bakınızzzzz - WordPress.com

BÖLÜM IV
CANLILARIN ÇEfi‹TL‹L‹⁄‹ VE SINIFLANDIRMA
I. S›n›fland›rman›n Önemi
II. S›n›fland›rman›n ‹lkeleri
A. ‹kili Adland›rma
B. S›n›fland›rmada Kullan›lan Basamaklar
III. Virüsler
A. Virüslerin Genel Özellikleri
B. Virüs Çeflitleri
C. Virüslerin Önemi ve ‹nsan sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
IV. Canl›lar Alemi
A. Monera
1. Bakteriler
a. Bakterilerin Genel Özellikleri
b. Bakteri Çeflitleri
c. Bakterilerin Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile iliflkisi
B. Protista
1. Protistan›n Genel Özellikleri
2. Protista Çeflitleri
3. Protistan›n Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile iliflkisi
C. Mantarlar
1. Mantarlar›n Genel Özellikleri
2. Mantar Çeflitleri
3. Mantarlar›n Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
A. Bitkiler
1. Bitkilerin Genel Özellikleri
2. Damars›z ve Damarl› Bitkiler
3. Bitkilerin Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
E. Hayvanlar
1. Hayvanlar›n Genel Özellikleri
2. Omurgas›zlar ve Omurgal›lar
3. Hayvanlar›n Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
V. Türkiye’nin Biyolojik Zenginlikleri
A. Türkiye’deki Biyolojik Zenginli¤in Sebepleri
B. Türkiye’deki Biyolojik Zenginli¤in Önemi ve Korunmas›
B‹YOLOJ‹ 2
☞
BU ÜN‹TEDE NELER Ö⁄RENECE⁄‹Z?
☞
Bu bölümü bitirdi¤inizde,
• Canl›lar› s›n›fland›rman›n önemini kavrayacak,
• S›n›fland›rman›n ilkelerini ö¤renecek,
• Virüsler hakk›nda bilgi edinecek, insan sa¤l›¤› iliflkisini kurabilecek,
• Canl›lar alemini ve bu alemdeki çeflitli türleri örnek olarak ö¤renecek,
• Ülkemizdeki tür çeflitlili¤inin önemini kavrayacaks›n›z.
✍
BU ÜN‹TEY‹ NASIL ÇALIfiMALIYIZ?
✍
• Konular› dikkatlice okumal›s›n›z.
• Konular› kavrayabilmek için anlamaya ve konular aras›ndaki ba¤lant›lar›
kurmaya çal›flmal›s›n›z.
• Bölüm sonu sorular›n› cevaplamay› unutmamal›s›n›z
80
B‹YOLOJ‹ 2
I. SINIFLANDIRMANIN ÖNEM‹
Çevrenize bakt›¤›n›zda birçok canl› türünün yaflad›¤›n› görmektesiniz. Bu
çeflitlilik insanlar›n her zaman ilgisini çekmifl ve böylece biyoloji biliminde yeni bir
çal›flma alan›n›n do¤mas›na neden olmufltur. Çünkü merakl› bilim adamlar›
çevresindeki canl›lar› inceleyebilmek için çeflitli özelliklerine göre bu canl›lar›
grupland›rma yoluna gitmifllerdir. Bu grupland›rma sayesinde bir canl› türü sadece
bir defa isimlendirilme imkan› bulmufltur.
\
Canl›lar›n akrabal›k derecelerine, yaflay›fllar›na ve benzer özelliklerine
göre gruplandr›lmas›na s›n›fland›rma denir.
Herhangi bir gruba ait bir canl›n›n incelenmesi di¤er canl›lar›n özellikleri hakk›nda da genel bir bilgi edinmenize yard›mc› olur.
II. SINIFLANDIRMANIN ‹LKELER‹
Yap›lan ilk s›n›fland›rma Aristo (Aristo)’ya aittir. Aristo canl›lar› d›fl
görünüfllerine ve yaflad›klar› yerlere göre s›n›fland›rm›flt›r. Ona göre bitkiler; otlar,
çal›lar, a¤açlar, hayvanlar ise karada, havada ve suda yaflayanlar olmak üzere
s›n›fland›r›lm›flt›r.
Aristo’nun yapt›¤› bu s›n›fland›rma yaln›zca gözleme dayal› oldu¤undan
bilimsel bir s›n›fland›rma de¤ildir.
\
Canl›lar›n sadece d›fl görünüfllerine ve yaflad›klar› yere göre yap›lan
s›n›fland›rmaya yapay (ampirik) s›n›fland›rma denir
Bilimsel s›n›fland›rmada önemli olan etkenler hayvanlar›n morfolojik
yap›lar›, canl›lar›n protein yap›lar›ndaki benzerlikler, hücre tipleri , üremeleri,
beslenme flekilleri, köken benzerlikleri ve farkl›l›klard›r.
\
Bu özelliklere dayan›larak yap›lan s›n›fland›rmaya do¤al (filogenetik)
s›n›fland›rma denir.
Do¤al s›n›fland›rman›n ilk basama¤› türdür.
\
Tür; ortak bir atadan gelen, do¤ada kendi aralar›nda çiftleflebilen ve
verimli (k›s›r olmayan) döller meydana getiren bireyler toplulu¤udur. Örne¤in;
do¤adaki tüm kediler bir türdür.
81
B‹YOLOJ‹ 2
Tür kavram›n› ilk kez kullanan bilim adam› John Ray (Con Rey 16271705) dir. Daha sonraki dönemlerde ise Linnaeus (Linne-1707-1778) tür
tan›m›n› gelifltirmifltir.
?
Canl›lar› s›n›fland›r›rken bilimsel s›n›fland›rma yapman›n önemi nedir?
A.‹kili Adland›rma
‹kili adland›rma bugün tüm dünya ülkelerince kabul edilen adland›rma
sistemidir. ‹lk defa Linnaeus taraf›ndan kullan›lan bu adland›rma iki addan
oluflmaktad›r. ‹lk ad, türün ba¤l› oldu¤u cinsi, ikinci ad ise türün tan›mlay›c› ad›n›
oluflturur. Her iki ad birden tür ad› olarak bilinir. Örne¤in; Pinus nigra (karaçam)
Canis lupus (kurt) (Resim 4.1).
Resim 4.1. Canis lupus (kurt), Pinus nigra (karaçam) ikili adland›rmaya örnek verilen hayvan
ve bitki türlerindendir.
‹kili adland›rmada ilk ad daima büyük harfle bafllar, ikinci ad küçük
harfle yaz›l›r.
B. S›n›fland›rmada Kullan›lan Basamaklar
S›n›fland›rmada kullan›lan basamaklar›n en alt basama¤›n›n tür oldu¤unu
ö¤rendiniz. Di¤er basamaklar ise cins, aile, tak›m, s›n›f, flube ve alemdir.
82
B‹YOLOJ‹ 2
Benzer türler cinsleri, benzer cinsler aileyi, benzer aileler tak›m›, benzer
tak›mlar s›n›f›, benzer s›n›flar flubeyi, benzer flubeler de alemi oluflturur
(Tablo 4.1).
Alem
Animalia (Hayvanlar Alemi)
fiube
Chordata (Kordal›lar)
S›n›f
Mammalia (Memeliler)
Tak›m
Carnivora (Etciller)
Aile
Felidae (Kedigiller)
Cins
Felis
Tür
Felis leo (Aslan)
Tablo 5.1. Felis leo latince ismiyle bilinen aslan›n s›n›fland›rma basamaklar›na göre
adland›r›lmas›
➯
?
Alemden türe do¤ru birey say›s› azal›r, ortak özellik artar. Türden aleme ise do¤ru birey
say›s› artar, ortak özellik azal›r.
Pinus nigra (karaçam) ile Pinus sylvestris (sar›çam) türlerinin hangi
s›n›fland›rma basama¤›nda ortak özellikleri en fazlad›r?
III. V‹RÜSLER
Virüsler bilinen en küçük varl›klard›r. Canl› hücrelere girdiklerinde canl›l›k
özelli¤i göstermelerine ra¤men, hücre d›fl›nda cans›zd›rlar. ‹nsanlarda ve di¤er
canl›larda çok önemli hastal›klara neden olmaktad›rlar. Örne¤in; AIDS hastal›¤›
virüslerin neden oldu¤u bir hastal›kt›r (Resim 4.2).
Resim 4.2. AIDS hastal›¤›na neden olan HIV virüsü
83
B‹YOLOJ‹ 2
A. Virüslerin Genel Özellikleri
Virüsler ancak elektron mikroskobuyla görülebilen, 10-450 milimikron
büyüklü¤ünde varl›klard›r. Çubuk, küre, elips fleklinde olabilirler.
Virüslerde yaln›zca DNA ya da RNA molekülü ile bir protein k›l›f bulunur
(fiekil4.1).
fiekil 4.1. Bir virüs çeflidi olan bakteriyofaj
➯
Virüslerin hücrelerde oldu¤u gibi organel ve enzim sistemleri yoktur. Sadece canl›
hücrenin zar›n› eritecek enzimleri vard›r.
Organelleri ve enzimleri olmad›¤›ndan zorunlu parazitler olarak
adland›r›l›rlar.Kendilerine ait organelleri bulunmad›¤›ndan beslenme, solunum,
boflalt›m, üreme gibi yaflamsal olaylar gerçeklefltiremezler. Genetik yap›lar›ndaki
(DNA veya RNA) de¤iflim sonucu farkl› virüs çeflitlerine dönüflebilirler.
\
\
?
Virüslerin kal›t›m maddelerine yani DNA ve RNA’ya genom ad› verilir.
Virüsler canl› hücrenin d›fl›nda kristalleflirler ve hiçbir canl›l›k özelli¤i
göstermezler. Uygun bir hücreye girdiklerinde ço¤almaya bafllarlar.
Virüslerin, içine girerek ço¤ald›klar› hücreye konak hücre denir.
Virüsler cans›z olmalar›na ra¤men nas›l hastal›k nedeni olabilirler?
B. Virüs Çeflitleri
Virüsler yap›lar›nda bulundurduklar› nükleik asidin çeflidine göre iki ana
gruba ayr›l›rlar. Bunlar DNA virüsleri ve RNA virüsleri olarak adland›r›l›r.
DNA Virüsleri: ‹sminden de anlafl›laca¤› gibi yap›lar›nda nükleik asit
84
B‹YOLOJ‹ 2
olarak DNA vard›r. Çiçek virüsü, uçuk virüsü, bakterilerde ço¤alabilen bakteriyofajlar
bu gruba girer.
RNA Virüsleri: Nükleik asit olarak yap›lar›nda RNA bulunur. Tütün
mozaik virüsü, grip, çocuk felci, menenjit, k›zam›k, kuduz virüsleri bu gruba girer.
C.Virüslerin Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
Daha önce de belirtildi¤i gibi virüsler canl›larda birçok önemli
hastal›klar›n meydana gelmesine neden olmaktad›r. Bu nedenle de hem insan sa¤l›¤›
aç›s›ndan hem de di¤er canl›lar aç›s›ndan çok önemlidir.
\
➯
Virüslerin neden olduklar› hastal›klara virütik veya viral hastal›klar
denir.
Virüslerin neden olduklar› hastal›klar antibiyotikle tedavi edilemezler.
Virüs hücre içine girdi¤inde hücre kendini koruyabilmek için interferon
denilen bir madde üretir. Virüsün bu madde sayesinde hücre içinde ço¤almas› engellenir.
Ayn› tip baflka bir virüs hücreye girdi¤inde vücut art›k ba¤›fl›kl›k kazanm›flt›r ve
virüs etkili olamaz. Vücudun gösterdi¤i ba¤›fl›kl›klar uzun süreli ya da k›sa süreli
olabilir. Uzun süreli olan ba¤›fl›kl›klar yaflam boyu sürebilir. Örne¤in; kabakulak
olan kifli ikinci kez bu hastal›¤a yakalanmaz. Yakalansa dahi hastal›¤› çok hafif
atlat›r.
➯
Virüslerin meydana getirdi¤i hastal›klara karfl› çeflitli afl›lar gelifltirilmifltir.
Virüsler ayr›ca bitkiler ve böceklerde de hastal›klara neden olurlar.
Örne¤in; hastal›k yapan virüslerden yararlan›larak zararl› olan böceklerin yok
edilmesinde yararlan›l›r. Bu çal›flma biyolojik mücadele alan› ile ilgilidir.
85
B‹YOLOJ‹ 2
IV .CANLILAR ALEM‹
Bu bölümde en basitten geliflmifle do¤ru canl›lar alemini ö¤reneceksiniz.
Canl›lar alemini iki ana gruba ay›r›r›z (fiema 4.1).
fiema 4.1. Canl›lar aleminin s›n›fland›r›lmas›
A.Monera
Bu gruba giren canl›lar bakterilerdir. Ayr›ca siyonabakterilerde bu gruba
girerler. Monera alemindeki canl›lar tek hücreli olup çekirdek, mitokondri gibi
zarla çevrili organelleri yoktur. Tek tek ya da koloni halinde yaflayabilirler. Kendi
besinlerini üretebildikleri gibi (ototrof), baflka canl›lar› yiyerek de beslenebilirler
(heteretrof).
86
B‹YOLOJ‹ 2
Baz› bakterilerin yap›lar›nda klorofil bulundu¤undan fotosentez yapabilirler.
Tek hücre halinde ya da koloni halinde yaflayabilen bakteri türleri olabilece¤i gibi,
havan›n azotunu, azot bilefliklerine çevirerek topra¤› azot yönünden zenginlefltirebilen bakteri türleri de vard›r.
1.Bakteriler
Bakteriler ›fl›k mikroskobuyla görülebilen canl›lard›r ve virüslerden büyüktürler.
Her türlü ortamda yaflarlar. Örne¤in, hava, su, ölü bitki gibi.
‹nsanlar ve di¤er canl›lar için zararl› olanlar› oldu¤u gibi yararl› olanlar› da vard›r.
a. Bakterilerin Genel Özellikleri: Bakteriler tek tek ya da gruplar halinde
görülebilirler. Bakteri hücresinin en d›fl›nda hücre duvar› bulunur. Kal›t›m maddesi
sitoplazma içine da¤›lm›fl durumdad›r. Bakterilerde hareketi sa¤layan kamç› ad› verilen uzant›lar bulunmaktad›r (fiekil 4. 2).
➯
fiekil 4.2. Bir bakteri flekli.
Bakteriler uygun olamayan ortamlarda ›s›ya dayan›kl› olan endospor denilen yap›y›
olufltururlar. Uygun flartlarda tekrar eski duruma dönerler.
Bakterilerde üreme efleyli ve efleysiz olmak üzere iki türlüdür. Efleysiz
üremeleri enine bölünerek gerçekleflir. 20-25 dakika gibi çok k›sa bir sürede efleysiz
üreme ile say›lar› çok fazla artar. Efleyli üremeleri ise konjugasyonla gerçekleflir.
Yani bir bakteri, kal›t›m maddesinin bir k›sm›n› ayn› türden di¤er bir bakteriye
aktar›r. Böylece üreme gerçekleflir.
Konjugasyonla oluflan bakterilerin genleri atalar›ndan farkl› olur. Ve
ortam koflullar›na daha dayan›kl› hale gelebilirler.
87
B‹YOLOJ‹ 2
b. Bakteri Çeflitleri
• fiekillerine Göre
•Yuvarlak bakteriler: Tek tek veya koloni halinde yaflayabilirler. Yuvarlak
olup zincir ya da üzüm salk›m› olufltururlar.
• Çubuk bakteriler
•Virgül fleklindeki bakteriler
• Spiral bakteriler
•Oksijene Duyduklar› ‹htiyaca Göre
• Zorunlu aerob bakteriler: Sadece oksijenli ortamlarda yaflarlar
• Geçici bakteriler: Bunlar geçici aeroblar ve anaeroblar olmak üzere ikiye
ayr›l›rlar.
\
Normalde oksijensiz ortamda yaflamalar›na ra¤men, geçici olarak
oksijenli ortamlarda yaflayabilen bakterilere geçici aerob bakteriler denir.
Normalde oksijenli ortamda yaflamalar›na ra¤men geçici olarak
oksijensiz ortamda yaflayabilen bakterilere geçici anaerob bakteriler denir.
• Gram Boyas› ‹le Boyanma Özelliklerine Göre
Gram(+) bakteriler:
bakte-rilerdir.
Gram boyas› ile boyan›p mor renkte görünen
Gram(-) bakteriler: Gram boyas› ile boyan›p, pembe renkte görünen
bakterilerdir.
•Beslenme fiekillerine Göre Bakteriler
Ototrof bakteriler: Yaflamlar› için gerekli olan organik molekülleri
inorganik moleküllerden sentezleyebilen bakterilerdir. Kulland›klar› enerji
kayna¤›na göre ikiye ayr›l›rlar.
Fotootorof bakteriler: Bu bakteriler yap›lar›ndaki klorofil ile günefl
enerjisini kullanarak H2O yerine H2S gibi inorganik moleküllerden organik
moleküller yaparlar.
Kemoototrof bakteriler: Bu tür bakteriler ise çevrelerindeki kükürt, nitrit,
amonyak gibi maddelerin oksidasyonundan elde edilen enerji ile su ve karbon dioksitle
organik madde üretirler.
88
B‹YOLOJ‹ 2
\
Bu bakterilere kemosentetik bakteriler de denir.
Örnek olarak; nitrit ve nitrat bakterileri verebilir.
Heterotrof bakteriler: D›flardan besinini haz›r olarak alan bakterilerdir.
Besinlerini sa¤lama flekillerine göre çeflitlere ayr›l›rlar.
Çürükçül bakteriler: Ölmüfl hayvan ve bitki at›klar›nda, ayr›ca canl›lar›n
d›flk›lar›nda yaflarlar. Buradaki büyük moleküllü organik bileflikleri, basit
bilefliklere ayr›flt›r›rlar.
\
➯
Bu yüzden çürükçül bakterilere ayr›flt›r›c›lar da denir.
Do¤al dengenin korunmas›nda çürükçül bakteriler çok önemlidir. Çünkü ayr›flt›rma
s›ras›nda topra¤›n organik ve inorganik moleküllerce zenginleflmesini sa¤lar. Ayr›ca bu s›rada kendileri
için gerekli olan besin ve enerjiyi de temin ederler.
Parazit bakteriler: Bu tür bakterilerin sindirim enzimleri olmad›¤›ndan
yaflamlar› için gerekli olan besin maddelerini yaflad›klar› canl›lardan temin ederler.
\
Parazit bakterilerden hastal›k yapanlar›na patojen bakteriler denir.
Örne¤in; tetanos, kolera, bo¤az enfeksiyonlar›na neden olan bakteriler bu
türdendir.
Mutualist bakteriler: Bu tür bakterilerin sindirim enzimleri yoktur.
Besinlerini üzerlerinde yaflad›klar› canl›lardan haz›r olarak al›rlar ve bu canl›lara
ayn› zamanda çeflitli yarar sa¤larlar. Örne¤in, insan kal›n ba¤›rsa¤›nda yaflayan
bakteriler K ve B vitamini sentezler.
c. Bakterilerin Biyolojik , Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ‹le ‹liflkisi
Buraya kadar bakterinin ne oldu¤unu ve çeflitlerini ö¤rendiniz. fiimdi
bakterilerin önemi ile ilgili çeflitli bilgiler ö¤reneceksiniz.
Bakterilerin biyolojik aç›dan önemi büyüktür. Çünkü yeryüzündeki
yaflam›n devaml›l›¤› için gerekli olan biyolojik ve kimyasal olaylar›
gerçeklefltirmektedirler. Örne¤in; azot bakterileri do¤adaki azot dengesini
sa¤layarak hem topra¤›n azot bak›m›ndan zenginleflmesini sa¤larlar hem de atmosferdeki azot miktar›n›n sabit kalmas›nda rol oynarlar.
89
B‹YOLOJ‹ 2
Bakterilerin çok çabuk ço¤almas› endüstride ve laboratuvarlarda
kullan›lmas› aç›s›ndan önemlidir. Ayr›ca metil alkol, aseton, yo¤urt, turflu üretiminde bakteriler etkilidirler.
Hastal›klardan korunmak insan sa¤l›¤› aç›s›ndan çok önemli olan bakterilerden
afl› ve serum yap›m›nda yararlan›l›r. Ayr›ca biyoteknolojik yöntemlerle insülün gibi
hormonlar›n ve antibiyotiklerin üretilmesinde de bakterilerden yararlan›lmaktad›r.
Yine insan ba¤›rsa¤›nda sindirimde etkili olan yararl› bakteriler bulunmaktad›r.
Buna karfl›n bozulmufl konserveler gibi yiyeceklerden kaynaklanan besin zehirlenmelerinin nedeni de bakterilerdir.
?
Çürkçül bakteriler ile çöpler aras›nda bir iliflki kurabilir misiniz?
B . Protista
fiimdi canl›lar aleminin protista grubu canl›lar›n› ö¤reneceksiniz.
Protista grubuna giren canl›lar ökaryot hücrelilerdir. Yani zarla çevrili
çekirdekleri ve organelleri vard›r. Çok çeflitli yerlerde yaflarlar. Okyanuslardan, tatl›
sulara ve canl›lardaki vücut s›v›s›na kadar her türlü ortam protistalar›n yaflama
ortam›n› oluflturur.
1. Protistan›n Genel Özellikleri
Çok hücreli yada tek hücreli olabilirler. Tek hücrelileri protozoa ad›n› al›r
.Baz›lar› koloni halinde yaflarlar. Parazit yaflayanlar› da vard›r. Ototrof olanlar›
oldu¤u gibi heterotrof olanlar› da vard›r. Bölünerek veya sporla ço¤alabildikleri gibi
efleyli üreyenleri de vard›r. Protistada genel olarak hareketi sa¤layan sil, kamç›, kök
ayak gibi yap›lar bulunur.
2. Prostista Çeflitleri
Protistalar› 3 ana gruba ay›r›r›z
a. Protozoalar
b. Algler
c. C›v›k mantarlar
a. Protozoalar: Kamç›l›lar, sporlular, silliler ve kök ayakl›lar olmak üzere
dört ana gruba ayr›l›rlar.
90
B‹YOLOJ‹ 2
Kamç›l›lar: Bu gruptaki bir hücrelilerde hareketi sa¤layan kamç› vard›r.
En bilinen örne¤i euglena (öglena) ve trypanosoma (tripanozoma)’d›r.
Öglenada klorofil vard›r, kendi besinini kendi yapar (fiekil 4.3).
Trypanosoma ise, Çeçe sine¤i taraf›ndan tafl›n›r ve omurgal› hayvanlar›n
kan›nda parazit olarak yaflarlar. ‹nsanda uyku hastal›¤›na sebep olurlar.
fiekil 4.3. Protista grubuna ait öglena
Kök Ayakl›lar: Amip bu grubun en bilinen örne¤idir. Belirli bir hücre
flekilleri yoktur. Hareket etmek ve besinlerini hücre içine almak için yalanc› ayaklar
olufltururlar. Baz› türleri parazittir. Örne¤in; insanda amipli dizanteriye neden olan›
gibi (Resim 4.3).
Resim 4.3. Protista grubuna ait Amip
91
B‹YOLOJ‹ 2
Silliler: Vücut yüzeyleri sillerle kapl›d›r. Bilinen örne¤i paramecium
(Paramesyum)’ dur.
➯
Paramecium’da hareket sillerle sa¤lan›r.
Yap›s›nda iki çekirdek vard›r. Büyük çekirdek beslenme ile ilgili, küçük
çekirdek üreme ile ilgili görevleri yerine getirir. Tatl› sularda ve tuzlu sularda
yaflarlar. Bölünerek ve efleyli olarak ürerler.
Sporlular: Üremeleri sporla olan bu protislerin hareket organelleri
yoktur ve parazittirler. Örnek olarak s›tma hastal›¤›n›n nedeni olan plazmodyum
malarya verilebilir.
b. Algler: Yeflil, sar›, k›rm›z›, esmer gibi renklerdedirler. Kendi besinlerini
kendileri üretirler. Resim 4.4‘teki diatomlar örnek olarak verilebilir.
Resim 4.4 Diatomlar s›n›f›ndan bir tür diatom
c. C›v›k Mantarlar: Ço¤u parazittir. Yaflam flekilleri ve beslenmeleri
yönünden birçok canl› gruplar›na benzer özellik gösterdiklerinden
s›n›fland›r›lmalar›nda zorluk çekilmektedir.
?
Protista ile bakteriler aras›nda ne gibi farkl›l›klar vard›r?
3. Protistan›n Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
Protista grubunda bulunan algler biyolojik ve ekonomik önemi büyük olan
canl›lard›r. Mineral, vitamin ve protein yönünden zengin olan alglerden besin
maddesi üretilmesi ile ilgili çal›flmalar bulunmaktad›r. Ürettikleri oksijen nedeniyle
denizlerdeki di¤er canl›lar için önemleri büyüktür. Ayn› zamanda k›rm›z› alglerden
92
B‹YOLOJ‹ 2
elde edilen agar bakteri ortam› haz›rlamada, dondurma gibi g›dalar›n
yo¤unlaflt›r›lmas›nda kullan›l›r. Diatomlar ise difl macunu, izolasyonda ve filtrelerde
kullan›lmaktad›r.
Protista grubunda bulunan tripanozoma insanlarda uyku hastal›¤›n›n
etkenidir. Yine tropik bölgelerde bulunan bir amip türü de amipli dizanteriye neden
olmaktad›r.
Protislerden öglena fotosentez yapt›¤› için do¤al dengede önemli bir yere
sahiptir.
C. Mantarlar
Günlük yaflant›n›zda mantar ismini s›kça duyars›n›z. fiimdi bu mantarlar›n
özelliklerini ve canl›lar alemindeki önemini ö¤reneceksiniz.
Gerçek mantarlar olarak da isimlendirilen bu alemdeki canl›lar bitkiye
benzemelerine ra¤men heterotrof olduklar› için bitki grubundan ayr› olarak
s›n›rfand›rmada yer almaktad›r.
1. Mantarlar›n Genel Özellikleri
Mantarlarda, bitkiler gibi gerçek kök, gövde ve yaprak gibi organlar
yoktur. Hif ve miselyum denilen yap›lar vard›r. Genellikle sporla, bölünmeyle ya
da tomurcuklanma ile ürerler. Nemli ortamlarda çürükçül ve parazit olarak yaflarlar.
Ço¤u çok hücrelidir.
2. Mantar Çeflitleri
Mantarlar maya mantarlar›, küf mantarlar›, flapkal› mantarlar ve enfeksiyon
yapan mantarlar olarak grupland›r›l›rlar.
Maya mantarlar›: Hamur mayalanmas›nda, peynir üretiminde, boza ve
bira yap›m›nda kullan›l›r.
Küf Mantarlar›: Bu tür mantarlar besinlerin küflenmesine neden olurlar.
Küf mantarlar›n›n sporlar› ekmek, reçel, limon, peynir gibi yiyeceklerin üzerinde
ço¤al›rlar.
fiapkal› Mantarlar: Bu mantar türü mantarlar içinde en iyi bilinenlerdir.
Ormanl›k alanlarda yetiflir. Zehirli olanlar› da vard›r. Ancak zehirli ve zehirsizini
ay›rt etmek oldukça zordur (Resim 4.5).
93
B‹YOLOJ‹ 2
Resim 4.5. Bir çeflit flapkal› mantar türü
?
Enfeksiyon Yapan Mantarlar: Bu mantar türleri tek hücreli olup, parazit
olarak yaflarlar. Saçk›ran hastal›¤›na, a¤›zda ve bo¤azda pamukçuk denilen hastal›¤a
neden olurlar. Ayr›ca deride yaralara da sebep olurlar.
Enfeksiyon yapan mantarlar bitkilerde de çeflitli hastal›klara neden olurlar.
Gerçek mantarlar ile c›v›k mantarlar aras›ndaki fark nedir?
3. Mantarlar›n Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
fiapkal› mantarlar protein, vitamin ve mineral bak›m›ndan oldukça
zengindirler. Bu nedenle besin kayna¤› olarak önemlidir. Bu amaçla da kültür
mantar› dedi¤imiz mantarlar yetifltirilmektedir.
Maya mantarlar›ndan flarap, peynir, ekmek yap›m›nda yararlan›lmaktad›r.
Penicilin (penisilin) denilen antibiyotik de penicillum denilen küf mantar›ndan elde
edilmektedir. Ayr›ca çürükçül mantarlar ölü hayvan ve bitki kal›nt›lar›n›n
ayr›flmas›nda rol oynad›klar›ndan do¤ada önemli bir yere sahiptirler.
Daha önce de belirtildi¤i gibi baz› mantar türleri hayvanlarda ve bitkilerde
birçok hastal›¤a neden olabilmektedir.
\
?
94
Mantar ile algin ortak yaflamas›yla oluflan canl› yap›ya liken denir.
Alg ve mantarlar›n ortak yaflamas›yla oluflan likenler, toprak oluflumunda
önemli rol oynarlar. Yünlerin boyanmas›nda ve laboratuvarlarda tuz ay›rac› olarak
da kullan›l›rlar.
Mantarlar ile bakteriler aras›nda ortak bir yön bulabilir misiniz?
B‹YOLOJ‹ 2
D. Bitkiler
Çevrenize bakt›¤›n›zda çok çeflitli bitkiler görürsünüz. ‹flte canl›lar
dünyas›n›n en zengin gruplar›ndan olan bitkiler do¤ada büyük öneme sahiptirler.
Bitkiler alemi fiema 4.2’deki gibi grupland›r›l›r.
fiema 4.2 Bitki aleminin s›n›fland›r›lmas›
1. Bitkilerin Genel Özellikleri
Bitkilerin tümü ototrofturlar. Yani fotosentezle kendi besinlerini kendileri
yaparlar. Topra¤a ba¤l› olarak yaflarlar. Hepsi çok hücreli canl›lard›r. Hayvan
hücrelerinden farkl› olarak yap›lar›nda hücre çeperi, plastitler ve büyük kofullar
bulunur. Geliflmifl olanlar›nda kök, gövde, yaprak, çiçek, meyve ve tohum bulunur.
(fiekil 4.4).
fiekil 4.4. Geliflmifl bir bitkinin k›s›mlar›
2. Damars›z ve Damarl› Bitkiler
Bitkiler iletim borular› (hayvanlardaki damar sistemine karfl›l›k gelir)
tafl›y›p tafl›mad›klar›na göre; damarl› ve damars›z bitkiler olmak üzere ikiye
ayr›l›rlar.
95
B‹YOLOJ‹ 2
Damars›z bitkilerde maddelerin tafl›nmas›n› sa¤layan iletim borular›
bulunmaz ve çiçekleri olmad›¤› için döl almafl› fleklinde ürerler. Karayosunu
örnek olarak verilebilir (Resim 4.6.).
Resim 4.6. Bir tür karayosunu
Damarl› bitkilerde ise adland›r›lmas›ndan da anlafl›ld›¤› gibi damar
görevini yapan iletim borular› bulunur.
Damarl› bitkiler sporla ya da tohumla üremelerine göre ikiye ayr›l›rlar.
- Damarl› Sporlu Bitkiler: ‹letim demetleri olan, üremeleri sporla ve döl
almafl› ile gerçekleflen bitkilerdir. Örnek olarak e¤relti otu verilebilir (Resim 4.7).
Resim 4.7. E¤relti otu damarl› sporlu bitkidir
-Damarl› Tohumlu Bitkiler: ‹letim borular› olup, üremeleri çiçek ve
tohumun oluflmas›yla gerçekleflir. ‹ki guruba ayr›l›rlar; aç›k tohumlu bitkiler ve
kapal› tohumlu bitkilerdir.
•Aç›k tohumlu bitkilerde tohumlar aç›kta veya kozalak yaprakç›klar›n›n
alt›nda bulunur.
\
96
Bu bitki gurubuna bu nedenle kozalakl›lar da denir. Sedir, köknar,
ladin bu guruba verilecek örneklerdendir. (Resim 4.8.).
B‹YOLOJ‹ 2
Resim 4.8. Kozal›kl› bitkilerden Ladin ve Köknar
•Kapal› tohumlu bitkiler: Tohumlar meyvenin içinde olan, gerçek çiçekleri
bulunan bitkilerdir. Elma, armut, çi¤dem, papatya gibi kapal› tohumlu bitkiler
do¤ada çok yayg›n olarak bulunurlar (Resim 4.9).
Resim 4.9. Kapal› tohumlu bitkilerden çi¤dem ve papatya
3. Bitkilerin Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
Bitkiler do¤ada çok önemli bir yere sahiptir. Çünkü canl›lar›n besin
kaynaklar›n›n temelini oluflturmaktad›rlar. Hayvanlar›n besinlerinin bir ço¤unu
bitkiler oluflturmaktad›r. Ayr›ca ortamdaki oksijen miktar›n› dengede tutmakta ve
toprak kaymas›n› önlemektedirler.
Kulland›¤›n›z ka¤›t, mobilya gibi bir çok eflyan›n yap›m›nda yine
a¤açlardan yararlan›lmaktad›r.
Giysilerinizin üretiminde kullan›lan pamuk ve keten de yine bitkilerden
elde edilmektedir. Ayr›ca ilaçlar›n ham maddesi yine bitkilerdir. Evlerde içecek
olarak kulland›¤›n›z ›hlamur, adaçay› gibi bitkiler de sa¤l›¤›n›z için oldukça
önemlidir.
97
B‹YOLOJ‹ 2
?
Çevreyi a¤açland›rman›n do¤al denge için önemi nedir?
E. Hayvanlar
Canl›lar aleminin en geliflmifl grubu hayvanlard›r. Etraf›n›za bakt›¤›n›zda
bu çeflitlili¤i hemen fark edebilirsiniz.
1. Hayvanlar›n Genel Özellikleri
Hayvanlar ökaryotik canl›lar olup, heteretrofturlar. Hücrelerinde plâstitler
ve hücre duvar› bulunmaz. Kofullar genelde küçük ve çok az say›dad›r. Hayvan
vücudunda destek görevi yapan yap›lar bulunmaktad›r.
\
Bu yap›lar geliflmifl olan hayvanlarda iskelet ad›n› al›r.
Mercanlar ve süngerler gibi hareketsiz olanlar› da bulunmaktad›r.
2. Omurgas›zlar ve Omurgal›lar
Hayvanlar alemindeki canl›lar› iskelet yap›lar›na göre fiema 4. 3.’teki gibi
grupland›r›r›z.
fiema 4.3 Hayvanlar aleminin s›n›fland››lmas›
98
B‹YOLOJ‹ 2
- Omurgas›zlar: Bu grup canl›larda iç iskelet bulunmaz. Vücudun d›fl
k›sm›n› örten ve destekleyen d›fl iskelet bulunur. Hem karada yaflayabilenleri, hem
de suda yaflayabilenleri vard›r.
fiimdi evrimsel geliflmifllik düzeyine göre omurgas›z canl›lar›
ö¤reneceksiniz.
* Süngerler: Çok hücreli olup, hayvanlar grubunun en basit yap›l› olan›d›r.
Tatl› sularda ve denizlerde yaflarlar.
Yap›lar›nda ‘por’ denilen çok say›da delikler bulunmaktad›r.
Efleyli olarak üreyebildikleri gibi efleysiz üremeleri de tomurcuklanma ile
olur. Örnek olarak süngerler verilebilir (Resim 4.10).
Resim 4.10. Süngerler flekil ve büyüklük bak›m›ndan birbirinden farkl›d›r.
➯
* Sölenterler: Vücutlar›nda sindirim bofllu¤u olup vücutlar› iki tabakadan
oluflur. D›fl tabakada yak›c› kapsüller bulunur.
Sölenterler yak›c› kapsülleri düflmanlar›na karfl› kullanmaktad›r.
Deniz anas›, hidra ve mercanlar sölenterler gurubundand›r.
Resim 4.11. Sölentereler grubundan hidralar
99
B‹YOLOJ‹ 2
* Solucanlar: Ço¤u tatl› su ve çamurlu yerlerde derinlerde yaflarlar.
Baz›lar› baflka canl›lar› avlayarak baz›lar› da parazit olarak yaflarlar. A¤›z ve anüs
görevi yapan birer aç›kl›klar› bulunmaktad›r. Sinir ve üreme sistemleri vard›r. Yass›,
yuvarlak ve halkal› solucan olmak üzere üç çeflittir. Yass› solucanlardan en bilineni
planarya ve tenyalard›r. Yuvarlak solucanlardan insanlarda hastal›k yapan› oldu¤u
gibi, toprakta ve suda serbest yaflayanlar da bulunmaktad›r. Kancal› kurt, filarya
örnek olarak verilebilir. Halkal› solucanlar›n ise halkal› yap›s› vard›r. Toprak
solucan›, sülük en bilinen örneklerindendir. (Resim 4.12).
Resim4.12. Toprak solucan›
* Yumuflakçalar: Solungaç solunumu yapan, vücutlar› yumuflak ve kabuklu
olan canl›lard›r. Ahtapot, midye, salyangoz bu grubun örneklerindendir (Resim
4.13).
Resim 4.13. Yumuflakcalar grubundan salyangoz.
100
B‹YOLOJ‹ 2
* Eklembacakl›lar: Çok çeflitleri vard›r. Vücutlar› bafl, gö¤üs, ve kar›ndan
meydana gelmifltir. Solunum ve sinir sistemleri oldukça basittir. Vücutlar› kitin
denilen maddeyle kapl›d›r.
\
CaCO3 birikmesiyle oluflan iskelet zaman zaman de¤iflir ve yenisi
oluflur. Buna deri de¤ifltirme denir.
Solungaç ve trake solunumu görülür. Ayr›ca efleyli ürerler. Kabuklular,
böcekler, örümcekler ve çok ayakl›lar olmak üzere gruplara ayr›l›rlar (Resim 4.14).
Resim 4.14. Bir tür çekirge ve kelebek
* Derisi Dikenliler: Bu gruba ait tüm canl›lar denizde yaflarlar. D›fl yüzeyleri
dikenli bir yap›ya sahip oldu¤u için derisi dikenliler ad›n› alm›fllard›r. Deniz lalesi,
deniz gülü, deniz y›ld›z› örnek verilebilir (Resim 4.15).
Resim 4.15. Derisi dikenliler grubundan deniz y›ld›z›
101
B‹YOLOJ‹ 2
-‹lkel Kordal›lar: Sindirim sistemi ile sinir kordonu aras›nda s›rt ipi yani
notokord ad› verilen bir iç iskelete sahiptir.
\
Bu nedenle de omurgas›z ile omurgal›lar aras›nda geçifl basama¤› özelli¤i tafl›rlar. Denizlerde yaflarlar. Amfiyoksüs, tulumlu hayvan örnek olarak
verilebilir.
- Omurgal›lar: En geliflmifl hayvan gurubu olup, k›k›rdak ve kemikten
meydana gelen iç iskeletleri bulunmaktad›r. Geliflmifl bir dolafl›m sistemi ve duyu
organlar› vard›r. Baz›lar› solungaç, baz›lar› akci¤er solunumu yaparlar.
fiimdi geliflmifllik derecelerine göre s›rayla omurgal› canl› gruplar›n›
ö¤reneceksiniz.
* Bal›klar: Kemik veya k›k›rdaktan yap›lm›fl iskeletleri vard›r. Kalpleri iki
gözlüdür. Solungaç solunumu yap›p denizlerde ve tatl› sularda yaflarlar. Yüzgeçleri
vard›r ve derileri pulludur. Alabal›k, sazan, köpek bal›¤› ve di¤er bal›klar bu gruba
girerler. (Resim 4.16).
Resim 4.16 Kemikli iskelete sahip bir bal›k türü
* Kurba¤alar:
dönemleri vard›r.
Karada ve suda yaflarlar. Büyümeleri s›ras›nda larva
Larva döneminde solungaç, ergin dönemde ise akci¤er ve deri solunumu
yaparlar.
Kalpleri üç gözlü olup so¤ukkanl› hayvanlard›r.
➯
102
Yumurtalar› vücut d›fl›nda döllenir.
B‹YOLOJ‹ 2
Resim 4.17’de tropikal ya¤mur ormanlar›nda yaflayan bir kurba¤a
görülmektedir.
Resim 4.17. Kurba¤a
* Sürüngenler: So¤ukkanl› hayvanlard›r. Vücutlar› pullarla örtülü olup,
akci¤er solunumu yaparlar.
➯
Yumurta vücut içinde döllenip, geliflimini d›flar›da tamamlar.
Kalpleri genel olarak üç gözlü, timsahlarda dört gözlüdür. Kaplumba¤alar,
y›lanlar, kertenkeleler bu gruba girerler (Resim 4.18).
Resim 4.18. Sürüngenlerden kurba¤a ve y›lan
103
B‹YOLOJ‹ 2
* Kufllar: S›cakkanl› hayvanlard›r. Kalpleri dört odac›kl›d›r. Akci¤er
solunumu yaparlar. Yumurta ile ço¤al›rlar. Kanatlar› ve vücutlar›n›n üzerleri telek
denilen tüylerle kapl›d›r. fiahin, penguen, leylek, pelikan örnek olarak verilebilir
(Resim 4.19).
Resim 4.19. Kufllar grubundan leylek ve pelikan
* Memeliler: S›cakkanl› hayvanlar olup derileri k›llarla örtülüdür.
➯
‹ç döllenme görülür.
Yani, yavru gelifliminin bir k›sm›n› anne karn›nda gerçeklefltirir.
Akci¤er solunumu görülür. Dolafl›m ve sinir sistemleri çok geliflmifltir. Karada ve
denizde yaflayanlar› vard›r. Kanguru, balina, yarasa, aslan, köpek, kedi, leopar
bilinen örneklerdendir. (Resim 4.20).
Resim 4.20. Memeliler grubundan kanguru
104
B‹YOLOJ‹ 2
3. Hayvanlar›n Biyolojik, Ekonomik Önemi ve ‹nsan Sa¤l›¤› ile ‹liflkisi
➯
Hayvanlar alemindeki canl›lar›n da say›s›z faydalar› bulunmaktad›r.
Tüm hayvanlar do¤adaki do¤al dengenin bir baflka deyiflle besin zincirinin bir parças›n›
oluflturmaktad›r.
Bununla birlikte süngerlerden ilaç ve kozmetik sanayinde, mercanlardan
süs eflyalar› yap›m›nda yararlan›lmaktad›r.
Yengeç, karides,midye, salyangoz gibi canl›lar önemli besin kayna¤›
oluflturmakta ve yurt d›fl›na ihraç edilmektedir. Bal›kç›l›k ticarette önemli bir
yat›r›m alan›n› oluflturmaktad›r.
Kufl, kedi,köpek gibi hayvanlar evlerde beslenebilmektedir.
Memeli hayvanlar›n etinden, sütünden besin kayna¤› olarak yararlanmaktay›z.
Ayr›ca bugün bilimsel araflt›rmalar yap›l›rken hayvanlardan da
yararlan›lmaktad›r.
V. TÜRK‹YEN‹N B‹YOLOJ‹K ZENG‹NL‹KLER‹
Ülkemiz biyolojik çeflitlilik aç›s›ndan sahip oldu¤u tür say›s›n›n
farkl›l›¤›yla oldukça zengindir. Biyolojik çeflitlili¤in bu denli çok olmas›n›n en
büyük etkeni Türkiye’nin co¤rafi konumu ve jeolojik yap›s›d›r.
A. Türkiye’nin Biyolojik Zenginli¤inin Sebepleri
Bugün Türkiye’deki canl› türlerinin çok çeflitli olmas›n›n öncelikli sebebi
çok farkl› ekolojik yap›ya ve iklim özelliklerine sahip bölgelerin bulunmas›d›r. Bu
özelliklere sahip olmas›ndan dolay› da Türkiye bir çok canl› türünün yaflayabilece¤i
bar›naklara sahiptir.
Türkiye üç k›tan›n birbirine ba¤l› oldu¤u bir bölgede bulunmaktad›r. Bu
nedenle göç eden kufllar›n göç yollar› Türkiye’den geçmekmektedir. Göç s›ras›nda
Türkiye’ye u¤rayarak beslenme ve üreme dönemini burada geçirmeleri kufllar›n tür
say›s›n›n artmas›na neden olmaktad›r.
B. Türkiye’deki Biyolojik Zenginli¤in Önemi ve Korunmas›
Türkiye bitki ve hayvan türleri aç›s›ndan oldukça zengin bir ülkedir. Bugün
t›p, eczac›l›k, tar›m vb. alanlarda bu biyolojik çeflitliliklerden yararlan›lmaktad›r.
Ancak biyolojik zenginliklerin yanl›fl kullan›m› h›zla ülkemizi çölleflmeye ve
türlerin yok olmas› gibi bir sonuca do¤ru götürmektedir.
105
B‹YOLOJ‹ 2
Do¤al dengenin içinde yer alan canl›lar›n yok olmas› h›zla do¤ay› dönüflü
olmayan bir yok olmaya do¤ru götürmekte ve biz insanlar için büyük tehditler
oluflturmaktad›r. Bunlar›n önüne geçebilmek için türleri yok olan canl›lar için gen
bankalar› kurulmal›, yurt d›fl›na kaç›r›lmakta olan türlerin önüne geçilmeli, yok
olmaya do¤ru giden türler koruma alt›na al›nmal›, ülkemizdeki erozyonu engellemek
için gerekli önlemler al›nmal›d›r. Ayr›ca av yasaklar›na uyup uyulmad›¤› ile ilgili
olarak daha s›k› denetimler yap›lmal›d›r.
➯
Türlerin yok olmas›n›n en önemli nedenlerinden biri canl›lar›n yaflam alanlar›n›n
da-ralt›lmas›d›r. Bunun nedeni ise sanayileflme, h›zla artan kentleflme ve yeni tar›m alanlar›n›n
aç›lmas›d›r.
fiimdi Türkiye’de yok olmakta olan türleri göreceksiniz:
Asya aslan› kurtar›labilecek türler aras›ndad›r. Bir zamanlar ülkemizde de
çok say›da olmas›na ra¤men art›k yaflamamaktad›r. Yine ülkemizde k›fl› geçiren ve
üreme amaçl› gelen Dikkuyruk adl› kufl da kurtar›lmas› gereken türler aras›ndad›r.
Bunlar›n %70’i Türkiye’ye göç etmektedir.
Hem ülkemizde hem de dünyada tehlike alt›nda olan di¤er bir canl› ise
böcekler s›n›f›ndan Apollo kelebe¤idir. Bu hayvanlar›n da koruma alt›na al›nmas›
gerekiyor. Ülkemizde yaflay›p yok olmakta olan di¤er canl› ise Akbabad›r.
Yaln›zca Türkiye’de Birecik’te yaflayan Kelaynak kuflu da neslinin
tükendi¤i varsay›lan canl›lar aras›ndad›r. Ayn› flekilde Akdeniz foku da nesli
tükenmekte olan canl›lar aras›ndad›r.
Görüldü¤ü gibi birçok canl› do¤al dengenin bozulmas›yla yaflama alanlar›
n› kaybetmifl ve bunun sonucunda yok olmaya ya da say›lar› azalmaya bafllam›flt›r.
Tüm bunlar ise do¤al dengenin h›zla bozulmas› anlam›n› tafl›maktad›r.
106
B‹YOLOJ‹ 2
ÖZET
Bu bölümde s›n›fland›rman›n ne oldu¤unu, önemini, virüsleri, canl›lar
alemini ve bunlar›n önemini ö¤rendiniz.
Bilim adamlar› çevrelerindeki canl›lar›n çok oldu¤unu fark etmifller ve
bunlar› belirli özelliklerine göre grupland›rma yoluna gitmifllerdir.
Canl›lar›n akrabal›k dereceleri, özellikleri ve yaflay›fllar› göz önünde
bulundurularak yap›lan gruplamaya s›n›fland›rma denir.
S›n›fland›rma sonras›nda belirli bir tür dünyan›n her yerinde yaln›zca bir
defa grupland›r›lm›flt›r.
Virüsler, canl› hücre içerisinde canl›l›k özelli¤i gösteren, hücre d›fl›nda
cans›z özellik gösteren varl›klard›r. Canl›lar için bir çok hastal›k etkenidirler.
Canl›lar alemi ise öncelikle prokaryot ve ökaryot olarak ikiye
ayr›lmaktad›r. Prokaryot grubunda moneralar olup bunlar bakterilerdir.
Ökaryotlar ise protista, mantarlar, bitkiler ve hayvanlar olmak üzere dört
gruba ayr›lmaktad›rlar. Her grubun alt basamak ve gruplar› da bulunmaktad›r.
107
B‹YOLOJ‹ 2
ARAfiTIRALIM VE UYGULAYALIM
Afla¤›daki tümcelerde b›rak›lan boflluklar› uygun sözcükle tamamlay›n.
1. ‹lk kez Aristo taraf›ndan yap›lan s›n›fland›rma .......................................
d›r.
2. ‹kili adland›rmada ilk ad canl›n›n............................... belirler.
3. Virüsler DNA ve............... virüsleri olmak üzere iki gruba ayr›l›rlar.
4. Bakteriler canl›lar aleminin ....................... grubuna girerler.
5. Bakteriler beslenme yönünden ototrof ve ...................... olmak üzere
ikiye ayr›l›rlar.
Afla¤›daki tümcelerden do¤ru olan›na (D), yanl›fl olan›na (Y) harfi
koyunuz.
6. Protista grubu canl›lar silliler, kamç›l›lar, kök ayakl›lar ve sporlular
olmak üzere dört çeflittirler.( )
7. Maya mantarlar› hamur mayalamakta kullan›lmaktad›r.( )
8. Bitkiler heteretrof canl›lard›r.( )
9. Balina memeli hayvand›r.( )
10. Yarasa bir kufl türüdür.( )
108
B‹YOLOJ‹ 2
✎
DE⁄ERLEND‹RME SORULARI
I. I. Akrabal›k dereceleri
II. Yaflay›fl ortamlar›
III. Hareket edifl flekilleri
Bilimsel s›n›fland›rma yukar›daki özelliklerden hangilerine göre yap›lmaktad›r?
A) I
B) II
C) III
D) I, II
2. Afla¤›daki canl›lardan hangisi s›n›fland›rmada farkl› grupta yer al›r?
A) Öglena B) Siyanobakteriler C) Paramesyum D) Amip
3. Tek hücreli canl›lardan bakteri ile öglenay› birbirinden ay›ran en önemli
özellik afla¤›dakilerden hangisidir?
A) Kloroplast B) Hücre zar› C) Çekirdek D) Kamç›
4. Benzer özellikleri en fazla olan canl›lar s›n›fland›rma basama¤›n›n
hangisi içerisinde yer al›r?
A) fiube B)S›n›f C) Cins D) Tür
5. ‘ Pinus nigra ‘ afla¤›dakilerden hangi türle en yak›n akrabad›r?
A) Felis leo B) Pinus silvestria C) Buteo buteo D) Populus nigra
6. Afla¤›daki özelliklerden hangileri virüsler ve bakterilerin ortak
özellikleridir?
A) Genetik materyal tafl›malar› tafl›malar›
B) Zorunlu hücre içi parazit olmalar›
C) Klorofil tafl›malar›
D) Çekirdeklerinin olmas›
7. Virüslerin canl›l›k özelli¤i gösterdi¤i hücrelere ne ad verilir?
A) Konak B) Kapsül C) DNA D) Bakteriyofaj
8. Afla¤›daki hastal›klardan hangisine virüsler neden olmaz?
A) AIDS B) Grip C) Çocuk felci D) Kolera
109
B‹YOLOJ‹ 2
9. Afla¤›daki canl›lardan hangisi belirtilen alemde yer al›r?
A) Protista-Paramesyum
B) Bitkiler-Alg
C) Hayvanlar-Bakteriler
D) Mantarlar-C›v›k mantarlar
10. I. Alabal›k,
II. Y›lan,
III. Serçe ,
IV. Mavi balina, V. Kurba¤a
Yukar›daki canl›lar› en ilkelden en geliflmifle do¤ru nas›l s›ralars›n›z?
A) I, II, III, IV, V
B) II, I, III, IV, V
C) III, II, I, IV, V
D) I, V, II, III, IV
11. Afla¤›daki canl›lardan hangileri heterotrof beslenirler?
I. Çam II. Geyik III. fiapkal› mantar IV. Alg
A) I,II B) II,III
C) I, III
D) I, IV
12. Afla¤›daki canl›lardan hangisi omurgas›z hayvand›r?
A) Kurba¤a B) Y›lan C) Kertenkele D) Solucan
13. Afla¤›daki canl›lardan hangisi memeli hayvand›r?
A) Sazan B) Köpek bal›¤› C) Balina D) Alabal›k
110