Kalıtsal madde: DNA
Transkript
Kalıtsal madde: DNA
Kaynaklar y Http://www.brookscole.com/biology Http://www.biology.com p gy 6th edition biology textbook by Campbell, Reece, and Mitchell Http://www.pnl.gov/berc/bg/dna.html Kalıtsal madde: DNA Dr Recep LiMAN Proff Dr Muhsin KONUK Temel bilgiler g Genetik madde 4 özellik taşımalıdır. 1. 2 2. 3. 4 4. Kendini eşleme Bilgi depolama Bilgiyi ifade etme Çeşitleme (Varyasyon) Temel bilgiler g 9 1944’e kadar yyapılan p gözlemler, o g zamanda yaşayan bilim insanlarına genetik materyalin protein olduğunu dü ü dü ü tü düşündürmüştür. Çü kü Proteinler Çünkü; P t i l hücrede bol miktarda bulunur 9 Tetranükleotit hipotezi (Levene) ortaya atılmış tl 9 Aktarım genetiği ve mutasyon çalışmaları ç ş ççok yyapılmış p ş Temel bilgiler g Tetranükleotit hipotezinin moleküler diyagramı [Buna göre diziliş ATCG nin çoklu kopyası idi (Phoebus Levene tarafından 1910 yılında ileri sürülmüştü)] DNA’nın kalıtım maddesi olduğunun delilleri DNA’nın genetik materyal olduğu yönündeki kanıt ilk defa bakteri ve b kt i f jl l yapılan bakteriyofajlarla l çalışmalar l l sırasında elde edilmiştir. Bu deliller temelde faklı organizma grubunda yapılan çalışmalardan elde edilmiştir: Transformasyon (Bakterilerle yapılan çalışmalar) Transdüksiyon (Bakteriyofajlarla yapılan çalışmalar) Transfeksiyon deneyleri (Virüslerin sadece nükleik asitleri ile yapılan çalışmalar) Konjugasyon (Bakteri ve Paramaecium ile yapılan çalışmalar) Bak Ba kteri teriye yyell Transforma Transformasy syon yon Bak Ba kteri teriye yyell Transforma Transformasy syon yon Frederick F d i kG Griffith iffith deneyleri d l i – 1928 Genlerin molekül olduklarını gösteren delilleri ortaya koydu Streptococcus pneumoniae’nin iki suşu vardır; Non Non-pathogenic pathogenic = zararsız zararsız=Avirulent Avirulent = ROUGH (=kaba) hücreler (R) Pathogenic = virulent = SMOOTH (düzgün) hü l (S) hücreler Düzgün olanlar dışı kapsüllüdür, Kapsül K ül = yapışkan, k polisakkarit li kk it ttabiatında bi t d Kapsüllü suş fagositozdan uzaktır Bak Ba kteri teriye yyell Transforma Transformasy syon yon Transformasyon Bak Ba kteri teriye yyell Transformasy Transformasyon yon Genetik materyalin y harici bir kaynaktan y alınarak elde edilen yeni karakterlerin elde edilmesiyle sonuçlanır, yani fenotipik karakterlerin değişimi ile sonuçlanır. Bugünkü gen aktarımı çalışmalarının aslında temelini bu çalışma oluşturmaktadır Griffith’in bu deneyleri transformasyona ait ilk veriler olarak tarihe geçmiştir. Kapsülün kendisi zatüreye doğrudan sebep olmaz Isı ile öldürülen S suşu zararsızdır Böylelikle immün tanımlamaya takılmazlar Isıyla öldürülmüş S suşu R suşuyla karıştırılıp fareye injelte edildiğinde fare zatürreden ölür Kapsüllü K üllü suş (S) ölü ffareden d gerii alındığında l d ğ d yenii bir canlı suş elde edilir Bu ub bir şekilde şe de kapsül apsü ü üretme e e ye yeteneği e eğ kazanmış a a şR suşudur. Bu durum transformasyon olarak adlandırılır, Kapsül K ül oluşturma l t yataneği t ği bi bir kkalıtsal l t l kkarakter kt olmalıdır ki yeni hücreler bu yeteneğe sahiptirler Avery- MacLeod - McCarty, Avery McCarty Griffith’in deneyindeki transformasyon materyalinin DNA olduğunu 1944’te belirlediler. Isıyla öldürülen S suşu baterilerden elde edilen kimyasal bileşenler ayrı ayrı saflaştırılıp R suşu ile fareye y verilerek deneyler y gerçeleştirilmiştir. g ç ş ş Bu kimyasallar; Polisakkaritler/karbohidratlar Lipidler Proteinler Nukleik asitler (DNA, ve RNA). Neticede transformasyonu gerçekleştiren kimyasal maddenin DNA olduğunu belirlediler. Viral DNA transferi; Transdüksiyon , Hershey--Chase deneyi Hershey Transdüksiyon y Hershey ve Chase şu verilere sahipti: T2 Ba Bak kteri teriy yofaj çalışmaları (Transdüksiyon) Bakteriyofaj = Bakterileri enfekte eden virüslerdir. Virüs oldukları için genel kimyasal bileşenleri bileşenleri, DNA ve proteindir. T2 virüsü ile enfekte olmuş ş Escherichia coli konakçı ç bakteri içinde binlerce yeni virüs oluşmasıyla sonuçlanır. Sonuçta konakçı hücre parçalanır ve bakteriyofajlar serbest kalır. 1 1. Fajlar yaklaşık olarak %50 protein, protein %50 DNA içeriyordu. 2. Enfeksiyon, fajın kuyruk liflerinin bakteri hücresine yapışması ile başlıyordu. 3. Yeni virüs partikülleri bakteri hücresinin içinde ürüyordu. ürüyordu Transdüksiyon y Transdüksiyon y DNA veya y protein p yyeni fajj p partiküllerinin sentezini yönlendirmekteydi bunların hangisinin kalıtsal maddeyi taşıdığının belirlenmesi için; Vi l proteinler Viral t i l radiyoaktif di ktif maddelerle dd l l iişaretlendi, tl di 35 S ile çoğalan T2 ile enfekte olmuş bakterilerin bulunduğu ortama 35S S-methionine methionine (1st Batch) ilavesi yapıldı Bu amino asit işaretlemesiydi Çünkü DNA kükürt atomu içermemektedir. Aynı şekilde, 32P ile çoğalan T2 ile enfekte olmuş b kt il i b bakterilerin bulunduğu l d ğ ortama t verildi. ildi Bu nükleik asit işaretlemesiydi çünkü amino asitler fosfor içermez içermez. Radyoaktifle işaretli virüsler kültür ortamından izole edildi ve yeni konakçılara tekrar enfeksiyon için kullanıldı. g grup p1=p protein işaretli ş grup 2 = DNA işaretli olacak şekilde düzenlendi. Bl d aracılığıyla Blender l ğ l ffajların jl nükleik ükl ik asit it kkısmının bakterilere girmesi ve protein kısmının dışarıda kalması sağlandı ve santrifüj işlemi yapıldı. Supernatant proteinleri kapsamaktaydı (Proteinler hücreye hiç girmedi) Çökelek DNA DNA’yı yı içermekteydi (DNA hücreye girmişti) Ne olmasını tahmin edersiniz???? Transfeksiyon y Sadece viral DNA kullanılarak başlatılan transfer deneyleri transfeksiyon olarak adlandırıldı. Özellikle ØX174 ve T2 bakteriyofaj nükleik asitleriyle 1960’lı 1960 lı yıllarda bu çalışmalar başlatıldı. Bugünkü gen aktarma işlemlerinin temelini oluşturdu. Bu veriler DNA’nın kalıtsal maddeyi taşıdığını daha da güçlendirmişti. Transfeksiyon y Transfeksiyon y Transfeksiyon y Konjugasyon j g y Konjugasyonda o jugasyo da iki ba bakteri e fiziksel se o olarak aa temasa geçerek bunlardan bir tanesi ((=donör) donör) diğerine (=alıcı) ( alıcı) DNA aktarır aktarır. Aktarılan DNA ya bir parçacık olabilir ya da 1 Mb kkadar Mbç d bü büyüklüğe üklüğ sahip hi bi bir DNA olabilir. l bili Böylece alıcı canlıda bozulmuş veya işlevini yitirmiş DNA ya da DNA parçası yenilenerek canlı bozuk kısımlarını tamir edip p normal işlevlerini kazanmış olur. Konjugasyon j g y DNA’nın ökaryotlarda genetik materyal olduğu doğrudan ve dolaylı kanıtlarla desteklenmiştir desteklenmiştir. 1 Dolaylı kanıt: DNA’nın dağılımı (Mitokondri, 1. (Mitokondri Kloroplast) Organizma n (pg) Sperm h h. 2n (pg) K Kan h K. h. İnsan 3.25 7.30 Tavuk 1 26 1.26 2 49 2.49 Alabalık 2.67 5.79 Sazan 1 65 1.65 3 49 3.49 Tirsi balığı 0.91 1.97 2. Dolaylı kanıt: Mutasyon oluşturma (Mutagenez) DNA’nın y yapısının p aydınlatılması 3. Doğrudan kanıt: Rekombinant DNA çalışmaları Chargaff g kuralları Erwin Chargaff (1947) DNA DNA’nın nın genetik madde olduğuna dair daha çok delillere sahip olmuştu. Araştırıcılar değişik organizmalardan elde ettiği DNA’ları analiz ettiğinde şu sonuçlara varmışlardı: Azotlu bazlar Adenin (A) Timin (T) Guanin (G) Sitozin (C)’den oluşmaktaydı. Bunlara B l Ch Chargaff’ın ff’ yorumları l iise; DNA kompozisyonu türe özgü idi A,G,C ve T miktarları türler arasında aynı değildi Azotlu bazların oranı türler arasında varyasyon göstermekteydi Chargaff g kuralları Ancak; DNA daki bu dağılım farklılıkları kalıtımın DNA’daki moleküler temelinin DNA olduğu fikrini k kuvvetlendirmiştir. tl di i ti X-Rayy kristallografi g verileri DNA’nın yapısını aydınlatma yarışı şu araştırıcılar arasında gerçekleşmekteydi; Linus Pauling Maurice Wilkins ve Rosalind Franklin James Watson ve Francis Crick X ray kristallografi; kristal haldeki bir maddeden X-ray parçalı X-ışınlarının geçirilmesi tekniğine dayanmaktadır. y DNA’ya uygulandıktan sonra Elde edilen verilerin matematiksel işlemleri ş sonucunda DNA’nın 3 boyutlu olduğu anlaşılmıştır. A sayısı y = T sayısı y ve G sayısı = C sayısı idi. X-Rayy kristallografi g verileri Rosalind Franklin’in verileri DNA’nın 3 boyutlu yapısı hakkında şu ip uçlarını vermişti; Helix ((=sarmal yyapı) p) En = 2 nm ve muhtemelen heliksin ikili sarmal şeklinde olduğunun işaretiydi Azotlu bazlar arasındaki mesafe 0.34 nm ve 10 bazdan oluşan tam bir dönüşün 3.4 nm nm’den den oluşmakta idi. X-Rayy kristallografi g verileri O dönemde nükleik asitleri oluşturan üç temel bileşenin düzeni bilinmekle beraber, 3-D yapısının nasıl olduğu henüz net değildi. Üçç temel yyapıyı p y oluşturan ş bileşenler; ş ; Şeker, ve fosfat omurgası ile Bazlardan oluşmaktaydı. X-Rayy kristallografi g verileri X-Rayy kristallografi g verileri Baz eşleştirme B l ti çalışmaları l l d deneme-yanılma l metoduyla belirlendi. Şeker-fosfat omurgasını oluşturan bileşenler arasındaki mesafe sabitti. Böylece, pürin pürin-pürin pürin veya pirimidin pirimidinpirimidin eşleşmesi mümkün değildi. Çünkü eldeki verilerle DNA’nın çapı bunu mümkün kılmıyordu kılmıyordu. Pürinler, A ve G iki aromatik halkanın birleşmesinden Pirimidinler de, C ve T bir halkaya sahip yaplardı. Bu bileşenler; İç tarafta hidrofobik azotlu bazlar Dış tarafta da şeker-fosfat gruplarının oluşturduğu kararlı yapılardı. y p DNA’nın yyapısına p giren g bazlar DNA RNA 3HC DNA’nın DNA nın bilinen yapısı Sitozin Deoksiriboz Baz + Şeker = Nükleosit Ribonükleosit Sitozin Deoksiribonükleosit Deoksiriboz Baz + Şeker + Fosfat = Nükleotit DNA ipliği Uzun polimer Baz Şeker Fosfat Fosfodiester bağı Şeker-fosfat omurgası Nükleotit DNA double heli helix x (ikili sarmal) DNA Formları Major oluk Minör M oluk 0.34 nm: Bir heliks Şekerfosfat omurgası ş dönüşü Baz çiftleri f l 0 34 nm 0.34 Bi Bir dönüşte 2 nm p 10 bp Ayrıca C, A C D, D E ve P fformları l bulunmaktadır. 2 nm Niçin DNA’da T bulunurken U bulunmaz? Urasil B-Formu Z-Formu Heliks (Sarmal) Yapı Sağ ğ elli Sağ ğ elli Sol elli Çap 2,6 2,0 1,8 Baz çifti /dönüş 11 10 12 Heliks yükselmesi 0 26 nm 0,26 0 34 nm 0,34 0 37 nm 0,37 Büyük Oluk Dar/Derin Geniş/Derin Dar/Deri n Küçük Oluk Geniş/Yü zeysel Dar/Derin Dar/Deri n Glikozidik bağ Anti Anti Anti (pyr) Syn (pur) B rakamlarla Bazı k l l DNA deaminasyon Sitozin A-Formu Ti i Timin Her bir insan hücresi yaklaşık 2 m uzunluğunda DNA’ya sahiptir. Olgun bir insanda yaklaşık 100 trilyon (1014) hücre bulunmaktadır buna göre; bulunmaktadır, Bir insandaki DNA’nın uzunluğu dünyadan güneşe 400 defa gidip gelecek kadardır. Bu kadar uzunluğa sahip olan DNA’nın çapı ise sadece 23 Angströmdür. Dünya güneşten 150 milyar m (150 milyon m) Uzaklıkta bulunmaktadır. DNA’dan kromozoma RNA RNA genellikle tek ipliklidir (çift iplikli bazı RNA virüsleri hariç) Yapısında T yerine U, deoksiriboz yerine Riboz bulunması sonucu: DNA’dan daha az esnektir. Hidrolize DNA’dan daha fazla hassastır. DNA’dan kromozoma