Kalıtsal madde: DNA

Transkript

Kalıtsal madde: DNA
Kaynaklar
y
„
„
„
„
Http://www.brookscole.com/biology
Http://www.biology.com
p
gy
6th edition biology textbook by Campbell, Reece, and Mitchell
Http://www.pnl.gov/berc/bg/dna.html
Kalıtsal madde: DNA
Dr Recep LiMAN
Proff Dr Muhsin KONUK
Temel bilgiler
g
Genetik madde 4 özellik taşımalıdır.
„
1.
2
2.
3.
4
4.
Kendini eşleme
Bilgi depolama
Bilgiyi ifade etme
Çeşitleme (Varyasyon)
Temel bilgiler
g
9
1944’e kadar yyapılan
p
gözlemler, o
g
zamanda yaşayan bilim insanlarına
genetik materyalin protein olduğunu
dü ü dü ü tü
düşündürmüştür.
Çü kü Proteinler
Çünkü;
P t i l
hücrede bol miktarda bulunur
9
Tetranükleotit hipotezi (Levene) ortaya
atılmış
tl
9
Aktarım genetiği ve mutasyon
çalışmaları
ç
ş
ççok yyapılmış
p
ş
Temel bilgiler
g
Tetranükleotit hipotezinin moleküler diyagramı [Buna göre
diziliş ATCG nin çoklu kopyası idi (Phoebus Levene tarafından
1910 yılında ileri sürülmüştü)]
DNA’nın kalıtım maddesi olduğunun delilleri
„
„
DNA’nın genetik materyal olduğu
yönündeki kanıt ilk defa bakteri ve
b kt i f jl l yapılan
bakteriyofajlarla
l çalışmalar
l
l
sırasında elde edilmiştir.
Bu deliller temelde faklı organizma grubunda
yapılan çalışmalardan elde edilmiştir:
„
Transformasyon (Bakterilerle yapılan çalışmalar)
„
Transdüksiyon (Bakteriyofajlarla yapılan çalışmalar)
„
Transfeksiyon deneyleri (Virüslerin sadece nükleik
asitleri ile yapılan çalışmalar)
„
Konjugasyon (Bakteri ve Paramaecium ile yapılan
çalışmalar)
Bak
Ba
kteri
teriye
yyell Transforma
Transformasy
syon
yon
„
Bak
Ba
kteri
teriye
yyell Transforma
Transformasy
syon
yon
Frederick
F
d i kG
Griffith
iffith deneyleri
d
l i – 1928
‰ Genlerin molekül olduklarını gösteren delilleri ortaya
koydu
‰ Streptococcus pneumoniae’nin iki suşu vardır;
„ Non
Non-pathogenic
pathogenic = zararsız
zararsız=Avirulent
Avirulent = ROUGH
(=kaba) hücreler (R)
„ Pathogenic = virulent = SMOOTH (düzgün)
hü l (S)
hücreler
‰ Düzgün olanlar dışı kapsüllüdür,
‰ Kapsül
K
ül = yapışkan,
k
polisakkarit
li kk it ttabiatında
bi t d
‰ Kapsüllü suş fagositozdan uzaktır
‰
‰
‰
Bak
Ba
kteri
teriye
yyell Transforma
Transformasy
syon
yon
„
‰
‰
‰
Transformasyon
Bak
Ba
kteri
teriye
yyell Transformasy
Transformasyon
yon
„
Genetik materyalin
y
harici bir kaynaktan
y
alınarak
elde edilen yeni karakterlerin elde edilmesiyle
sonuçlanır, yani fenotipik karakterlerin değişimi ile
sonuçlanır.
Bugünkü gen aktarımı çalışmalarının aslında
temelini bu çalışma oluşturmaktadır
Griffith’in bu deneyleri transformasyona ait ilk
veriler olarak tarihe geçmiştir.
Kapsülün kendisi zatüreye doğrudan sebep olmaz
Isı ile öldürülen S suşu zararsızdır
„ Böylelikle immün tanımlamaya takılmazlar
Isıyla öldürülmüş S suşu R suşuyla karıştırılıp fareye
injelte edildiğinde fare zatürreden ölür
„ Kapsüllü
K
üllü suş (S) ölü ffareden
d gerii alındığında
l d ğ d yenii
bir canlı suş elde edilir
„ Bu
ub
bir şekilde
şe de kapsül
apsü ü
üretme
e e ye
yeteneği
e eğ kazanmış
a a
şR
suşudur.
„ Bu durum transformasyon olarak adlandırılır,
„ Kapsül
K
ül oluşturma
l t
yataneği
t
ği bi
bir kkalıtsal
l t l kkarakter
kt
olmalıdır ki yeni hücreler bu yeteneğe sahiptirler
„
Avery- MacLeod - McCarty,
Avery
McCarty Griffith’in deneyindeki
transformasyon materyalinin DNA olduğunu 1944’te
belirlediler.
‰ Isıyla öldürülen S suşu baterilerden elde edilen
kimyasal bileşenler ayrı ayrı saflaştırılıp R suşu ile
fareye
y verilerek deneyler
y gerçeleştirilmiştir.
g ç ş
ş Bu
kimyasallar;
„ Polisakkaritler/karbohidratlar
„ Lipidler
„ Proteinler
„ Nukleik asitler (DNA, ve RNA).
Neticede transformasyonu gerçekleştiren
kimyasal maddenin DNA olduğunu belirlediler.
Viral DNA transferi; Transdüksiyon ,
Hershey--Chase deneyi
Hershey
„
Transdüksiyon
y
Hershey ve Chase şu verilere sahipti:
T2 Ba
Bak
kteri
teriy
yofaj çalışmaları (Transdüksiyon)
‰
‰
‰
Bakteriyofaj = Bakterileri enfekte eden virüslerdir.
Virüs oldukları için genel kimyasal bileşenleri
bileşenleri, DNA ve
proteindir.
T2 virüsü ile enfekte olmuş
ş Escherichia coli konakçı
ç
bakteri içinde binlerce yeni virüs oluşmasıyla
sonuçlanır.
„ Sonuçta konakçı hücre parçalanır ve bakteriyofajlar
serbest kalır.
1
1.
Fajlar yaklaşık olarak %50 protein,
protein %50 DNA
içeriyordu.
2.
Enfeksiyon, fajın kuyruk liflerinin bakteri
hücresine yapışması ile başlıyordu.
3.
Yeni virüs partikülleri bakteri hücresinin
içinde ürüyordu.
ürüyordu
Transdüksiyon
y
„
„
Transdüksiyon
y
‰
DNA veya
y protein
p
yyeni fajj p
partiküllerinin sentezini
yönlendirmekteydi bunların hangisinin kalıtsal maddeyi
taşıdığının belirlenmesi için;
Vi l proteinler
Viral
t i l radiyoaktif
di
ktif maddelerle
dd l l iişaretlendi,
tl di
35
„
S ile çoğalan T2 ile enfekte olmuş bakterilerin
bulunduğu ortama 35S
S-methionine
methionine (1st Batch)
ilavesi yapıldı
‰ Bu amino asit işaretlemesiydi
‰ Çünkü DNA kükürt atomu içermemektedir.
„ Aynı şekilde, 32P ile çoğalan T2 ile enfekte olmuş
b kt il i b
bakterilerin
bulunduğu
l d ğ ortama
t
verildi.
ildi
‰ Bu nükleik asit işaretlemesiydi çünkü amino
asitler fosfor içermez
içermez.
‰
‰
‰
‰
Radyoaktifle işaretli virüsler kültür ortamından izole
edildi ve yeni konakçılara tekrar enfeksiyon için
kullanıldı.
„ g
grup
p1=p
protein işaretli
ş
„ grup 2 = DNA işaretli
olacak şekilde düzenlendi.
Bl d aracılığıyla
Blender
l ğ l ffajların
jl
nükleik
ükl ik asit
it kkısmının
bakterilere girmesi ve protein kısmının dışarıda
kalması sağlandı ve santrifüj işlemi yapıldı.
Supernatant proteinleri kapsamaktaydı (Proteinler
hücreye hiç girmedi)
Çökelek DNA
DNA’yı
yı içermekteydi (DNA hücreye girmişti)
Ne olmasını tahmin edersiniz????
Transfeksiyon
y
„
„
„
„
Sadece viral DNA kullanılarak başlatılan
transfer deneyleri transfeksiyon olarak
adlandırıldı.
Özellikle ØX174 ve T2 bakteriyofaj nükleik
asitleriyle 1960’lı
1960 lı yıllarda bu çalışmalar
başlatıldı.
Bugünkü gen aktarma işlemlerinin temelini
oluşturdu.
Bu veriler DNA’nın kalıtsal maddeyi taşıdığını
daha da güçlendirmişti.
Transfeksiyon
y
Transfeksiyon
y
Transfeksiyon
y
Konjugasyon
j g y
„
„
„
Konjugasyonda
o jugasyo da iki ba
bakteri
e fiziksel
se o
olarak
aa
temasa geçerek bunlardan bir tanesi
((=donör)
donör) diğerine (=alıcı)
( alıcı) DNA aktarır
aktarır.
Aktarılan DNA ya bir parçacık olabilir ya da 1
Mb kkadar
Mbç
d bü
büyüklüğe
üklüğ sahip
hi bi
bir DNA olabilir.
l bili
Böylece alıcı canlıda bozulmuş veya işlevini
yitirmiş DNA ya da DNA parçası yenilenerek
canlı bozuk kısımlarını tamir edip
p normal
işlevlerini kazanmış olur.
Konjugasyon
j g y
„
DNA’nın ökaryotlarda genetik materyal olduğu doğrudan
ve dolaylı kanıtlarla desteklenmiştir
desteklenmiştir.
1 Dolaylı kanıt: DNA’nın dağılımı (Mitokondri,
1.
(Mitokondri Kloroplast)
Organizma
n (pg)
Sperm h
h.
2n (pg)
K Kan h
K.
h.
İnsan
3.25
7.30
Tavuk
1 26
1.26
2 49
2.49
Alabalık
2.67
5.79
Sazan
1 65
1.65
3 49
3.49
Tirsi balığı
0.91
1.97
2. Dolaylı kanıt: Mutasyon oluşturma (Mutagenez)
DNA’nın y
yapısının
p
aydınlatılması
3. Doğrudan kanıt: Rekombinant DNA çalışmaları
Chargaff
g kuralları
„
Erwin Chargaff (1947) DNA
DNA’nın
nın genetik madde olduğuna dair daha
çok delillere sahip olmuştu.
‰ Araştırıcılar değişik organizmalardan elde ettiği DNA’ları analiz
ettiğinde şu sonuçlara varmışlardı:
‰ Azotlu bazlar
‰ Adenin (A)
‰ Timin (T)
‰ Guanin (G)
‰ Sitozin (C)’den oluşmaktaydı.
‰ Bunlara
B l
Ch
Chargaff’ın
ff’ yorumları
l iise;
„ DNA kompozisyonu türe özgü idi
„ A,G,C ve T miktarları türler arasında aynı değildi
„ Azotlu bazların oranı türler arasında varyasyon
göstermekteydi
Chargaff
g kuralları
„
Ancak;
‰
‰
„
DNA daki bu dağılım farklılıkları kalıtımın
DNA’daki
moleküler temelinin DNA olduğu fikrini
k
kuvvetlendirmiştir.
tl di i ti
X-Rayy kristallografi
g
verileri
„
„
„
DNA’nın yapısını aydınlatma yarışı şu
araştırıcılar arasında gerçekleşmekteydi;
‰ Linus Pauling
‰ Maurice Wilkins ve Rosalind Franklin
‰ James Watson ve Francis Crick
X ray kristallografi; kristal haldeki bir maddeden
X-ray
parçalı X-ışınlarının geçirilmesi tekniğine
dayanmaktadır.
y
DNA’ya uygulandıktan sonra
‰ Elde edilen verilerin matematiksel işlemleri
ş
sonucunda DNA’nın 3 boyutlu olduğu
anlaşılmıştır.
A sayısı
y = T sayısı
y ve
G sayısı = C sayısı idi.
X-Rayy kristallografi
g
verileri
„
Rosalind Franklin’in verileri DNA’nın 3
boyutlu yapısı hakkında şu ip uçlarını
vermişti;
‰
‰
‰
Helix ((=sarmal yyapı)
p)
En = 2 nm ve muhtemelen heliksin ikili sarmal
şeklinde olduğunun işaretiydi
Azotlu bazlar arasındaki mesafe 0.34 nm ve 10
bazdan oluşan tam bir dönüşün 3.4 nm
nm’den
den
oluşmakta idi.
X-Rayy kristallografi
g
verileri
„
O dönemde nükleik asitleri oluşturan üç temel
bileşenin düzeni bilinmekle beraber, 3-D
yapısının nasıl olduğu henüz net değildi.
‰
‰
‰
‰
Üçç temel yyapıyı
p y oluşturan
ş
bileşenler;
ş
;
Şeker, ve
fosfat omurgası ile
Bazlardan oluşmaktaydı.
X-Rayy kristallografi
g
verileri
„
X-Rayy kristallografi
g
verileri
Baz eşleştirme
B
l ti
çalışmaları
l
l d
deneme-yanılma
l
metoduyla belirlendi.
‰ Şeker-fosfat omurgasını oluşturan bileşenler
arasındaki mesafe sabitti.
„ Böylece, pürin
pürin-pürin
pürin veya pirimidin
pirimidinpirimidin eşleşmesi mümkün değildi.
Çünkü eldeki verilerle DNA’nın çapı bunu
mümkün kılmıyordu
kılmıyordu.
„ Pürinler, A ve G iki aromatik halkanın
birleşmesinden
„ Pirimidinler de, C ve T bir halkaya sahip
yaplardı.
„
‰
‰
Bu bileşenler;
İç tarafta hidrofobik azotlu bazlar
Dış tarafta da şeker-fosfat gruplarının oluşturduğu
kararlı yapılardı.
y p
DNA’nın yyapısına
p
giren
g
bazlar
DNA
RNA
3HC
DNA’nın
DNA
nın bilinen yapısı
Sitozin
Deoksiriboz
Baz + Şeker = Nükleosit
Ribonükleosit
Sitozin
Deoksiribonükleosit
Deoksiriboz
Baz + Şeker + Fosfat = Nükleotit
DNA ipliği
Uzun polimer
Baz
Şeker
Fosfat
Fosfodiester bağı
Şeker-fosfat omurgası
Nükleotit
DNA double heli
helix
x (ikili sarmal)
DNA Formları
Major
oluk
Minör
M
oluk
0.34 nm:
Bir heliks
Şekerfosfat
omurgası
ş
dönüşü
Baz
çiftleri
f l
0 34 nm
0.34
Bi
Bir
dönüşte
2 nm
p
10 bp
Ayrıca C,
A
C D,
D E ve P fformları
l
bulunmaktadır.
2 nm
Niçin DNA’da T bulunurken U bulunmaz?
„
„
Urasil
B-Formu
Z-Formu
Heliks
(Sarmal)
Yapı
Sağ
ğ elli
Sağ
ğ elli
Sol elli
Çap
2,6
2,0
1,8
Baz çifti
/dönüş
11
10
12
Heliks
yükselmesi
0 26 nm
0,26
0 34 nm
0,34
0 37 nm
0,37
Büyük Oluk
Dar/Derin
Geniş/Derin
Dar/Deri
n
Küçük Oluk
Geniş/Yü
zeysel
Dar/Derin
Dar/Deri
n
Glikozidik
bağ
Anti
Anti
Anti (pyr)
Syn (pur)
B rakamlarla
Bazı
k l l DNA
deaminasyon
Sitozin
A-Formu
Ti i
Timin
„
„
Her bir insan hücresi yaklaşık 2
m uzunluğunda DNA’ya
sahiptir.
Olgun bir insanda yaklaşık 100
trilyon (1014) hücre
bulunmaktadır buna göre;
bulunmaktadır,
Bir insandaki DNA’nın
uzunluğu dünyadan güneşe
400 defa gidip gelecek
kadardır.
Bu kadar uzunluğa sahip olan
DNA’nın çapı ise sadece 23
Angströmdür.
Dünya güneşten 150 milyar m
(150 milyon m)
Uzaklıkta bulunmaktadır.
DNA’dan kromozoma
RNA
„
„
‰
‰
RNA genellikle tek ipliklidir
(çift iplikli bazı RNA virüsleri
hariç)
Yapısında T yerine U,
deoksiriboz yerine Riboz
bulunması sonucu:
DNA’dan daha az esnektir.
Hidrolize DNA’dan daha
fazla hassastır.
DNA’dan kromozoma