mari // mara // mare

Transkript

mari // mara // mare
ÝÖËËÖ ÊÀÐÀÍÔÈË
ЭАЭАУЗ ДИЛИНДЕ КУЛЛАНЫЛАН МАРИ СЮЗЦНЦН ЕТИМОЛОЭИЙАСЫ ИЧИН
ФИКИРЛЕР
Эаэаузлар евелки заманнардан бу эцнä кадар тцрлц йерлердä йашамыш,
башка щалкларлан комушулук йапмыш, ама кенди дилини дä корумуштур.
Дилимизин диил чоктан араштырылмасынын башламасына бакмайарак, эаэауз
лексикасынын зенэиннийи башка тцрк диллериндäн щич дä эеери калмêêр. Эаэауз
дилиндä юйлä ески тцрк сюзлери кулланылêр, анэылары башка тцрк диллериндä йа
ескимиш, йа семантикасы (маанасы) дийшмиш, йа да о дилин лексикасындан чоктан
чыкмыштыр. Бюйлä сюзлердäн бири дä ески тцрк мари сюзцдцр.
МАРИ – сюзу эаэауз фолклорунда, литературасында, лафетмäк дилининä чок
эениш кулланылмыш щем дä кулланылêр. Эаэауз дилиндä мари сюзц цз-цзä дурун ики
кары, йа да кыз диалоэунда кулланылêр. Бир –ики юрнек эетирелим: Колай эелä! Мари
эелин, Сандо! (ЭФ, 82), Хади, мари Ганко!(ЭФ, 65), - Хаа-а, сус мари, дели
кары, - усландырмаа башламыш ону адам (ЭФ, 227), - Мари кыз, сенин нижа адын?
(ЗЦ, 30), Нердейсин мари, маму, эелсенä (ЛД), Оф мари, кушчааз (ДК, 62). Бу
юрнеклери истедиимиз кадар йаза билериз. Ону да нишаннайалым, ани Эаэауз
Йеринин кццлерина, мари // мара // маре фонетик вариантлары чок актив
кулланылêр. Касабаларда мари сюзц бираз котц анлайышта кабледилêр.
Билдиимиз, эиби, эаэауз дилиндä мари сюзц анжак карылара, кызлара щем
кимäр - керä кцчцжцк севимли щайваннара да данышма ролцндä кулланылêр.
Мари//мере сюзцнцн етимолоэийасы бир сыра тцрколоэлар тарафындан
аараштырылмыштыр. Буннарын ичиндä тцрк билимжилери- О.Ш, Эюкйай, М. Енэин;
азербайжанлы билимжилери- А. Демирчизаде, Ш. Жемшидов, Щ. Араслы, А. Щасанов,
А. Щажийев(1), эаэауз тарищчиси- Э. Стоматоэлу(2). Азербайжан дил аараштырыжысы
Ш.Оружова «Тцрк диллериндä данышмак» аараштырарак, эаэауз дилиндä олан мари
сюзцнц дä аараштырмыш (3). Тцрк аараштырыжылары бу сюзä кенди фикирлерини
билдирмиш дä бу сюзцн етимолоэийасынын цстцнц ачык коймушлар. Азербайжан
аараштырыжылары бир – качы бу сюзцн буэцнкц диллериндä олмадыына эюрä, ону иран
диллериндäн «мярд» (кыйак) эелдиини деерлäр. Эаэауз тарищ араштырыжысы
Э.Стоматоэлу билим-публитистик аараштырмасында мари сюзцнц «бццк, сайэылы
щатырлы», «уста» аннайышларында верер(2).
Бццн сык-сык эаэауз дилеиндä кулланылан мари сюзцнцн чок деринниклердäн
эелдийини онун 7-жи асырда йазылмыш «Китаби Деде-Коркут» дастанында да
раэелинер. Бццк Тцрк дастаны «Китаби Деде-Коркут» бойларында маря//мяря
фонетик вариантында 148 керä, бяря фонетик вариантында 1 керä йазылмыш. Бу
сюзцн етимолоэийа аараштырмасына башламамыштан юнжä КДК тан бир-кач юрнек
верелим:
Башындаьы тульульани ня юэярсян, мяря кафяр? (КДГ, 43).
Газан айдыр: “Мяря чобан, бу аьаж ня аьаждыр?” деди (КДГ, 46).
Мяря дайяляр, бу гават оьлу гават бизя ярликми эюстярир (КДГ, 54).
Банычичяк айдыр: «Мяря гызлар, бу ийэит, ня ийэитдир?»( КДГ, 54).
Мяря озан, нерийя эедярсян? (КДГ, 58)
Мяря эапичулар, гапуни гапан (КДГ, 80)
Мяря ана, мян хан оьлу деэилмишям (КДГ, 119).
Эюрдцйцмцз эиби, КДГ-та мяря сюзц, щем доста, щем душмана, щем
анайа, щем капужуйа, щем ушак бакыжыларыны (дайя «няня»), щям кыза денилер.
Белли олêр, ани мари данышмак - соз, бу эцнцкц эаэауз дилиндä дä кулланылыдыы
эиби цз-цзä дайанан ики тараф арасында диалоэда кулланылêр. Таа доорусу, бир
кишинин данышмасыны куветлендирмää дейни, данышмайа таа чок емосийа катмак
ичин кулланылêр. Бюйлеликлä, щем КДК юрнеклериндäн, щям эаэауз дилинин
юрнеклериндäн айдын олêр, ани мари сюзц данышмактыр (обращение). Азербайжан
дил аараштырыжысы А. Щажийевин фикиринжä мари тцрк дилляриндä чок ески
заманнлардан кулланылмыш, щем дä бир тцрлц формада олан ескимиш ишликтäн
тюренмиштир(1). Таа сора А.Щажийев бир-кач факт эетирер: уйэур дилиндä мара(маг) мари(маг) «эюзлетмää, бакмаа, колламаа», кырэыз дилиндä «кушкулу
бакмаа, эюз атмаа», В.В. Радловун сюзлццндä сä «эюрмää, эюзлетмää»
мааналары эюстерилер. Чаадаш алтай щем казак диллериндä щем мере, щем дä
мюрюн фонетик вариантлары «нишан, эюз койулан йер». Чаадаш азербайжан
дилиндä кулланылан марыт (маг), бялярт(мяк) «эюзлерини обалтмаа» да
мара(маг)лан илэилидир. Э. Стаматоэлунун фикиринä инансак, ани мари «бццк,
сайэылы, щатырлы», «уста» маанасындадыр, озаман КДК- та бу сыралары насы
аннайалым?
Башындаьы тульульани ня юэярсян, мяря кафяр? (КДГ, 43). Кяфяр сюзцн
«душман», «Танрыйа инанмайан», «Аллащсыз» аннайышына эелер. Билимää
полемика пек юнемли. Чцнкц билим полемикасында ортайа доорулук чыкêр. Беки
беним бу йазыма да жувап верен олажак, да башка етимолоэийалар ортайа
чыкажак.
Бюйлеликлä, евелки заманларда ишлик олан бу сюз, таа соралар данышмак эиби
формалашмыш, ама семантика йакынныклары шинди да эюзцкер. Фикиримизжä, ески
тцрк мари сюзц бюйлä олушмуштур: мяря//бяря>мари//маре//бра//бре..
Эюрдццмцз эиби, орта асырларда йазылмыш «Китаби Деде Коркут» епосунда
кулланылдыы эиби шиндики ДИЛИМИЗДА дä аз -бучук фонетик диишиклää уурамыш
мари//бре//бра, биртцрлц семантикада чок актив кулланылêр.
Кулландыымыз кийатлар:
1. А. Щажыйев. Бир даща «Маря// Мяря сюзц щаггында. Китаби Дядя Горгуд, мягаляляр топлусу, Бакы, 1999.
2.Э. Стаматоэлу. Евелки тцрклерин «маре» гагаузларын щем Молдо Оваларын «маре» лафы ичин аараштырмалар.
Щалк Бирлии эазетасы № 1 (20), бццк ай, 2003.
3. Ш. Оружова. Оэуз групу тцрк дилляриндя хитабын лексик ифадя цсуллары, Филолоэийа мясяляляри, Бакы, 1994.
Кысалтмалар:
ЭФ- Эаэауз фолклору, Кишинюв.
ЗЦ – Заваллы ццредижи. С. Економов. Кишинюв, 2003.
ДЛ – Данышмак дили.
ДК – Д. Карачобан, Проза, Кишинюв, 1986.
КДГ –Китаби Дядя Горгуд.
***Статья печаталась в журнале «Эаэауз» в 2004-ом году.

Benzer belgeler