İndir

Transkript

İndir
Lycée Saint Joseph d’Izmir – 2006-2007
SORTIE HERAKLEE DU LATMOS – LAC DE BAFA
Samedi 25 et dimanche 26 novembre 2006
DOSSIER DE L’ELEVE
Documentation en français et en turc :
Le site archéologique d’Héraklée de Latmos
Le site naturel du lac de Bafa
Carte légendée du site
Notes “pour en savoir plus...”
Le mythe d’Endymion et Séléné
Les légendes du lac de Bafa
1
Héraclée du Latmos
Lac Bafa – Carie
Autres noms connus : Heraclea, Heraklea ad Latmos, Heraklia
La ville d’Héraclée du Latmos se trouve sur les bords du lac de Bafa, mais lorsqu’elle a été
fondée, le lac était encore un golfe de l’Egée. Ce sont les alluvions du fleuve Méandre qui ont
graduellement bouché le passage afin de former un lac. Héraclée se trouve maintenant à
plusieurs kilomètres de la côte.
L'occupation humaine remonte à 1000 ans av JC, des Cariens sont venus installer au fond de
la baie une cité fortifiée : Latmos. De 498 à 494, Latmos prit part à la révolte des cités
ioniennes contre les Perses. Toute la Carie tombe sous l’autorité d’Alexandre le Grand vers
300 avant J.C. et c’est à la période hellénistique que la ville aura son apogée. Coupée de son
accès à la mer, la ville va décliner au profit de Milet. Quand Héraklée est coupée de la mer,
elle décline; mais cet isolement va lui donner un nouvel âge d'or : au VIIème siècle, poussés du
Sinaï par les Arabes, 300 moines Egyptiens viennent s'installer à Héraklée qui devient bientôt
un évêché. Trois siècles plus tard, la venue de St Paul le Jeune lui donne un rayonnement
exceptionnel, le mont du Latmos se transforme alors en montagne sacrée, le refuge de moines
bâtissant des monastères et d'ermites s'isolant dans des grottes creusées dans les rochers. En
1280, la conquête turque met fin à l'occupation chrétienne et Héraklée tombe dans l'oubli.
Le site est couvert de ruines des périodes hellénistique et romaine et dominé par un fort
byzantin. Les remparts furent érigés par Mausole vers 280 avant J.C., et couvraient 6,5 km
avec 65 tours. Une partie du système de défense est encore bien visible, notamment quelques
poternes. La ville était construite, dans sa partie sud, sur le plan hippodamien, comme à Milet.
Le temple d’Athéna, dont les murs de la cella sont bien préservés, se tient sur un
promontoire dominant le lac. Au nord-ouest du temple, au-delà de l’agora, le bouleutérion à
un plan semblable à celui de Priène : un rectangle avec des sièges sur trois côtés. L’agora est
de période hellénistique et mesure 60 x 130 mètres. Le mur de soutènement au sud, est bien
préservé. Le nymphée et le théâtre ont presque totalement disparu. Trois autres temples, non
identifiés, sont également très ruinés. Au sud du site, le sanctuaire d’Endymion est mieux
préservé. Une nécropole se situe à l’extérieur de muraille. Certains tombeaux et sarcophages
ont été submergés, car le niveau du lac a notablement monté depuis l’Antiquité.
2
HERAKLEE DU LATMOS, les fortifications.
Comme le montre le plan (sur le panneau dans la cour d'école), la cité était fortifiée par un
mur de 6,5 km qui suivait le relief des collines. Les fortifications furent construites sous
Lysimaque en 267 av JC. On peut encore voir des restes du mur, des tours carrées (65 à
l'origine) et des portes perdues dans la campagne. Malgré le relief escarpé, la ville était
construite sur un plan hippodamien, les rues se coupaient à angle droit.
Bafa Gölü (Lac de Bafa) – parcours de marche
Ce lac est dans la vallée de Söke à Milas. On y parvient par un chemin 10 km après avoir
dépassé Çamiçi sur la route de Milas-Söke. Le lac Bafa a une superficie de 15 000 ha (15 km
de long sur 5 km de large), il se trouve au cœur d'un parc national de 13 000 ha domaine des
oiseaux migrateurs : canards, cormorans, flamants roses et surtout pélicans frisés (espèce en
voie d'extinction, il reste seulement 2000 oiseaux dans le monde). Kral Yolu est l’un des plus
beaux parcours de marche, il suit le bord du lac de la cité antique Heraklia jusqu’aux collines
du Mont Latmos. Du village de Kapıkırı jusqu’à la voie royale et sur les monts de Beşparma
3
se trouvent des grottes avec des fresques et dessins de la première période du christianisme,
les vestiges d’un monastère. La marche dure 14 heures. Il existe un parcours plus court partant
du village de Kapıkırı. Trajet de deux heures et demie jusqu’aux hauteurs le long d’un sentier
bien dessiné. Sur le chemin les murailles d’une ville antique et des tours.
HERAKLİYA
Söke'den Milas'a giden ana yola girildiğinde, Bafa gölüne kadar devam edilerek, sola dönülür,
bir kaç kilometre daha gidilerek, Herakliya mabetlerinin görülebileceği modern bir köye
varılır. Bu yörede M.Ö. 6.yüzyıldan beri insanların oturduğunu gösterir çanak çömlek
bulunmuştur.
Esas olarak kısaca Latmus denilen kent, Karya Kralı Mozolus
tarafından M.Ö. 4.yüzyılda fethedilmişti. Mozolus burada 3 metre
kalınlığında hacimli şehir duvarları ve yanısıra savunma kuleleri inşa
etmiş, bu kuleler sahilden göle kadar Latmus dağı bayırlarına kadar
uzanmıştı. Bu arada bu kendin adını Herakliya olarak Yunan usulü
değiştirmişti. Bir yandan buranın değerini ziraat ve deniz kökenli
ticaret merkezi olarak arttırırken, diğer yandan da bir savunma
kasabası haline getirerek, imparatorluğunun kuzey sınırlarını
koruyordu. Daha sonra, İskender'in hakimiyeti sırasında, kentin önemi
giderek azaldı ve bu düşüş, Latmus Körfezi'nin alüvyonlarla
dolmasına kadar sürdü ve bu dolgu sırasında Bafa Gölü oluştu.
Böylece Herakliya'nın iyi günleri sona erdi.
Yunan mitolojisinde Herakliya, yakışıklı bir çoban olan Endimon'un ülkesidir. Zeus,
Endimon'a ebedi gençlik ve uykuyu bahşetmişti. Ay tanrıçası Selena onu uyurken görüp aşık
olmuş ve söylenildiğine göre elli kız çocuğu doğurmuş. Endimon Mabedi şehrin güney
kısmında bugün bile görülebilir; burası at nalı şeklinde bir meclis salonu, bir antre ve sütunlu
bir ön avludan ibarettir.
Mozolus bu şehri, Yunanlıların çok sevdiği ızgara biçiminde geliştirdi; aslında krallığının
modelini de buradan almıştı. Eski kentin birçok dar sokağı ve taş basamakları ile teras
duvarları, evler ve yaşayan kayalar içine oyulu mezarlar hala görülmektedir. Gölün yükselen
su seviyesi nedeniyle, bunların çoğu artık su altındadır.
Aslında büyük sütunlarla çevrili olan Pazar yerinde, kapıları ve camekânları halâ açıkça
görülebilen sıra sıra dükkanlar vardır. Pazar yerinin dışında yükselen bir kaya kümesi
üzerinde ise M.Ö. 3.yüzyılda inşa edilen Atena tapınağı yer alır. Bu tapınağın epey bir kısmı
hala ayaktadır.
Ayrıca Amfitiyatro, Nimfeum ve Jimnazyuz yanındaki Roma Hamamları da görülebilir.
Latmus dağı kutsal olma ününü en azından Orta Çağlara kadar sürdürdü. Rahipler ve
münzeviler tarafından kullanılan basit kulübelerin kalıntıları halâ ıssız dağ kenarlarındaki
kayaların arasındadır. Bu arada bir bizans kalesi de Herakliya'nın göl kalesindeki şehir
duvarına hükmeder.
4
7 KARDEŞLER MANASTIRI
Bucak köyünden kısa bir yürüyüş yapılır. Latmos Dağı eteklerinde saklı 7 Kardeşler
Manastırına ilginç bir patika yoldan geçilerek varılır. Manastır 7 yy.da Arap ülkelerinden
gelen Rahipler tarafından kurulmuştur. Burada fresklerle kaplı bir mağara bulunmaktadır.
Dönüş yolunda şansınız varsa oklu kirpilerin bıraktıkları ilginç güzel okları bulabilirsiniz.
Visite du site
L'agora
L'école du village occupe l'emplacement de l'agora, le mur au premier plan est celui de la
place antique.
Le temple d'Athéna
Le temple d'Athéna (3ème siècle av JC) domine le lac, accroché sur un promontoire rocheux.
5
Le bouleutêrion
Etrange spectacle que de voir vaches, veaux, moutons, âne, coq paître paisiblement dans le
bouleutêrion où ont devisé les sages de la cité antique .
Le théâtre
Les restes des gradins du théâtre antique forment des terrasses pour les oliviers. Des blocs
marquent l'emplacement du bâtiment de scène. Au nord du théâtre il y avait une belle fontaine
monumentale.
Les thermes
Ils sont très ruinés.
6
Le monastère fortifié
D'époque byzantine, il abritait une communauté religieuse. D'ici, on peut apercevoir la
nécropole, un cimetière de 2500 tombes, beaucoup d'entre-elles, de style carien, sont taillées
dans la roche et couvertes par un gros couvercle de pierre. Elles sont éparpillées dans les
rochers qui plongent dans la mer (certaines sont recouvertes par les eaux du lac, certaines
émergent comme des îlots), dans les marais, dans les champs, dans la montagne.
Le sanctuaire d'Endymion
Dans des temps légendaires, Zeus accorda au jeune et bel Endymion un sommeil et une
jeunesse éternels ; dans une grotte du mont Latmos, la lune Séléné rendait chaque nuit visite à
ce berger.
Dans d'autres grottes, au-delà des murailles byzantines, les hommes ont voulu témoigner
d'autres dieux : sur le mont Latmos, la pierre parle. Ici des peintures préhistoriques ( 7000 ans
av J.C.). Là des églises rupestres du Moyen-Age byzantin dont celle du Pantocrator.
7
En savoir plus...
Mausole (-377 à -353)
Satrape de Carie, il prit part à la révolte contre Artaxerxès Mnémon et proclama son
indépendance en prenant pour capitale Halicarnasse qu'il couvrit de somptueux bâtiments. IL
étendit ensuite sa domination sur une partie de la Lydie et de l'Ionie. IL dirigea la guerre de
Rhodes, Chio, Byzance contre Athènes (la guerre sociale). Après sa mort, sa sœur et épouse
Artémis II, lui fit élever un splendide tombeau : "le Mausolée", une des sept merveilles du
monde.
Monnaie de la ville d’Héraclée
Tétradrachme stéphanophore, (IIème siècle avant J.-C.), c. 150 BC, Héraclée, étalon
attique léger. (Ar, 32,5 mm., 12 h., 16,77 g.). (pd. th. 17,00 g.).
A/ Anépigraphe. Tête casquée d'Athéna à droite, coiffée du casque attique à cimier et à triple
aigrette, orné d'un Pégase volant et de quatre protomés de chevaux.
R/ Massue dans une couronne de chêne ; au-dessous de la massue, petite Niké marchant à
gauche, tenant une couronne et deux monogrammes complexes.
Ce type de monnayage ne commence qu'après la Paix d'Apamée en 188 avant J.-C. avec
l'émancipation des cités d'Asie Mineure trans-taurique du joug Séleucide. Les monnayages
civiques abondèrent. Avant la découverte du trésor de Kirikhan en Cilicie en 1972, les
monnaies d'Héraclée étaient très rares. Ce trésor contenait plus de 5.000 tétradrachmes (CH.
I/87) Sur un inventaire détaillé de plus de 500 pièces il y avait 21 tétradrachmes d'Héraclée.
L'exemplaire présentant les mêmes différents pour les magistrats monétaires vient du trésor
d'Alep découvert en 1930 .
Les moines stylites
C'est Siméon, dit le stylite (vers 390 à 459 ap JC), qui fut le premier à inaugurer une nouvelle
manière de s'isoler du monde. Siméon est né près de Nicopolis, aux confins de la Syrie et de
la Cilicie. Âgé de 13 ans, il distribue ses biens et quitte son métier de berger pour entrer au
monastère de Teleda. Là il mène une vie d'ascète, ne mange qu'une fois par semaine, porte un
8
cilice. Il se retire ensuite au nord-est d'Antioche où il se fait murer dans une cellule pour le
carême, il se fait plus tard enchaîner sur une montagne voisine. Pour échapper aux pèlerins
qui affluent vers lui, il a l'idée géniale de monter sur une colonne de 2,70 m pour s'isoler (d'où
l'appellation de stylite, du grec "stylos" : colonne).
Du haut de son perchoir (qui atteignit finalement 18 m), couvert seulement de son bonnet, les
yeux brûlés par le soleil, souffrant d'ulcères, Siméon haranguait la foule, convertissait les
païens. Le succès de son entreprise se répandit dans le monde entier et de nombreux disciples
l'imitèrent (les moines stylites). Ainsi, Paul le Jeune, au Xème siècle, décida d'élire domicile
sur un piton rocheux, dans le massif du Latmos. Autour de ce rocher fut édifié le monastère de
Stylos (tout comme fut construit autour de la colonne de Siméon des sanctuaires dont de
magnifiques ruinent subsistent).
Cette forme d'ascétisme est en tout point comparable avec le départ pour le désert d'Egypte de
St Antoine et de Pacôme au IVème siècle. A cette époque, les persécutions des Chrétiens ont
cessé, les moines ermites prennent ainsi le relais des martyrs. En se détournant du monde, ils
condamnent les valeurs de la cité terrestre pour se rapprocher de celle de Dieu. Jusqu'au
VIIème siècle, des milliers d'hommes, en Egypte, en Syrie et dans tout le Proche Orient sont
partis vivre seuls (en anachorète) pour se rapprocher par anticipation de leur dieu. L'ascète du
désert s'impose des privations corporelles : jeûnes de plus en plus longs, nourriture de pain
rassis ou moisi, d'herbes sauvages (moines brouteurs de la mer Noire), de graines, d'eau
croupie... sommeil minimum dans des positions inconfortables (debout, au creux des arbres,
sur des rochers ou colonnes, dans des grottes, dans des puits asséchés, dans des cages
suspendues aux arbres...). La prière est la principale occupation de ces ascètes, ils prient des
heures entières, allongés sur le sol, au soleil, les bras en croix. Ils s'imposent un silence
complet (certains ont fait vœu de ne plus jamais parler) et des mortifications (ils baissent les
yeux constamment vers le sol). Les novices se soumettent à des épreuves initiatiques
imposées par leur modèle : arroser un bâton sec planté dans le désert pendant des années,
tresser et détresser le même panier d'osier continuellement...
Ces moines affamés, assoiffés, fiévreux cherchent ainsi à tuer leur corps pour mieux accéder à
la méditation, certains connaissent des illuminations, des visitations, conversent avec les
anges... D'autres connaissent aussi des échecs, des tentations (comme St Antoine), sont
victimes d'apparitions démoniaques et craignant pour leur salut quittent le désert.
Bientôt, au Moyen Age, l'ascétisme sous la forme de l'érémitisme disparaît au profit du
cénobitisme, la vie dans les monastères. Cette vie, plus humaine, est institutionnalisée par la
règle de St Benoît et plus tard par celle de Cîteaux (St Bernard).
Endymion
Dans la mythologie grecque, Endymion (en grec ancien Ἐνδυµίων / Endymíôn) est un roi
d'Élide (ou un simple berger selon d'autres versions), fils d'Éthlios ou de Zeus. Il avait trois
fils : Étolos, Péon et Épéios (selon la légende, il choisit son héritier parmi ces trois en les
soumettant à une course à pied, qu'Épéios remporta). Il passe aussi pour le père de Narcisse.
Il est l'amant de Séléné (ou parfois Artémis), dont il a cinquante filles. Les 50 mois lunaires
entre chaque session des Jeux olympiques sont censés y faire allusion. La tombe d'Endymion
se trouve à Olympie. Selon certaines traditions, Séléné obtient pour lui qu'il conserve sa
beauté dans un sommeil éternel dans une grotte du mont Latmos (en Carie).
9
Selene
Selene (Yunanca: Σελήνη, "ay"; Roma'da Luna) Yunan mitolojisindeki ay tanrıçası.
Hyperion ve Theia isimli titanların kızıdır.
Bir ay tanrıçası her zaman büyük bir görev ve öneme saiptir. Eğer ismi Yunanca kökenli ise,
büyük ihtimalle "ışık" anlamındaki selas ile ilişkili olmalıdır (Kerenyi s. 197). Zamanla
Selene'nin yeri Artemis tarafından alınmıştır, bu nedenle bazı yazarlar onu Artemis gibi
tanımlamış ve tasvir etmişlerdir. Hatta bu nedenle Zeus veya Pallas'ın kızı olarak tanımlandığı
da olmuştur.
Geleneksel ilahi soyağacına göre Helios, yani güneşin, onun erkek kardeşiydi. Helios
gökyüzündeki yolculuğunu bitirdiğinde, Selene kendi yolculuğuna başlardı. Ayrıca Eos, gün
doğumunun (şafak) tanrıçası, da onun kardeşiydi.
Sanat eserlerinde, Selene bir çift at veya öküz tarafından çekilen gümüş bir savaş arabısını
süren, solgun yüzlü güzel bir kadın olarak tasvir edilmiştir. Sıklıkla, başında bir yarım ay ve
elinde bir meşale ile bir atı veya boğayı sürerken resmedilmiştir.
Séléné
Dans la mythologie grecque, Séléné (en grec ancien Σελήνη / Selếnê), fille des Titans
Hypérion et Théia, sœur d'Hélios (le Soleil) et d'Éos (l'Aurore), est une déesse de la Lune —
plus spécifiquement de la pleine lune, second membre de la triade composée d'Artémis
(nouvelle lune) et d'Hécate (lune décroissante). Elle est souvent assimilée à Artémis, même si
elle personnifie plutôt l'astre lunaire lui-même.
Elle est généralement décrite comme une belle femme au visage pâle ou blanc, vétue de
longues robes fluides blanches ou argentées et portant une lune en croissant retournée sur sa
tête. D'autres sources racontent qu'elle porte également une torche et d'autres encore lui
prêtent deux grandes ailes blanches dans le dos.
10
Après s'être baignée dans l'océan, elle mène un char argenté à travers le ciel obscur, tiré par
des chevaux blancs dans certains contes et par des bœufs blancs dans d'autres. Elle est
également souvent dépeinte montant un cheval ou un taureau. Elle luit d'une douce lumière
argentée pendant qu'elle voyage à travers les cieux, renvoyant sa douce lumière sur la terre
ensommeillée.
Elle eut plusieurs amants, parmi lesquels :
·
·
·
Pan, qui la séduira en lui offrant un troupeau de bœufs blancs ;
Zeus, de qui elle aura deux filles, Hersé et Pandia ;
Endymion, un jeune et beau berger, qu'elle plonge dans un sommeil éternel pour qu'il
conserve sa beauté.
Séléné entourée des Dioscures ou de Phosphoros (l'étoile du matin) et Hespéros (l'étoile du
soir), autel de marbre du IIe siècle trouvé en Italie, musée du Louvre
Le mythe d’Endymion et Séléné
Endymion, célèbre pour sa beauté, inspira un violent amour à la Lune, qui s'unit à lui. À la
demande de Sélénè, Zeus promit de lui accorder la réalisation d'un voeu, Endymion choisit
l'immortalité des dieux, quitte à rester plongé dans un sommeil éternel et s'endormit restant
éternellement jeune. C'est pendant ce sommeil, que la Lune le vit et en devint amoureuse.
Chaque nuit, les rayons de la Lune argentée des Grecs représentent les caresses de Sélénè sur
le corps immobile de son amant endormi.
Jamais il ne se réveille pour voir la forme brillante et argentée qui se penche sur lui.
Dans tous les récits qui lui sont consacrés, il dort à jamais, immortel mais toujours
insconscient; toujours aussi beau, il repose étendu sur le flanc de la montagne, aussi
lointain et immobile que dans la mort mais chaud et vivant; et nuit après nuit, la
Lune lui rend visite et le couvre de baisers. On dit que ce sommeil magique est son
oeuvre, qu'elle l'aurait endormi afin de pouvoir à tout moment le rejoindre et
l'embrasser. Mais on dit aussi que sa passion ne lui apporte que peine, une peine qui
s'exhale en de nombreux soupirs.
11
Tous les poètes s'accordent pour célébrer la beauté d’Endymion, qui fut la cause de son destin
singulier.
Endymion le berger
Fut aperçu par Séléné, la Lune.
Elle le vit et l'aima.
Elle descendit des cieux
Jusqu'à la grotte de Latmos,
Elle l'embrassa et s'étendit prés de lui.
Que son sort est fortuné ;
Sans un geste, immobile,
A jamais il sommeille
Endymion le berger.
(anonyme)
Soleil et chair
Par la lune d'été vaguement éclairée,
Debout, nue, et rêvant dans sa pâleur dorée
Que tache le flot lourd de ses longs cheveux bleus,
Dans la clairière sombre où la mousse s'étoile,
La Dryade regarde au ciel silencieux...
- La blanche Séléné laisse flotter son voile,
Craintive, sur les pieds du bel Endymion,
Et lui jette un baiser dans un pâle rayon.
Arthur Rimbaud
ENDYMİON ve SELENE
Parlak ayın çevresinde sayısız yıldız
rüzgarsızken duru gökyüzü
nasıl yanarsa ışıl ışıl.
Bütün doruklar, sivri kayalar ve çayırlar
nasıl serilirse göz önüne.
gökler yırtılıp da açılır,
tekmil yıldızlar görünür,
ferahlar yüreği çobanın...
Endymion efsanesi Homeros'un bu birkaç dizesinden doğmuş gibidir. Ama bu efsanenin asıl
kahramanı eski adıyla Latmos, bugün Beşparmak diye anılan dağdır. Beşparmak dağının
eteğinde Menderes ırmağı kendi ovasınca akarak bin bir dolanışla gümüşten aylar çizer. Koca
12
ırmak Bafa gölüne ve batıda Adalar denizine pırıl pırıl boşanır. Geceleri Bafa gölü tepsi
dolusu gümüştür.
Beşparmakların görkemi insan hayalini uzak geçmişlere, kıtaları sarsıp dağları birbirinin
üzerine yığan büyük yersarsıntıları çağına götürür. Beş doruğunu bir elin beş parmağı gibi
göğe uzatan bu dağa bakarken o depremlerin gürleyişini duyar gibi olur insan. Ama ay ışığı
bu dağların sertliğini şeker gibi eritir ve çatık kaşlarını çözer. O zaman insan bir dünya
manzarası değil, yeryüzüne paldır küldür yıkılmış bir cennet görmüş gibi olur.
Endymion efsanesi işte bu dekor içinde doğdu. Endymion, Beşparmak dağında sürülerini
otlatan bir çobanmış. kavalından başka bir varlığı olmayan yoksul bir çoban. Gündüz kayadan
kayaya hoplayan boynuzlu, sakallı kara keçilerini gözler, yamacın mis kokulu kekiklerini
yiyen sürünün titrek meleyişlerine kulak kabartırdı. Kavalı Endymion'un biricik dostu,
sırdaşıydı. Dağlarda yapayalnız yaşamanın verdiği hürlük, açıklık duygusunu da, kalabalık
şehirlerde oturan hemcinslerine özlemini de hep bu kavala söylerdi. Endymion'un kavalı
yalnız çobanın sevincini, özlemini söylemekle kalmaz, kara dorukların, yeşil çimenlerin, bulut
bulut yapraklarıyla sağa sola serpilmiş ağaçların, cıvıl cıvıl akan suların da seslerini
duyururdu.
Bu ıssız dağlarda Endymion'u ne gündüz kavalını üflerken, ne gece taze çayırın üstünde
uzanıp sere serpe uyurken kimsecikler görmezdi. Yalnız, ay ışığı görürdü onun gürbüz
bedenini, erkekçe güzelliğini. Ay tanrıçası Selene, Endymion'a baka baka, gönül vermişti ona.
Her gece üzerine eğilir, gümüş ışığıyla onu sarıp çayırın üstüne yatınca kollarını sevgilisine
açardı. Selene da gökte ne zaman doğarsa, nerede doğarsa, hemen çobanına koşar, gövdesini
ışınlarıyla sarar, öperdi.
13
Ne var ki, Selene bazı gece daha çok, bazı gece daha az kalırdı sevgilisinin yanında. Ayın
Endymion'la hiç birleşmediği karanlık geceler de vardı. Onlar Beşparmakların dorukları gibi
kara, korkulu bir bekleyiş içinde geçerdi. Ama bu bekleyiş uzun sürmez, ilk ay gökte gözüktü
mü, Endymion'la Selene gene kavuşurlar, denizden yeni çıkmış balıklar kadar serin, diri,
parıltılı gövdelerini birbirlerine değdirirlerdi. Her buluşmada ilk defa buluşuyormuş gibi
olurlar, hiç tatmadıkları bir tadı dudaklarında eme eme doyamazlardı. Her öpüşte gövdeleri
daha da aydınlanır, tepeden tırnağa nur kesilirdi. Endymion'la Selene için sevgi, ışığın ta
kendisiydi.
Ölümsüz tanrılar kimi zaman kıskanır insanların mutluluğunu. Sevgiyle insanların bir çeşit
ölümsüzlüğe ermelerini, tanrılara denk gelmelerini istemezler de ondan. Ama tanrıların tanrısı
Zeus, Selene ile Endymion'un bu hep yenilenen bitimsiz sevgilerinden hoşlanmış, Beşparmak
dağlarının yoksul çobanına bir armağan vermeyi kurmuş. Dile benden ne dilersen, demiş ona;
Endymion da ne dilesin, ölümsüz bir uykuyla uyumayı dilemiş.
O gün bugün Beşparmak dorukları ay ışığında karlı gibi ağarır. Ulu çamları uyuyan ve ışıklı
düşler gören insanlara benzer. Nereden geldiği belirsiz bir esintiyle yaprakları ürperir,
fısıldaşır zaman zaman. Ay ışığı göklere parmak uzatan doruklardan aşağı su şırıltısı gibi şarıl
şarıl akar, yamaçlarda salar. Endymion'un kavalı yankılanır obanların yaktığı ateşler mavi
mavi tellenen ince dumanlar kayadan kayaya özlemini söyler. Ayın çevresinde hep aynı sestir
o, dağların ıssızlığını, insanların Beşparmaklar'ın çobanı Endymion'un ışıklı, yıldızlar
kıpırdaşır. Gökler sanki yırtılmış, açılmıştır. ölümsüz mutluluğunu gözümüzle görebiliriz.
BAFA GÖLÜ EFSANELERİ
Bilinmeyen Anadolu´dan bir dilim...
Üzerlerine binlerce kitabın yazıldığı, filmlerin çekildiği kayıp uygarlıklar ve kentler sizlere
kendi içinizdeki göremediğiniz yerleri açabilir veya kapalı kapıları aralayabilir. İşte Ege´den
Türkiye Gizemtur´un birinci bölümü...
Bilinmeyene doğru derken ve bilinmeyeni genelde hep gökte veya bir başka boyutta ararken
gelin yere inelim...
Anadolu binlerce yıldan bu yana sayısız uygarlığın beşiği olurken birçok gizemi de bağrında
saklamış.. Elbette ki, her gizem doğaüstü değildir, bazı gizemler tarihi konumları ve
14
anlaşılmaz ama hissedilebilir anlamlarıyla gizemli olurlar. Gizem ya da bilinmeyen faktör
doğanın ta kendisinde de olabilir, eğer yaşadığınız çevre hakkında bilgi edinmek ve bazı
olayları yaşamak istiyorsanız, siz siz olun ve muhakkak gezin, unutmayın eskiler “Çok gezen
ve çok bilen..” arasındaki farkı bize gayet iyi belirtmişler.. Durumunuz orta düzeyde dahi
olsa, çoğunuzun bir arabası vardır ve yine çoğunuz bu araba ile güneye tatile gitmişsinizdir,
Ege´den geçerken yolunuzun üzerinde bazı önemli yerler vardır, işte size sözünü ettiğim
önemli yerlerden birisi Bafa Gölü ve bu göl kıyısının şimdi birkaç avuç kalmış olan altın
kumları. Durun ve Bafa´ya bir iki saat ayırın. Göreceğiniz doğa size çok farklı kılabilir.
Selene’yi hissedebilirsiniz...
Bugün Bafa Gölü ve kıyıları ne yazık ki özellikle kumsalı, endüstri canavarına kurban
edilmişse de hala bir başka gezegen görünümünü koruyor ve üçbin yıllık bir efsane hala
yaşıyor, hemen yolun sonundaki kalıntı, Çoban Endymion´un Ay Tanrıçası Selene ile
buluştuğu yerdir. Yakışıklı çoban Endymion´a aşık olan Ay Tanrıçası Selene, işte burada
umutsuzluğa düşer çünkü ölümlü bir insanla beraber olması Zeus yasalarına göre imkansızdır.
Anlatıldığına göre Bafa Gölü´nü çevreleyen Beşparmak Dağları Ay´ın en güzel parladığı
yerdir ve Bafa Gölü ay ışığı altında gerçekten de gümüş bir tepsidir çünkü Ay Tanrıçası
Selene, sevdiği çobanı görmek için, en güzel ışıklarını, en parlak biçimde buraya döker.
Efsane bize, Çoban Endymion´un bu işe ne dediğini söylemiyor ama olsun bir beis yok zira o
zamanlarda feminist tanrıçaların sözü geçiyordu. Ama siz Bafa´yı ve Selene Tapınağı´nı bir
görün, ne işe yarar demeyin çünkü efsaneler gerçeklerin görünmeyen zirvesidir. Hissedin
yeter.. Bu tanrısal aşkın yaşandığı dağ Türkiye´dedir. Mitolojik adıyla Latmos Dağları, antik
Karya yöresinde, şimdiki Bafa Gölü´nün kıyısındadır. Ünlü tarihçi Strabo “Coğrafya” adlı
eserinde bu yöreyi vurgular; “... çeşitli zamanlarda çeşitli yöneticiler buralara sahip olmuşlar...
Troya’nın alınmasından sonra Lidyalılar, Aiolisliler ve İyonyalılar ve sonra Persler ve
Makedonyalılar ve son olarak da Romalılar buralarda egemen olmuşlar, ülke bölündüğünde
halk dialekt ve isimlerini kaybetmiş...”Bugün Bafa’ya gittiğinizde, tüm bu uygarlıkların
izlerini bulabilirsiniz. Heraklia binlerce yıllık ağırlığı ile karşınızdadır.
Çapkın Baba’nın maço kızı
Bir diğer mite göre ise, Büyük Tanrı Zeus Endymion’a ölümsüzlük ebedi yaşam ve gençlik
bağışlamıştır ama genç kalması için hiç uyanmamalıdır, bu amaçla tanrısal Hypnos’u yollar.
Zeus aslında kızını yani Artemis (Diana) yani Selene’yi düşünmektedir. Mitolojik
sembolizmaya göre Selene öz anlamda bize Artemis’in kişiliğini simgelemektedir ve bu
noktada Tanrıça’yı anlayabiliriz. Artemis, çok aktif bir tanrıdır, hiç yerinde durmaz, çevresi
tüm doğadır hatta doğa ile bütünleşmiştir, tüm hayvanlar onu izlerler, bitkiler onu arzularlar.
Sözün özü anlaşılır ki, işi başından aşkın olan Artemis’in aşkla meşkle uğraşacak vakti yoktur
ama gel gelelim bir dolunay gecesinde uyuyan yakışıklı çobanı görünce aklı başından
gidiverir. Oysa aşık olduğu yaratık bir insan yani ölümlüdür ve tanrılar insanlarla
birleşemezler, o zaman iş Zeus’a kalır. Hem dağlarda, ormanlarda koşuşturan kızının
mutluluğunu istemektedir, hem de biliriz ki Zeus Baba, aşk konusunda çok ciddidir ve kalkıp
çobanı ölümsüzlük uykusuna yatırır ve sorunu çözer!!! Çoban Endymion’un öyküsü bir
tuhaftır ama bir o kadar da büyüleyicidir. İnsan kişiliği ince tüllerle örtülmüştür. Onu genç bir
ozan olarak algılarız (Teokritos mu?), kalben aşkı arar ama bulduğu aşk sonuçsuz ve tatminsiz
gibidir, ancak sessiz ay ışığının en parlak anında sevgilisi yanındadır, Selene bir hastabakıcı
gibi gelir, parlak ışıklar altında ve melankolik bir ortamda, aşkını mutlak sessizliğin örttüğü
15
bir heyecanla kucaklar onu tüketir, içer ve yine sonsuz uykusuna terk edip bulutların içinde
kaybolur. Öykü bize, ümitlerin bir amaca yöneltilmesini, yoğun ve güçlü arzuların önemini,
şiirsel aşk diliyle anlatır. Bir yaşam gerçeğin ötesinde rüyalarda harcanmıştır, aslında bu erken
bir ölümün çağrısıdır. Verilmek istenen kıssa budur. Yaşam gerçektir ve hayallerle
harcanmayacak kadar değerlidir…
Kos’lu Ozan Teokritos
Halikarnas Balıkçısı’nın anlattığına göre, dünyanın ilk “idil” yani “kır şiiri” şairi
Teokritos’dur, Teokritos tahminen Sicilyalı’dır ama bir süre Kos yani İstanköy Adası’nda
yaşamış ve şiirlerini Güney Anadolu’nun Dorik lehçesiyle yazmıştır. Sözün kısası, Bafa Gölü
ve kıyısındaki Beşparmak (Latmos) Dağları’nın ölümsüz miti “Çoban Endymion ve Tanrıça
Selene” öyküsü Teokritos’dan alınmıştır. Balıkçı, miti bizlere aktarırken öncelikle Selene
adını vermez ve yerine Artemis’i koyar sonra da bir açıklamada bulunur; “... Artemis,
Yunanca bir sözcük değildir, Anadolu’lu (aslen Pelasg) bir sözcüktür. Artemis yeraltı
dünyasında Hekate’dir, fırtınalı gecelerde kapkara bulutlarla örtülü korkunç ve karanlıktır.
Sakin gecelerin berraklığında ise ay ve ay ışığı göklerin gülümsemesi sayılırdı. İşte o zaman
Artemis “Selene” ya da “Sintia” diye anılırdı...” Balıkçı, daha sonra lirik bir melodiyle çoban
Endymion’un öyküsünü bize sunarken öylesine bir tablo çizer ki, gerçeğin nerede bitip,
mitolojiye nasıl geçtiğini fark edemezsiniz.
Bir Troya kaçağı...
Öyküye göre, Troya’dan kaçan genç bir tutsak ozan (Teokritos?), Beşparmak Dağları’na ve
Bafa kıyılarına ulaşır... Yüce Achilleus’un can dostu Patraclos’un ölüsü üzerine 12 genç
Troyalı’nın kurban edildiğini görünce, dehşete düşüp korkuyla kaçmıştır, yüreği acı doludur,
tüm insanlardan uzaklaşır ve belki de Latmos Dağları’nın görkemini, Bafa’nın ışıltılı sularını
görünce aradığını bulduğunu düşünür. Ozanımız, orada çoban Endymion’la karşılaşır, aşağıda
miti anlatacağım ama Halikarnas Balıkçısı’nın “Hey Koca Yurt” adlı eserinin 249. sayfasıyla
da muhakkak buluşmanız gerekir ve Balıkçı orada bize Endymion’la Selene’nin epik
öyküsünü aktarırken sözlerini şöyle bitirir ve; “O koca Beşparmak Dağları’nın yavrusu olan
ozan unutulmuştur ama bugün ay ışığında Bafa Gölü’ne ve Beşparmak Dağları’na bakıp,
gönlünün damgasını ve Beşparmaklar’ın üzerinde sonsuz uykusuna varmış Endymion’u
görmemek için dünya gözünden, gönül gözünden yoksun olmalı. Bu masal bir yurt
türküsüdür.” der.
Teokritos’un ötesindeki ozanlar
Büyük ozan Keats´ın en sevilen şiirlerinden birisi Selene ile ilgilidir ve ona seslenir;
“ ... Uyuyan büyük bir hayvan gibi,
Uzanmış senin parlak ilahi rüya sedirine,
Sayısız dağlar yükseliyor, yükseliyor
Tutkulu ve kutsallaştırılmış kısık gözlerle,
Ve henüz senin kutsaman bitmedi,
Saklı, gizli bir yerde, bir küçücük ışık,
Orada zevk, haz var, bir çalıkuşunun yuvasında,
Senin parlak yüzün sessiz ve durgun…”
16
Bir diğer İngiliz ozan olan Fletcher ise “Sadık Çoban” şiirinde şöyle der;
“… Solgun yüzlü Phoebe, koruda avlanırken,
Önce gözleriyle genç Endymion’u gördü,
Ebedi ateşle onu yaktı, hiç ölmesin diye,
Onu yavaşça götürdü, hiç korkutmadan uykuya,
Tapınakları yalçın tepelerde, papatyalarla çevriliydi,
Her gece oraya, Eski Latmos’un zirvesine geliyordu,
Kardeşinin ışığı ile dağları yaldızlıyordu,
Onu tüm tatlılığıyla öperken…”
Ve neler oldu?
Gelelim öyküye; bir gece Artemis gümüş arabasıyla göklerde dolaşırken, aşağıya bakar ve bir
tepenin eteğinde uyuyan genç bir adam görür. Hızla aşağıya iner ve onu öper, uyanan genç
karşısında tanrıçayı görünce şaşırır, tanrıça ona aşkını ilan etmektedir. Sonra tanrıça gümüş
parmaklarıyla genç çobanın gözlerini ovalar ve uykuya daldırır o geceden sonra her gece gelir
ve uyuyan delikanlıyı ziyaret eder. Çobanlık yapan genç, ölümlüdür ama Artemis onun
çekiciliğine dayanamamakta ve Olimpos´un yani Tanrılar Dağı´nın yasalarını çiğnemektedir.
Endişeyle çobanı alır ve Latmos Dağları eteklerinde yaptığı küçük bir tapınağa saklar, ona
ebedi gençliği aşılar ve her gece ziyaret etmeye devam eder. Bir diğer öyküye göre ise,
çobanın adı Endymion´dur ve Yunan Kralı Elis´in oğludur. Bu versiyonda Artemis, Ay
tanrıçası Selene rolündedir, Endymion´a aşık olunca keyifli bir anında ne isterse yapacağını
söyleyen babası Zeus´a yalvarır ve Endymion´u sonsuza kadar uyutmak için izin alır.
Yakışıklı Endymion, genç ve yakışıklı kalmak uğruna kabul eder ve ebediyen uyur. Selene
tatlı bir sesle Endymion’un kulağına fısıldar; “Sana her gece kendi ay ışığımla geleceğim...”.
Artık kimse Endymion’u göremez, genç çoban Beşparmaklar’ın bilinmeyen bir yerinde
sonsuz uykusunu sürdürmekte ve her ay ışığında Selene’yi beklemektedir. Onların aşkı,
sonsuzluğun uykusuyla bütünleşmiştir, tıpkı evrenin sonsuzluğu gibi...
Bir diğer bakış açısı...
Öykü bu ama mitolojiye bakılırsa tanrıçanın uyuyan aşkını öpmekle yetineceğini
düşünemiyoruz. Çünkü diğer mitolojik kaynaklara göre, Artemis´in elli kızı vardı ve herhalde
bunları uyuyan çobanlardan doğurmadı. Ama farketmez, mitoloji çelişkileriyle değil,
öykülerin sunduğu bağımsız mesajlarla geçerlidir. Örneğin Bodrum´a giderken yolunuz
muhakkak, Bafa Gölü´nden geçecektir, bir yarım saat ayırın ve gölün karşı kıyısına yani
Latmos Dağları´nın eteğine geçin. Orada küçük bir yıkıntı bulacaksınız, işte Endymion´un
ebediyen uyuduğu yer burasıdır. Hele bir dolunay gecesinde orada olursanız, kimbilir belki de
Artemis-Selene´yi uyuyan Endymion´u ziyaret ederken görebilirsiniz. Hele bir de aşıksanız, o
zaman Zeus üçüncü gözünüzü açar ve sıradan ölümlülerin göremediklerini görebilirsiniz.
Malum ya, aşk en büyük büyüdür...
17