.
a. C a n lıla rın ö n e m i: Canlı türleri, bir bölgenin yapboz parçaları gibidir. Yani bir bö lg e d e ki tüm canlı
türleri b ir b ütünlük oluşturur. Her canlının yaşam ı
b irbirine bağlıdır. C anlılar arasındaki etkileşim in d e
vam etm esi, doğal hayatın sürdürülm esi için g e re k
lidir. Canlıların doğal hayat için önem ine, aşağıdaki
faydalar örnek verilebilir.
•
G ezegenim izin yaşanabilir hale gelm esini sağlar.
•
E kosistem lerin deng e d e kalm asını sağlar.
•
Ç evrenin tem iz kalm asında canlılar rol oynar.
•
İnsanların ve hayvanların beslenm esini sağlar.
•
Bitkilerin ürem esinde hayvanlar rol oynar.
•
İnsanların sağlıklı yaşam asını desteklerler.
•
İnsan toplum larının barınm a ve gereçlerinin ya
pılm asında bitkiler kullanılır.
•
İlaçların üretilm esinde canlı varlıklar görev yapar.
b. N e sli tü k e n e n c a n lıla r: E kosistem ler g e ç m iş
ten günüm üze kadar bir takım de ğ işim le r g e ç ir
m ektedir. Bu durum ekosiste m lerdeki b iyo lo jik çe
şitliliği etkiler. Ö zellikle e kolojik de ğ işm e le r o lu m
suz yönde o ld u ğ u için (hava kirliliği, su kirliliği ve
to p ra k kirliliği gibi) b iyolojik çeşitliliğin azalm asına
sebep olm aktadır.
İnsan nüfusunun hızla artm ası, doğal kaynakların
bilinçsiz olarak kullanılm ası, sanayi tesislerinin yay
gınlaşm ası ve düzensiz kentleşm e habitatların hızla
zarar görm esine sebep olm aktadır. H abitatları yok
olan veya bozulan canlılardan bir kısmının nesli tü
kenm ektedir. Ç evrem izdeki bazı canlı türle rin in
neslinin tükenm esi, b iyolojik çeşitliliğin azalm asına
yol açm aktadır.
M am ut, m oa ve d in a zo r tü rlerinin nesli uzun yıllar ö n
ce tükenm iştir. Biz bu d u ru m u bu canlıların fosil b u lu n
tularından ö ğreniyoruz. Benzer şekilde uzun yıllar ö n
ce yaşam ış ço k sayıda canlının nesli zam an için d e tü
kenm iştir. Bu tü ke n iş g ü n ü m ü zd e de hızla devam et
mektedir.
Biyolojik çeşitliliği oluşturan bazı canlı türleri
B iyo lojik çeşitlilik o rm a n larda daha zengindir. Ö r
neğin orm a n la rd a ayı, kurt, çakal, yılan, sincap, tav
şan, serçe, kartal, ağaç, ot, çalı, yosun, böcek gibi
çok sayıda tü r veya canlı g ru bu bulunur.
Ö rneğin fil, aslan, bizon, balina, kardelen, ayı, bengal kaplanı, kelaynak, akdeniz foku ve orkid e gibi
ç ok sayıda canlı türünü n nesli tehlike altındadır. Şu
anda yeryüzünde bu canlılardan az sayıda b u lu n
m aktadır. G ünüm üzde artık nesli azalan canlıları
korum ak için m illi park alanları oluşturulm aktadır.
Biyolojik Çeşitlilik ve Besin Zinciri
B ö ylece canlıların d o ğ a l yaşam alanlarında yaşa
m a ve çoğalm ası sağlanm aktadır. Bitki ve hayvan
türleri ko ru na m a z ise bizden sonraki nesiller pek
ç o k canlı tü rü n ü kitap ve b elgesellerden g ö re b ile
cekler.
Ü re tic i c a n lıla rd a n o tla r
Ü retici canlıllar, ekosiste m lerde yaygın olarak b u lu
nurlar. Ü reticilerin en yoğ u n oldukları ortam o rm a n
lar, en az bulundukları ortam ise çöl ile kutuplardır.
H er çeşit ağaç, ot, çalı ve yosun g rubu canlılar üre
tici olarak beslenirler.
N e s li tü k e n m iş o la n bazı c a n lıla r
B iyo lo jik çe şitliliğ in korunm ası için en önem li olay
canlıların sevilm esi ve varlığına m uhtaç o ld u ğ u m u z
o lg u su n u n hiç bir zam an unutulm am asıdır.
b. O to b u r c a n lıla r: Dışarıdan hazır besin alarak
tüketici olarak beslenen türlerden oluşur, ihtiyaç
d u yd u ğ u besinleri bitkilerden karşılayan canlılardır.
B itkilerin yaprak, çiçek, m eyve, tohum , gövde, kök
gibi farklı kısımlarını besin olarak kullanırlar.
C eylan, inek, keçi, koyun, serçe, tavuk, tavşan, sin
cap, çekirge, karınca, balansı, deve kuşu, yaban
öküzü, zebra, at, eşek gibi canlı türleri o to b u r ola
rak beslenir.
B iy o lo jik ç e ş itliliğ in k o ru n m a s ı, d o ğ a l d e n g e y e
k a tk ı s a ğ la r m ı?
B iyolojik çeşitliliğ in korunm ası hava, su, to p ra k ve
orm anların korunm asına katkı sağlar. Hava, su,
to p ra k ve orm anların içeriğin in korunm ası doğal
d en g e n in oluşm asını sağlam aktadır.
O to b u r c a n lıla rd a n a n tilo p
2. Besin Z in c ir i
Yeryüzünde yaşayan tüm canlılar, yaşam larını sür
d ü re b ilm e k için beslenm ek zorundadır. Canlıların
ürettiği veya dışarıdan hazır aldığı besinleri vü cutla
rında kullanm ası olayına b e s le n m e adı verilir. Bes
lenm e etkinliğ i yaşam ak, b üyü m e k ve çoğalm ak
için gereklidir.
D oğada b ulu na n tüm canlılar yaşam ak için birbiri
ne m uhtaçtır. Ö rneğin bitkiler besin üretir ve hava
nın o ksijen le dolm asını sağlar. H ayvanlar yaşam ak
için b itkile rde n besin alır ve havadaki oksijeni azal
tır. Yeryüzünde b eslenm e şeklinde ki farklılığa göre,
canlılar beş g ru p ta toplanabilir.
O tobur canlıların sayısı, bitki sayısıyla orantılı olarak
değişir. Bitkilerin yoğ u n oldukları ortam larda otoburlarda yoğ u n olarak bulunur. B undan dolayı o r
m anlarda çok sayıda o to b u r tü r barınır.
c. E to b u r c a n lıla r: Dışarıdan hazır besin alarak
tüketici olarak beslenen canlılardır. İhtiyaç d u yd u ğ u
besinleri yakaladıkları başka hayvanları yiyerek kar
şılarlar. E tobur canlılar, vahşi ve parçalayıcı yaşam
biçim ine sahiptir.
a. Ü re tic i c a n lıla r: İhtiyaç duyd uğ u besinleri kendi
si üreten canlılardır. Bu canlıların hücrelerinde kloroplast vardır. Böylece ışık, su ve karbondioksiti kul
lanarak ihtiyaç du yd u ğ u besinleri kendisi üretebilir.
değer
E to b u r c a n lıla rd a n k a p la n
11
Aslan, kaplan, tilki, kurt, kartal, şahin, tim sah, yılan,
kurbağa, kö p e k balığı, kertenkele, baykuş, yunus,
sırtlan, ahtapot, ö rü m ce k gibi canlı türleri e tobur
olarak beslenirler.
d. H em o to b u r hem d e e to b u r c a n lıla r: Dışarı
dan hazır besin alarak tü ketici beslenen canlılardır.
İhtiyaç d u y d u ğ u besinlerin bir kısmını bitkilerden,
bir kısmını da hayvanlardan karşılar. Beslenm e ko
n usu n d a o to b u r ve e to b u r türlere göre daha avan
tajlı ko n u m d a bulunur.
H em o to b u r h e m de e to b u r c a n lıla rd a n ayı
B ir b e s in z in c irin d e k i bazı c a n lıla r
Bir ekosistem ya da habitatta çok sayıda besin zin
ciri bulunabilir. Bir canlı birden çok besin zincirinin
bir halkasında yer alabilir. Bu d urum d o ğ ada ki tüm
besin zincirlerinin birbiriyle etkileşim içerisinde b u
lu nduğunu gösterm ektedir. D oğadaki farklı besin
zincirlerinin biraraya gelm esi sonucu b e s in ağı
m eydana gelir. Besin ağlarının yapısında onlarca
belki de yüzlerce besin zinciri yer alm aktadır.
Ayı, insan, karga, fare, ka plu m b a ğ a gibi canlılar
hem o to b u r hem de e to b u r olarak beslenir.
Asları
e. A y rış tırıc ı c a n lıla r: Dışarıdan hazır besin alarak
tü ketici beslenen canlılardır. Ö lm üş canlılar ile ca n
lı atıklarını çürüterek besin ihtiyacını karşılar. Bu
canlılar topra ğ ın m ineral oranını artırarak, bitkilere
faydalı olurlar. M antar ve bakterilerin b üyük bir kıs
mı bu şekild e beslenir.
vahşi ke d i
K artal
F arklı c a n lıla rın o lu ş tu rd u ğ u b ir b e s in ağı
değerli bilgi
Bakteriler
______ Mantarlar
D o ğ a d a k i a y rış tırıc ı c a n lıla r
D oğadaki canlılar arasında beslenm e ilişkisi şe klin
de oluşan etkile şim e b e s in z in c iri adı verilir. Ekosiste m le rde ki her bir canlı türü, besin zincirinin bir
halkasını m eydana getirir. B u ndan dolayı her canlı
tü rü n ü n sayısının artm ası veya azalm ası d iğ e r can
lıları da etkilem ektedir.
Besin zinciri üretici ve tüketici canlılar arasında oluş
maktadır. Besin zincirinin başında üretici canlı türle
ri bulunur. D iğer halkalarda ise tüketici canlı türleri
bulunm aktadır. Bu du ru m aşağıda anlatılmıştır.
Besin ağında üreticilerin sayısının artm ası, d iğ e r g ru p
larının birey sayısının artm asına se b e p olm aktadır.
O toburların sayısının artm ası üreticileri olum suz, e to
burları o lu m lu olarak etkiler. E toburların sayısının art
ması otoburları olum suz, üreticileri ise o lu m lu olarak
etkilem ektedir.
Buğday, kurbağa ve çekirge arasında besin zin
ciri nasıl bir dizilişe sahip olur?
• Ü reticiler •* T üketiciler
• Ü reticiler - » Ayrıştırıcılar
• Ü reticiler -* O to b u rla r -» Ayrıştırıcılar
• Ü reticiler -> O to b u rla r -* E toburlar -» Ayrıştırıcılar
• Ü reticiler -» O to b u rla r *♦ E toburlar -> Hem o to b u r hem
de e to b u rla r -» Ayrıştırıcılar
12
Besin zincirinin başında üretici olan buğday, deva
m ında o to b u r olan çekirge ve devam ında e tobur
olan kurbağa yer alır. Buna göre besin zincirinin ya
pılanm ası aşağıdaki gibi olur.
“ B uğday
Ç ekirge
K u rbağa”
değer
lendirme
BOŞLUK DOLDUfiMfl
A şağıdaki şem ad a 6 canlı türü gösterilm iştir. Bu canlıları beslenm e şekline göre uygun olan gruplara
yerleştirelim . Bu canlılar arasında oluşabilecek besin zincirini kutucuk içerisine yazalım .
Kurbağa
Çekirge
Kartal
Ayçiçeği
Yılan
Kurt
Otobur olanlar
Etobur olanlar
Üretici olanlar
Bu c a n lıla r ara sın d a a ş a ğıd aki besin z in c iri oluşur.
6TKINUK
4
A şağıda çevreyle ilgili bazı kavram ları içeren bir harf bulm acası verilm iştir. D ikey ve yatay doğrultuda
bu kavram ları bularak renkli kalem le altını çizelim .
Otobur
R
E
K
E
E
R
P
K
A
R
B
C
N
P
0
T
0
B
U
R
X
D
A
B
Z
0
T
F
0
R
L
L
v
R
N
N
K
Dinozor
Q
S
İ
0
E
M
A
M
U
T
Z
L
K
Ekosistem
H
İ
N
D
U
A
Ş
J
L
1
L
1
1
Besinağı
Z
S
W
D
İ
N
0
Z
0
R
N
B
K
M
0
T
Q
Y
K
C
A
Q
ı-
K
o
L
M am ut
Canlı
B
E
S
İ
N
A
Ğ
1
C
C
B
U
0
Orman
1
M
G
Y
0
B
P
E
M
K
U
D
K
N
E
W
K
V
J
H
R
N
B
ç
J
S
Tür
değer
13
V ...
1.
Bir ekosistem deki canlılar arasında besin
zinciri kurulm asının tem el s e b eb i, aşağıdakiierden hangisidir?
4.
A dem : şekilde g ö ste rd iğ im canlılar
------------------------oluşturm aktadır.
A) C anlıların m ad de ve enerji ihtiyacını karşı
lam ak
B) C anlıların te h like le rde n korunm asını sağla
m ak
C) C anlıların b üyü m e ve ürem esini sağlam ak
D) C anlıların korunm ası ve hareket etm esini
sağlam ak
Yukarıdaki açıklam ada boş bırakılan yere
en uvaun hangi ifade yazılm alıdır?
A) Su ve kara ekosistem lerinin b iyo lo jik çeşit
liliğini
B) O rm an ve ova ekosistem lerinin b iyolojik
çeşitliliğini
C) Irm ak ve dağ ekosistem lerinin b iyo lo jik ç e
şitliliğini
Yukarıdaki resim leri verilen canlı türlerinin
b eslen m e biçim leri aşağıd akilerd en hangi
sinde doğru o larak verilm iştir?
Y
Z
A) O to b u r
E to bur
O to b ur
B) O to b u r
E to bur
E tobur
C) E to bur
E to bur
O tobur
D) E tobur
E to bur
E tobur
B esin zincirindeki işleyişle ilgili olarak;
I. Besin zincirinin ilk halkasında üreticiler,
ikinci halkasında o to b u rla r ve diğ e r halka
larda e to b urlar bulunabilir.
II. Besin zincirleri canlının yapısındaki b esin
lerin canlıdan canlıya aktarılm asını sağlar.
H er ekosistem in yapısında farklı sayıda
canlı türü n d en oluşan çok sayıda besin
zinciri yer alabilir.
şeklin deki açıklam alarda n hangileri söyle
nebilir?
D) Deniz ve göl ekosiste m lerinin b iyo lo jik çe
şitliliğini
6.
Bir b ölg ede çok sayıda besin zincirinin biraraya gelm esiyle hangi yapı oluşur?
9.
Bir besin zincirinde o tçullar bitkilerle, etçiller
ise otçullarla besleniyor.
A) P opüla syon
B) E kosistem
C) Besin ağı
D) E to bu r tü ke ticile r
7.
Ö ğ re tm en sınıf tahtasına, ö n ced e n hazırlam ış
o ld u ğ u şem ayı asıyor.
Ç ekirge
Şekildeki besin zincirinin olduğu bir bölge
de, tavşanların aşırı avlanm ası sonucunda
hangi değişim in ortaya çıkm ası beklenm ez?
Öğretmen: Ş em adaki T canlısının beslenm e b i
çim i hangisi olm alıdır ve bu so n u ca nasıl ulaştı
nız?
A şağıdaki öğrencilerden hangisi bu soruya
doğru cevap verm iştir?
A)
T canlısı ü re tic id ir.
Çünkü, T canlısı
o to b u r olan
ç e k irg e y e besin
v e rm e k te d ir.
B)
T canlısı ü re tic id ir.
Çünkü, T canlısı
o to b u r olan
çe kirg e d e n besin
a lm a k ta d ır.
A) Bitki sayısının artm ası
B) Etoburların yok olm ası
C) Kurt sayısının değişm esi
D) S incap sayısının değişm esi
1 0 . D oğada biyo lo jik çeşitliliği oluşturan canlılar
dan üç tanesi, şekilde gösterilm iştir. Şeklin a l
tına da açıklam a yazısı yazılmıştır.
A ? '
%}, W Aylin
Gürkan
C)
T canlısı
e to b u rd u r. Çünkü,
d iğ e r ca n lıla rla
beslenme ilişkisine
s a h ip tir.
a
D)
C eren
T canlısı
o to b u rd u r. Çünkü,
besin z in c irin in
başında y e r
a lm a k ta d ır.
Dinozor
jt
’O
Moa
Mamut
d * C
' em
(-
-)
Şekil yazısı olarak, aşağıdaki ifadelerden
hangisi kullanılm alıdır?
8.
Ü lk em izi o luşturan aşa ğ ıd a ki bö lg elerin
hangisinin biyolojik çeşitliliği diğerlerinden
daha zengindir?
A) İç A n a do lu Bölgesi
B) D oğu A n adolu Bölgesi
C) A kde n iz Bölgesi
D) Karadeniz Bölgesi
değer
A) “ E tobur olarak beslenen bazı canlılar”
B) “ Ü lkem izde bulunm ayıp, başka b ö lgelerde
yaşayan canlılar”
C) “ Nesli yıllar önce tükenm iş olan bazı canlı
lar”
D) “ O rm an ekosiste m ind e yaşam akta olan
canlı tü rle ri”
5
1.
Ü lkem izin biy o lo jik çeşitliliğ i içerisinde,
aşağıd aki canlılardan hangisi bulu nm az?
A) Aslan
B) Kurt
C) Kardelen
D) Lale
4.
...O rm anlarda yanan b ö lü m le re fid a n dikm eliyiz.
Kış aylarında d o ğ a l ortam lara yabani hayvanların
beslenm esi için yiye ce kle r koym alıyız. O kullarda
bitki ve hayvan sevgisiyle ilgili k o m p o zisyo n la r
hazırlamalıyız...
Y u karıd a v e rilen a ç ık la m a d a k i işlem ler,
aşağıd akilerd en hangisini sağlam aya yö n e
liktir?
2.
Ö ğ re tm e n : Ç o cu kla r bazı hayvanların b ir araya
gelm e siyle ş e kild e k i p o s te r oluşturulm uş.
A) İnsanları vahşi canlılardan korum ak
B) D oğadaki b iyo lo jik çeşitliliği korum ak
C) İnsanlara yeni yerleşim yeri oluşturm ak
D) D o ğadaki canlı sayısının sınırlanm asını
sağlam ak
Bir ülkenin biyolojik çeşitliliğini oluşturan
canlı türleri;
I. Tıbbi ilaçların üretilm esi
Kartal
Yılan
K urbağa
II. İnsanların giyim ihtiyacının karşılanm ası
III. O toyolların yapılm ası
Ö ğ re tm e n : B u p o sterin başına h a n g i başlığı yaz
malıyız k i h e p sin i kapsasın?
A şağıdaki öğrencilerden hangisinin yaptığı
öneri doğru olur?
şeklindeki faydaların hangilerini sağlar?
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
A) “ B irbiriyle B e slenm e İlişkisi Olan C anlılar”
B) “ B itkilerle Beslenen C anlılar"
C) “ H ayvanlarla Beslenen C anlılar”
D) “Aynı E kosistem de Yaşayan C anlılar”
3.
Ü lkem izin biyolojik çeşitliliğinin korunm ası
için yap ılab ilecek işlem lere;
I. Bitki ve hayvan türlerinin sevilm e ve ko ru n
m asının ön em iyle ilgili ilanlar verilm esi
II. D oğal kaynakların bilin çli olarak kullanıl
ması için gerekli yasaların çıkartılm ası
III. D oğayı koruyan ulusal organizasyonların
kurulm ası
etkin liklerde n hangileri örnek verilebilir?
Yukarıdaki resim de gösterilen doğa parça
sının anlatıldığı konunun başlığı, aşağıd akilerden hangisidir?
A) O rm andaki B iyolojik Ç eşitlilik
B) Bitki ve H ayvan Türleri A rasındaki Besin
zincirleri
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) E kosistem lerin B üyüklüğü
C) II ve III
D) I, II ve
D) Nesli T ükenm ekte Olan C anlılar
16
değer
7.
Bir bö lg e d e ki altı canlı türü arasında, şekilde
göste rile n besle nm e ilişkisi bulunm aktadır.
10 .
Ü
I M
i f l
B ir bölgede yaşayan ve a ra la rın d a beslenm e <
iliş k is i bulunan üç t ü r aşağıda g ö s te r ilm iş tir.
Bu c a n lıla rd a n m ıs ır k e n d i b e s in in i ü r e tiy o r /
t ı r t ı l m ıs ır y a p ra k la rıy la b e s le n iy o r ve k e k lik ‘
de t ı r t ı lla r ı beslenm esinde ku lla n ıyo r. A ş ırı ve
kaçak avlanm a sonucu, bu b ö lg e d e k i k e k lik sa
yısı ön e m li ölçüde aza lıyo r.
Bu canlılardan hangi ikisinin beslenm e bi
çim i birbirine daha çok benzerlik gösterir?
A) A ve B
B) C ve E
C) D ve F
D) A ve F
Bu olaya bağlı olarak, aşağıdaki değ işim le
rin hangisi gerçekleşir?
A) Tırtıl sayısı artar, mısır sayısı azalır.
8.
9.
A şağıda verilen canlı gruplarının hangisi,
insanların beslenm e ihtiyacını karşılam az?
A) Bitkiler
B) H ayvanlar
C) M antarlar
D) Virüsler
Bir b ö lge de ki beş canlı türü arasında, şekilde
g österilen etkileşim bulunm aktadır.
\L /.
İNSAN
M id ye
■S'besin
B) Mısır sayısı artar, tırtıl sayısı azalır.
C) Hem tırtıl hem de mısır sayısı azalır.
D) Hem tırtıl hem de mısır sayısı artar.
1 1 . Ö m er, bir bölg e d e yaşayan ve aralarında çe
şitli etkileşim ler olan canlıların resim lerini kul
lanarak, aşağıdaki posteri hazırlıyor.
Küçük
â lık
Ş e kilde belirtilen olaylarla ilgili olarak;
I. Işık su yosu nu nu n, su yosunu da m idyenin
b eslenm esini sağlamıştır.
II. B üyük balıkların varlığı, küçük balıklara
bağlıdır.
III. Bazı insanların enerji ihtiyacının karşılan
m asında yosun, m idye ve balıklar görev
yapm ıştır.
y orum larından hangileri yapılabilir?
A) “ Bu canlılar arasında çeşitli besin zincirleri
oluşur.”
B) “ Bu canlılar bir ekosiste m deki tü r çe şitlili
ğini gösterir."
C) “ Bu canlıların beslenm e özellikleri aynıdır.”
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve III
değer
Bu posterle ilgili hazırlanacak olan ödev
sayfasında, aşağıdaki cüm lelerden hangisi
bulu nam az?
D) “ Bu canlılardan kim isi yum urtayla, kim isi
de doğura rak neslinin devam ını sağlar.”
JL
03
Çevre Sorunları ve Etkileri
ÇEVRE K İR LİLİĞ İ
•
Evlerin ısıtılmasında kullanılan yakıtların gaz atıkları
•
Taşıtların egzozlarından çıkan atık gazlar
İnsan nüfusu g ü n g e çtikçe artm aktadır. N üfusun art
m ası ihtiyaçların artm asına se b e p olur. İhtiyaçların art
m ası elektrikli ve e le ktro n ik cihazların artm asını sağlar.
Teknoloji g eliştikçe, yeni yeni sanayi tesisleri ku ru l
m aktadır. Sanayi tesislerinin kurulm ası, çevrede çeşitli
değ işm e le re se b e p olur. Çevre koşullarının bozulm ası,
çevre kirliliğinin oluşm asına yol açm aktadır.
Ç evrenin bozulm ası canlılara zarar verir mi? Sanayi te
sislerinin artm ası çevreyi kirletir mi? Atık m a d d e le r ha
va ve suya zarar verir mi? D oğal afetler çevrede d e ğ i
şiklik o lu ştu ru r m u? H abitatların değişm esi b iyolojik
ç e şitliliği etkiler mi? İşte bu bö lü m d e , bu ve benzeri so
ruların cevaplarına ulaşm aya çalışacağız.
D ünya’daki insan nüfusu arttıkça doğal kaynakların
kullanım ı artmıştır. D oğal kaynakların bilinçsiz ve
aşırı kullanılm ası, doğ an ın deng esin i bozm uş ve
çevre sorunlarını oluşturm uştur. Çevre sorunlarının
oluşm asında, en büyü k etkiyi atık m ad d eler o lu ş
turm uştur. Ç evre sorunlarının artm asında, aşağıda
ki fa ktörler tem el sebep olm uştur.
• Hızlı nüfus artışı
• B ilinçsiz ve kon tro lsü z sanayileşm e
• D üzensiz şehirleşm e
A ra ç la rın e g z o z g a z la n hava k irle n m e s in e s e b e p o lu r
•
Sanayi tesislerinin bacalarından çıkan gaz atık
ları
•
Püsküren volkanların (yanardağların) havaya kül
ve toz bırakm ası
•
O rm an yangınlarının oluşturduğu toz ve atık gaz
ların atm osfere karışması
Hava kirliliğinin artm ası, çevrede bir takım d e ğ iş
m elere sebep olm aktadır. Hava kirliliğine bağlı o la
rak asit yağm urları, sera etkisi ve ozon tabakasının
delinm esi gibi sonuçlar m eydana gelm ektedir.
a. A s it y a ğ m u rla rı:
Atık m ad de le rin çevrede artm ası çevrenin yapısını
bozm uştur. Atık m ad delerin habitatta birikm esi s o
nucu o luşan d o ğ a l bozu lm a ya k irle n m e adı verilir.
Atık m ad d ele rin biriktiğ i ortam a göre farklı kirlenm e
şekilleri bulunur. Atık m a d de ler ekosiste m lerde ha
va kirlenm esi, su kirlenm esi, to p ra k kirlenm esi, gı
da kirlenm esi gibi kirliliklere sebep olm aktadır.
Hava kirliliğinin yol açtığı en önem li sorunlardan b i
risidir. Havaya karışan zehirli gazların bir kısmı ha
vadaki su buharıyla birleşerek ya ğ m u r dam laları
şeklinde yeryüzüne ulaşır. O luşan yağış asit y a ğ
m urudur.
I. Hava K ir liliğ i
A tm o sfe r havasındaki gaz içeriğinin d e ğ iştirilip ya
pısının b ozulm asına ha va k irliliğ i adı verilir. Temiz
havanın yapısında yüksek ora nd a azot ve oksijen,
d ü şü k o ra n da to z ve ka rb o n d io ksit bulunur. K irlen
m iş havada ise oksijen m iktarı azalırken, toz ve kar
b o n d io k s it oranı artar. A tm osferdeki zehirli ve zarar
lı gaz oranının artm ası havanın kirlenm esine yol
açar. H avada kirlenm enin oluşm ası çevrede b u lu
nan canlı ve cansız varlıkları o lu m su z olarak etkiler.
H ava kirliliğ inin oluşm asına şu faktö rle r sebep o l
m aktadır.
18
A s it y a ğ m u rla rın ın o lu ş u m s ü re c i
A zotoksit ve kükürtoksit gazları su buharıyla birle
şerek nitrik asit ve sülfirik asitlerin oluşm asına se
bep olur. Asit yağm urları, bitki ve hayvanlara çeşitli
zararlar verir.
değer
Çevre S orunları ve € tk ile ri
Canlı d o ku la ra ulaşan asit yağm urları cilt tahribatına,
cilt kanserine, b itkilerd e ya p ra k d ö kü lm e sin e ve m eyve
verim inin azalm asına yol açm aktadır. S ulara karışarak
balık ve yosunların hastalanm asına sebep olur.
b. Sera etkisi:
H ava kirliliğ inin o lu ştu rd u ğ u bir başka çevre sorunu
sera etkisidir. Havayı kirleten gazlar ve ka rb o n d io k
sit gazı, a tm osfe rde ince bir ta ba ka oluşturur. Bu ta
baka gün eşten gelen ışınların bir kısmını em erek,
a tm osferin ısınm asına yol açar. A tm o sferde kirletici
gaz oranlarının artm ası, tutulan ışın m iktarının da
artm asına se b ep olur.
A tm o sferd eki ısınm anın havada olu ştu rd u ğ u sıcak
lık artışına sera etkisi adı verilir. Sera etkisi g e rçe k
leştiği b ö lg ed e, ortalam a sıcaklığın artm asına yol
açm aktadır. Sıcaklık ortalam asının artm ası, D ünya
sıcaklığının artm asına yol açar. D ünya sıcaklığının
norm al değ e rin in üzerine çıkm ası küresel ısınm a
ya neden olur.
O zo n ta b a k a s ın ın z a ra r g ö rm e s i
Zararlı ışınlar canlılarda çeşitli hastalıkları oluşturur.
Bu durum ekosistem deki b iyo lo jik çeşitliği azaltır.
Fabrikalar etkisiyle hava kirliliğinin arttığı bir
bölg ede hangi değişikliklerin olm ası beklenir?
Hava kirliliğinin sonucu olarak asit yağm uru o lu ş u
mu, küresel ısınma, buzulların erim esi, sera etkisi
ve ozon tabakasının delinm esi m eydana gelebilir.
2. Su K ir liliğ i
Sulara karışan atıkların suyun yapı ve tadını b o zm a
sına su k irliliğ i adı verilir. Su kirliliğine aşağıda be
lirtilen faktörler sebep olabilir.
S era g a z la rı k ü re s e l ısın m a ya y o l a ça r
değerli bilgi
Küresel ısınm anın artm ası D ünya iklim lerinin d e ğ işm e
sine se bep olm aktadır. Küresel ısınm a etkisiyle k u tu p
lardaki buzlar erim eye ve denizlerin seviyesinde yü k
selm eye yol açm aktadır. B undan başka küresel ısınma
to p ra k la rd a aşırı buh a rla şm a sebep olm aktadır. Bu d u
rum kurak ortam ların sayısını ve b ü yü klü ğ ü n ü artır
maktadır.
•
Tarımda kullanılan yapay g ü breler
•
Sanayi kuruluşlarının atık suları
•
Asit yağm urları
•
Evsel atıklar ve çevreye bırakılan çö p le r
c. O zon tabakasının delinm esi:
A tm o sferin dış yüzeyin de ozon tabakası yer alm ak
tadır. O zon tabakası uzaktan gelen zararlı ışınların
yeryü zün e ulaşm asını önler. Hava kirliliğine sebep
o lan bazı gazlar ozon tabakasının yapısına zarar
verm ektedir. Zarar gö ren ozon tabakası incelerek
işlevlerini yerine getirem em ektedir. İncelenen ozon
tabakası ko ru yucu görevini eksik yapar. Bu durum ,
gün eşten gelen bir kısım zararlı ışınların yeryüzüne
ulaşm asına yol açar.
değer
E vse l a tık la rla s u la rın k irle n m e s i
•
Tarım da kullanılan ilaçlar
•
Kanalizasyon suları
Suların kirlenm esi deniz, göl ve akarsularda m ey
dana gelebilir. S ularda m eydana gelen kirlenm eler
en çok balıkları etkiler. B öylece su ekosiste m ind eki
besin ağı zarar görm ektedir.
19
Çevre Sorunları ve €tkileri
Suların kirlenm esi tarım sal verim in azalm asına ve
bir kısım zehirli m add e lerin besin zinciri yoluyla,
canlıdan canlıya aktarılm asına sebep olm aktadır.
O rm an yangınlarının çıkm ası
O rm anda kaçak ağaç kesim inin yapılm ası
O rm anların tarım alanı açm ak için yok edilm esi
Asit yağm urlarıyla orm anların zarar görm esi
3. T o p ra k K ir liliğ i
Toprağın yapı ve öze lliğ inin bozulm ası du rum un a
to p ra k k ir liliğ i adı verilir. Toprağın kirlenm esi, ta
rım sal verim in azalm asına ve bir kısım zehirli m ad
d elerin besin zinciri yo lu yla canlıdan canlıya aktarıl
m asına se b e p olm aktadır. Toprağın kirlenm esine,
aşağıdaki fa ktö rle r se b e p olabilir.
•
Evlerde üretilen çö p le r
•
Endüstri tesislerinin çevreye bıraktığı atık ürünler
Y angın e tk is iy le o rm a n la rın z a ra r g ö rm e s i
O rm an içlerine plansız ve düzensiz kentleşm e
nin gerçekleşm esi
Örnek .. 2
O rm anların tahrip edilm esi biyolojik çeşitliliğe
herhangi bir zarar verir mi?
Ç ö p le rle to p ra ğ ın k irle n m e s i
•
Asit yağm urlarının oluşm ası
•
Tarımsal m üca de le ilaçları
•
Tarım da kullanılan kim yasal g ü b re ler
•
Sanayi tesisle rind e n çıkan kim yevi tozlar
Toprak kirliliği, kara e kosiste m lerind e yaşayan can
lılara zarar verir. Ç ünkü canlılar yaşam ak ve beslen
m ek için to p ra ğ a bağım lıdır. Toprağa geçen zararlı
ve zehirli m ad de le r su ve besin zinciri yolu yla can
lıdan canlıya aktarılır. Bu durum canlılarda çeşitli
hastalıkların ve ö lüm lerin oluşm asını sağlar. Bu s o
runlardan insanlar da etkilenm ektedir.
4. O rm an T a h rib i
O rm anlar bir bö lg en in akciğerleri gibi görev yapan
canlı varlıklardır. O rm anlarda çok sayıda farklı bitki
türü barınır. O rm anların kesilerek ve yakılarak zarar
verilm esine o rm a n ta h rib i adı verilir. O rm anların,
yangınla ta hribe uğram ası halinde zam anla işlevle
rini kaybeder. O rm an toprağını örten hum us ta b a
kası kayb olaca ğın da n gözenekli yapı bozulur, ya
ğış to p ra ğ a gerekli hızla sızam az ve yüzeylerden
akış m e yd a na gelir, bu da sel ve su baskınlarına se
bep olur. O rm anların ta h rip olm asında, aşağıdaki
fa ktö rle r etkili olabilir.
20
O rm anlar, b iyolojik çeşitliliğin en yoğ u n old u ğ u
ekosistem lerdir. O rm anların azalm ası orm anlarda
yaşayan bitki ve hayvan türlerinin azalm asına se
bep olur. Bu durum b iyo lo jik çeşitliliğin azalm asına
yol açar.
5. Çığ Oluşması
D ağlarda birikm iş olan büyük kar kitlelelerinin yer
çekim i etkisiyle kayarak yer değiştirm esine çığ adı
verilir. Çığ oluşu m u n d a arazinin eğim li olm ası rol
oynar. Çığ oluşum u, genellikle çorak olan alanlarda
m eydana gelir. Ç ünkü ağaçların o ld u ğ u orm anlık
alanlarda çığ oluşm az. A ğ açlar kök ve gövdeleriyle
kar kitlesinin kaym asına engel olur.
O rm a n lık b ir b ö lg e d e ç ığ o lu ş m a s ı
değer
Çığ o luşurken, arazide b ulunan taş, toprak, bitki ör
tüsü ve hayvanları da bera be rin de sürükler. Bu olay
s o n u c u n d a to p ra k verim sizleşir. O luşan her çığ ta
rım alanlarında verim in düşm e sine ve çevrede ta h
ribat oluşm asına yol açm aktadır.
•
Geri dönü şü m lü ürünleri tercih edelim .
•
Doğal kaynakların önem ini bilerek, doğal kaynak
ların bilinçli olarak kullanılmasını teşvik edelim.
•
O kul ve kurslarda çevrenin önem iyle ilgili eğitici
ve öğretici b ilg ile n d irm e çalışm aları yapalım .
6. N ü k le e r K ir lilik
R adyoaktif m addelerin, özel te kn o lo jik yöntem lerle
parçalanm ası sırasında, yüksek m iktarda enerji açı
ğa çıkm aktadır. Bu enerjiye nükleer enerji adı veri
lir. N ükleer enerji b o m b a yapım ı ile elektrik üreti
m ind e kullanılm aktadır. Ç evrede nükleer kirlenm e
oluşm asında, aşağıdaki faktörler etkili olm aktadır.
•
N ükleer b o m b a dene m e lerinin yapılm ası
•
N ükleer santrallerde yangınların oluşm ası
•
O luşan nü kleer atık ürünlerin çevrede birikm esi
G e ri d ö n ü ş ü m le bazı ü rü n le rin d e ğ e rle n d irilm e s i
•
Ev ve iş yerlerinin yalıtımını yaparak enerji tü k e
tim ini azaltm aya çalışalım .
•
Yakın m esafedeki yerlere giderken to p lu taşım a
araçlarını tercih edelim .
N ü k le e r a tık la rın to p ra ğ a g ö m ü lm e s i
N ükleer atıkların o lu ştu rd u ğ u kirlenm eler çevrede
uzun süreli etki göste re cek kirlem eye sebep o l
m aktadır. Bazılarının etkileri onlarca belki de yüzler
ce yıl sürm ektedir.
N ükleer kirliliğin en önem li örneği; ikinci dünya sa
vaşı sırasında J a p o n ya ya atılan atom bom basıdır.
Bu b o m b a yü zü nd en yüzb in le rce insanın ölüm ü
yanında, etkisi g ü nü m ü ze kadar devam eden sakat
ço c u k d o ğ um la rın a se be p olm uştur.
Çevremizi Korumak İçin Yapılması
Gereken Etkinlikler Nelerdir?
Ç evrem izi tem iz tu tm a k yaşam am ım ızın sürekliliği
için gereklidir. Ç ünkü tüm canlılar tem iz çevrede
yaşantısını sü rd ü rü r ve neslinin devam etm esini
sağlar. Sağlıklı bir hayatın yaşanm ası, ancak atık
m a d d ele rin olm adığı orta m la rd a m üm kün olm akta
dır. Ç evrenin korunm ası habitatların devam lılığını
sağlam aktadır.
T oplu ta ş ım a a ra çla rı
•
Aşırı ve bilinçsiz avlanm adan kaçınalım .
•
G üneş, su, rüzgar gibi yenilenebilir enerji kay
naklarının kullanılm asını teşvik edelim .
Toplu taşım a araçlarının tercih edilm esi, çevre
kirliliğini azaltır mı?
Ç evrenin korunm ası için yapılm ası gerekli işlem ler
den bazıları, aşağıda verilm iştir.
•
Ç evredeki canlı varlıkları ve özellikle orm anları
her türlü te h liked e n koruyalım .
•
Ç orak alanların ağaçlandırılm ası için gerekli ça
lışm alara katılalım .
değer
Toplu taşım a araçlarının kullanılm ası, daha az yakıt
tüketim i ve daha az atık oluşm asını sağlar. Bu d u
rum havanın norm alden daha az kirlenm esine yol
açm aktadır.
21
......... .... .............. ................ \
lendirme
6TKINUK
5
Ç e vre d e çeşitli d eğişikliklere sebep olan faktö rlerden 6 tanesi aşağıda gösterilm iştir. Bu faktörlerin se
bep oldu kları çevre sorunlarıyla eşleştirelim .
S ebep olur
S ebep olur
S ebep olur
Toprak kirliliği
Nükleer kirlilik
S ebep olur
4
O t
6
Ormon tahribi
Su kirliliği
|
b o ş lu k d o l d u r m a
H ava kirliliğine bağlı o larak m eydana gelen çevre sorunlarından üç tanesi şem ad a gösterilm iştir. Bu so
runların adı ve g erçekleşm e durum unu kısaca yazalım .
Çevre Sorunlorı ve Etkileri
1.
Asit yağm urlarının tanım ı, aşağıd akilerin
hangisinde verilm iştir?
Yeryüzündeki ekosistem lerin değiş erek bo
zulm asında;
I. İnsan nüfusunun artm ası
III. Sanayi tesislerinin kurulm ası
A) Atm osfere karışan zehirli gazların, su b u
harıyla birleşerek yağış şeklinde yere ulaş
masıdır.
şeklin deki faktö rlerden hangileri etkili o l
m uştur?
B) Atm osfere karışan su buharının y o ğ u n la
şarak yere yağış şeklinde düşm esidir.
II. Ç evrenin kirlenm esi
A) Yalnız I
B) İ v e l i
C) Fabrikalardan buharlaşan sıvı asitlerin y o
ğunlaşarak yağış oluşturm asıdır.
C) II ve III
D) I, II ve
D) Yağm urların yoğun olarak yağm asıdır.
2 . D ü z e n s iz ş e h irle ş m e n in y a y g ın la ş m a s ı,
aşağ ıd akilerd en hangisine sebep olur?
A) Tarım alanlarının artm asına
5.
Bir araştırm acı bir saksı bitkisini bir ay b o y u n
ca kanalizasyon sularıyla suluyor. Bir ayın s o
nunda bitkinin şekildeki d u ru m a geld iğ in i g ö z
lem liyor.
B) O rm anların azalm asına
C) İnsan n üfusunun sabit kalm asına
D) Trafikteki araç sayısının azalm asına
3.
Bir ülkenin farklı bö lg elerind en çekilen resim
lerden şekildeki posteri m eydana getirilm iştir.
Yapılan bu deneyden, aşağıd aki sonuçların
hangisine ulaşılabilir?
A) K a nalizasyon s u y u n d a m ineral m a d d e
yo ktu r ve bitkiler bundan zarar görür.
B) Kanalizasyon suyunda yeterli besin yo ktu r
ve bitkiler besin ihtiyacını karşılayam az.
C) Kanalizasyon s u yu n d a zehirli m a d d e le r
vardır ve bitkiler bundan zarar görür.
D) Kanalizasyon suyu norm alden sıcaktır ve
bitkiler bundan zarar görür.
Bu posterin yapılm a am acı, aşağıda veri
lenlerden hangisidir?
6 . H ava kirliliğinin m eydana gelm esinde;
I. Taşıtların egzoz gazları
II. Fabrikaların baca gazları
A) Ç evre kirliliğ in e dikkati çekm ek
III. D enizlerden bir m iktar suyun buharlaşm ası
B) N üfus artışının yol açtığı ihtiyaçları g ö ste r
m ek
faktörlerinden hangileri rol oynam aktadır?
C) C anlılar ile çevre arasındaki etkileşim i g ö s
term ek
A) Yalnız
B) İ v e l i
D) İnsanların çevreye olan ihtiyacını belirtm ek
C) II ve III
D) I, II ve
değer
23
7.
H ava kirliliğini önlem ek veya azaltm ak için;
I. Binaların dışına ısı yalıtım ının yapılm ası
II. Çevre dostu enerji kaynaklarının kullanılması
1 0 . Yangınlar ve kaçak kesim sonucu ağaç sa
yısının önem li m iktarda azaldığı bir ekosistem de, aşağıdaki değişm elerd en hangisi
m eydana g elm ez?
III. Ç evredeki ağ aç veya orm anların artırılması
işlem lerinden hangileri faydalı olabilir?
A) D oğal dengen in bozulm ası sonucu b iy o lo
jik çeşitliliğin azalm ası
B) Ç ölleşm enin artm ası ve erozyonla toprak
kaybının artm ası
A) Yalnız I
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
C) Petrol ve m aden üretim inin artm ası
D) B ölgedeki havanın kirlenm e oranının art
ması
8 . Bir sınıftaki üç a rkadaş arasında, bir konuyla il
gili olarak, aşağıdaki ko nu şm a yapılıyor.
F u rk a n
Fabrikalar, ş e h ird e ki b in a la r ve tra
fikteki araçların o luşturduğu gazlar
havanın yapısını değiştiriyor.
T ü la y
Havaya karışan z e h irli ve zararlı
gazlar hava kirliliğ in e se b e p oluyor.
Hava kirliliğinin arttığı b ö lg e le rd e asit
yağm urları oluşuyor.
V edat
A sit yağm urları oluştuğu b ö lg e le rd e
b iy o lo jik ç e şitliliğ i azaltıyor.
1 1 . Bir bölg ed eki tarım sal üretim verim inin
ö nem li ö lçü d e a zalm aya b a ş lam asın d a,
aşağıda belirtilen faktö rlerden hangisinin
rolü yoktur?
A) Toprak kirliliğinin artm ası
B) Su kirliliğinin artması
C) Asit yağm urlarının artması
D) İnsan nüfusunun artması
Bu arkadaşların üzerinde konuştukları ko
nu, aşağ ıd akilerd en hangisidir?
A)
Hava kirliliğinin oluşum u ve doğaya etkileri
B)
Hava kirliliğinin o lu ştu ğ u bölgeler
C)
D)
9.
1 2 . Bir bölgenin beş sene önceki ve g ü n ü m ü z d e
ki durum ları, aşağıdaki şekilde karşılaştırılm ak
istenm iştir.
Hava kirliliğ in in küresel ısınm aya etkisi
H ayvanlar ile hava kirliliği arasındaki ilişki
Asit yağm urlarının yoğun olarak oluştuğu
bölgelerde;
I. A ğaçların dal ve yapraklarının kurum asıyla
yaprakların dökülm e si
II. Tarihi eser ve binaların dış yüzeyinin biçim
ve renginin bozulm ası
III. Sanayi tesislerind e ki üretim oranının azal
ması
şeklin deki sonuçların hangileri m eydana
gelm ektedir?
A) Yalnız I
B) İ v e li
C) II ve III
D) I, II ve
Bu resm i inceleyen öğrenciler, aşağıdaki
sonuçların hangisine u laşam az?
A) “Sanayi tesisleri çevrenin doğal yapısını
değiştirir.”
B) “ Sanayi tesislerinin artm ası bitkilerin azal
m asına yol açar.”
C) “ Sanayisi gelişen ülkelerin fabrika sayısı
da artar.”
D) “ N üfus ve sanayi tesislerinin artm ası, çev
re sorunlarını da berabe rin de getirir.”
Çevre Sorunlorı ve itk ile ri
K fiZ fiN IM D €Ğ €R l€N D İR M € T€STİ
V...
1.
Topraktaki zehirli m adde m iktarını artırarak
tarım sal verim i azaltan etkinliklere, aşağıd akilerden hangisi örnek verilem ez?
A) Yoğun olarak tarım sal m ücadele ilacı kulla
nılması
4.
Bir göle kanalizasyon suları verilm eye başlanı
yor. Bu gölde, kirlenm eden önce ve kirlenm e
den sonraki balık sayıları araştırıldığında, şe
kildeki sonuca ulaşılmıştır.
K irlenm eden önce
K irlenm eden sonra
B) Evsel atıkların boş alanlara atılması
C) Toprağın hayvan dışkılarıyla gübrelenm esi
D) Kanalizasyon sularının sulam ada kullanılması
2.
H akan, İnsan ve Ç evre ünitesiyle ilgili olan
p roje ödevini hazırlarken, aşağıdaki posteri de
oluşturuyor.
Y üksek
apilar
Çalışan
fa b rika
Buna göre, gölde yaşayan balıklar ve kir
lenm eden etkilenm e durum larıyla ilgili o la
rak, aşağıdaki yorum ların hangisi yanlıştır?
A) G öldeki tü r ve canlı sayısı azalmıştır.
B) Belirtilen olay, çevre sorunlarının o luşm a
sında insan etkisine bir örnektir.
C) K türü balıklar, M türü balıkları besle n m e
sinde tüketiyor.
D) L türü balıklar atık m addelerde n zarar g ö r
müştür.
Sıkışık
tra fik
H akan bu posterin altına açıklam a olarak,
en uygun aşağıd a verilen cüm lelerden han
gisini eklem elidir?
A) “ Bir şe hirde havayı kirleten bazı fa ktö rle r”
B) “ Bir şehir ekosistem ini o luşturan yapılar”
C) “ İnsanların çevrede olu ştu rd u ğ u d e ğ iş ik
likle r”
D) “ İnsan nü fusunun artm asının faydalan"
3.
Yeryüzünde oluşan sera etkisi olayı sonu
cunda;
I. Havanın sıcaklık ortalam asının artması
Bir bölg e d e gerçekleştirilen üç etkinlik (olay)
ve bunun sonu cu n d a oluşan sonuç durum u,
aşağıda verilm iştir.
^ 1. etkinlik:
.................. .............................. ..........
i 2. etkinlik: ------------------------------------------------i 3. e tk in lik : .......................... ............. ..................
Etkinliklerin sonucu: B u e tkinliklerden ekosiste m le r olum suz etkilenir. Çevre sorunları artar.
C anlılar arasındaki beslenm e ilişkile ri bozulur. D o
ğ a l habitatlar yok olur.
Yukarıda belirtilen sonucun oluşm asına se
bep olan etkinlik veya olaylar arasında,
aşağıd akilerd en hangisi bulu nm az?
II. K utuplardaki bir kısım buzulların erim esi
III. D eniz ve okyanuslardaki su seviyesinin
yükse lm e siyle sahil şehirlerinin su altında
kalm ası
şeklin deki durum ların hangileri m eydana
gelebilir?
A) Yalnız I
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
değer
A)
“Sanayi tesislerinin artması"
B)
"Ağaç dikiminin azalması ve ağaç kesiminin
artması"
C)
“Sera etkisinin artmaya devam etmesi"
D)
“Şehirlere yakın bölgelerdeki milli park
alanlarının artırılması"
25
B fıM
6.
Çevre S orunları ve E tkileri
îM
O rm an yangınlarına ihm al ve dikkatsizliğin
sebep olduğunu söyleyen uzm an kişi, bu
durum a, hangi etkinliği örnek ve re m ez?
9.
Bir şehrin içinden geçen nehrin fotoğrafları çe
kildiğinde, aşağıdaki görüntü sıklıkla fark e d il
m ektedir.
A) P iknik yap m a sırasında m angal kö m ü rü
nün tam sö nd ü rü lm e d e n bırakılm ası
B) Yağm urlu havalarda bir kısım şim şeklerin
orm an a d üşerek ağaçları yakm ası
C) O rm an da yakılan ateş çevresine to p ra k ve
ya taştan bariyer yapılm am ası
D) Yolda araç sürerken sigara izm aritinin o r
m an içine d o ğ ru atılm ası
7.
Bir bö lg e n in g irişin d e bulunan, uyarı levhası
şe kilde gösterilm iştir.
Lütfen! Piknik için
getirdiğiniz atıklarınızı
çevreye bırakmayınız.
Doğayı sevip koruyunuz.
Bu levhada “?” olan yere, aşağıdaki resim
lerden hangisinin yapıştırılm ası uygun olur?
8.
Buna göre, resim de gösterilen çevre soru
nunun oluşm asında, aşağıda verilen faktö r
lerden hangisi etkili olm am ıştır?
A) İnsanların bilinçsizce çöplerini sulara at
ması
B) Sanayi kuruluşlarının sularını arıtm adan
çevreye bırakm ası
C) O rm anların aşırı kesilm esi
D) Kanalizasyon sularının nehre karışması
10. Öğretmen: Çocuklar! bu resimde bir şirketin işçi
lerinin ormandaki ağaçları kesmesi gösterilmiş.
Kesilen ağaçlar parçalanarak ev eşyalarının yapıl
masında kullanılıyor. Ancak şekilde de görüldüğü
gibi ormanlar hızla küçülüyor.
Ö ğ re tm e n in y u k a rıd a k i a ç ık la m a la rın ın
am acı, aşağıda verilenlerd en hangisidir?
Yeryüzündeki insanlarda;
I. S uyun kirlenm esi
A) O rm an ta h rib in in se b e p le rin d e n birisini
gösterm ek
II. Toprağın kirlenm esi
Havanın kirlenm esi
B) O rm anların önem ini anlatm ak
faktörlerinin hangileri hastalık oluşturabilir?
A) Yalnız I
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
C) A ğ aç kesim inin bir iş sektörü o ld u ğ u n u
vurgulam ak
D) O rm anların ülkenin vazgeçilm ez bir ze n
g inliği oldu ğ u n u gösterm ek
değer
1.
Kom şu ü lkele rde m eydana gelen orm an
yangınları ülkem izi nasıl etkiler?
4.
Yeryüzünde sera etkisi olayının m eydana
gelm esine, aşağıda verilenlerd en hangisi
sebep olm aktadır?
A) Zehirli gazlar rüzgarla taşınarak
A) Yoğun buharlaşm a sonucu havada artan
nem in ışığın bir kısmını soğurm ası sonucu
sıcaklığın artm ası
B) Zehirli m a d de ler suyla taşınarak
C) Zehirli m a dd eler e rozyonla taşınarak
D) Zehirli m a d de le r g ö ç eden canlılarla taşı
narak
2.
B) A tm osferde oluşan asit yağm urlarının bir
kısım ışığı em m esi sonucu hava sıcaklığı
nın artm ası
C) O zon tabakasının delinm esi sonucu g ü
neşten gelen bir kısım zararlı ışınların ye r
yüzüne ulaşm ası
Bir orm anda, aşağıdaki çevre sorunların
dan hangisinin g erçekleşm esi, biyolojik çe
şitliliğe d iğerlerin den daha çok zarar vere
bilir?
D) K arbondioksit gibi bazı zehirli gazların a t
m osferde olu ştu rd u ğ u tabakanın ışığı s o
ğurm asıyla hava sıcaklığının artm ası
A) Avlanan bazı hayvanların yo k olm ası
B) O rm an yangınlarının çıkm ası
C) Asit yağm urlarının yağm ası
5.
D) Bir kısım ağaçların kesilm esi
3.
G ünüm üzde enerji kaynaklarının kullanım d u
rum u, aşağıdaki grafikte ifade edilm iştir.
Ü ç tane farklı el kullanılarak, aşağıda gö ste ri
len e ko lo jik sem bol oluşturulm uştur.
Belirtilen kullanım değerleri hızla çevrenin kir
lenm esine yol açm aktadır.
Ç evrede oluşan kirlenm eyi önlem ek veya
azaltm ak için;
Bu ekolojik sem bolün belirtm ek isteği an
lam lar içerisinde, aşağ ıd a kilerin hangisi
b ulu nm az?
'
Ç evrem izdeki yeşil alanlar canlılar için
gereklidir...
D oğa yaşam için önem lidir, doğam ızı
koruyalım ...
pv
'
Yaşadığımız D ünya avuç içine sığacak kadar
küçüktür...
pvv
'
D oğadaki yaşam ın sürm esi herkesin işbirliği
yapm asına bağlıdır...
değer
I. Y enilenebilir enerji kaynaklarının kullanım ı
nı yaygınlaştırm a
II. Doğal gaz ve petrolün daha çok kullanıl
masını teşvik etm e
III. N ükleer enerji ve köm ürün kullanılm a ora
nını artırm a
şeklindeki işlem lerden hangileri yap ılm alı
dır?
A) YalnızI
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
Çevre Sorunlorı ve €tkileri
6.
Kaza geçiren petrol tankerlerinin yanm ası
sonucu, hangi iki ortam daha çok zarar gö
rür?
9.
Bir bölg e d e 1960 yılından 2000 yılına kadarki
kirlenm e m iktarı araştırıldığında, şekildeki so
nuca ulaşılıyor.
A) H ava ve su
B) Hava ve top ra k
C) Toprak ve su
D) Su ve orm an
7.
Bir sınıftaki bazı öğrenciler, şekilde gösterilen
iki etkinliğ i yapıyorlar.
B elirtilen değişikliğin oluşm a seb ep lerine,
aşağıd akilerd en hangisi örnek verilem ez?
A) İnsan nüfusunun artm ası
B) Asit yağm urlarının oluşm ası
C) O zon tabakasının delinm esi
D) B ölgedeki m otorlu taşıt sayısının artm ası
1. etkinlik: A çık alana
a ğ a ç d ik m e
2. etkinlik: Ç evredeki çö p leri
to p la m a
Ö ğ re tm e n : Ç o cu kla r bu ik i e tkin liğ i n için yaptı
nız?
Ç ocuklardan hangisinin gerekçesi çevrenin
korunm asına yönelik d eğ ild ir?
A)
C)
Ç e vre m izi te m iz
tu tm a m ız sağlığımız
için ö n e m lid ir.
B) Boş v a k tim i g e ç ir
B iy o lo jik ç e ş itlilik
ancak doğal o rta m
la rın korunm asıyla
sağlanır. Ç öpleri
to p la y a ra k ca n lıla rı
k o ruyorum .
D)
i* *
İrem
1 0 . Bir bölgedeki çevrenin kirlenm e durum u, 20 yıl
lık süreçte, şekilde gösterildiği gibi değişiyor.
m ek ve eğlenm ek
için yaptım .
Doğayı seviyorum ,
doğal o rta m ın a r t
ması için orm anların
genişlem esini is t i
yorum .
B elirtilen süreçte, bu bölgedeki canlı sayı
sı, hangisindeki gibi değişim geçirir?
Balık sayısı
Tekin
8 . Ç evre sorunlarını azaltm ak için:
Zaman
I. Çevre sorunlarının o luşu m u yla ilgili p ro g
ram ların yayınlanm ası
D)
Balık sayısı
II. İnsanların ilanlarla b ilin çlendirilm esi
III. Ç evreyi koru yucu derneklerin kurulm ası
etkin liklerind en hangileri yapılm alıdır?
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
28
Zaman
değer
•••\
İnsan ve Çevre
ÜNİT6 D €Ğ €R l€N D İR M € T6STİ
v :;
1.
O rm an ekosistem i ile çöl ekosistem i ara
sında, aşağıdaki özelliklerin hangisi farklıhk oluşturur?
Sık b ir şe kilde b ir arada büyüyen, 8 m etrenin üze
rinde boylanan ağaçların m eydana ge tird iğ i, g e
niş alanları kapsayan b ir ekosistem dir. B u ekosiste m le r çe vre sin d e ki havanın o ksijen in i artırması,
k a rb o n d io k s id in i azaltm ası, ik lim i e tkile m e si,
erozyonu önlem esi, yağışı artırması, o d u n ha m
m a d d e si sağlam ası ve d in le n m e m ekanı olm asıy
la canlılara ç o k faydalı olur.
A) Ü retici canlıların bulunm ası
B) Su kaynakları y ö nü yle zengin olm ası
C) Besin zin cirle rinin bulunm ası
D) Hava ve topra ğ ın bulunm ası
2.
Bu ekosistem de bulunan hayvanlar b ir ülkenin en
ön e m li b iyo lo jik zenginlikleri arasında ye r alır. Ken
d isin i m eydana getiren varlıkların karşılıklı etkileri
sonucu yerleşm iş, b iyo lo jik b ir dengeye sahiptir.
Bir b ölg e d e ki d ö rt canlı türü arasında, şekilde
gösterile n besin zinciri ilişkisi bulunm aktadır.
Yukarıdaki parçada çeşitli özellikleri anlatı
lan ekosistem çeşiti hangisidir?
A) Çöl ekosistem i
B) Dağ ekosistem i
C) O rm an ekosistem i
D) Kutup çevresi ekosistem i
5.
Bu besin zincirinde bulunan canlıların bes
lenm e biçim leri, aşağıd akilerin hangisinde
birlikte verilm iştir?
A şağıda verilen canlı türlerinden hangisi
hem bitkisel hem de hayvansal kayn aklar
dan beslenir?
A) Aslan
B) İnsan
C) Yılan
D) Tavşan
A) Ü retici + O tob u r
6.
B) Ü retici + E to bur
C) Ü retici + E to bur + O to bu r
Doğal ortam lardan birisi araştırıldığında, şekil
deki varlıkların b u lu n d u ğ u belirlenm iştir.
D) Ü retici + O to b u r + Ayrıştırıcı
3.
Bir habitatta çekirge, yonca, kurbağa, yılan,
kartal türleri yaşam ını sürdürm ektedir.
Bu c anlılar arasında oluşan bir besin zin ci
rinde canlı dizilişi nasıl olm alıdır?
A) Ç ekirge -> Yonca
Kartal
K urbağa -> Yılan ->
B) Yonca -> Ç ekirge
Kartal
K urbağa -> Yılan -»
C) Yonca
b ağa
D) Yonca
Kartal
değer
Ç ekirge -» Yılan -> Kartal
Kur
Bu şekli inceleyen bir öğrenci, aşağıdaki
sorulardan hangisine cevap verebilir?
A) E kosistem in bü yü klü ğ ü nedir?
B) İklim koşulları nasıldır?
Yılan
K urbağa -> Ç ekirge
C) H angi canlı türleri bulunur?
D) Kent m erkezine yakın mı?
İnsan ve Çevre
7.
Yeryüzündeki m evcut biyolojik çeşitliliğin
yarı yarıya azalm ası durum unda;
I. H avadaki m e vcut olan gaz oranlarının de
ğişerek, havanın kirlenm eye başlam ası
9.
Bir ekosiste m deki otoburların birey sayısı, b e
lirli bir zam an dilim in d e grafikte göste rild iğ i g i
bi değişiyor.
II. İnsanların tü ke ttiği besin çeşitleri ve besin
m iktarının azalm ası
III. İnsanlarda oluşan hastalık m iktarının art
ması
şeklin deki sonuç veya durum lardan hangi
leri ortaya çıkabilir?
Belirtilen değişim in oluşm asına sebep olan
olay, aşağıd akilerin hangisinde verilm iştir?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
A) B ölgedeki orm anların milli parklara d ö n ü ş
türülerek, bitki ve hayvanların korum aya
alınması
B) Aşırı yağışlardan dolayı etoburların bir kıs
mının başka bölgelere g ö ç etm esi
C) Küresel ısınm adan dolayı kutuptaki bir kı
sım buzların eriyerek deniz seviyesini y ü k
seltm esi
Ö ğ re tm e n İn s a n ve Ç evre konusunu anla- ' *
tırk e n aşağıdaki p o s te ri ö ğ re n c ile re göste r iy o r .
2 .2
D) Aşırı kuraklıktan dolayı b ö lgedeki bitkilerin
yarısının kurum ası veya zarar görm esi
-
Ö ğ re tm e n : Bu p o s te ri in c e le ye re k hangi ^ *
-*»♦ genellem eyi y a p a b iliriz ?
% » •.
jw
4 İ •ÎÂ
t
<4W * *
a * «»mİ
•> » tf ^ mi
«6 %
1 0 . Yeryüzündeki ekosiste m lerden birisinin doğal
yapısı, aşağıdaki gibi resm edilm iştir.
Ö ğretm enin sorusuna, aşağıdaki öğrenci
lerden hangisi doğru cevap verm iştir?
A)
[ D oğadaki tüm canlılar besin zincirinin bir
-üyesidir.
f
B) ğ j ^
C)
iin
\ İnsanlar
sar
doğadaki tüm canlıları beslenme¿¿sindi
-sin d e kullanır.
D a vu t
l D oğadaki tüm canlılar hem o to b u r hem
'd e e to b u r olarak beslenir.
A) Çöl ekosistem i - B iyolojik çeşitlilik
'H a z a l
D)
İnsanların yaşam ası d iğ e r canlılara, d iğer
canlıların yaşam ası da insanlara bağlıdır.
B e rk a y
30
Bu resim de vurgulanan ekosistem çeşidi
ve özelliği, aşağ ıd akilerd en hangisidir?
B) Ova ekosistem i - B iyolojik çeşitlilik
C) Dağ ekosistem i - H abitat çeşitliliği
D) O va ekosistem i - P opülasyon b üyüklüğü
değer
ÜNİT6 D6Ğ6RL6NDİRM6 T6STİ
1.
2.
Bir bölg edeki orm anların tahrip olm asında,
aşağıd a verilen faktö rlerden hangisi doğru
dan etkili o lm a z?
A) Yangınlar
B) Kaçak yapılaşma
C) Kaçak avlanm a
D) Yol açılması
4.
Çevre kirliliğinin bir çeşiti de to p ra k kirliliğidir.
Bir b ö lgedeki to p ra k kirliliği aşağıdaki şekilde
gösterilm iştir.
Dağ e kosiste m lerin d e karşılaşılan bir çevre
sorunu, aşağıdaki şekilde gösterilm iştir.
Toprak kirliliği;
I. Tarımsal ürün kalitesinin düşm esine
II. Toprak içindeki yaşayan canlı sayısının
azalm asına
III. Ekosistem dengesinin bozulm asına
şeklinde belirtilenlerden hang ilerine yol aç
m aktadır?
Bu çevre sorununun oluştuğu bölgelerde,
aşağ ıd akilerd en hangisi m eydana g elm ez?
A) O rm anların ta hrip olm ası
A) Yalnız I
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve
B) Havanın kirlenm esi
C) Toprağın verim sizleşm esi
D) İnsanlarda hayati teh like oluşm ası
5.
3.
Ç evrede, çeşitli yerlere asılan bir afiş örneği
aşağıda gösterilm iştir.
Kolibri isim li kuş, bitkilerin çiçek ve m eyve öz
sularını ince uzun gagalarıyla em erek b e slen
m esini sağlam aktadır.
Lavaboya dökülen
1 litre bitkisel atık yağ, 1 milyon litre suyu kirletmektedir.
Kızartm a
in ü ö k m e #
Bu afişte belirtilen sloganlar, aşağıda veri
lenlerden hangisini sağlar?
Kolibri kuşunun beslen m e biçim i, aşağıda
verilenlerd en hangisi olm alıdır?
A ) Ç evre k irliliğ in i önlem e
B) İn s a n la rın daha iyi beslenm esini sağlama
C) İnsanların e n e rji kaynağı ihtiyacını karşılama
D) Ğ ünlük su tü k e tim in i a za ltm a
değer
A) Ü retici olarak beslenir.
B) E tobur olarak beslenir.
C) O to b u r olarak beslenir.
D) Hem otobur hem de etobur olarak beslenir.
B
6.
I>
îW
İnson ve Çevre
!U
Öğretmen: Ç ocuklar! “ O kyanus kirlenm esi d u r
d u ru la b ilir m i? ” Bu ko n u d a önerilerinizi paylaşa
biliriz...
8.
Ö ğretm enin sorusuna karşılık;
Bir öğrenci, aşağıdaki özdeş bitkilerin b u lu n
duğu düzeneği hazırlayarak, birisini asitli suy
la ve diğerini de çeşm e suyu ile suluyor. Bir ay
sonra oluşan d e ğişm eler inceleniyor.
Ö ğ re tm e n im , kanalizas- Ö ğ re tm e n im , akarsu
yon su la rın ı a rıtm a d a n
ve okyanuslara çöp
okya nusla ra b o ş a ltm a - a tılm asına cezai yaplıyız...
tırım la r uygulamalıyız..,
Asitli su ile
sulanıyor.
Yapılan bu deneyde ö ğrencilerin am acı,
aşağıda verilenlerd en hangisi olm alıdır?
Ö ğ re tm en im , okyanus k ir
lenm esinin g e le ce ğ im izin
k irle tilm e s iy le eşd e ğ e r
olduğuna y ö n e lik a fiş le r
h a z ırla y a ra k to p lu m d a
yaym alıyız...
A) Bitki gelişm esinde, g übren in etkisini araş
tırm ak
B) Temiz çevre ve kirlenm iş çevrenin, bitki g e
lişim ine etkisini araştırm ak
C) Bitki gelişm esinde, genetik (kalıtımsal) k o
şulların etkisini araştırm ak
A rd a
şeklin deki yorum veya önerilerden hang ile
ri cevap olabilir?
7.
r
Ç eşm e suyu
ile sulanıyor.
A) Yalnız Ali
B) Ali ve Arda
C) Ali, A rda ve Ece
D) Ece ve Arda
D) Bitki gelişm esinde , su m iktarının etkisini
araştırm ak
9.
N ükleer kirliliğin oluşm asına, aşağıd akilerden hangisi sebep olabilir?
A) M aden açılması
Zeynep, çevre sorunlarına yol açan bir olayı
araştırm ış ve aşağıda şem atik olarak gösterilen
olaylar serisinden o luştuğunu belirlem iştir.
B) Asit yağm urları
C) N ükleer santral kazaları
D) Taşıtların artm ası
zam arl
Sülfrik asit
10.
A h m e t:...... A rkadaşlar resim de havadaki zehir
li gazların zarar ve rd iğ i vü cu t organları, g ö s te ril
miştir. Sağlıklı yaşam , ancak havanın te m iz o ld u
ğu yerlerde m üm kündür....
Zarar gören
orman alanı
Yukarıda şem atik olarak belirtilen olayla il
gili olarak;
I. Bu çevre sorununa, sanayi kuruluşlarının
atıkları se be p olm aktadır.
II. Asit yağm urları, bir kısım orm an alanının
zarar g ö rm e sin e se be p olm uştur.
Doğal
yangınlar
Fabrika ve
araç gazları
III. Belirtilen so ru nd a n kurtulm ak için, b ö lg e
d eki ağaçların kesilerek, göllerin kurutul
ması gerekm ektedir.
Buna göre A hm et’in anlattığı konunun başlı
ğı, aşağıda verilenlerden hangisidir?
açıklam aların dan hangileri yapılabilir?
A) Hava K irliliğinin Sağlığım ıza Etkileri
B) Hava K irliliğinin Sebepleri
A) Yalnız
B) İ v e l i
C) Hava K irliliğinde İnsan Etkisi
C) II ve III
D) I, II ve
D) Havanın Yapısı Nasıl Değişir?
değer
■■
Güneş Sistemi ve Ötesi
Uzay Bilmecesi
G ök C is im le rin i T an ıya lım
G üneş Sistem i
Uzay A ra ş tırm a la rı
Güneş Sistemi ve Ötesi:
Uzay Bilmecesi
I. GÖK C İSİM LER İN İ T A N iY A L İM
G eceleri açık, bu-- j
lu îşu z 'b ıp .b a v a d a .
g o k y Ş z jn e b â kti;
ğto'zöa. bir erce
vılöız ve c*ığer gök- • .
fti^İm terı ■g ö rü le b i
lir. ‘
l ’
^
*
Asya:
Bülent: G ökyüzünde en çok gö zle m le d iğ im iz gök
cisim leri m eteorlardır.
#
G ö^lfenm iê görülebilenler uzaydaki,
gök crfsimlerinih pek az bir Pcısnrrrdır. Eh
^
kolay. gözlem lenen gök cism i £ y d ^
w
G eceferi g ö k y ü z ü n d e g ö rd ü ğ ü m ü z | | | ^ | ^ |
irjlf ufaklı parlayan cısjmler<n pek ç o
ğ u yıldızdır. Yı[d>z deyiöce ilk aklımıza
geJe w »Türk Bayrağı ndak i yıldız şekli-
Küresel bir şekle şahıp olan yrldızlar çevresine sı ve -şık yaydığından p a ijk k cisim ler s k in d e go- *3
rü ly r Yıldızların b u lu ts u âdı vârı- >
len. kızgın gaz ve.toz yığınlarm ırf
bir araya g elip sıkışm asıyla m e y
dana ge ldiği düşünülm ektedir.' .
G ökyüzü ve g ök cisim leri en iyi gündüzleri
açık havada gözlenir.
C eren: Yıldızların renklerine bakılarak yaşlarıyla il
gili fikir sahibi olunabilir.
U zayla ilgili yukarıdaki gibi konuşan öğ ren ciler
den hangilerinin ifadeleri doğrudur?
G ök cisim leri en iyi geceleri, bulutsuz ve ışıksız o r
tam larda gözlem lenir. G ündüz neredeyse sadece
G üneş görülür. G ökyüzüne baktığım ızda en ç o k yıl
dızları gözlem leriz. Yıldızlar enerjilerine göre farklı
renklerde ışık yayılır. Bu açıklam alara göre yalnız
C e re n ’in ifa d e s i d o ğ ru o ld u ğ u an la şılır.
*
T a k ım y ıld ız la rı
Yıldızların da r hayat süred en vardır, YrId ıllâ r cacılı
d e ğ ild ir am a yıldızlar da canlılar gibi doğar, yaşar ve
olur.
ı
,
Ö m rü sona eren dev yı'aız>ar ş id d e ti bir patla>% ile
parçalanır. Ortaya çıkan parçalar, uzay boşluğuna*
dağılır.
‘. .
•
\ ' •'
D ünya’dan bakıldığında bir arada du ru yo rm u ş gibi
görünen yıldız gruplarına ta k ım y ıld ız ı adı verilir. Bir
arada bulunarak takım yıldızlarını oluşturan yıldızlar
farklı büyüklük, sıcaklık ve özelliktedir.
Eski insanlar bunları hayali çizgilerle birleştirm iş ve
bunlara çeşitli cisim veya hayvan isim leri verm işler
dir. Büyükayı, Küçükayı, O rion, Ç oban, E jderha ve
Kuzey tacı bazı takım yıldızlarının adlarıdır. Kutup yıl
dızı, küçükayı takım yıldızında bulunur.
*/
Yıldızlar sıcâk ve. p arlak gaz.kütleleridir. Ömrümü»
ke hm em ıs-yiıdızlar be'irl yaş.arcfö etrafa-ısı ve ¿ ik
yayar. Yıldızların, yaydığı ışık farkj! renkle rd edir E r
s>cak yıldız mavi ya da beyaz renkte, orta siéakjíkt£ k i' yıldız sarı, renkte, en «soğuk yildız ise kırmızı
renkte ışık yayarlar;
„
.. ..
mm
/
Büyükayı takımyıldızı
A vcı ta kım yıld ız ı
değer
değerli bilgi
A slında k u y ru k lu y ıld ız la r y ıld ız d e ğ ild ir. A n
cak kuyruklu yıldız G üneş çevresinde d olanır
ken G üneş’e yaklaştıkça buzun erim esiyle saçı
lan taş, toz parçalarının serbest kalm asıyla ku y
ruk g ö rüntüsü ne sahip olur.
Örnek .. 2
Si
En az iki yıldızdan oluşur.
T
2
M
Takım yıldızı
A ralarında çizgi izi olan
yıldızlardan oluşur.
0
[3 ] Büyükayı ve Kuzey Tacı
g ib i cisim ve hayvan
isim leri verilir.
Ş e m adaki bilgilerden hangileri doğrudur?
Örnek .. 3
Ş e kilde bir kuyruklu
yıldızın yörüngesi ç i
zilmiştir.
Buna göre, kuyruklu yıldızın etrafında dolandığı
gök cism i aşağ ıd akilerd en hangisidir?
Takım yıldızları belli bir gö rü n ü m e sahip, bir arada
d u ru y o rm u ş g ib i a lg ıla n a n yıld ızla rd a n oluşur.
Bunların gö rü n ü m le ri insanlar tarafından yıldızlar
arasında çizilen hayali çizgilerle sağlanm ış olur. İki
yıldız bir cisim g ö rü n ü m ü için yetm ez. Yani iki yıl
dızdan takım yıldızı olm az. Takımyıldızları cisim ve
hayvan isim leri ile adlandırılır. Y alnız 3 d o ğ ru d u r.
K u y ru k lu Y ıld ız la r
K u yruklu yıldız; G üneş
çevresinde uzun ve e lip
tik bir yö rü n g e d e d o la
nan d o n m u ş hâlde b u
lunan gaz, toz ve taş
parçalarından m eydana
g elen bir g ö k cism idir.
Kirli karto pu olarak da
adlandırılır.
B) D ünya
C) G ü n e ş
A yrıca bu g ö k cism i G üneşe yaklaştıkça ısınm aya
ve kısm en erim eye başlar. Bu sırada kop u p etrafa
yayılan buzla karışık toz ve taş parçaları serbest ka
lır. G üneş rüzgârlarıyla itilen bu kısım kuyruklu yıldı
zın kuyru ğ u n u oluşturur. İşte kuyruklu yıldızdan ko
pan bu parçalar m eteorları oluşturur.
D ü nya ’dan 76 yılda bir gö zlem le ne bilen H a lle y ve
D ünya’dan en son 2002’de izlenen kuyruklu yıldız
Ik a y e - Z h a n g kuyruklu yıldızdır.
D) M e te o r
Kuyruklu yıldızlar elips şeklindeki yörün g e le rin d e
G üneş etrafında dolanırlar. ? olan yerdeki g ö k cism i
G üneş’tir.
Y ıld ız ve G ezegenler
K uyruklu yıldız, aslında bir yıldız değildir. Kuyruklu
yıldızın baş ve ku yru k kısımları vardır. Kuyruk kısmı
gaz ve toz bulutlarından oluşur. Kuyruğun uzunluğu
ve şekli zam anla değişir. Kuyruklu yıldız Güneş çevre
sind e dolanırken G ü ne ş’e yaklaştıkça üzerine çar
pan ışık ışınları onların parlak görün m e sin i sağlar.
değer
A) Ay
G ökyüzünü
g ö z le m le d i
ğim izd e kar
ş ı la ş a c a ğ ı
m ız g ö k c i
s im le r in d e n
biri de geze
genlerdir.
Yıldızların ısı
ve ışık saçan
büyük gök
c is im le ri o l
duğunu öğ
rendik.
G e z e g e n le r
ise
G üneş
ç e v r e s in d e
do la n a n bü
yük, -ama yıl
d ızlara g ö re
çok çok kü
çük- gö k ci
sim leridir.
G üneş S istem i ve Ö te s i: Uzay Bilm ecesi
G ezegenlerle yıldızlar arasındaki farklılıklar aşağı
daki ta b lo d a k i gibi olur.
YILDIZLAR
GEZEGENLER
Isı ve ışık kaynağı olduk
ları için ısı ve ışık ya
yarlar.
Isı ve ışık yaymazlar, üzer
lerine düşen ışığı yansıtır
lar.
Sıcaktırlar.
Soğukturlar.
Boyutları çok büyüktür.
Boyutları çok küçüktür.
Yanıp sönen, titreşen
ışık noktaları gibi gö
zükürler.
Disk şeklinde görünürler,
yansıttıkları ışık süreklidir
(kesintisizdir).
Gökyüzündeki konum
ları değişmez.
Gökyüzündeki konumları
geceden geceye değişir.
G üneş bize en yakın yıldızdır. D ünya’mızın ısı ve
ışık kaynağıdır. G ü nd üz g ö re b ild iğ im iz tek yıldızdır.
Zaten G ü n e ş’in varlığı g ü n d ü z olm asının sebebidir.
G üneş sarı - tu ru n cu renkte ışık yaydığından, orta
sıcaklıkta bir yıldız o ld u ğ u söylenebilir.
Y andaki ş e m a d a
yıldız ve g e ze g e n
lerin farklı ö ze llik
leri
karşılaştırılmıştır. A n ca k bir
hata yapılmıştır.
H an g i
ifa d e le r
b irb irle riy le yer
d e ğ iş tirirs e ş e
m a doğru olur?
Bize
uzaktır
B oyutları
kü çü ktü r
Sıcaktırlar
Kuyruklu yıldızlardan kopan toz tanecikleri ve kaya
parçaları D ünya atm osferine hızla g ird ikle rin d e sür
tünm enin etkisiyle ısınır, a kk o r hâline geçerek ışık
yayarlar. Bu sıradaki hareketiyle geride ışıklı bir iz
bırakırlar. Biz bu m e te o r hareketine y ıld ız k a y m a s ı
adı veririz.
Atm osfere girdikten sonra
y e ry ü z ü n e u la ş a b ile n bu
m eteorlara g ö k taşı adı ve
rilir. M e te o rla r d ü ş tü k le ri
yerlerde ciddi hasarlara se
bep olabilir, yerde derin ç u
kurlar açabilir. A y’ın atm o s
feri olm adığı için Ay yüzeyi
ne çok sayıda m eteor ça rp
m akta ve m e te o r ç u k u rla rı
oluşturm aktadır. D ünya y ü
zeyinde bir yere düşen m e
teorun olu ştu rd u ğ u çukur,
g ö k ta şı ç u k u ru olarak ad
landırılır.
I. Yıldız kaym ası denilen olay m eteor hareketi ile
gerçekleşir.
III. H er D ünya atm osferine giren gö k cism i yere
ulaşam ayabilir.
Yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?
B j
Bize
yakındırlar
Bazen geceleri g ö kyüzüne baktığım ızda ışıklı c i
sim lerin kaydığını ve sonra k a yb o ld u ğ u n u gözleriz.
Bu durum halk arasında y ıld ız k a y m a s ı olarak bili
nir. Yıldız kaym ası şu şekilde oluşur:
II. G ök taşları Ay yüzeyine çarparak dağılabilir.
G ezegenler
Boyutları
büyüktür
M e te o r ve G öktaşı
Soğukturlar
Yıldız kaym ası gö k taşlarının atm osfere girerken
sürtünm e sebebiyle ısınıp akkor hâle geçerken ışık
yaym asından kaynaklanır. (I d o ğ ru )
Ş em aya bakıldığında yıldızların boyutları için kü
çük, ge zeg e nle rin ki için b üyük d e n diğin i farkediyoruz. A n cak yıldızların boyutları gezegenlere göre
o ld u k ç a büyüktür. Ç ok uzakta o lduklarında kü çü k
m üş g ib i g örünm ekte dir. D olayısıyla 2 ve 4 ifadele
ri yer değiştirirse şem a d o ğ ru olur.
36
Ay yüzeyine çarpan gö k cisim leri m eteorlardır. (II
y a n lış )
Bazı m eteorları atm osfere g irip sürtünm e sonucu
yandıklarında parçalanıp dağılabilirler. Bunların kül
leri yere düşer. (III d o ğ ru )
7. Sınıf Fen ve Teknoloji/ 4. Fasikül
değer
U zayda U z a k lık Ö lçüm ü
II. GÜNEŞ SİSTEMİ
G eceleri g ö k yü zü n d e izled iğim iz yıldız ve g e zegen
ler k ü çü cü k görünür. A deta ç o ğu nokta gibidir. El
bette o nla r g ö rü ld ü ğ ü kadar küçük değildir. K üçü
cük g ö rd ü ğ ü m ü z çoğ u yıldız, aslında G üneş’ten
ç o k daha büyüktür.
G ü n e ş s is te m i, m erkezde G üneş ve onun etrafın
da belirli yö rüngelerd e hareket eden gezegenlerin,
uyduların, kuyruklu yıldızların b u lu n d u ğ u g ök c i
sim leri topluluğudur.
Yıldızlar arasındaki m esafe, m etre, kilom etre gibi bi
rim lerle ifade edilem eyecek kadar büyüktür. Bu yüz
den g ö k cisim leri arasındaki m esafeyi ışık yılı adını
ve rd iğ im iz bir birim le ifade ederiz. Iş ık yılı, ışığın
uzayda bir yılda aldığı m esafedir.
1 Iş ık yılı = Işığ ın b ir y ıld a a ld ığ ı m e sa fe
Temel enerji kaynağım ız olan G üneş, ışığını bize
yaklaşık 149,6 m ilyon kilom etre uzaktan ulaştır
maktadır.
O ldukça uzun bu m esafeyi ışık yaklaşık 8 d a kika 20
saniyede alır. Yani G üneş’ten çıkan ışık ışını ya kla
şık 8 dakika 20 saniyede bize gelm ektedir.
G üneş’le D ünya arasındaki 149,6 m ilyon k m ’lik m e
safeye 1 A s tro n o m i B irim i adı verilir ve 1 A B ile
gösterilir.
Dünya ile ona en yakın olan Proxima
yıldızı arasındaki mesafe;
40.000.000.000.000 km
ya da 4,2 ışık yılıdır.
1 A B = 149,6 m ily o n km
Işığın uzayda bir saniyede aldığı yol 300.000 km dir.
Buna göre, ışığın 2 yılda aldığı yolu km cinsin
den bulunuz.
G ezegenler, G üneş etrafında dolanırken aşağıdaki
gibi elips şeklinde bir yörünge izlerler. Bu yüzden ge
zegenler, G üneş’e zam an zam an yaklaşır, zam an
zam an uzaklaşırlar.
S o ru da d iğ e r bir ifadeyle 2 ışık yılının kaç km o ld u
ğu sorulm uş.
A lın a n y o l = S ü ra t x Z a m a n fo rm ü lü nd en ;
x = 300 000 x 2 x 365 x 24 x 60 x 60 = 18,92 x 10 12 km
olarak bulunur.
Örnek .. 8
Farklı gö k cisim lerinin D ünya’ya olan uzaklıkları
Işık hızı ile h areket edeb ilen bir uzay aracım ız
olsaydı, D ünya’m ızdan 3 ışık yılı uzaklıktaki bir
yıldıza g id ip -g e lm e k ne kadar zam and a gerçekleşirdi?
S oruya g ö re uzay aracım ızın hızı, ışık hızıdır. Düny a ’dan 3 ışık yılı uzaktaki yıldıza g id ip gelm ek için 3
x 2 = 6 ışık yılı yol alm ak gerekir. 1 ışık yılı m esafe
ışık tarafından 1 yılda alınıyorsa, 6 ışık yılı m esafe 6
yılda alınır. Yani g id ip ge lm ek 6 yıl sürer.
değer
I- A y: 381.000 km
III.
II. B ir y ıld ız : 6,4 ışık yılı
G ü n e ş : 1 AB
Bu uzunlukları büyükten küçüğe sıralayınız.
Işık yılı diğerlerinden çok daha büyük bir uzunluk
birim idir. 1 AB nin yaklaşık 150 m ilyon km lik bir
m esafe old u ğ u dikkate alınırsa uzaklıklar arasında
ki ilişiki II > III > I olur.
G ezegenlerle ilgili genel bilgile r aşağıdaki gibi sıra
lanabilir:
4. Mars
G ü n e ş’e yakınlığı bakım ın
dan d ö rd ü n cü sıradaki geze
gendir. Yüzeyi D ünya yüzeyi
ne benzer, Ç ıplak gözle ba
kıldığında belirgin kırm ızım
sı - tu ru n c u re n kli b ir ışık
noktası olarak görülür. Bu
sebepten dolayı “ Kırmızı g e
z e g e n ” adıyla da bilinir.
1. M e rk ü r
G ü n e ş ’e ya kınlığ ı b akım ın
d an birinci gezegendir. Bü
y ü klü kte ise en küçük geze
gendir. U ydusu, halkası ve
atm osferi yoktur. Yüzeyi y o
ğu n şe kilde kraterlerle kaplı
dır.
2. V enüs
Ç oğu karbondioksitten oluşan ince bir atm osferi var
dır, am a hayat yoktur. Mars'ın 1 günü D ünya'nınkinden sadece 37 dakika daha uzundur. 2 uydusu vardır.
G ü n e ş ’e yakınlığı bakım ın
dan ikinci sıradaki ge ze g e n
dir. D ünya ile yaklaşık aynı
b ü y ü k lü k te
o ld u ğ u
için
“ D ün ya’nın İkizi” olarak da
adlandırılır. U ydusu ve halka
sı yoktur. A tm o sferi kalındır
ve bü yük oranda karbo nd i
oksitten oluşur. Bu yüzden Venüs çok sıcaktır. Ü zeri
ne gelen ışığı bü yü k oran da yansıttığı için G üneş ve
A y ’dan sonra g ö kyü zü n d e ki en parlak cisim dir.
Kendi ekseni etrafındaki d ö n ü ş yönü, diğ er gezeg e n le rin kinin tersi yö n d e d ir (Batıdan d o ğ u ya değil,
d o ğ u d a n batıya doğru).
Jü p ite r’in etrafında toz ve taş
parçalarından m eydana g e
|
Jüpiter
len ince karanlık bir halkası
vardır. 63 tane uyduya sahiptir. B unlardan biri olan
G anym ede G üneş Sistem i'nin en büyük u yd u su
dur. Jüpiter, G üneş'ten uzak o ld u ğ u için soğuktur.
3. D ünya
6. Satürn
G ü n e ş ’e yakınlığı ba kım ın
dan ü çün cü sıradaki g e ze
gendir. Ü zerinde hayat olan
G üneş siste m inin tek ge ze
genidir. A tm o sfe rd e ki o k s i
jen, yüze yin d e ki su ve sıcak
lık hayatın devam etm esini
sağlar. G ü n e ş ’e en yakın
ü çü ncü gezegendir. Ekseni hafif eğiktir. Bir uydusu
vardır.
G ü n e ş ’e yakınlığı bakım ın
dan altıncı sıradaki geze g e n
dir. J ü p ite r’den sonra ikinci
büyük gezegendir.
38
5. J ü p ite r
G ü n e ş’e yakınlığı bakım ın
dan beşinci sıradaki geze
gendir. G üneş S istem i'nin en
büyük gezegenidir.
Etrafındaki gaz, buz ve kaya
parçalarından oluşan halka
ları ona güzel bir görünü m
kazandırır. 56 uydusu vardır. En b üyüğü T itan’dır.
Ç ok s o ğ u k bir gezegendir.
7. Sınıf Fen ve Teknoloji/4. Fasikül
değer
G ü n eş S istem i ve Ö te s i: Uzay Bilm ecesi
7. Uranüs
G ü n e ş ’e yakınlığı b akım ın
dan ye d inci sıradaki g eze
gendir. Y ö rüng esind e, yu var
lanan bir varil gibi döne re k
ilerler. Yüzeyi kalın bir buz ta
b akasıyla kaplıdır. Etrafında
to z ve kaya parçacıklarından
o luşan 10 halkası vardır. 27
u ydu ya sahiptir.
Benzemez benim dönme
yönüm diğ e rle rin e , varil
gibi dönerek ile rle rim
yörüngemde
®
8 . Neptün
G ü n e ş ’e yakınlığı ba kım ın
dan sekizinci sıradaki g e ze
gendir. Açık yeşil renkte g ö
rünür. U ra nü s’ün ikizi gibidir.
Varil gibi dönere k ilerleyen K U ranüs’tür. H alkalarıy
la ünlü olan ve g ö rünü m ü d iğ e rlerinden farklı olan
L S a türn’dür.
G üneş siste m i’ndeki geze ge nler G ü ne ş’e ya
kından uzağa şöyle sıralanır; Merkür, Venüs,
Dünya, Mars, Jüpiter, Satürn, U ranüs, N eptün.
D aha ö n ce gezeg en olarak nitele d iğim iz Plüton,
2006 yılının a ğu stos ayından sonra gezegen sınıfın
dan çıkartılıp cü ce gezegen olarak kabul edilm iştir.
Gezenlerin
Belirgin Ö zelliklerine Göre Karşılaştırması
Halkası
En küçük gezegen
yok
yok
Venüs
Altıncı büyük gezegen
yok
yok
Dünya
Beşinci büyük gezegen
1 tane
yok
Mars
İkinci küçük gezegen
2 tane
yok
Jüpiter
En büyük gezegen
63 tane
var
Satürn
İkinci en büyük gezegen
56 tane
var
Uranüs
Üçüncü en büyük gezegen
27 tane
var
Neptün
Dördüncü en büyük gezegen
13 tane
var
değer
D ünya’nın ikizi olarak adlandırılan, kalın atm osferi
ka rb o n d io ksit gazı ağırlıklı olan M V enüs’tür.
Örnek ..1 0
G üneş
Uydusu
Merkür
©
G ezegenlerin verdikleri bilgilere bakarak hangileri
olduklarını anlayabiliriz.
değerli bilgi
Büyüklükleri
Dünyanın ikiziyim .
A tm o sfe rim oldukça
kalındır. B ir de çok sıcak
olmasa ne iyi olurdu.
Kendileri ile ilgili bilgiler veren g ezeg en ler han
gileridir?
G e z e g e n le re ait b e lirg in
özelliklerin karşılaştırılm asını
a şa ğ ıd a ki g ib i b ir ta b lo d a
gösterebiliriz.
Gezgen
H alkalarım la ünlüyüm,
var mı benden daha
güzel gezegen
Dünya
B
Jüpiter
Bazı gezegenler bir m odellem ede G üneş’ten uzak
lıklarına göre şekildeki gibi sıralanmıştır.
Buna göre A ve B g ezegen leri, hangi gezeg en ler
olabilir?
Çözüm
Ö ncelikle A gezegeninin G üneş’e D ünya’dan daha
yakın o ld u ğ u görülüyor. A gezegeni ya M erkür ola
bilir ya da Venüs.
B gezegeni ise D ünya ve Jü p ite r arasındadır. D ün
ya ve Jüpiter arasında tek gezegen vardır: Mars. B
gezegeni M ars’tır.
39
D ü nya’nın U ydusu: A y
G ün e ş s iste m in d e ki
g eze g e n le rin bazıla
rının etrafında d o la
nan g ö k cisim le rin in
uydu olarak isim len
d irild iğ in i biliyoruz.
Ay, Dünya’mızın tek uydusudur. D ün ya ’nın etrafında
d olanan Ay, ko n u m u n a g öre her gün bize farklı şe
killerde görünür. Ay, G ün eş’ten aldığı ışığı Düny a ’ya yansıtır.
Ay'ın kütlesi D ü nya ’nınkinin seksende biri kadardır.
B una bağlı olarak yerçekim i D ünya'nınkinin altıda
biri kadardır. A tm osferin olm ayışı, ge ce - g ün d ü z sı
caklık farkının çok b üyü k olm asına yol açar (Gece
-173°C , g ü n d ü z 130°C). Ay'ın yüzeyi kraterlerle
kaplıdır.
Ay g erek kendi çevresindeki dö nü şü n ü gerekse
D ünya çevresindeki bir dö n ü şü n ü 27,3 g ünde ta
m am lar. B undan dolayı biz sürekli A y ’ın hep aynı
yü zün ü g örürüz. Ay, D ünya etrafındaki konum una
ve yansıttığı ışığa g öre her gece farklı bir şekilde
görünür. B una A y ’ın e v re le ri adı verilir.
I. G elgit olayı D ünya ile Ay ve G üneş arasındaki
çekim kuvvetinin bir sonucudur.
II. G elgit etkisinin en iyi gözle m le n e b ild iğ i yerler
kutup bölgeleridir.
III. İlk d ö rd ü n ve son d ö rd ü n evreleri gel git olayı
nın en çok g ö z lendiği evrelerdir.
Y u ka rıd a k i y a rg ıla rd a n h a n g ile ri d o ğ ru d u r?
G elgit olayında D ünya ve Ay ile birlikte G ü n e ş’in de
çekim etkisi vardır. (I d o ğ ru d u r)
G elgit etkisi en iyi ekvatora yakın olan bölgelerde
gözlenir. (II y a n lış )
G elgit olayının en çok g ö z lendiği d u rum lar Dünya,
G üneş ve A y’ın aynı hizada o ld u ğ u durum lardır. Ya
ni D olunay ve Yeniay evresinde g e lg it etkisi kuvvet
li gözlenir. (III ya n lış tır.)
G e lg it H a re k e tle ri
Ay ve D ünya birbirin e çekim kuvveti uygular. Bun
dan dolayı Ay, D ünya’nın kendine bakan yüzünde
okya nu s ve deniz sularını kendine d o ğ ru çeker, su
lar A y ’a d o ğ ru bir m iktar kabarıp yükselir.
Bu esnada D ünya - Ay d o ğ ru ltu s u n d a olm ayan yer
lerde su alçalır. D ünya'nın A y ’a d ö n ü k yüzünde çe
kim etkisi fazla iken d iğ e r yüzünde çekim etkisi az
dır. G ünde iki kez oluşan bu d u rum g e lg it h a re k e
ti olarak adlandırılır.
40
Gök Ada
Güneş, Dünya, Ay,
dızlar, gezegenler
ve b u lutsular g ö k
a d a v e rile n dev
s iste m le rin b ire r
üyesidir. G ök ad a
ya g a la k s i de d e
nir. Dünyamızın için
de bulunduğu gök ada S a m a n y o lu g ö k adasıdır.
S am anyolu gök adası şekildeki gibi sarm al şe klin
de olu p m erkezinden dışarı d o ğ ru açılan kollara sa
hiptir. G üneş sistem i, “A vcı k o lu ” adı verilen kolda
bulunur. S am anyolu gö k adası en büyük g ö k ada
lardan biridir. G ö k a d a la r(g a la k s ile r) s a rm a l, e lip
tik ve d ü z e n s iz ş e k ild e o la b ilir.
değer
değerli bilgi
G ök adaların da içind e yer aldığı, aralarındaki
boşlu kla rla beraber gö k cisim lerinin tüm ün e ev
re n adı verilir. D ünya dışındaki evren parçası
u za y olarak adlandırılır.
III. U Z A Y A R A Ş TIR M A LA R I
İtalyan bilim adam ı G a lile o
da K e p le r gibi astronom i
ile ilgili önem li buluşlara im
za atm ış bir gö k bilim cidir.
1610'da A y’daki dağlar, yıl
dız küm eleri ve S am a nyo
lu üzerine tespitler yayınla
dı. G özlem leri s o n u cu n d a
Jüpiter'in d ö rt uydusunun
varlığını bildirdi. H em en sonra Venüs ve Satürn g e
zegenleri ile ilgili b ilgiler verdi.
Eski M e d e n iy e tle rd e U za y
İn s a n la r ta rih b o y u n c a
“ g ö k ” olarak adla nd ırdık
ları son su z gen işliğ i g ö z
le m le m iş le rd ir. U zayd a
m eyd an a gelen kuyruklu
yıldız geçişleri, yıldız kay
maları, G üneş ve Ay tu tu l
m aları, A y ’ın farklı zam an la rd a farklı g örülm esi o n
ların g ö kyü zü n e ve astron om iye ilgilerini her zam an
canlı tutm uştur.
değerli bilgi
Teleskop gibi araçlar yardım ıyla g ök cisim le ri
nin hareketlerini ve yapısını inceleyen bilim in
şaları g ö k b ilim c i olarak adlandırılır.
T e leskop lar
U zaydaki g ök cisim lerini incelem eye
yarayan alete te le s k o p adı verilir.
G ö kyüzü incelem elerini bilim sel çalışm alara d ö
nüştüren eski Yunanlı H iporko s, yıldız haritasını bu
g ü n k ü n e çok benzer bir şekilde çizm iştir. İnsanlar
zam an belirlem ede, ta kvim le r o lu ştu rm a d a ve yön
b ulm a d a g ö kyü z ü n d e g ö z le m led iklerind en fayda
lanm ışlardır.
İlk teleskobu 1608 yılında H ollandalI
gözlükçü Lippershey icat etti. A stro
nom ide kullanılan ilk teleskop ise 1609
yılında G a lile o tarafından yapıldı. G ali
leo, teleskobuyla yaptığı incelem eler sonucunda Dünya ’nın G üneş etrafında dolandığını tesbit etmiştir.
Gök B ilim c ile r
Teleskoplar d eğişik
boylarda üretilen te
leskopla rda m ercek
kullanılır. Bunlar m erç e k li te le s k o p la r/ | \
dır. Bazı te le sko p la r
da m ercekle birlikte ayna da kullanılır ya da sadece
ayna kullanılır. Böyle teleskoplara a y n a lı te le s k o p
adı verilir.
U zay araştırm alarıyla ilgili kon u larda Türk g ö k bi
lim cile rin ço k önem li katkıları olm uştur. U lu ğ Bey,
K a d ıza d e R u m i, G ıy a s e d d in C e m ş id önem li gök
bilim cilerdendir.
Bu bilim insanlarından biri de
15. yüzyılda yaşam ış Türk
dünyasının önem li a stro n o
mi b ilgini; A li K u ş ç u ’dur.
Ali Kuşçu S e m e rka n t’ta eği
tim ini tam am lad ıkta n sonra
U luğ B e y’in gözlem evinin
m üd ü rü oldu ve aynı za
m anda on u n la birlikte b ilim
sel çalışm alar yaptı. D aha sonra aslında bir bilgin
olan g e n ç O sm anlı Sultanı Fatih Sultan M ehm et ta
rafından İsta n b u l’a davet edildi. A stro nom i ve m a
te m a tik dersleri verdiğ i İsta n b u l’da devrin b üyük bi
lim adam ları ile birlikte m atem atik ve a stronom inin
g e lişip yaygınlaşm ası için çalıştı. Ali Kuşçu, ilk A y
h a rita s ın ı ç iz m iş tir.
değer
Yeryüzünden te leskopla bulutlu havada gözlem ya
pılam az. Ayrıca uzaydan gelen ışıklar atm osfere g i
rince kırılır. Bu kırılma, gözle m d e yanılm aya sebep
olabilir. Bu engelleri aşm ak için bilim insanları at
m osfer dışına teleskop kurm ayı planlam ışlardır. Bu
am açla yapılm ış teleskobun adı H u b b le U zay
te le s k o b u d u r. Bu teleskop 1990’da D iscovery
(D iskaveri) adlı uzay
m ekiği ile uzaya g ö n d e
rilm iş ve D ünya’nın çev
resinde b ir yö rü n g e y e
yerleştirilm iştir.
41
B ilim in sa n la rı a yrıca
uzaydan gelen radyo d a l
gala rın ı to p la m a k için
ra d y o d a lga la rı elektrik
sinyallerine d ö n ü ş tü rü le
rek b ilg is a y a rla rd a g ö
rün tüye d ö n ü ş ra d y o te le s k o p la r kullanm aktadır.
G eniş bir çanak şeklinde ki bu araçlar ç u ku r ayna
g ibi davranıp gelen radyo dalgalarını oda ğ ınd a to p
lar. B urada rad yo dalgaları elektrik sinyallerine d ö
n ü ştü rü le re k bilgisayarlarda g ö rün tü ye d ö n ü ştü rü
lür ve incelenir.
G özlem evi (Rasathane)
Uzayı g ö zle m lem e k için
kurulm uş, içind e gözlem
aletleri bu lunan binalara
g ö z le m e v i (ra s a th a n e )
denir. G özlem evleri şehir
ışıklarından uzak tepelik
yerle rde kurulur.
Ü lkem izde uzay araştırm alarının yapıldığı g ö zle
m evlerinden bazıları; Kandilli G özlem evi ve D ep
rem araştırm aları E nstitüsü, İstanbul Ü niversitesi
G özlem evi Araştırm a ve U ygulam a merkezi, TÜBİ
TAK Ulusal G özlem evi, Ç anakka le 18 M art Ü niversi
tesi G özlem evi, Ege Ü niversitesi G özlem evi, Erciyes Ü niversitesi R adyo A stro nom i G özlem evi, O D
TÜ G özlem evidir.
U za y A ra ştırm a la rın d a
1981 de ilk u za y m e k iğ i üre
tildi. Uzay m ekikleri uzay is
ta syo n la rın a d e fa la rca ke
netlenebilir ve uzayda uzun
süre kalabilir. Uzay m ekikleri
ile uzay istasyonlarına m al
zem e taşınır, yörüngelere uydular yerleştirilir, u y d u
lar onarılır, uzay seyahatleri yapılır.
U z a y ’da İlk A d ım la r
Uzaya ilk araç 1957 yılında R uslar tarafından g ö n
derilm iştir. S p u tn ik 1 adlı bu uydu insansızdı.
1964’te insansız uzay aracı A y ’a inm iştir. 1969’da
uzay aracı A p o llo 11 ile ilk kez insan A y ’a inmiştir.
Bu y o lcu lu ğ a Neil A rm strong, Edwin A ldrin ve M ic
hael C ollins adlı astronotlar bir d iğ e r ifadeyle koz
m o notlar katılmıştır. A y ’a ilk ayak basan astronot
ise Neil A rm stro n g ’tur.
U zayda araştırm a yapacak araçlar için ileri te k n o lo
ji ile aletler geliştirilm iştir. Dijital saatler, teflon, b a
sınca dayanıklı uzay elbisesi, ısıya çok dayanıklı ve
hızlı araçlar, radyasyondan koruyan araçlar bu te k
nolojinin ürünlerinden bazılarıdır.
Uzay araştırm alarının başlangıcından bugüne kadar
uzaya fırlatılan araçların kendileri veya parçaları d a
ha sonra çöp haline gelm ektedir. D ünya etrafında
biriken bu çö p le r D ünya’ya düşü p bizim için te hli
keli olabilir. Ayrıca ç ö p le r kendi aralarında yoğun
bir şekilde çarpışabilir ve kullanılm akta olan uyd u
lar ve uzay istasyonları zarar görebilir. Bazen uzay
araştırm aları sırasında kazalar da yaşanm ıştır.
K u lla n ıla n A raçlar
D iğer gezege n lere u zay s o n d a s ı
adı verilen uzay araçları g ö n d e ril
miştir. Uzay sondaları gezegenlerin
ç o k önem li g ö rün tü le rin i çe kip g ö n
d erm ektedir. Bu araçlar D ü nya ’dan yönetilm ekte
o lu p ra dyo dalgaları ile fotoğrafları D ünya'ya g ö n
derm ektedir.
Y a pay u y d u la r, insan eliyle yapıla
rak g e z e g e n le rin y ö rü n g e le rin e
yerleştirilen araçlardır. Yapay u y d u
lar; Dünya'yı gözlem ler, atm osfer
deki d e ğ işim le ri belirler, radyo, TV, telefon iletişim i
ni sağlar ve uzay çalışm alarına yardım cı olur.
U zay is ta s y o n la rı, insanların için
de uzun süre kalıp araştırm alar ya
p a b ile ceğ i bü yük uydulardır. U zay
d a araştırm a yapm aya, D ünya'da
yapılam ayan deneyleri yer çekim siz o rta m da y a p
m aya yararlar.
42
Örnek
Ali K uşçu
G alileo
A rm stro n g
U luğ Bey
Yukarıda resm i görülen insanlardan hangisi yap
tığı işi dikkate alındığında diğerlerinden farklıdır?
IS H
R esim leri verilen bilim insanlarından Ali Kuşçu,
U luğ Bey ve G alileo gök bilim cidir. A rm strong ise
bir astronottur. G ök b ilim ciler elde ettikleri verilerle
gö k cisim lerinin hareketlerini ve yapısını incelerken,
astronot uzaya gönderilen aracı yönetir ve uzay
araştırm aları için veri toplar.
değer
lendirme
ı
'
3
'
\
V-------- V-
Samanyolu
Neptün
Jüpiter
<A------- A - ..... -A
> .....
- y ,--------------
........
'
6------------- ---------------
4►
Andromeda
r
1
Büyükayı
Mars
Sombrero
Kuzey Tacı
1. U za yda ki dev gök cism i s is te m le ri
Ejderha
2 . M e rk ü r’den sonra Güneş'e en yakın gezegen
3 . G ezegenlerin Güneş e tra fın d a iz le d ik le ri yol
4 . G e ze g en ler e tra fın d a dönen gök c is im le ri
5 . Dünya d ışındaki e vre n parçası
Yukarıdaki bulm acayı tam am layınız, doğru ce
vaplar verildiğinde, boyanm ış bölgedeki gizli
kavram ı aşağıd aki kutucuğa yazınız.
1
Yukarıdaki kutularda farklı gök cisim leri ya da
gök cism i gruplarının isim leri verilm iştir. Buna
göre, bunlardan gök ada olanların bulunduğu
kutuları sarı renge, takım yıldızı olanların bulun
duğu kutulan m avi renge, gezegen olanların bu
lunduğu kutuları kırm ızı renge boyayınız.
Gizli k a v ra m : ...........................
2
Uzay
araştırm aları
A şağıdaki bir G üneş sistem i m odeli oluşturul
muştur. X, Y, Z ve T g ezegen lerinin özellikleri
destek
sağlar
---- j-------
ürünüdür
—
Uzay m ekiği
-♦ X gezegeni Güneş'e en yakın olan gezegen
d ir.
III
^
Y gezegeni uydu sayısı en fa z la olan geze
gendir.
IV
«♦ Z gezegeni Güneş e tra fın d a k i yörüngesi en
uzun olan gezegendir.
neden olabilir
4
Buna göre; X, Y, Z hangi g ezeg en ler olabilir?
Y ukarıdaki kavram haritasında num aralı yerlere
gelm esi gereken ifadeleri aşağıd aki kutudan bu
lup doldurunuz.
değer
43
G üneş Sistemi ve Ö tesi: U zay Bilmecesi
KRZRNIM D £Ğ €R l£N D İR M € T6STİ
v ...
Yıldızları oluşturan
gaz ve toz yığınları
Bulutsu
3.
I. Takım yıldızı
II. Yıldız kaym ası
III. Kuyruklu yıldız
Kuyruklu
yıldız
©
Takım yıldızı O
Sergiledikleri görünüm
sebebiye birarada bulunan
yıldız grupları
Yukarıdaki kavram lardan hangilerinde, yıl
dız kelim esi kullanılm asına rağm en yıld ız
lar ile ilgileri yoktu r?
Yapısında donmuş buz, gaz
ve tozlar bulunan, Güneş
çevresindeki yörüngelerinde
dolaşan gök cisimleri
Yukarıda bazı kavram lar ve bu kavram lara ait
tanım lar verilm iştir.
Buna göre, bu kavram ve tanım ların doğru
eşleştirm esi aşağıd akilerd en hangisindeki
gibi olur?
A)
4.
B)
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) İ v e l i
D) II ve III
•
Uzay m ekikleri
•
Yapay uydular
•
Uzay istasyonları
Yukarıda verilenlerin oluşturduğu gruba v e
rilecek en uygun isim aşağıd akilerd en han
gisi olur?
D)
A) Uzay te knoloji ürünleri
B) G ök cism i
C) Uzay araştırm a araçları
D) M eteor
O ---------- G
5.
Bir ö ğ re n ci g eze
genlerin özellikle ri
ni tanıttığı bir p o s
te ri ş e k ild e k i g ib i
hazırlamıştır.
Ö ğrenci p osterin
de bir hata yaptı
ğına göre;
I. Ö zelliklerden bi
ri yıldızlara aittir.
Bulutsu
~ r ~
sıkışm asıyla
m eydana g e lir
© Işık kaynağı
değildirler.
© Üzerine düşen ışığı
yansıtırlar.
© Boyutları küçüktür.
© Sıcaktırlar.
© Disk şeklinde
görülürler.
Y İ
II. “ S ıcaktırlar” ifa
desini silm elidir.
Yukarıdaki kavram haritasının doğru olarak
tam am lanm ası için I ve II kutucuklarına ya
zılm ası gereken ler aşağıd akilerd en hangi
sidir?
III. “ Işık kaynağı d e ğ ild irle r” ifadesini “ ışık kay
nağıdırlar” şeklin de yazmalıdır.
A) G öktaşı
Uzaklık
B) M eteor
Yarıçap
A) Yalnız
B) Yalnız
C) Yıldız
Sıcaklık
C) İ v e l i
D) II ve III
D) G ökada
Kütle
6.
9.
I. K u yruklu yıldız
II. G ezegen
III. Yıldız
IV. Takım yıldızı
A şağıda verilenlerd en hangisi diğerlerinin
bütününü kapsar?
A) S am anyolu G ökadası
B) Evren
C) G üneş Sistem i
D) Uzay
Yukarıdaki gök cisim lerinden hangileri çıp
lak gözle görülebilir?
7.
A) I ve II
B) II ve IV
C) I, II ve IV
D) I, II, III ve IV
1 0 . A şağıdaki g ezegen lerden hangisinin halka
sı ve uydusu yoktu r?
A şağıdaki öğrencilerden hangisi yıldızlara
ait bir özelliği söylem em iştir?
A)
Işık
kaynağıdır.
B)
Belirli bir
ömürleri vardır.
A) Jüpiter
B) N eptün
C) U ranüs
D) Venüs
11.
Şekli itib a riy le ..................olarak
sınıflandırılabilir.”
Yukarıdaki cüm lede I ve II num aralı yerlere
aşağıd akilerd en hangileri gelebilir?
8.
L e y le k
: A n d ro m e d a ------»
Sam anyolu
M a rtı
: O rion
------>
G üneş
------>
Mars
K a n a ry a : J ü p ite r
Bir e tkinlikte leylek, martı ve kanaryaya yukarı
da verilen referans yerleri arasında eşit sürat
lerle hayali yo lc u lu k yaptırılmıştır.
Bu yolcu lukların sü relerine ait sütun grafik
leri aşağ ıd akilerd en hangisi olabilir?
A)
Geçen süre
B)
A) Bulutsu
D üzensiz
B) Yıldız
Disk
C) G ezegen
Küresel
D) G ök ada
Sarm al
12. •
Uçağa benzer üretilmiş uzay araçlarıdır.
•
İnsanların içinde uzun süre ya şa ya b ild ikle
ri uzay araçlarıdır.
•
H a b e rle şm e am açlı ku lla n ıla n insansız
uzay araçlarıdır.
•
G üneş sistem indeki gezegenler hakkında
bilgi toplayan insansız uzay araçlarıdır.
Geçen süre
Yukarıda bazı uzay araçlarının tanım ı yapılm ış
tır.
C) f Geçen süre
U -
değer
D)
Geçen süre
_EL
Buna göre aşağ ıd akilerd en hangisinin tan ı
mı yapılm am ıştır?
A) Uzay sondası
B) Uzay gözlem evi
C) Uzay m ekiği
D) Uzay istasyonu
45
1.
A ş a ğ ıd a k ile rd e n hang isi G üneş S istem i
içinde bulu nm az?
3.
I. G üneş ve Ay tutulm aları
II. K uyruklu yıldızların yakın geçişleri
III. A y’ın evreleri
IV. Yıldız kaym aları
Y u karıd ak ilerd en h an g ileri ilk in san ların
gökyüzünü m erak etm esine ve incelem eler
yaparak A stronom i adlı bilim in doğ m asına
neden olan olaylar arasında sayılabilir?
Jüpiter
A) İ v e l i
B) II ve III
C) I, II ve
D) I, II, III ve IV
O rion takım
yıldızı
D ünya
E n erjileri tükenin
ce patlama ile uzaya
d ağılırlar..
2.
A şağıdaki bilim insanlarından hangisi ifade
ettiği görüşe sahip d e ğ ild ir?
Yıldızlar ile ilgili yukarıdaki bilgi notların
dan hangisi yanlıştır?
A)
A)
Batlamyus
B)
Kopernik
5.
Güneş ve Ay her şeyin
merkezinde bulunan
dönmektedir.
C)
Keppler
Gezegenler Güneş
çevresinde çember
şeklindeki yörüngelerde
dönerler.
D)
Galileo
B) II
D) IV
C) III
“ G ezegenler etrafında d önen g ö k cisim lerine
uydu denir. ( ) D ünya’nın uydusu A y’dır. ( )
Ay D ünya’dan farklı şekillerde görülür. ( ) Bu
farklı şekillere A y ’ın gelgiti denir. ( )”
Ö ğrencilerinin yazdıklarını değerlend ire n A h
m et Bey her cüm lenin sonundaki k u tucuğa
verilen bilgi d o ğ ru ise “ / ” , yanlış ise “X ” ile
işaretliyor.
Buna göre, yukarıdaki paragrafta A hm et
B ey’in sırasıyla yaptığı işaretler aşağıd akilerden hangisi gibidir?
Gezegenler Güneş
çevresinde eliptik
yörüngelerde
dolaşırlar.
6
Dünya yüzeyi
düzdür.
A) / , / , / , /
C) / ,
X, / , X
B) / , / , / ,
D)
X
X, / , / , X
değer
6.
GİRİŞİ
Uzayla ilgili araştırmalar yapan, gök cisimlerinin
hareketlerini ve yapılarını inceleyen kişiye denir.
I
T
Türk dünyasının astronomi
ve matematik alanlarında
şöhrete kavuşmuş önemli
bilginlerinden biri
Neil
Armstrong
Kopernik
Ali Kuşçu
Galileo
II
III
IV
Yukarıdaki A y’ın evrelerind en hangilerinde
Dünya üzerindeki gelgit etkisi en fa zla d ır?
Kozmonot
A) I ve II
B) III ve IV
C) İv e IV
D) II ve III
1 0 . U zay araştırm alarında ya da farklı am açlar
la aşağıdaki araçlardan hanisi, konum una
göre d e ğ e rle n d irild iğ in d e d iğ e rle rin d e n
farklıdır?
Yukarıdaki etkinlikte kutulardaki bilgilerin
ait olduğu doğru cevapları hata yapm adan
ta kip ed erek ilerleyen bir öğrenci hangi bi
lim insanına ulaşır?
7.
A) Neil A rm stron g
B) Kopernik
C) Ali Kuşçu
D) G alileo
Uzay mekiği
“Yıldız” kavram ı ile ilgili kurulan aşağıdaki
cüm lelerden hangisi vanlış bilgi içerir?
A) Yıldızlar etraflarına ısı ve ışık saçar.
B) D ü nya ’m ıza en yakın yıldız G ün e ş’tir.
11.
Etraflarına ısı ve ışık saçan g ök cisim le rin
den oluşur.
C) Yıldızlar eliptik şekildedir.
D) Yıldızlar te le sko p la r ile gözlenebilir.
8.
A şağıdakilerden hangisi uzay kirliliğine ne
den olan faktö rler arasında g ö sterilem ez?
A) Ö m rü tü ke n m iş uyduların yö rü ng elerinde
serbest o larak dolanm ası
B) İşlevini ka yb etm iş boş yakıt tanklarının
uzayda çevreye saçılm ası
•
Belirli şekilde bir g örünü m g ru b u o lu ştu
rurlar.
•
G rubu oluşturan bireylerin özellikleri d iğ e r
lerinden farklı olabilir.
•
Eski g ö k b ilim ciler tarafından hayali çizg i
ler ile birleştirilm işlerdir.
Yukarıda bazı özellikleri belirtilen gök cism i
ile ona verilen örnek aşağ ıd akilerd en han
gisinde doğru verilm iştir?
G ök cism i
Ö rnek
A) G ökada
A n drom eda
C) K a rb o n d io ksit gazı salınım ının fazla olm ası
son ucu ozon tabakasının delinm esi
B) Takımyıldızı
Büyükayı
C) K uyruklu yıldızlar
Halley
D) R oketlerin taşıdığı yüklerin patlam ası
D) Yıldız
Kutup yıldızı
değer
47
Ki
KRZRNIM D6Ğ6RL6NDİRM6 T6STİ
1.
I. G üneş’e en yakın gezegendir.
Dünya
Adromeda
II. V e nüs’le M ars arasında bulunan g ezegen
dir.
Satürn
III. Kendi ekseni etrafında d iğerlerine göre
ters yö n d e d ön e n gezegendir.
A) İki
2.
II
Plüton
Jüp iter
B) M erkür
D ünya
Venüs
C) M ars
N eptün
M erkür
D) U ranüs
Plüton
Mars
C) D ö rt
Ü ç gezegenin G üneş’e
ola n uza klıkla rın a ait
sütun grafiği şekildeki
gibidir.
D) Beş
Buna göre K, L, M gezegen leri aşağıda ve*
rilenlerden hangisi o lam a z?
K
M
A) M erkür
Venüs
D ünya
B) D ünya
Mars
Jü pite r
C) Venüs
D ünya
Mars
D) M ars
Satürn
Jü p ite r
Uzaklık
Gezegen
L Jüpiter kabul edild i
ğinde K ve M aşağıda
verilenlerd en hangisi
o lam az?
K, L, M G ün eş’e uzaklıklarına göre ardışık olan
üç gezegendir.
L
B) Ü ç
III
A) Venüs
K
Kuzey Tacı
Yukarıda kaç farklı gök cism ine örnek veril
miştir?
Yukarıda bilgileri verilen g ezeg en ler aşağıd akilerden hangisinde doğru verilm iştir?
1
Ikaye Zhang
K
L
M
M
A) Merkür
Satürn
B) Venüs
Uranüs
C) Dünya
Neptün
D) Satürn
Merkür
6.
rengini belirler
3.
'da
t
yayar — ı ^ J L _ r — oluşmaya
m a va -l
'ğ
başlar
A şağıdakilerden hangisi A y’ın son dördün
ve dolunay evreleri arasındaki bir evre ola
bilir?
j - yayar
örnektir — .
şekillidir
'# "O
Yukarıdaki kavram haritasının etrafına örgülendiği kavram aşağıd akilerd en hangisi
dir?
A) G ökada
B) Yıldız
C) G ezegen
D) Takımyıldızı

7.sınıf deger dergi

Transkript

Benzer belgeler

Persepolis

Ben Rembrandt

sınıf ve kitle sendikacılığı

Çizgi kusurlu fotonik kristal dalga kılavuzlarında saçıcıların

YGS Kimya Notları

6. Sınıf Paragraf-1

Niels Bohr (Nils Bor) Modern Atom Modeli Ernest Rutherford (Örnıst