8.sınıf coşku konu anlatımı

Transkript

MITOZ
Kazanımlar
Çözüm
4
Bu bölümü bitirdiğimde;
1 .1 Canlılarda büyüme ve üremenin hücre bö
lünmesi ile meydana geldiğini,
öğrenmiş olacağım.
Zarar görmüş dokular hücre bölünmesiyle tazele
nir. Üreme hücrelerinin oluşumu üreme organların
daki üreme ana hücrelerinin bölünmesiyle gerçek
leşir. Çok hücreli canlılar hücre sayılarını hücre bö
lünmesiyle artırarak büyürler.
Cevap D
•M
Kazanımlar
HÜCRE BÖLÜNMESİ
Hücreler büyüyüp gelişirken madde ve enerji ge
1 .2 Mitozu, çekirdek bölünmesi ile başlayan ve
reksinimleri artar. Sitoplazmanın (hücre hacminin)
birbirini takip eden evreler olarak tarif etmeyi,
hücre zarına oranla daha hızlı büyümesinden dola
yı, hücre zarı sitoplazmayla çevre arasındaki mad
de alış verişinde yetersiz kalır. Bu durumda hücre
büyümeye devam edemez. Olgunlaşmış olan hüc
relerin, yaşamını devam ettirebilmesi için bölünme
si gereklidir.
Ana hücrenin bölünmesi sonucu, birbirinin aynısı
iki yeni hücrenin oluşmasını sağlayan çoğalmaya
mitoz bölünme denir. Bir hücrenin bölünmesi süre
cinde, üç farklı dönem görülür.
Olgunlaşmış olan hücrelerin, bölünerek yeni hücre
ler oluşturması olayına hücre bölünm esi denir. Bö
lünme tek hücreli canlıların çoğalması, çok hücreli
canlıların büyümesi, yaraların onarılması, üremede
kullanılan sperm ve yumurta hücrelerinin meydana
gelmesi için gerekli bir olaydır.
Vücut hücrelerinde mitoz, üreme organlarında
eşey hücrelerini oluşturmak için mayoz olmak üze
re iki çeşit hücre bölünmesi gerçekleşir.
Örnek -1
<$>
Canlı vücudunda gerçekleşen;
I. Yıpranmış dokuların yenilenmesi
II. Üreme hücrelerinin oluşturulması
Bölünme öncesi dönem: Hücrenin bölünmeye ha
zırlandığı dönemdir. Hücrenin büyüyüp gelişerek,
bölünme olgunluğuna erişmesini sağlar. Bu dö
nemde hücrenin kütle ve hacmi artırılır.
Çekirdekte bulunan kalıtım maddesi (kromozom)
eşlenerek sayısını iki katına çıkartır. Böylece, hücre
bölünmeye hazır hale gelmiş olur.
Çekirdek bölünmesi: Bölünme öncesinde eşlene
rek sayısı iki katına çıkartılan kalıtsal madde, kısalarak
kromozomlara dönüşür ve iki parçaya ayrılır.
Kromozomların iki parçaya ayrılmasında, sırasıyla
şu aşamalar gerçekleşir:
•
Eşleşmiş olan kromozomlar belirginleşmeye
başlar. Çekirdek zarı eriyerek kaybolur ve sentriyoller kendini eşleyerek iğ ipliklerini oluşturur.
III. Bitki ve hayvanların büyümesi
şeklindeki olayların hangilerinde hücre bölünmesi
görülür?
A) Yalnız
B) İv e li
Çekirdek
zan
Eşlenmiş
kromozomlar
C) İve III
D) I, II ve
0 ! COŞKU
Mitoz
•
Çözüm
Kalıtım yapılarını oluşturan kromozomlar hücre
nin ortasında yanyana dizilir. Bu hücrelerde kro
mozomların en belirgin olarak görüldüğü evre
dir. Bu evrede kromozom sayısı belirlenebilir.
Hücre bölünmesi öncesinde hücre bölünme için
hazırlık yapar, bu dönemin sonuna doğru çekirdek
te bulunan kalıtım maddesi eşlenerek sayısını iki
katına çıkartır. Kalıtsal maddenin iki eşit parçaya ay
rılması, ikili kromatitlerin hücrenin ortasında dizil
mesi, çekirdek zarının eriyerek kaybolması olayları
ise çekirdek bölünmesinde gerçekleşir.
Cevap D
İğ iplikleri
•
Çekirdek bölünmesinden sonra sitoplazmanın bö
lünmesiyle ilgili hazırlıklar başlar.
Hücrenin ortasında yanyana dizilen eş kromo
zomlardan birisi bir kutuba, diğeri de öbür kutuba gider. Böylece eşlenmiş olan kromozomlar
iki kutup arasında eşit olarak paylaşılmış olur.
Oluşan yeni hücrelerde eşit sayıda kromozom
bulunur.
Sitoplazma bölünm esi: Çekirdek bölünmesinden
sonra, sitoplazma da bölünerek, hücre sayısının
artmasını sağlar. Sitoplazma bölünmesi çekirdekle
rin iki ayrı hücreye dağıtılmasını sağlar.
Hücreler, iki farklı yöntemle sitoplazmanın ayrılma
sını sağlar. Bitki hücreleri ara lamel oluşumuyla,
hayvan hücreleri ise boğumlanarak iki hücrenin
oluşmasını sağlar.
Bitki hücresi
•
Böylece hücrede kalıtsal yapısı aynı olan iki tane çekirdek meydana gelir. İğ iplikleri kaybolur
ve yeni çekirdek zarları oluşur.
<3
@
Ara lamel oluşması
Hücre zarı
Bitki hücresinde sitoplazma bölünmesi
Yeni oluşan
çekirdekler
Boğumlanma olması
Hayvan hücresinde sitoplazma bölünmesi
Bitki hücrelerinin dışında sert ve dayanıklı olan hüc
re duvarı bulunur. Bundan dolayı ara lamel (yeni bir
zar ve duvar) oluşumuyla sitoplazma bölünebilir.
Örnek -2
$.
Bir hücrenin, bölünmeye hazırlandığı dönemin
sonunda, aşağıdaki olaylardan hangisi gerçek
leşir?
A) Hücredeki kalıtsal maddenin iki eşit parçaya ay
rılması
B) Kalıtım yapılarının hücrenin ortasında dizilmesi
C) Çekirdek zarının eriyerek kaybolması
D) DNA miktarının artırılması
Q
COŞKU
Bunun için, hücrenin ortasından itibaren kenarları
na kadar yeni bir hücre duvarı oluşturulur. Daha
sonra, yeni hücre zarının oluşmasıyla, iki çekirdek
birbirinden ayrılmış olur.
Hayvan ve insan hücrelerinin dışında hücre duvarı
bulunmadığı için, ortadan boğum lanarak sitoplazmanın ayrılması sağlanır. Bunun için; hücrenin orta
sına yakın bir kısımdan hücrenin ortasına doğru
çökme başlar. Çöken kısım karşı kutuba ulaşıncaya
kadar boğumlanma devam eder. Boğumlanmanın
tamamlanmasından sonra hücre sitoplazması iki
parçaya ayrılmış olur.
Mitoz
Sitoplazma bölünmesi sonucunda oluşan yeni
hücreler arasında, organel sayısı ve sitoplazma
miktarları farklılık oluşturabilir. Ancak yeni hücreler
arasında kromozomortaktır.
Anahtar Bilgi
Sitoplazma bölünmesi hayvan hücrelerinde
boğumlanarak, bitki hücrelerinde ise; hücre
dışında hücre duvarının bulunmasından dolayı
ara lamel oluşumuyla gerçekleşir.
©
Sıra Sizde -1
Bitki hücrelerinin sitoplazma bölünmesinde ara
lamel (orta lamel) oluşması;
Her kromozomun yapısında belli sayıda gen bulu
nur. Kromozom sayısı her canlı türü için farklıdır.
Kromozom sayıları ile canlıların gelişmişliği ve bü
yüklüğü arasında bir ilişki yoktur. Örneğin, kromo
zom sayısı 2n=500 olan eğrelti otu, kromozom sa
yısı 2n=46 olan insana göre daha gelişmiş bir can
lı değildir.
Tür
İnsan
2n
46
Moli
S balığı
46
Eğrelti
otu
Güvercin
Soğan
500
16
16
Kromozomlar farklı genetik özellikler taşır. Bundan
dolayı canlı türleri aynı kromozom sayısına sahip
olsalar bile, birbirlerinden farklı gelişmişlik düzeyi
ne sahiptirler. Örneğin soğan ve güvercinin kromo
zom sayısı 2n=16 dır. Biri bitki, diğeri hayvan türü
dür. Bazı canlıların kromozom sayıları aşağıdaki
tabloda verilmiştir.
I. Hücre duvarı bulunması
II. Hücre zarının seçici geçirgen olması
Örnek - 3
III. Sentriyollerin bulunmaması
durumlarının hangilerinden kaynaklanır?
A) YalnızI
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Kazanımlar
Aşağıdaki tabloda bazı canlıların kromozom sayıla
rı verilmiştir.
Tür
Kromozom Sayısı (2n)
Moli Balığı
46
Sirke sineği
8
Eğrelti otu
500
İnsan
46
Patates
48
1.3 Mitozda kromozomların önemini fark ede
rek farklı canlı türlerinde kromozom sayıları
nın değişebileceğini,
Bu bilgilere göre yapılan aşağıdaki yorumlardan
hangisi yanlıştır?
A) Canlı türleri aynı kromozom sayısına sahip olsa
lar bile, farklı yapı ve özelliklere sahiptir.
B) Kromozom sayıları aynı olan iki canlı, kesinlikle
aynı türdendir.
Hücrelerdeki yaşam olaylarını kalıtım yapıları kon
trol eder. Bitki ve hayvan hücrelerindeki kalıtım ya
pıları çekirdek içinde bulunur. Kalıtım yapılarının
belirginleşmiş haline kromozom adı verilir.
C) Bazı farklı türlerin hücrelerinde aynı sayıda kro
mozom bulunabilir.
D) Kromozom sayıları ile canlıların gelişmişliği ve
büyüklüğü arasında bir ilişki yoktur.
Çözüm
Kromozom sayıları ile canlıların gelişmişliği ve bü
yüklüğü arasında bir ilişki yoktur. Kromozom sayıla
rı aynı olan iki canlının, kesinlikle aynı türden oldu
ğunu söyleyemeyiz.
Kromozomlar farklı genetik özellikler taşır. Bundan
dolayı canlı türleri aynı kromozom sayısına sahip
olsalar bile, farklı gelişmişlik düzeyine sahiptirler.
Tabloda da görüldüğü gibi iki farklı canlı türü olan
Moli balığı ve İnsanın kromozom sayıları aynıdır.
Cevap B
Mitoz
Çekirdekte kromozom takımı sayısına göre, iki çe
şit hücre grubu vardır. Bunlar diploit hücreler ve
Mitoz bölünmenin bazı özellikleri, aşağıda verilmiş
tir:
haploit hücrelerdir.
•
Çok hücreli canlılarda büyüme ve yenilenmeyi,
tek hücreli canlılarda ise üremeyi sağlar.
•
Oluşan yeni hücrelerin kalıtsal yapısı ve kromo
zom sayısı birbirinin aynı olur.
•
Oluşan yeni hücrelerde, ana hücreyle eşit sayı
da kromozom bulunur.
•
Bütün canlılarda ortak olarak gerçekleşir. Bir hüc
reden iki yeni hücrenin oluşmasını sağlar.
•
Yeni hücrelerde ve canlılarda genetik çeşitliliğe
neden olmaz.
İki krom ozom takımı olanlar (2n): Bu hücreler an
ne ve babadan gelen kromozom çiftlerine sahiptir.
Biri anneden (n) diğeri babadan (n) gelen iki takım
kromozom bulundururlar ve 2n ile gösterilirler. Ör
neğin insanların vücut hücrelerinde 23 çift yani
2n=46 kromozom bulunur.
Anne(2n) Baba(2n)
|
Mayoz
Ö
G r""
Yumurta (n) Sperm(n)
| Döllenme
___ 0
_
Zigot (2n)
i Gelişme
Embriyo (2n)
1
Mitoz
Fetüs (2n)
I
Canlı (2n)
Bîr kromozom takımı olanlar (n): Üreme (eşey)
hücreleri olan yumurta ve spermde sadece birer takim kromozom bulunur. Örneğin insanların üreme
hücreleri olan yumurta ve spermde bir takım n=23
kromozom vardır.
Sıra Sizde -2
İnsanların vücut hücreleriyle İlgili olarak, aşağı
daki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Farklı dokuların çekirdeklerinde, farklı sayıda
kromozom vardır.
B) Mitoz bölünmeyle oluşmuşlardır.
|
^
o
@
Canlıların eşey hücrelerine bağlı olmadan yeni can
lılar oluşturmasına eşeysiz üreme denir. Eşeysiz
üreme daha çok basit yapılı canlılarda görülür. Üre
meyle oluşturulan canlılar, kalıtsal maddelerini ken
dilerini oluşturan ana canlıdan alırlar. Ana ve yeni
canlılar kalıtsal yönden benzer olur. Eşeysiz üreme
nin temelinde mitoz hücre bölünmesi bulunur.
Eşeysiz üremenin; bölünerek üreme, tomurcukla
narak üreme, sporla üreme, vejetatif (çelikle) üre
me ve yenilenmeyle (rejenerasyon) üreme olarak
farklı çeşitleri vardır.
Bölünerek üreme: Bir hücreli canlılarda görülen
üreme yöntemidir. Olgunlaşan bir hücrenin ikiye
bölünmesi şeklinde gerçekleşir. En hızlı üreme yön
temidir. Bu üreme biçimi bakteri, öğlene, amip ve
terliksi hayvan gibi tek hücreli canlılarda görülür.
C) Çekirdeklerindeki 2n’in sayısal değeri birbirine
eşittir.
D) Sinir ve kan hücreleri gibi bazı hücrelerin mitozla çoğalma yeteneği yoktur.
Kazanımlar
1.4 Mitozun canlılar için önemini belirleyerek,
büyüme ve üreme ile ilişkilendirmeyi,
Paramesyumun bölünerek çoğalması
@ C 09KU
(IS
Mitoz
Tomurcuklanarak üreme: Bu üreme olayı, bazı
canlıların vücudu üzerinde oluşan tomurcuk şeklin
deki çıkıntıların gelişerek, yeni bir canlıyı oluşturma
sıyla sağlanabilir.
t
Örnek -4
Deniz yıldızının kopan kolundan yeni bireylerin
meydana gelmesiyle ilgili olarak, aşağıdaki ifa
delerden hangisi yanlıştır?
A) Yeni bireyler eşeysiz üremeyle oluşmuş olur.
B) Yeni bireylerin kalıtsal bilgisi ana canlıyla aynıdır.
C) Ana canlı ile yeni bireyler aynı ortamda yaşar.
D) Yeni bireyler üremeyle yeni birey oluşturamaz.
Bira mayası mantarı ve Hidra tomurcuklanarak ürer
Tomurcuklanma sonucu oluşan yeni bireyler, ana
canlıya yapışık olarak ya da bağımsız olarak yaşa
mını devam ettirebilir. Bir hücreli olan bira mayası
mantarı ile hidra, mercan, deniz anası ve sünger gi
bi omurgasız hayvanlarda görülür.
Yenilenmeyle üreme: Canlı vücudunda eksilen kı
sımların yenilenmesi anlamına gelir. İlkel yapılı bazı
hayvanların, farklı kısımlarından kopan parçalar ge
lişerek, yeni canlılar oluşturur. Hayvanlara özgü bir
üreme biçimidir.
Deniz süngeri, toprak solucanı ve deniz yıldızı bu
şekilde çoğalabilir. Örneğin planaryadan kopan her
parça yeni planaryalar oluşturması da çoğalmaya
örnek olarak verilebilir.
gelişme
Çözüm
Deniz yıldızı yenilenmeyle
(rejenerasyon) kopan
bir
parçasından yeni bir deniz
yıldızı oluşturabilir. Bu bir
eşeysiz üreme çeşitidir. Yeni
oluşan bireyin kalıtsal bilgisi
kopmuş olduğu ana canlının aynısıdır ve yeni olu
şan birey ana canlıyla aynı ortamda yaşayabilir.
Deniz yıldızı yumurta ve sperm üreterek eşeyli olarakta üreyebilmektedir. Yeni bireylerde ister eşeyli
ister se eşeysiz olsun neslinin devamını sağlayabi
lir. Çünkü kopan bir parçasından yenilenmeyle ye
ni bir deniz yıldızı oluşabilir.
Cevap D
kesilir
gelişme^
Sıra Sizde - 3
Plarıarya
Yassı solucanın yenilenmeyle çoğalması
Amip hücresinin çoğalması sırasında gerçekleşen
olaylar şekilde gösterilmiştir.
İnsan ve omurgalı hayvanlarda yıpranan veya ko
pan kısımların yenilenmesi, kırılan kemiklerin ona
rılması, yaraların zamanla iyileşmesi, kemik iliğin
den yeni kan hücrelerinin oluşmasını üremeyle iliş
kili değildir.
Vejetatif (Çelikle) üreme: Bitkilere özgü olan üre
me biçimidir. Bir bitkinin kök, gövde ve yaprağın
dan o bitkiyle aynı kalıtsal yapı
da yeni bitkilerin yetiştirilmesi
dir. Böylece ürün verimi yüksek
olan bitkilerin korunması da
sağlanır. İstenilen özelliklere
sahip olan bitkiler bu şekilde
çoğaltılır.
Gül, kavak, söğüt, patates, çi
lek, begonya, elma, limon gibi
Patatesin vejetatif
bitkilerin üretilmesinde kullanı olarak üretilmesi
labilir.
Bu üreme olayı ile ilgili olarak;
I. Amip belirli bir büyüklüğe ulaşınca bölünme
gerçekleşir.
II. Oluşan hücreler aynı kalıtsal özellikte olur.
III. Üreme, eşeysiz olarak sağlanır.
açıklamalarından hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
0 1 COŞKU
Kazanım Pekiştirme -1
BULMACA
1
Soldan sağa
Vejetatif üreme, tomurcuklanma ve bölünerek çoğalma çeşitlerinin genel adı
Hayvan hücresinde sitoplazma bölünmesi sırasında bitki hücresinden farklı olarak gerçekleşen olay
Bir hücreli canlıların çoğalması, çok hücreli canlıların büyümesi, erkek ve dişi eşey hücrelerinin meyda
na gelmesi için gerekli olan olay
Üreme organlarında eşey ana hücrelerinden eşey hücrelerinin oluşmasını sağlayan hücre bölünmesi çe
şidi
Deniz anası, hidra ve sünger gibi canlılarda görülen çoğalma şekli
Yukarıdan aşağıya
Bitkilerin dal ve yaprak gibi kısımlarından yeni bir bitki meydana gelmesi olayı
Sitoplazma bölünmesi sırasında bitki hücrelerinin ortasında oluşan ve hücreyi ikiye bölen yapının adı
Toprak solucanı birçok parçaya ayrılsa bile her parçasının tam bir solucanı meydana getirebilmesi olayı
Hücre bölünmesi başlangıcında kalıtım maddesinin dönüştüğü yeni yapının adı
Büyüme ve yaraların onarılması için vücut hücrelerinde görülen hücre bölünmesi çeşidi
Q
COŞKU
MİTOZ
KAZANIM DEĞERLENDİRME TESTİ
1.
Aşağıdakilerden hangisi, çok hücreli canlı
larda mitoz bölünmeyle gerçekleşmez?
4.
Hücre bölünmesi sırasında gerçekleşen;
I. Sentriyollerin görev yapması
II. Sitoplazmanın boğumlanması
A) Hücrede gelişme
B) Vücutta büyüme
III. İğ ipliklerinin oluşması
C) Hücre sayısında artma
IV. Çekirdek sayısının iki katına çıkması
D) Bitki ve hayvanlarda üreme
olaylarından hangileri, bitki ve hayvan hüc
relerindeki mitoz bölünme için ortaktır?
B) III ve IV
C) I, II ve
Canlılarda meydana gelen
mitoz bölünmenin bir evresinde, eşlenmiş durum[çolüm daki kromozomlar, hücrenin orta çizgisinde ve tek
sıralı biçimde dizilerek iğ
ipliklerine tutunurlar.
D) I, III ve IV
2.
#
5.
Mitoz bölünmenin temel aşamaları, aşağıdaki
posterde gösterilmiştir.
Bu şekilde gösterilen evreyi takip edecek
olan, ilk mitoz aşaması, aşağıdakilerden
hangisidir?
hücreler
3.
Toprak solucanları yumurta üreterek veya ye
nilenmeyle (rejenerasyon) yeni bireyler oluştu
rarak neslini devam ettirebilir.
Buna göre, bu iki üremeyle oluşan yavru bi
reyler arasında, aşağıdakilerden hangisi
farklılık oluşturur?
A) Kalıtsal farklılık oluşması
B) Canlının beslenme biçimi
C) Hücredeki kromozom sayısı
D) Yavru bireylerin üreme biçimi
Bu şekildeki aşamalara bakılarak, aşağıdaki
sorulardan hangisinin cevabı bulunamaz?
A) Bölünme sonunda kromozom sayısı deği
şir mi?
B) Hangi hücreler mitozla çoğalır?
C) Sitoplazma bölünmesi, çekirdek bölünme
sinden önce mi yapılır?
D) Bölünme sonucunda, kaç hücre meydana
gelir?
0 ı COŞKU
Mitoz
6.
7.
0{çözüm
Aşağıdakilerden hangisi iki takım (2n) kro
mozom taşıyan bir hücre için doğru değildir?
Aşağıdakilerin hangisi, bir canlının eşeysiz
olarak ürediğini söylemek için yeterlidir?
A) Vücut organlarında bulunabilir.
A) Çok hücreli bir canlı olması
B) Mitoz sonucunda oluşur.
B) Üremenin mitoz bölünmeyle gerçekleşmesi
C) Anne ve babadan gelen kromozom takımı
na sahiptir.
C) Oluşan yeni canlıların, ata canlıdan farklı ka
lıtsal özelliklere sahip olması
D) Yumurta ve sperm hücrelerinin bölünme
siyle oluşur.
D) Üremede döllenme olayının görülmesi
1 0 . Bir hücrenin mitozla çoğalma süreci, aşağıda
ki şekilde gösterilmiştir.
Bazı canlı türlerinin hücrelerinde bulunan kro
mozom sayısı, şemada verilmiştir.
P
(çozum
Kromozom
Canlılar
Kromozom
sayısı
Canlılar
İnsan
46
Kedi
38
At
64
Deniz
yıldızı
94
Soğan
16
Güvercin
16
Keçi
60
Moli balığı
46
p;1j
Eğrelti otu
Köpek
5,0
78
sayısı
Bu şemayı inceleyen bir öğrenci, aşağıdaki
sonuçlardan hangisine ulaşabilir?
Bu şekilde belirtilen durumla ilgili olarak,
aşağıda verilen açıklamalardan hangisi
yanlıştır?
A) Kromozom sayısı aynı olan, farklı tür canlı
lar benzer özelliklere sahip olur.
A) Bölünme sonunda, bir ana hücreden iki
hücre oluşur.
B) Kromozom sayısı fazla olan türler, daha
gelişmiş yapılı olur.
B) Mitoz geçiren bir hücre tekrar mitozla bö
lünebilir.
C) Canlıların vücut büyüklüğü ile kromozom
sayısı arasında bir ilişki yoktur.
C) Mitoz bölünme sırasında, çekirdekte bulu
nan kalıtımla ilgili yapılar, bir hücreden ye
ni hücreye aktarılır.
D) Bitki türlerinin kromozom sayısı, hayvan
türlerinden daha çoktur.
8.
9.
Mitozdaki sitoplazma bölünmesi, aşağıdakilerden hangisi gerçekleştikten sonra
meydana gelir?
D) Vücudumuzdaki tüm hücreler bölünerek
büyürler.
11. Aşağıdakilerden hangisi, sadece bitkilerde
ki hücre bölünmesinde gerçekleşir?
A) Kromozomların eşlenmesi
A) Ara (orta) lamelin oluşması
B) Sentriyollerin eşlenmesi
B) İğ ipliklerinin oluşması
C) Çekirdek sayısının artması
C) Hücrenin boğumlanarak ikiye ayrılması
D) Kromozomların belirginleşmesi
D) Kalıtım maddelerinin eşlenmesi
0 f COŞKU
Mitoz
a
12. Bir hücrenin bölünmesinde gerçekleşen;
I. Farklı kalıtsal özelliklere sahip yeni hücre
lerin oluşumu
II. Vücut hücrelerinin sayısının artırılması
15. Kanser hücreleriyle ilgili olarak;
I. Kontrolsüz bir şekilde bölünerek çoğalırlar.
II. Kan yoluyla vücudun diğer bölgelerine gi
debilirler.
III. Eşey (üreme) hücrelerinin oluşumu
III. Gittikleri yerlerde tümör (ur) oluştururlar,
şeklindeki olaylardan hangileri mitoz bölün
mede gerçekleşmez?
şeklindeki ifadelerden hangileri doğrudur?
A) Yalnızı
B) Yalnızlı
C) I ve III
D) I, II ve III
13. Sınıftaki dört öğrenci, canlılarda mitozla ger
çekleşen bazı olayları anlatmıştır:
m
(çozum
' *
Yasin
Düşüp elimi:
yaraladığımızda,
kısa bir süre sonra
yaramızın iyileşir.
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve III
16. Mitoz bölünmede gerçekleşen, bazı evrelerin
görünüşü aşağıdaki şekillerde gösterilmiştir.
İş makin
çalışması sırasında,
gövdesinin kabuğu
soyulan ağaç, bir yıl
sonra eski haline
gelir.
Baharda,
budanmış olan ağaç
dallarından
yeni sürgünler
))■
A) YalnızI
S©
İlyas
^
Dalından
kopartılan begonya
bitkisi yaprağı, suya
bırakıldıktan bir
süre sonra kök
oluşturmaya
IV.
F ^ ^ b a f la r ^ - /
O
M ü m ta z
W Ceren
Bu öğrencilerden hangilerinin verdiği bilgi
ler, canlılardaki büyüme ve gelişme olayına
örnek gösterilebilir?
A) Yalnız Ceren
Belirtilen evreler, aşağıdakilerin hangisinde
yanlış ifade edilmiştir?
A) I: Kromozomlar hücrenin ortasında dizilirler.
B) II: Hücrenin ortasında ara lamel adı verilen
yapı oluşarak hücre ikiye bölünür.
C) III: Mitozun ilk evresidir. Kromozomlar be
lirgin halde görülmeye başlar.
B) İlyas ve Mümtaz
C) Yasin ve Ceren
D) IV: Kromozomlar ikiye ayrılarak hücrenin
karşılıklı kutuplarına doğru hareket eder.
D) Yasin, İlyas ve Ceren
14. Vücudumuzda bulunan;
17. Aşağıdakilerden hangisi mitoz bölünmenin
özelliklerinden birisi değildir?
I. Deri
II. Karaciğer
III. Kemik
isimli organların hangilerinin hücreleri mi
tozla çoğalabilir?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III
A) Bölünme sonunda oluşan hücreler aynı
sayıda kromozom taşır.
B) Yeni oluşan hücreler ile ana hücrenin kro
mozom sayısı eşittir.
C) Bölünme sonunda dört hücre oluşur.
D) Kalıtım maddesi, bölünme başlangıcında
kromozom adı verilen yapılara dönüşür.
Q
COŞKU
KALITIM
Kazanımlar
Kazanımlar
2.1 Gözlemlerim sonucunda kendim ile annem-
2.3 Mendel'in çalışmalarının kalıtım açısından
önemini,
babam arasındaki benzerlik ve farklılıkları,
öğrenmiş olacağtm.
2.2 Yavruların anne-babaya benzediğini, ama
aynısı olmadığını,
Canlı vücudunu oluşturan karakterleri ve üremeyle
nesilden nesile aktarılmasını inceleyen kalıtım bili
mine genetik denir. Genetik, nesiller arasındaki
benzerlik ve farklılıkların ortaya çıkmasını araştırır.
Anneden ve babadan gelen eşey hücreleri (yu
murta ve sperm) zigotu (döllenmiş yumurta) oluş
turur. Bu hücrelerle birlikte gelen kromozomlar (ka
lıtsal madde) yeni canlının kromozomlarını meyda
na getirir. Böylece taşıdıkları kalıtsal madde ile yeni
canlının karakterlerini belirler.
Baba ve oğiun benzerliği
Yeni oluşan bir canlı anne ve babasının bazı özellik
lerini taşır, ancak anne ve babasının tüm özellikleri
ne de sahip değildir. Anne ve babamıza baktığımız
da bazı özelliklerimizin annemize bazı özelliklerini
zin ise babamıza benzediğini, fakat tamamıyla on
lara benzemediğimizi fark etmişsinizdir.
Genetik bilimi, aynı soy ağacına bağlı fertlerin özel
liklerini incelemek yolu ile ana ve baba soylarında
meydana gelen farklılıkları ve benzerlikleri tespit et
meye çalışır. Genetikle ilgili ilk çalışmalar Mendel
isimli bir araştırıcı tarafından yapılmıştır.
Q
COŞKU
Gregor Mendel, yaptığı bazı deneylerle kalıtsal
özelliklerin nesilden nesile aktarıldığını keşfetti.
Mendel, kalıtımla ilgili olan ve 7 yıl süren çalışmala
rını bezelyeler üzerinde yapmıştır. Mendel bezelye
de 7 karakter belirlemiş ve üzerinde çalışmıştır.
Mendelin kalıtım deneylerinde bezelyeleri kullan
masının nedenleri arasında şunlar bulunur:
•
Her ortamda kolayca yetiştirilebilir.
•
Hızlı büyüyerek, kısa zamanda tohum oluştura
bilir.
•
Üzerinde ayırt edici olan çok sayıda karakter
bulunur. (Tohum rengi, tohum şekli, bitki boyu)
•
Kendi kendini döllediği için karakterleri saf döl
özelliğe sahiptir.
•
Kapalı tohumlu olduğundan, deneysel olarak
kontrollü sunî döllenmeler yapılabilir.
•
Bir yılda bir kaç kez ürün alınabilir.
Mendel bezelyelerle yaptığı çalışmalar sonucunda,
bezelyelerin bir kısmının sarı tohumlu olduğu halde
bir kısmının yeşil tohumlu; bazılarının buruşuk to
humlu, bazılarının düz tohumlu; bitkinin bir kısmının
kısa, bazılarının ise uzun olduğunu gördü.
Mendel, mor çiçekli bezelye ile beyaz çiçekli bezel
yelerin saf döllerini tozlaştırdığında, birinci kuşağın
(F, dölünde) tümünde mor çiçekli melez bezelyele
ri elde etmiştir.
Kalıtım
Birinci kuşakta elde ettiği melez bezelyeleri kendi
aralarında tozlaştırdığında ise ikinci kuşakta (F2 dö
lünde) bezelyelerin 3/4’ünün mor çiçekli, 1/4’ünün
ise beyaz çiçekli olduğunu görmüştür.
Nesilden nesile genlerle aktarılamayan özelliklere de,
kalıtsal olmayan karakter denir. (Vücut ağırlığı, kas
ların gelişmişliği, zeka derecesi, uzuv eksikliği gibi)
Çaprazlanan bireylerin mor olmasına rağmen, ikin
ci kuşakta beyaz çiçekli bezelyelerin olmasını, bu
özelliğin baskılanmış olmasına bağladı. Mendel,
bu çalışmalarla bezelyelere ait farklı özelliklerin bi
rinci kuşaktan ikinci kuşağa nasıl aktarıldığını gös
termiş ve kalıtımın temel ilkelerini keşfetmiştir. Men
del genetik ile ilgili çalışmalarında matematiğin ola
sılık hesaplarını kullanmıştır.
Örnek - 5
Kulak memesinin ayrık veya yapışık olması
Gen: Kromozom veya DNA üzerindeki bölümlere
gen denir. Genler, karakterlerin oluşmasını kontrol
eden kalıtsal yapılardır. Bir karakteri temsil eden
gen çifti biri anneden diğeri babadan gelen (homo
log) kromozomların karşılıklı bölgelerinde bulunur.
Kalıtımda genler alfabedeki harflerle sembolik ola
rak gösterilir. Genler anne babadan üreme hücrele
riyle yavruya aktarılır.
(S
Mendel’in, kalıtım çalışmalarında bezelyeleri kul
lanmasının nedenleri arasında, aşağıdakilerden
hangisi yoktur?
A) Eşeyli olarak üremesi
B) Üretici olarak beslenmesi
C) Ayırt edici çok sayıda karakterinin olması
D) Kısa zamanda ürün vermesi
Çözüm
Mendel, bezelyelerin eşeyli olarak üremesiyle oluşan yeni bireylerin özelliklerini incelemiştir. Bezelyelerin üzerinde ayırt edici olan çok sayıda karakter
bulunur (Tohum rengi, tohum şekli, bitki boyu v.b.)
ve yılda bir kaç kez ürün alınabilir.
Cevap B
|
§•
t
o
@
Genler içerdikleri yaşam şifreleri dolayısıyla vücut
taki her türlü olayı bir çeşit kumanda sistemi sayıla
bilecek bir duyarlılıkla kontrol ederler. Etki derece
sindeki farklılıklara göre iki çeşit gen vardır. Bulun
duğu hücrede ya da canlıda taşıdığı karakteri her
zaman oluşturan gene baskın gen (dominant gen)
denir. Çaprazlamalarda baskın gen alfabedeki bü
yük harflerle (A, B, C, D ve E gibi) gösterilir.
Bulunduğu hücrede ya da canlıda, taşıdığı karakte
ri baskın genle eşleşmediği zaman ortaya çıkartan
gene, çekinik gen (resesif gen) denir. Çaprazlama
larda çekinik gen alfabedeki küçük harflerle (a, b,
c, d ve e gibi) gösterilir.
Kazanımlar
Örnek -6
2 .4
Gen kavramı hakkında bilgi toplayarak bas
kın ve çekinik genleri,
Genlerle ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden han
gisi doğru d eğ ild ir?
2 .5
Fenotip ve genotip arasındaki ilişkiyi,
A) Türe ait olan karakterlerin yeni nesillere aktarıl
masını sağlar.
B) Bir kısmı baskın, bir kısmı da çekinik özelliğe
sahiptir.
K A L IT IM L A İLGİLİ K A V R A M LA R
Homolog krom ozom: Biri anadan diğeri babadan
gelen, şekil ve büyüklük bakımından birbirine ben
zeyen, karşılıklı bölgelerinde aynı karaktere etki
eden (aynı veya zıt yönde etki eden) genleri taşıyan
kromozomlardır.
Karakter: Canlı vücudunu oluşturan herbir özelliğe
karakter denir. Nesilden nesile genlerle aktarılan
özelliklere kalısal karakter denir (Göz rengi, kan
grubu, ten rengi, boy uzunluğu, saç şekli, saç rengi,
kulak memesinin ayrık veya yapışık olması gibi).
C) Bütün insanlarda aynı özellikte genler vardır.
D) Yavru bireylerdeki karakterlerin oluşmasında, an
ne ve babadan gelen genler rol oynar.
Çözüm
Türe ait karakterlerin anne ve babadan yeni nesille
re aktarılmasını genler sağlar. İnsanlarda farklı özel
likte genler vardır. İnsanlar arasında, hatta kardeşler
arasında bile farklılıklar vardır, Bu farklılıklar farklı özel
likteki genler sayesinde oluşur. Tek yumurta ikizi kar
deşler hariç diğerlerinde farklı özellikte genler vardır.
Cevap C
0 1 COŞKU
Saf Döl: Her bir karakterin oluşmasında anne ve
babadan gelen allel genler görev yapar. Allel gen
lerin aynı olduğu karakterlere saf döl denir. Çap
razlamalarda; AA, aa, BB, bb şeklindeki karakterler
saf döl özelliktedir.
Aşağıda Hatice’nin ailesindeki bireylerin göz renk
lerini gösteren bir soyağacı verilmiştir. Yeşil renkle
gösterilen bireylerin göz rengi yeşildir, kahverengi
renkle gösterilen bireylerin göz rengi kahverengidir.
Baltajan
Melez Döl: Karakterin oluşmasını sağlayan allel
genlerin, farklı olduğu karakterlere melez döl denir.
Çaprazlamalarda; Aa, Ba, Cc şeklindeki karakterler,
melez döl özelliktedir.
Genotip: Canlının ya da karakterin gen resmine
genotip denir. Genotip karakteri oluşturan genlerin
Örneğin saçın siyah veya sarı olması, gözün yeşil
veya siyah olması, boyun uzun veya kısa olması fenotiple ilgili özelliklerdir.
Genetik yapının gösterimi Genlerin görünümdeki etkisi
(Fenotip)
(Genotip)
AA
Kahverengi göz
Aa
Kahverengi göz
aa
Yeşil göz
Anne
£
Aa
aa
Aa
Aa
Hatice.
özellikleridir. Bir karakterin baskın veya çekinik ol
ması, saf döl veya melez döl olması onun genotipiyle ilgilidir.
Fenotip: Çevreninde etkisiyle ortaya çıkan canlının
ya da karakterin görünüş resmine fenotip denir.
Fenotip karakterin duyu organları tarafından algıla
nabilen biçimidir. Saç rengi, kan grubu, cilt rengi gi
bi pek çok özellik, insana ait olan fenotipik özellik
lerdir.
aa
Aa
Q
•
Aa
é
aa
ü é
Aa
tJ~ Û
•
aa
aa
aa
Aa
Aa
^H asan
Aa
Soyağacını dikkatle inceleyelim. Haşan gibi genotipi melez (Aa) olan bireylerin göz rengi, her iki fark
lı geni taşımasına rağmen fenotip olarak kahveren
gidir.
Çünkü kahverengi göz rengi geni, yeşil göz rengi
genine baskındır. Sadece Hatice gibi saf çekinik
(aa) olan bireyler, yeşil göz rengine sahip olabilir.
Kazanımlar
2 .6 Tek karakterin kalıtımı ile ilgili problemler
Örnek - 7
tk
Aşağıdaki çaprazlamaların hangisinden karşı
sında belirtilen özellikte döller oluşamaz?
A) Baskın döl + Çekinik döl
Çekinik döl
çözmeyi,
KARAKTERLERİN ÇAPRAZLANMASI
B) Baskın döl + Baskın döl -» Çekinik döl
C) Baskın döl + Çekinik döl -> Baskın döl
D) Çekinik döl + Çekinik döl -» Baskın döl
Çözüm
Seçeneklerdeki çaprazlamalar, şu şekilde gösteri
lebilir.
Aa + aa
aa veya Aa
Aa + Aa -» aa, Aa veya AA
AA + aa -> Aa
Buna göre, iki çekinik dölün (aa x aa) çaprazlama
sından baskın özellikte (Aa veya AA) döl oluşmaz.
Cevap D
COŞKU
Saf döl sarı tohumlu olan bezelye ile saf döl yeşil
tohumlu bir bezelyenin eşleştirilmesiyle oluşan bi
rinci kuşak ve ikinci kuşaktaki bireylerin özellikleri
diğer sayfada gösterilmiştir. (Bezelyelerde sarı tohumluluk yeşil tohumluluğa baskındır.)
aa + aa -» aa
Q
Eşeyli üremede canlı karakterlerinin nesilden nesile aktarılmasının gösterilmesine çaprazlama denir.
Çaprazlama etkinliğinde; anne ve babanın karakter
genleri eşleştirilir. Sonraki nesillerde bu karakterle
ilgili oluşabilecek, genotip ve fenotip durumları bu
lunmaya çalışılır.
Çaprazlama etkinlikleri; genetikte, hayvanlarda çift
leştirme, bitkilerde tozlaştırma şeklinde organizma
lar arasında yapılan kontrollü döllenme çalışmaları
dır.
Fenotip —* Sarı
Genotip
Yeşil
Saf döl
çekinik
►ss ^ ^
,._y baskın
F. dölleri
Fenotip
..............-
%100 Sarı
•
*
EŞEYE (Cinsiyete) BAĞLI KALITIM
İnsanlarda cinsiyet oluşumu, kalıtsal olarak düzen
lenir. İnsan hücresinde 46 kromozom bulunur. Bu
kromozomlardan 44 tanesi (vücut kromozomları)
vücut organlarının oluşmasını; 2 tanesi (eşey kro
mozomları) cinsiyet özelliklerinin oluşmasını sağlar.
► SS/Melezdöl
Genotip
baskın ^
İnsan
kromozomları
2n
Vücut
Eşey
kromozomları + kromozomları
2n
2n
I
♦
46
44
2
Tüm insanlarda
aynı sayıdadır.
2 çeşittir
/
^
•i ) 0
F dölleri
1
X
Fenotip
* Sarı
Genotip
► ss;
Y
Erkeklik
karakterlerini
taşır.
%25
Saf döl
sarı
Fenotip oranı —
Genotip oranı —*
%50
Melez döl
sarı
3 :1
1:2:1
%25
Saf döl
yeşil
Dişi ve erkeklerin birbirinden farklı görünmesinin
nedeni, eşey kromozomlarında bulunan, genlerin
farklı olmasıdır. Y kromozomundaki bazı genler, er
kek bireylerde testislerin ve erkeklik hormonlarının
oluşmasını sağlar.
Anahtar Bilgi
Örnek - 8
<İ>
Saf döl düzgün tohumlu olan bezelye ile saf döl
buruşuk tohumlu bir bezelyenin eşleştirilmesiy
le birinci ve ikinci kuşakta hangi özellikte birey
ler oluşabilir? (Bezelyelerde düzgün tohumluluk bas
kındır.)
Tarihte bir çok kral ve günümüzde de bir çok
erkek eşlerini erkek çocuk doğuramadıkları için
boşamışlardır. Aslında annelerin çocuğun cin
siyetini belirlemede bir katkıları yoktur. Çocu
ğun cinsiyetini belirleyen babadan gelen
spermdeki X veya Y eşey komozomudur.
Çözüm
Erkek birey
1
Dişi birey
Saf döl - Baskın (Düzgün tohumlu)
Saf döl - Çekinik (Buruşuk tohumlu)
BB
bb
Mayoz
( b ) % ıo o
Döllenme
„
F, dişj_
Bb
Bb
Mayoz
% 50®
Sperm - 1
(b )% 5 0
Sperm - 2
B) %50
C) %75
D) %100
Kazanımlar
Bb %100
F, erkek
A) %25
Yumurta
(Oluşan tüm bireyler Melez döl Baskın - Düzgün tohumlu olur.)
►
Bir ailenin ilk beş çocuğu kızdır, altıncı çocukla
rının erkek olma ihtimali nedir?
M a yo z
(jT)%100
Sperm \
Sıra Sizde * 4
/ .Mayoz
%50(j3)
® % 50
Yumurta - 1
2 .7 İnsanlarda yaygın olarak görülen bazı kalıt
sal hastalıkları,
Yumurta - 2
GENETİK HASTALIKLAR
Saf döl baskın
Düzgün tohumlu
24
Melez döl baskın
Düzgün tohumlu
Saf döl çekinik
Buruşuk tohumlu
Eşey kromozomlarında, cinsiyetle ilgili genlerden
başka; vücuttaki bazı yapı ve özelliklerin oluşması
nı sağlayan genler ile kalıtsal hastalıkların oluşma
sına neden olan genlerden bir kısmı da bulunur.
Q
COŞKU
Kalıtım
Bu karakter genlerinin çekinik olanları; erkek ve di
şi bireylerde hem ofili ve renk körlüğü hastalıkları
nın oluşmasına neden olabilir. Renk körlüğünün
oluşması durumunda, birey kırmızı ve yeşil renkleri
algılayamaz. Hemofililik durumunda ise, bir yara
lanma sırasında kanın pıhtılaşması gerçekleşmez.
Örnek -9
Aşağıdaki soyağacında, X kromozomu üzerinde
çekinik olarak taşınan renk körlüğü hastalığını fenotipinde gösteren bireyler kırmızı olarak gösterilmiştir.
|
Renk körü erkek
Renk körü kadın
[]j
Sağlıklı erkek
Sağlıklı kadın
Renk körlüğü testi
Erkeklerde bir tane hastalık geninin bulunması, di
şilerde ise iki tane hastalık geninin bulunması renk
körlüğü ve hemofili hastalıklarının oluşmasını sağ
lar. Çekinik hastalık genleri X kromozomlarıyla ne
silden nesile aktarılarak kalıtımı sağlanır.
Normal görüş geni
(baskın)
Renk körlüğü geni
(çekinik)
Bu genler, X kromozomlarında XR ve X r şeklinde taşınabilir.
XRXR
Saf döl, normal birey
xnxf = >
Melez döl, normal birey (taşıyıcı)
x rx r = t >
Saf döl, renk körü birey
XRy
■=> Normal birey
X>y
■=*■ Renk körü birey
Normallik geni
(baskın)
H
Hemofililik geni
(çekinik)
Bu genler, X kromozomlarında XH ve X h şeklinde taşınabilir.
XHXH
Saf döl, normal birey
XHXh
Melez döl, normal birey (taşıyıcı)
xhxh
Saf döl, hemofili hastası birey
XHY
Normal birey
XhY
Hemofili hastası birey
A) 1 ,2 ve 3
B) 2 ,3 ve 4
C) 3, 4, 5 ve 6
D) 1 ,3 ve 6
Çözüm
Renk körü olan kadın (XrXr) her iki X kromozomun
da da çekinik renk körlüğü genini taşır. Bu bayan
renk körü olmayan bir erkekle (XRY) evlendiğinde,
çocuklarından kız olanlar (1 ve 2 numaralı çocuk
lar) annelerinden renk körlüğü genini taşıyan bir X
kromozomu alırlar. Fakat babalarından sağlam X
kromozomu aldıklarından, kendileri renk körü ol
maz ama taşıyıcıdırlar.
Erkek çocuk (3 numaralı çocuk) ise; babasından Y
kromozomu alacağı için, annesinden renk körlüğü
genini taşıyan bir X kromozomu alır ve renk körü
olur. 3 numaralı erkek kendisi gibi renk körü bir ka
dınla evlendiği için çocukların hepsi renk körü olur
Cevap C
Renk körlüğü ve Hemofililik durumunun oluşması
Y krom ozomunda bulunan genler, sadece erkekle
re özgü hastalıkların oluşmasına neden olur.
Sıra Sizde - 5
Bu soyağacındaki numaralı bireylerden hangile
rinde renk körlüğü hastalığı görülür?
Eşey kromozomlarından başka, vücut kromozom
ları tarafından yine çekinik bir genle taşınan bir di
ğer genetik hastalık orak hücreli anemidir.
@
“Ayaklardaki altı parmaklılık geni, çekinik olup Y
kromozomu üzerinde bulunur.” Bu geni taşıyan
bir babanın, çocuklarıyla ilgili aşağıdaki ifadele
rin hangisi doğrudur?
A) Kız çocuklarının bir kısmı altı parmaklı olur.
B) Erkek çocukları altı parmaklı olur.
C) Erkek ve kız çocukları altı parmaklı olur.
D) Erkek çocuklarının yarısı altı parmaklı olur.
Q
COŞKU
Orak şekilli alyuvar
Hastanın alyuvarları orak şeklindedir. Bundan dola
yı da yeteri kadar oksijen taşıyamazlar. Kılcal da
marları tıkayarak doku ve organlara yeterli miktarda
oksijen gitmesini engellerler. Bu hastalığın oluşabil
mesi için, hem annenin hem de babanın bu hasta
lık genini taşıyor olması gerekir.
Kalıtım
Normal bir insanın vücut hücrelerindeki kromozom
sayısı 46 dır. Kromozom sayısının 1 tane fazla olma
sı, yani 47 olması bireyde Down sendromu denilen
bir genetik hastalığa yol açar. Down sendromlu kişi
lerin parmakları kısa, elleri geniş ve vücutları tıknazdır.
Zeka yönünden de geridirler.
Vücut hücrelerindeki çekinik kalıtımda, aynı bozuk
geni taşıyan anne ve babanın hasta çocuk sahibi
olma ihtimali 1/4 tür.
TAŞIYICI BABA
TAŞIYICI ANNE
EVLENİRLERSE ÇOCUKLARININ
Down sendromlu bir kız
Bazı hastalıkların ortaya çıkmasında sadece anne
den veya babadan hastalık yapıcı genin aktarılma
sı yeterli olur. Bazı hastalıklarda ise hem anneden
hem de babadan hastalık yapıcı genin alınması so
nucu hastalık ortaya çıkar. Böyle bir durumda anne
ve baba sağlıklı olabilirler, ancak hastalık yapıcı çe
kinik gen taşımaktadırlar.
Kazanımlar
i
B İR TANESİ
HASTALIKLI
DOĞABİLİR
J
I
ıî
i
I
i
İKİ TANESİ YİNE KENDİ
ÇOCUKLARINA
GEÇEBİLECEK ŞEKİLDE
TAŞIYICI OLABİLİR
(%25)
YALNIZCA BİR
TANESİ SAĞLIKLI
DOĞABİLİR
(%25)
(% 50)
Akraba evliliği sonucu bazı hastalıkların oranı artar.
Örnek -10
Aşağıdaki soy ağacında bir akraba evliliği gösteril
miştir.
2 .8 Akraba evliliğinin olumsuz sonuçlarını,
2 . * Genetik hastalıkların teşhis ve tedavisinde
bilimsel ve teknolojik gelişmelerin etkisini,
Akraba evliliği, eşler arasında kan bağı bulunma
sı, yani aynı atadan gelme durumudur. Ancak akra
ba evlilikleri, bazı tıbbi sakıncaları da beraber getir
mekte ve bazı genetik hastalıkların görülme riski
artmaktadır.
Akraba evliliklerinde, hem annenin hem babanın
aynı hastalık yapıcı çekinik geni taşıma ihtimali, ak
raba evliliği yapmayan diğer kişilere oranla daha
yüksektir. Bunun için, çocuklarının da hasta doğma
ihtimali, normale göre artmıştır. Hastalığın ortaya
çıktığı çocuk her iki hastalık yapıcı çekinik geni de
aldığı için hasta olur.
Günümüzde genetik hastalıkları önlemeye ve aile
lere sağlıklı çocuklar kazandırmaya yönelik çalış
malar yapılmaktadır. Bu amaçla tedavisi henüz
mümkün olmayan genetik hastalıklar, gebeliğin er
ken safhalarında belirlenebilmektedir.
Ayrıca herhangi bir genetik hastalık için risk taşıyan
ve çocuk sahibi olmaktan kaçınan ailelere sağlıklı
çocuk sahibi olma imkanı sağlanmaktadır
Bu soy ağacındaki 1 ve 2 numaralı anne ve ba
ba eğer taşıyıcı ise, soy ağacındaki anne baba
dan oluşacak 5 numaralı çocuğun hasta olma ih
timali aşağıdakilerden hangisidir?
A) % 25
B) % 50
C) % 75
D) % 100
Çözüm
Akraba evliliği yapan taşıyıcı (Aa genotipli) iki kişi
nin çocuklarının % 25’i hasta, % 25’i sağlıklı ve
% 50’si de taşıyıcı olarak doğar.
Anne
Aa
Baba
x
Gametleri: ®
Aa
©
x®
©
Çocuklar: AA Aa Aa aa
M
Hasta çocuk %25.
Cevap A
$
i
0
COŞKU
İÜ
İ' -'
İli
■
ÖLÇME V I DİĞERLENDİRME
Kalıtım
■
B
Si
tUÎk
Aşağıdaki cümleleri doğru (D) - yanlış (Y) olarak değerlendiriniz.
Saf döl baskın ve saf döl çekinik bireylerin çaprazlanmasından birinci kuşakta % 50 saf bas
kın döl elde edilir.
iMM—
nnm»
2. Melez döl olan bireylerin çaprazlanmasından % 50 oranında melez döl elde edilir.
WWIIWWIWIMIMnTOWII)
3. İnsanlarda dişiler bir tane X bir tanede Y kromozomu taşır.
Mendel kalıtımın temel ilkelerini bezelyelerle yaptığı çalışmalarla keşfetmiştir.
—
ın geOrak hücreli anemi ve renk körlüğü X kromozomunda bulunan ve çekinik genle taşınan
netik hastalıklardandır.
immmmmmSmmm
... ................
6.
—
Eşey hücrelerinin (sperm ve yumurta) oluşumu mayoz bölünme sonucunda gerçekleşir.
M «MMMM* ..... ..
MM* .......... ............................................... .............................................................................— MMMMMMMMMW—MM—
7. Vücut hücrelerinde 46 yerine 47 kromozom bulunan hastalara Down sendromlu birey denir.
8
L
X kromozomu üzerinde çekinik bir genle taşınan ve kanın pıhtılaşmamasına sebep olan hastalığa orak hücreli anemi denilmektedir.
Kazanım Pekiştirme - 3
Aşağıda verilen kelimeleri harf tablosu içerisinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz ke
limelerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim.
GEN
MENDEL
E U
F N
M 0
Q U H
G
B
E
G
A
0
H
E M
0
F
i
L
i
P
E
T
D S
S A
F
D
Ö
L
F
M M
R
N
M E
L
Z
D
Ö
L
E
N
E
C
0
ÇEKİNİK
D V
U C
Q V
S
M N
G
N
T
T
DOWN SENDROMU
Q U
D
L
L
E
K
T 0
1 D
0
i
Z
R
D 1
D
H
F
0. T
S
E
G
P
c
L
BASKIN
FENOTİP
E
B
A
S
K
1
N
P
i
R
V
X
GENOTİP
M L
Y
K
P B
R
z
P
1 R M
B
HEMOFİLİ
S A
D 0
B ç
W N
J
Q
N M
MELEZDÖL
SAFDÖL
E
K
i
N
i
K
D
C
R
S
E
N
D
R
0
M
U
P
T
H w
G
E
N
V
A
V
J
D
P
D
B Y
D
1 C
S
A
L
K
M
İP
KALITIM
1.
Melez sarı tohumlu iki bezelye bitkisinin
çaprazlanması sonucu, aşağıdaki oranlar
dan hangisine sahip olan bireyler oluşur?
4.
Sekiz kız çocuğu olan bir ailede, 9. çocu
ğun kız ya da erkek olma olasılığı, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
(Bezelyelerde sarı tohumluluk yeşile baskındır.)
A) %50 kız, %50 erkek olabilir.
A) % 75 sarı tohumlu, % 25 yeşil tohumlu
B) %100 kız olur.
B) % 50 sarı tohumlu, % 50 yeşil tohumlu
C) %100 erkek olur.
C) % 25 sarı tohumlu, % 75 yeşil tohumlu
D) %75 kız, %25 erkek olabilir.
D) % 100 sarı tohumlu
2.
Aşağıda soy ağacında, yavru canlılara geçen
bir özelliğin (sağır/dilsiz) seyri görülmektedir.
Siyah renkle gösterilen bireylerde bu hastalık
ortaya çıkmıştır. (Sağır/dilsiz özelliğin genleri
çekiniktir.)
5.
Kulak memesinin yapısı bakımından; babanın
ayrık kulaklı (baskın), annenin ise bitişik kulaklı
(Çekinik) 0,clu9u *3İr aüede, birinci çocuk bitişik
kulaklı (bb) olmuştur.
Ayrık kulak
(baskın)
Bitişik kulak
(çekinik)
Buna göre, bu ailede yeni oluşacak çocuk
ların kulak özellikleri için;
I. Çekinik (bb)
II. Melez baskın (Bb)
III. Saf baskın (BB)
Soy ağacında aktarılan özelliklerle ilgili aşa
ğıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?
şeklindeki kalıtım durumlarından hangileri
geçerli olabilir?
A) Hasta ve sağlam bireylerin tamamı saf döl
dür.
B) Hasta fertler vücut hücrelerinde ortaya çı
kan mutasyonla meydana gelmiştir.
A) Yalnız
B) YalnızI
C) İv e li
D) I, II ve
C) Hasta olmayan bireyler melezdir.
D) Özellikler çevrenin etkisiyle ortaya çıkar.
6.
3.
“EE” gen yapılı bir karakterin genotip açılı
mı, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
İnsanda, bireylerin cinsiyetinin oluşmasında,
aşağıda verilenlerden hangisi etkili olur?
A) Sperm çekirdeğinde bulunan eşey kromo
zomunun çeşidi
A) Saf döl - Baskın
B) Döllenmeye katılan sperm sayısı
B) Saf döl - Çekinik
C) Melez döl - Baskın
C) Yumurta çekirdeğinde bulunan eşey kro
mozomunun çeşidi
D) Melez döl - Çekinik
D) Döllenmenin gerçekleşme zamanı
Q» COŞKU
7.
Aşağıda verilen özelliklerden hangisi, in
sanlarda kalıtıma bağlı olarak gelişmez?
10. Herhangi bir özelliğin kalıtsal olup olmadı
ğı, aşağıdakilerden hangisinin sonucunda
belirlenebilir?
A) Erkek ya da dişi olma
A) Sadece ebeveynlerin yapısında bulunma
sıyla
B) Şişman ya da zayıf olma
C) Mavi ya da yeşil gözlü olma
B) Sonraki nesillerde de oluşmasıyla
D) A ya da B kan gruplu olma
C) Canlının özelliklerinin değişmesine neden
olmasıyla
D) Canlının yaşamasını zorlaştırmasıyla
8.
« a
Anne, baba ve dört çocuğun olduğu bir ailede, bütün bireylerin kan grupları şekildeki soy
ağacında belirtilmiştir.
{çö lü m
Baba
Anne
Buna göre, gösterilen bireylerin kan grubu
bakımından genotipleri için, aşağıda verilen
eşleştirmelerin hangisi yanlış olur? (A ve B
genleri, O genine karşı baskındırlar.)
A) Anne : BO
B) Baba : AO
C) Burak : 00
D) Berna : BB
11.
Renk körlüğü ve hemofili hastalıkları bakımından, sağlıklı olan bir bayan ve yine sağlıklı
olan bir erkek evleniyorlar. Bu ailede, anne ve
Çözüm babanın cinsiyetle ilgili kromozomları ve belir
tilen karakterlerin genleri şekilde gösterilmiştir.
Baba
Bu çaprazlamadan aşağıda belirtilen ço
cuklardan hangisinin oluşma ihtimali yok
tur? (Hemofili “h" geni ile, renk körlüğü “r” ise
geniyle gösterilmiştir.)
A) Sağlıklı erkek
B) Renk körü ve hemofili erkek
C) Sağlıklı dişi
D) Renk körü ve hemofili dişi
9.
İnsanlarda;
I. X hastalığı, kadınlarda ve erkeklerde görü
lebilen bir hastalıktır.
II. Bir kadının X hastası olabilmesi için, hem
annesinden, hem de babasından hastalık
yapan geni almış olması gerekir.
12. İnsandaki cinsiyete bağlı karakterler, şu yön
temlerle aktarılmaktadır:
III. Bir erkek, annesinden X hastalığını yapan
geni alırsa X hastası olur.
I. Bazı karakterler vücut kromozomları üze
rinde aktarılır.
bilgilerine dayanarak, X hastalığı hakkında
aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
III. Bazı karakterler X kromozomunda aktarılır.
A) Baskın bir özelliktir.
Bu şekilde aktarılan karakterlerden hangileri,
hem erkek hem de dişilerde ortaya çıkabilir?
II. Bazı karakterler Y kromozomunda aktarılır.
B) Y kromozomu ile taşınır.
C) Vücut kromozomları ile taşınır.
A) Yalnız
B) İv e li
D) Eşeye bağlı kalıtım gösterir.
C) İve III
D) I, II ve
Q COŞKU
Kalıtım
2
13. Hemofili hastalığına neden olan genler çekinik
olup, X kromozomu üzerinde kalıtılır.
16. Uzun boylu olan anne ve babanın kısa boylu
çocukları olmuştur.
Buna göre, XHXh genotipli anne ile XHY genotipli babadan hemofili hastası kız çocuk
oluşma oranı, aşağıdakilerden hangisinde
verilmiştir?
Bu ailedeki ebeveynlerin genotipi, hangisin
deki gibi olabilir? (Uzun boyluluk karakteri baskındır.)
A) Aa X aa
A) % 25
C) % 0
B) % 75
B) Aa
X Aa
D) % 50
C) Aa
X AA
D) aa
X AA
1 4 . Baskın ve çekinik genlerin, hücrelerde bulun
masıyla ilgili bazı durumlar tabloda verilmiştir.
0
{çözüm
•
Çekinik bir genin, homolog kromozom
lardan sadece biri üzerinde taşınması
•
Baskın bir genin, homolog kromozom
lardan sadece biri üzerinde bulunması
•
Çekinik genin, homolog kromozomların
her ikisi üzerinde bulunması
*
17.
Canlılarda meydana gelen mutasyonlar; DNA
daki şifre dizilimlerinin değişmesi, kromozom
j p f f i sayısının artması veya azalması şeklinde ger
i c i ^ çekleşebilmektedir.
Baskın genin, homolog kromozomların
her ikisi üzerinde bulunması
Aşağıda gösterilen durumlardan hangisi
nin, bu tabloda belirtilenler arasında karşı
lığı yoktur?
Resimde gösterilen, mongolizm hastası (Down
sendromlu) bir kız çocuğu olup, bu çocuğun
kromozom formülü (45 + XX = 47) şeklindedir.
Bu çocuğun oluşumu sürecinde, aşağıdaki
mutasyonlardan hangisi meydana gelmiştir?
A) Cinsiyet kromozomu fazlalığı
B) Vücut kromozomu fazlalığı
C) Cinsiyet kromozomu eksikliği
D) Vücut kromozomu eksikliği
1 5 . Yapılan bir çaprazlamanın sonucunda; 75 ta
ne “A” ve 25 tane de “ a” fenotipine sahip bi
reyler elde edilmiştir.
Bu sonucun oluşması için aşağıdaki çapraz
lamalardan hangisi yapılmış olmalıdır?
18. Baskın fenotipte bireylerin oluşabilmesin
de, aşağıdakilerden hangisi rol oynamaz?
A) Anne ile babanın saf döl baskın olması
B) Anne veya babanın saf döl baskın olması
A) Aa x AA
B) Aa x Aa
C) Anne ile babanın saf döl çekinik olması
C) A A x a a
D) A a xa a
D) Anne veya babanın melez baskın olması
0 1 COŞKU
MAYOZ
Zigot canlıların temel hücresidir. Zigotun oluşabil
mesi için ilk önce üreme hücrelerinin meydana gel
mesi gereklidir. Üreme ana hücresinin bölünmesi
sonucu, birbirinden farklı dört hücrenin oluşmasını
sağlayan olaylara mayoz bölünme denir.
Kazanımlar
3.1 Üreme hücrelerinin mayoz ile oluştuğunu,
Mayozun bazı özellikleri aşağıda verilmiştir:
3 .2 Mayozun canlılar için önemini,
•
Sadece üreme organlarındaki üreme ana hüc
releri, mayoz bölünmeyle çoğalabilir.
•
Çok hücreli canlılarda üreme hücrelerinin oluş
turulmasını sağlar.
Canlıların eşey (üreme) hücrelerini kullanarak, yeni
canlılar oluşturmasına eşeyli üreme denir. Eşeyli
üreme daha çok gelişmiş yapılı canlılarda (insan,
hayvan, bitki, mantar gibi) görülür.
Oluşan hücreler mayoz geçiremez.
Oluşan hücrelerin kalıtsal yapısı farklı olur.
Oluşan hücreler bir takım (n) kromozom taşır.
Eşeyli üremeyle oluşturulan yavrular kromozomla
rını iki farklı ebeveynden (anne ve baba) alır. Bun
dan dolayı, ebeveynler ile yeni canlılar kalıtsal yön
den birbirine benzemezler. Eşeyli üremeyle oluşan
canlıların çevreye karşı dayanıklılığı daha fazla olur.
Eşeyli üreme canlıların büyük bir kısmında meyda
na gelir. Bazı canlılar çoğalmalarında hem eşeyli
hem de eşeysiz üremeyi kullanabilir.
Eşeyli olarak üreyen canlılarda görülür.
Hücrelerde çeşitliliğe neden olur. Türler arası ve
tür içi birey çeşitliliğini sağlar.
|
"S
ğt
Bu bölünmenin gerçekleşmesi sürecinde, iki farklı
bölünme aşaması etkili olur.
a
1. Mayoz
u
@
(2n) kromozomlu üreme ana hücresinin, bölünerek
(n) kromozomlu olan iki hücreyi oluşturduğu evredir.
Önce üreme ana hücresi mitozda olduğu gibi bir ha
zırlık evresi geçirir ve kromozomlar kopyalanır.
Bu bölünme çeşidinde gerçekleşen, en önemli
olaylar şunlardır:
Ç ekirdek bölünm esi:
•
İnsanların üremesinde mayoz, mltoz ve döllenme
gerçekleşir.
Mayoz bölünme sonucu oluşan üreme hücrelerinin
çekirdeklerini birleştirmesine döllenm e denir. Döl
lenme sonucu zigot denilen hücre oluşur.
Q COŞKU
Anne ve babadan gelen homolog kromozomlar
(kardeş olmayan kromozomlar) birbirine sarılırlar.
OtnMmMbâlgMi
•
Homolog (kardeş olmayan) kromozomlar ara
sında karşılıklı gen alış verişi yapılır. Bu olaya
parça değişim i (gen alışverişi) denir.
Mayoz
•
1. Mayoz sonucu; 2n kromozomlu hücreden
kromozom sayısı n olan iki yavru hücre oluşur.
Jemas
noktalan
Sentromerter
12 34
12 3 4
12 3 4
Homolog
Parça değişimiyle
kromozomlar
gen alışverişi
Yeni oluşan
kromozomlar
Parça değişim olayı
•
Parça değişimi olayı sonucu gen yapısı farklı
olan kromozomlar oluşur.
2. Mayoz
Bu evrede bölünme öncesi hazırlık evresi gerçek
leşmez ve kromozomlar kopyalanmaz. Çekirdek
bölünmesi ile sitoplazma bölünmesi, normal bir mitoz bölünmeye benzer şekilde gerçekleşir.
Anahtar Bilgi
Mayoz bölünme sonucu anne ve babadan
farklı kalıtsal yapılı hücrelerin oluşmasının te
melinde parça değişimi olayı bulunur.
•
Daha sonra kromozomlar hücrenin ortasında
yanyana dizilir.
Homolog
kromozomlar
•
Homolog kromozom çiftleri birbirinden ayrıla
rak kutuplara çekilir. (Kromozomlar parça deği
şiminden dolayı artık anne ve babadan gelen
kromozomlar değillerdir.)
Sitoplazm a bölünm esi:
•
Hayvan hücrelerinde sitoplazmanın boğumlan
masıyla hücre ikiye ayrılır.
2. Mayoz’da, 1. Mayoz sonucu oluşmuş olan n kromozomlu iki hücrenin herbirisinden, yine n kromozomlu iki yeni hücre meydana gelir. Sonuç olarak;
mayoz bölünme sonunda n sayıda kromozoma sa
hip toplam dört tane hücre oluşur. Mayozla oluşan
hücreler değişerek üreme hücrelerini oluşturur.
g coşku
Örnek -11
$
Mayoz bölünmede, parça değişimi olayının ger
çekleşmesi sonucu;
I. Kromozomlar üzerindeki gen şifrelerinin değiş
mesi
M itoz ve Mayoz arasındaki fa rklar:
İki hücre bölünmesinde hem ortak hem de farklı
özellikler vardır.
Mitozun Özellikleri
1. Çok hücreli canlıların vücut hücrelerinde görü
lür. Yaraların onarılmasını ve büyümeyi sağlar.
II. Eşeyli üreyen canlılardaki birey çeşitliliğinin
oluşması
2. Vücudun bütün doku ve organlarında görülür.
III. Yeni hücrelerde ana hücrenin yarısı kadar kro
mozom bulunması
4. Bölünme sonucunda oluşan hücrelerde kromo
zom sayısı sabit kalır.
durumlarından hangileri meydana gelebilir?
5. Bölünme sonucunda oluşan hücreler kalıtsal
3. Oluşan hücreler canlının gelişmesini sağlar.
olarak hücrenin tamamen aynısıdır.
A) Yalnız I
B) I ve I
6. Mitoz bölünme sonucunda iki hücre oluşur.
C) İve III
D) liv e
7. Mitoz bölünme sırasında çekirdek ve sitoplazma bölünmesi bir kez olur.
Çözüm
Parça değişimi olayı sonucu kromozomlar üzerinde
ki gen şifreleri değişir. Bunun sonucunda gen yapısı
farklı olan kromozomlar oluşur. Parça değişimi ma
yoz bölünme sonucunda kalıtsal yapısı farklı hücre
leri oluşturur. Bu olay ise eşeyli üreyen canlılarda
birey çeşitliliğinin oluşmasını sağlar.
Yeni hücrelerde ana hücrenin yarısı kadar kromo
zom bulunması, mayoz bölünmenin bir sonucudur.
Parça değişimi olayıyla bir ilgisi yoktur.
8. Bölünme sırasında parça değişimi görülmez.
9. Zigot oluşumundan canlı ölümüne kadar sürer.
Mayozun Özellikleri
1. Çok hücreli canlıların eşey hücrelerinin oluşma
sını sağlar.
2. Bitkilerin çiçeklerindeki üreme organlarında,
hayvanların üreme organlarında görülür.
3. Oluşan hücreler üremeyi sağlar.
4. Bölünme sonucunda oluşan hücrelerde kromo
zom sayısı yarıya iner.
5. Oluşan hücreler kalıtsal olarak ana hücreden
farklılık gösterir.
Sıra Sizde -6
Mitoz bölünme sonucu oluşan hücrelerde, ana hüc
reyle eşit sayıda; mayozla oluşan hücrelerde ise
yarı sayıda kromozom bulunur.
Aşağıdaki özelliklerden hangisi, bu farklılığın
oluşmasına neden olur?
A) Mitoz bölünme sırasında, eşleşmiş olan kromo
zomların iki kez ayrılması
B) Mayoz hücre bölünmesinde, ana hücredeki ka
lıtsal maddenin iki kez bölünmesi
C) Mayozda parça değişiminin gerçekleşmesi
D) Mitoz bölünmede, kromozom eşlenmesinden
sonra dört çekirdek oluşması
6. Mayoz bölünme sonucunda dört hücre oluşur.
7. Mayoz bölünme sırasında çekirdek ve sitoplazma bölünmesi iki kez gerçekleşir. (1. Mayoz ve
2. mayoz)
8. Bölünme sırasında parça değişimi olayı görülür.
Bu olaylar genetik çeşitliliği meydana getirir.
9. Ergenlik döneminde başlar, üreme dönemi bo
yunca sürer.
Sıra Sizde - 7
Hücre bölünmesi sırasında gerçekleşen;
I. Kromozomlar arasında parça değişimi
II. Kromozomların kopyalanması
III. Yeni oluşan hücrelerin iki takım (2n) kromozom
taşıması
Kazanımlar
IV. Bölünme sonunda iki hücrenin oluşması
şeklindeki olaylarından hangileri, mayoz bölün
mede görülür?
3 .3 Mayozu, mitozdan ayıran özellikleri,
A) İv e li
B) III ve IV
C) I, II ve
D) I, III ve IV
ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
Mayoz
BULMACA
Soldan Sağa
İ.
Mayoz geçiren hücrelere verilen ad
W Üreme hücrelerinin döllenmesi sonucunda oluşan yeni yapının adı
Mayoz bölünme sonucunda oluşacak hücrelerin kromozom sayısı ana hücrenin kromozom sayısının
..... ......... dır.
Yumurta ve spermin birleşmesiyle oluşan zigottan yeni bir canlının meydana gelmesi olayı
Biri anne diğeri babadan gelen aynı büyüklük, şekil ve kalıtsal özelliklere sahip olan kromozom çifti
Yukarıdan Aşağıya
r a s t a k i p lrp ?
cak canlıyı anne ve babasrndân farkli yapma özelliği
MAYOZ
1.
Aşağıdakilerden hangisinin oluşumunda mayoz bölünme görülür?
4.
Mayoz ve mitoz bölünmeler için aşağıda ve
rilen özelliklerden hangisi ortaktır?
A) Sperm
B) Göz hücresi
A) Homolog kromozomların ayrılması
C) Deri hücresi
D) Sinir hücresi
B) Parça değişiminin gerçekleşmesi
C) Kromozom eşlenmesinin yapılması
D) Kromozom sayısı yarıya inmiş hücrelerin
oluşması
2.
İki çift (2n=4) kromozomu bulunan bir hücre,
mayozla bölünerek şekilde gösterilen hücrele
ri olusturuvor.
Mayoz hücre bölünmesi, üreme (eşey) hücre
lerinin meydana gelmesini sağlar.
Mayoz bölünme sırasında, ana hücrenin ve
yeni oluşan hücrelerin kromozom sayısı, aşağıdakilerin hangisindeki gibi olur?
Belirtilen olay sırasında, boş bırakılan hüc
relerden birinin kromozom durumu aşağıdakilerden hangisi olabilir?
6.
Canlılarda; hücre bölünmesi, üreme ve gelişme sürecinde gerçekleşen;
mSm 1. Mitoz bölünme
(çözüm
2. Üreme hücrelerinin oluşumu
3. Mayoz bölünme
3.
Eşeyli üreme sırasında türlerin kromozom
sayısının dengede kalmasını sağlayan olay
lar, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
şeklindeki olayların en çok etkili olduğu kı
sımlar, aşağıdakilerden hangisinde doğru
olarak eşleştirilmiştir?
Eşeyli
_ üreme
Büyüme
Gelişme
Eşeysiz
üreme
Yalnız 3
Yalnız 2
1 ve 2
2 ve 3
Yalnız 1
Yalnız 1
B) Mitoz bölünme - Döllenme
A)
B)
C) Mayoz bölünme - Döllenme
C) Yalnız 2
1 ve 2
2 ve 3
D) Döllenme - Büyüme ve gelişme
D) 2 ve 3
Yalnız 1
1 ve 3
A) Mitoz bölünme - Mayoz bölünme
0 COŞKU
Mayoz
7.
Mayoz sırasında, üreme ana hücresinin bö
lünmesi sonucu;
I. Dört yeni hücre oluşur.
II. Oluşan hücrelerin kalıtsal yapısı, ana hüc
reden ve birbirlerinden farklıdır.
10. Canlılarda; mayoz bölünme görülmesinin
nedenleri arasında, aşağıdakilerden hangi
si bulunmaz?
A) Türün kromozom sayısını sabit tutmak
B) Sperm ve yumurta hücrelerini oluşturmak
III. Oluşan hücreler, diploit (2n) sayıda kromo
zom taşırlar.
C) Döllenmeyi sağlamak
D) Yavru canlılardaki kromozom sayısının sü
rekli artmasını sağlamak
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
1 1 . Hücre bölünmesiyle ilgili, bir kavram haritası
şekilde gösterilmiştir.
8.
f(çözüm
i
Aşağıdaki grafik, bir hücrenin yaşamış olduğu
dört olay sürecinde, kromozom sayısında ger
çekleşen değişmeleri göstermektedir.
İD
Olabilir.
(E şe yli Üreme
^
Sağlar.
Y
" a f -*
£
Bu grafikte harflerle belirtilen olaylar, aşa
ğıda verilenlerden hangisinde doğru eşleş
tirilmiştir?
Döllenme
Mayoz
bölünme
A)
Yalnız K
M
L
B)
K ve N
L
M
C)
Yalnız N
M
K ve L
D)
K ve N
M
L
Aşağıdaki olaylardan hangisinin sonucun
da, kalıtsal bilgisi birbirinden farklı olan
hücreler oluşabilir?
M ito z
j
Bu şemanın doğru olarak tamamlanabilme
si için, boş bırakılan (harflerle gösterilen) yer
lere aşağıdakilerden hangileri gelmelidir?
X yerine
Mitoz
bölünme
|
*
Y yerine
Z yerine
A) Eşeyli üreme
Mitoz
Gelişme
B) Mayoz
Eşeysiz üreme
Büyüme
C) Eşeyli üreme
Mayoz
Döllenme
D) Mayoz
Eşeyli üreme
Gelişme
12. İnsanlarda üreme ve gelişmeyle ilgili ola
rak, aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
Erkek ve dişi üreme hücreleri, birbirinden
farklı kalıtsal özelliklere sahiptir.
B) Aynı anne ve babadan farklı kalıtsal özel
likte çocuklar oluşabilir.
C) Yeni bireyin oluşması sürecinde mitoz bö
lünme görülür.
D) Üreme hücreleri mitoz bölünmeyle meyda
na getirilir.
Q COŞKU
DNA ve GENETİK KOD
DNA’nın en küçük yapı birimlerine nükleotit denir.
Kazanımlar
Bir nükleotidin yapısında üç ayrı kısım bulunur:
4 .1 Kalıtsal bilginin genler tarafından taşındığını,
•
Organik baz
•
Beş karbonlu şeker
•
Fosfat molekülü
4 .2 DNA'nın yapısını şema üzerinde göstererek
Fosfat + Şeker + Organik baz = Nükleotit
basit bir DNA modeli yapmayı,
4 .3 Nükleotit, gen, DNA, kromozom kavramları
arasındaki ilişkiyi,
Fosfat
Şeker Guanin bazı
Guanin nûkleotidi
Bir nükleotidin yapısı
Organik bazlar:
Hücrelerdeki yaşamsal olayların yönetimini çekir
dek sağlar. Çekirdek içinde, hücrenin beslenme, so
lunum, üreme gibi canlılık faaliyetlerinin yönetilme
sini sağlayan genetik madde (kromozomlar) bulu
•
Adenin (A harfiyle gösterilir)
nur. Kromozomlar D N A olarak adlandırılan yapıla
•
Timin (T harfiyle gösterilir)
rın özel proteinlerle birleşmesiyle oluşur.
•
Guanin (G harfiyle gösterilir)
•
Sitozin (C harfiyle gösterilir)
Kromozom = DNA + özel proteinler
•
Nükleotitlerin yapısında dört çeşit organik baz bu
lunur. Bunlar aşağıda verilmiştir.
=
C
D N A ve Ö z e llik le r i
S»
2
»
V*
O
Türe ve canlıya özgü olan bütün kalıtsal bilgiler
DNA da depolanmıştır. DNA’nın yapısında kalıtsal
özellikleri taşıyan genler vardır. DNA üzerinde hüc
renin bütün sentez ve yönetim şifreleri bulunur.
^
Nükleotit çeşitleri
Beş karbonlu şeker:
DNA’nın yapısında beş karbonlu deoksiriboz şe
keri bulunur.
Fosfat:
Fosfat molekülü tüm nükleotitlerde ortak bulunur.
Çekirdekte bulunan DNA’lar
Bilim insanları James Watson ve Francis Crick ilk
DNA modelini hazırlamışlardır.
0 COŞKU
Çok sayıda nükleotidin özel bağlarla birleşmesi so
nucu, nükleik asit zincirleri (DNA) oluşturulur. Nük
leotit çeşitleri yapısında bulundurdukları organik
bazlarına göre isimlendirilir.
DNA ve Genetik Kod
Örnek -12
Bir DNA’nın yapısında, şu sayısal eşitlikler vardır:
(§.)
Adenin sayısı = Timin sayısı
Guanin sayısı = Sitozin sayısı
DNA’yı meydana getiren nükleotitler, hangi özel
liğe göre adlandırılır?
Nükleotit sayısı = Şeker sayısı
Şeker sayısı = Baz sayısı
A) Organik bazlara göre
Fosfat sayısı = Şeker sayısı
B) Fosforik asit sayısına göre
C) DNA’nın görevine göre
DNA’nın Görevlerinden bazıları şunlardır:
D) Şeker sayısına göre
•
Canlının kalıtsal bilgilerini taşımak.
Çözüm
•
Hücre bölünmesi sırasında kendini eşleyerek,
üremeyi ve kalıtsal bilgilerin bir sonraki kuşağa
aktarılmasını sağlamak.
•
Hücrenin hayatsal olaylarını (beslenme, solu
num, üreme v.b.) yönetmek ve kontrol etmek.
Nükleotit çeşitleri organik bazlarına göre adenin,
guanin, sitozin ve timin olarak isimlendirilir.
Cevap A
Örnek -13
DNA’nın özelllikleri arasında ise şunlar bulunur:
•
Adenin, guanin, sitozin ve timin nükleotitlerinden
oluşur.
•
Yapısında iki nükleotit zinciri bulunur. Bu şekil
ikili sarmal olarak adlandırılır.
(jj)
Aşağıdakilerden hangisi, DNA’nın görev veya
özelliklerinden birisi değildir?
A) Fosfat, karbonhidrat ve organik baz denilen bi
rimlerden oluşur.
B) Bütün hücrelerin çekirdeğinde bulunur.
|
C) Hücrelerin kalıtsal maddesini oluşturur.
£
i<4*
D) Hücrelerdeki yönetimden sorumlu olan büyük
moleküllerdir.
O
u
@ Çözüm
ö >****> o»««»«
DNA’mn ikili sarmal yapısı
•
Çekirdekli hücrelerin çekirdeğinde, çekirdeksiz
hücrelerin ise sitoplazmasında bulunur.
•
DNA’yı oluşturan iki zincir hidrojen bağlarıyla
karşılıklı olarak bağlanır.
•
Her zaman Adeninin (A) karşısına Timin (T) ge
lir. Guanin (G) karşısına ise Sitozin (C) gelir.
DNA’nın en küçük yapı birimlerine nükleotit denir.
Bir nükleotidin yapısında organik baz, şeker ve fos
fat molekülüdür. DNA hücredeki tüm olayların (bes
lenme, solunum, üreme v.b.) yönetilmesini ve hüc
renin bölünmesini kontrol eder. Canlıya özgü olan
kalıtsal bilgiler DNA’da gizlidir. Çoğu hücrelerin çe
kirdeğinde, bakterilerinin sitoplazmasında bulunur.
Cevap B
Bir DNA Modeli Hazırlayalım:
•
1 m uzunluğunda iki kurdele şeridi alalım.
•
Şeritlerden birinin üzerine 5 cm aralıklarla pem
be, sarı, yeşil ve beyaz ataşları rastgele takalım.
•
Diğer şeridimizi hazırlarken birinci şeridimizdeki
ataşlardan yeşilleri beyazlarla, pembeleri sarı
larla karşılık gelecek şekilde yerleştirelim. Ataş
larımızı yerleştirirken bu kurala uyalım.
•
Ardından iki şeridimizi yan yana getirelim.
•
Birinci şeritteki ataşlarla, ikinci şeritte ataşları
birbirinin içinden geçirelim.
•
Her iki kurdeleyi birlikte alt ve üst uçlarından tu
talım. DNA ya benzer sarmal şekil alıncaya kadar
zıt yönlere çevirerek DNA modelini oluşturalım.
0 COŞKU
DNA ve Genetik Kod
Kazanımlar
1®
4 .4 DNA'nın kendini nasıl eşlediğini basit bir
model yaparak göstermeyi,
D N A ’nın Eşlenmesi (Kopyalanması)
DNA’nın eşlenmesi sırasında Timin karşısına Adenin
ve Sitozin karşısına Guanin nükleotitleri bağlanır.
Hücreler bölünerek çoğalabilir. Hücrenin çoğalması
ana hücrenin kalıtımını sağlar. Hücrenin çoğalması
nı çekirdekte bulunan DNA lar kontrol eder. Hücre
nin bölünmesi öncesinde hücredeki DNA molekülü
miktarı iki katına çıkar. Bu olaya DNA’nın eşlenme
si (kopyalanması) denir.
DNA’nın kendini nasıl eşlediğini gösteren bir
model hazırlayalım:
|
I"
•
Hazırladığımız DNA modelinde birleştirdiğimiz
ataşları sol ucundan başlayarak açalım.
•
DNA modelimizin her ipliğinde açıkta kalan
nükleotitlere (ataşların uçlarına) hangi nükleotitlerin (ataşların) karşılık geleceğini belirleyelim.
•
DNA modelimizin açılan uçlarındaki her bir DNA
ipliğini (kurdelesini) yeni kurdele ile; her bir
nükleotiti ise yeni bir ataşla eşleştirelim.
•
Bu işleme ilk DNA modelimizdeki iplikler tamamen açılıp nükleotitlerin hepsi eşleştirilinceye
kadar devam edelim.
•
Yaptığımız bu modelden yaralanarak DNA mo
lekülünün kendisini nasıl eşlediğini tartışalım.
Örnek -14
Aşağıda verilenlerden hangisi, DNA’nın kendisi
ni doğru olarak eşlediğini belirlemek için, en uy
gun yöntem olarak kullanılabilir?
1. DNA
2. DNA
DNA’nın eşlenmesi sonucu İki yeni DNA'nın oluşması
DNA eşlenmesi sırasında şu olaylar gerçekleşir:
•
İlk önce DNA nın iki zinciri bir uçtan itibaren fer
muar gibi açılıp birbirinden ayrılmaya başlar.
•
Sitoplazmadaki serbest olan nükleotitler açıkta
olan bazların uçlarına uygun olarak bağlanır.
•
Eşlenme sırasında, Adenin (A) karşısına Timin
(T), Guanin (G) karşısına Sitozin (C), Timin (T)
karşısına Adenin (A) ve Sitozin (C) karşısına
Guanin (G) nükleotitleri bağlanır.
•
Nükleotit eşlenmeleri bittiğinde, birbirinin tıpatıp
aynısı olan iki yeni DNA oluşmuş olur.
0 COŞKU
A) Eski ve yeni DNA’lardaki nükleotit sayısını karşı
laştırma
B) Eski ve yeni DNA’ların nükleotit dizilişini karşı
laştırma
C) Eski ve yeni DNA’lardaki nükleotit çeşitlerini
karşılaştırma
D) Eski ve yeni DNA’lardaki şeker veya fosfat sayı
larını karşılaştırma
Çözüm
Eski ve yeni DNA’lar arasında; nükleotit sayısının,
şeker sayısının, fosfat sayısının, nükleotit çeşitleri
nin eşit olması doğru eşlenmenin yapıldığının belir
lenmesinde kesin sonuç vermez. Ancak, nükleotit
dizilişinin aynı olması, en doğru sonucu verir.
Cevap B
DNA ve Genetik Kod
Kazanımlar
$ğ)
•
Çuha çiçeğinin 15-25 °C de kırmızı, 25-35 °C de
beyaz renkli çiçek vermesi
•
Işıklı ortama ekilen tohumlardan yeşil yapraklı,
karanlık ortama dikilen tohumlardan ise sarı
yapraklı fidelerin oluşması
•
Düzenli olarak spor yapan bireylerin, kaslarının
daha fazla gelişmesi
4 .5 Mutasyon ve modifikasyonu tanımlamayı
ve aralarındaki farkı,
J
ı
M UTASYO N
DNA diziliminde, gen sayısında ve kromozom sayı
sında oluşan değişmelere mutasyon denir. Mutas
yon olayında genetik yapıda artma ya da azalma
şeklinde bozulmalar gerçekleşir. Mutasyonlara ne
den olan radyasyon (röntgen), kimyasal madde,
zehir, kirlilik, bazı besin katkıları, ateşli hastalıklar ve
bazı ilaçlara mutajen faktörler denir.
Üreme hücreleri olan yumurta ve spermin yapısın
da meydana gelebilecek olan mutasyonlar, kalıtsal
olup nesilden nesile aktarılır.
Sporcularda kasların gelişmiş yapıda olması
•
Arı sütüyle beslenen dişi larvardan kraliçe arının,
polenle beslenen dişi larvalardan ise işçi arıların
gelişmesi
•
Farklı ortam şartlarında yetişen tek yumurta ikiz
lerinin farklı boy, kilo ve zekaya sahip olması
Albino kaplan ve Bengal kaplanı
Bunun dışında bireyin vücut hücrelerinde oluşan
mutasyonlar sadece bireyin kendi yaşamını etkiler.
Örneğin; sağırlık, dilsizlik, albinoluk, renk körlüğü,
hemofili, Down sendromu, altı parmaklılık, orak
hücreli anemi gibi hastalıklar mutasyonla oluşabilir.
Vücut hücrelerinde oluşan mutasyonlar yalnızca
eşeysiz üreyen canlılarda kalıtsal olup nesilden ne
sile geçebilir.
M O D İF İK A S Y O N
Çevre şartlarının etkisiyle, canlının genetik yapısın
da değişme olmadan, sadece dış görünüşünde
gerçekleşen değişmelere m odifikasyon denir. Mo
difikasyon olayında, genlerin çalışıp çalışmaması
veya farklı derecelerde çalışması söz konusu olur.
Modifikasyon sonucu oluşan değişmeler, sonradan
oluştuğu için kalıtsal değildir. Besin, su, hava, ışık,
sıcaklık, nem ve bazı mekanik etkiler gibi çeşitli fak
törler, canlılarda modifikasyona neden olabilir.
Canlılardaki modifikasyon olaylarına, şunlar örnek
olarak verilebilir:
•
Açık alanlara dikilen patates yumrusundan, göl
geli alana dikilene göre daha uzun bitkilerin
oluşması
Tek yumurta İkizi kardeşler
örnek • İS
(fjp
Modifikasyon ile mutasyon olayları arasında,
aşağıdaki özelliklerden hangisi ortaktır?
A) Genlerin yapısının bozulmasıyla oluşma
B) Fenotipte değişmelere neden olma
C) Bütün insanlarda görülme
D) Sonraki nesillerin yaşamını etkileme
Çözüm
Genlerin yapısının bozulması ve sonraki nesillerin
yaşamının etkilemesi sadece mutasyonda görülür.
Modifikasyon ve mutasyon bütün insanlarda görül
mez. Fakat görüldükleri canlıların fenotipinde çeşit
li değişmelere neden olurlar. Kalıtsal olan mutas
yonlar sonraki nesilleri etkilerler.
Cevap B
DNA ve Genetik Kod
Sıra Sizde 8
yeni kuşaktaki canlılara geçmesinin engellenmesi
ne, gıda ve sağlık problemlerinin aşılabilmesine yö
nelik değişik uygulamalar yapılmaktadır. Bunlardan
başka türlerin ıslahı konusunda daha fazla ve kali
teli ürün üretebilmek için tarım ve hayvancılık ala
nında uygulamalar yapılmaktadır.
(^ )
Canlılarda görülen, modifikasyonun özellikleri
arasında;
I. Çevresel faktörlerin bazı genlerin işleyişini de
ğiştirmesi
Bu uygulamalarda bazı yediğimiz bitkilerin genetik
yapısı değiştirilmiş, antibiyotik ve hormon gibi bazı
kimyasal maddelerin üretimi sağlanmıştır. Zararlı
böcek ve mikroplara karşı dirençli bitkiler geliştiril
miştir. Genetik mühendisliğinin uygulamalarındaki
olumlu sonuçlar, insanların beklentilerini artırmak
tadır.
II. Canlılarda zamanla mutasyon oluşmasına ne
den olması
III. Oluşan değişmelerin sadece bireyin kendi ya
şamını etkilemesi
şeklindeki özelliklerden hangileri bulunur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III
Kazanımlar
Fakat sosyal, ahlaki ve sağlık olarak da bazı olum
suz sonuçları ortaya çıkmaktadır. Biyoteknoloji; bi
limsel metod ve tekniklerle bitki, hayvan ve mikro
organizma yapılarının değiştirilerek ve geliştirilerek
onlardan endüstri ve tıp alanında kullanılmak üzere
çeşitli maddelerin üretilmesidir.
4
Biyoteknolojik çalışmalardan bazı örnekler aşağıda
verilmiştir:
4 .6 Genetik mühendisliğinin günümüzdeki uy
•
Vitamin tabletlerinin üretilmesi
•
Mikrop ve böceklere dirençli bitkilerin üretilmesi
•
Zarar görmüş beyin hücrelerinin ve omuriliğin
tedavisi
1“
•
Bazı hormon ve antibiyotiklerin üretilmesi
-*
u
•
Kanser ve AIDS gibi hastalıkların tedavi ve önlenmesinde genetik ürünlerin üretilmesi
•
İnsan sağlığına yönelik proteinlerin oluşturulması
gulamalarını,
4 .7 Genetik mühendisliğindeki gelişmelerin in
sanlık için doğurabileceği sonuçlan,
4 .8 Genetik mühendisliğindeki gelişmelerin
olumlu sonuçlarını takdir etmeyi,
4 .9 Biyoteknolojik çalışmaların hayatımızdaki
önemini ve çalışma alanlarını,
J
"E
Örnek -16
Biyoteknolojik çalışmalar hakkında;
GENETİK MÜHENDİSLİĞİ VE
BİYOTEKNOLOJİ
I. Canlıların bazı kalıtsal yapıları değiştirilerek
anormal durumlar giderilmeye çalışılmaktadır.
II. Endüstri ve tıp alanında faydalanılmaktadır.
İlk genetik mühendisliği uygulamalarında bitkilerin
direncini artırmak hedeflenmişti. Daha sonraki yıl
larda gen tedavisi, klonlama ve DNA parmak izi ça
lışmaları yapılmıştır.
Gen tedavisi; hastalık yapan genleri tedavi ederek
onların sebep olduğu hastalıkları ve anormallikleri
ortadan kaldırmak veya tedavi edici genleri hastaya
nakletmektir.
Klonlama; DNA’nın bir bölümünün ya da DNA’nın
bir geninin kopyalanması olayıdır.
DNA parmak izi; DNA’yı oluşturan nükleotit sırası
nı belirlemek için, mürekkebe bastırarak parmak
izinin alınması gibi bazı teknikler kullanarak
DNA’daki nükleotitlerin sırasının belirlenmesidir.
Günümüzde ise üreme hücrelerindeki hastalık ya
pıcı genlerin tesbitine, onların düzeltilmesine ve
Q COŞKU
III. Üretilen maddelerin tamamı sağlıklıdır.
şeklindeki açıklamalardan hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) İve III
D) II ve III
Çözüm
Biyoteknoloji; bilimsel metod ve tekniklerle bitki,
hayvan ve mikroorganizma kalıtsal yapılarının de
ğiştirilmesidir. Bu sayede onlardan endüstri ve tıp
alanında kullanılmak üzere çeşitli maddelerin üretil
mesi sağlanır. Fakat sosyal, ahlaki ve sağlık olarak
da bazı olumsuz sonuçları ortaya çıkmaktadır. Örne
ğin insanların kopyalanması gibi.
Cevap B
DNA ve Genetik Kod
Kazanım Pekiştirme • 5
Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların karşısına D, yanlış olanların karşısına Y harfi yazınız.
İ l
(
c
c
c
c
c
c
c
Kromozomlar DNA’ları, DNA’larda genetik özellikleri belirleyen genleri taşır.
Genler nükleotitlerden oluşur.
Vücut hücrelerinde görülen mutasyonlar dölden döle geçme özelliğine sahiptir.
İlk genetik mühendisliği uygulamaları bitkilerin direncini artırmak amacıyla yapılmıştır.
Hemofili, orak hücreli anemi, albinoluk gibi rahatsızlıklar modifikasyon sonucu ortaya çıkmıştır.
Çevre şartlarının etkisiyle canlılarda ortaya çıkan ve kalıtsal olmayan değişikliklere mutasyon
adı verilir.
Tek yumurta ikizlerinin farklı çevre şartlarında yetiştirildiklerinde farklı özellikler göstermelerine
modifikasyon denir.
Çuha çiçeğinin farklı sıcaklık ortamlarında farklı renkte çiçekler vermesi mutasyona bir örnek
tir.
Aşağıda verilen kelim eleri harf tablosu içerisinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz ke
lim elerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim .
S
U T
B
B
i
K
i
0
K G
Y
M
i
N 0
MODİFİKASYON
D
U D
SİTOZİN
Q
U
P
C
S
X G
L
i
S
A
G
B T
X
Z
D S
i
T
0
Z
T
Q
M S
A
N
H
J
E
L
V
T M
Z
R D
K
D
H F
0
T
R
K E
N
D
i
i
E
GEN
P W V
0
0
R G
BİYO TEKNOLOJİ
S
A
B
L
B
G G
D 0
V
0
N
Ü
C T
J
N
N M P
1
B
MÜKLEOTİT
ORGANİK BAZ
İKİLİ SARMAL
MUTASYON
J
KENDİNİ ESLEME
M
P
B
0
M
R M A
L
N
i
0
J
E
C
D
D
i
N
C
i
E
D
N
A
F
1
D
0
1 N
i
S
E
G
P
N
K
E
M
E
A
A N
ş
i
L
K
B
A
z
S
E N
K
D W
R N
Y
K
L
E
0
T
i
T
H
0
K ç
Y M
E
L
T
A
Ğ
T
K
N
M U
T
A
S
Y
0
N
K
N
S
U
G
DNA ve GENETİK KOD
Son 20 yılda ve özellikle günümüzde, canlılar
daki genlerin kopyalanması ve bunların bir or
ganizmadan diğerine aktarılması konusunda
çalışan araştırmacılar vardır.
4.
DNA molekülünde, her zaman adenin nükleotit, timin nükleotit ile ve guanin nükleotit sitozin nükleotit ile eşlenir.
Bu durum, DNA ya ait aşağıdaki eşitlikler
den hangisinin oluşmasını sağlar?
Buna göre, aşağıdaki biyoloji bölümlerinden
hangisinin kapsamında, yukarıda açıklanan
çalışmaları yürüten bilim insanları yoktur?
A) Adenin ile timin sayısı, guanin ile sitozin
sayısının birbirine eşit olmasını
A) Biyoteknoloji
B) Farklı canlılardaki DNA ların nükleotit dizili
şinin birbirinden farklı olmasını
B) Genetik mühendisliği
C) Çift zincirdeki deoksiriboz şekeri sayısının,
fosforik asit sayısına eşit olmasını
C) Çevre bilimi
D) Hücre bilimi
D) Adenin ile timin arasında ikili, guanin ile si
tozin arasında üçlü bağ kurulmasını
2.
Şekildeki tavşan çeşidinde; burun, ayak, kuy
ruk ve kulak kılları, yaşanılan ortamın soğuk
veya sıcak olma durumuna göre renk değişti
riyor.
5.
Anne ve babanın zenci olduğu bir ailede, şe
kilde gösterilen çocuk oluşmuştur.
bâfeMteilycb,
Belirtilen bu olay, aşağıda verilen durumlar
dan hangisine örnek olarak verilebilir?
A) Adaptasyon
B) Fenotip
C) Modifikasyon
D) Mutasyon
Çocuğun, açık renk deriye sahip olmasıyla
ilgili, hangi değerlendirme doğru olur?
A)
B)
Üreme sürecinde oluşan
Ten renginin farklı
mutasyon ten renginin
olmasında modifikasyon
farklı olmasına neden
olayı etkili olmuştur.
olmuştur.
Eiıf
3.
DNA moleküllerinin eşlenmesi sırasında;
I. Adenin, guanin, sitozin ve timin bazı
II. Fosforik asit (fosfat) molekülü
III. Deoksiriboz şekeri
şeklindeki maddelerden hangileri harcanır?
A) Yalnız
B) İv e li
C) İve III
D) I, II ve
0C O 9KU
Ten renginin farklı olma
sında çocuğun geçirdiği
hastalıklar rol oynamıştır.
Çocuk, bulunduğu
ortama adaptasyon
sağlamak için ten rengi
değişmiştir.
DNA ve Genetik Kod
6.
O y *
Guanin ile Sitozin arasında üçlü hidrojen bağı
vardır. Bu nedenle Guanin - Sitozin çifti sayısı,
Adenin - Timin çifti sayısından fazla olan DNA
ısıya karşı daha dayanıklıdır.
Nükleotit oranları verilmiş ve nükleotit sayı
sı eşit olan, aşağıdaki DNA lardan hangisi,
ısınmaya karşı daha dayanıklıdır?
9.
Tohumlu bitki türlerinin çoğunda, fotosentezde
görevli olup, bitkiye yeşil rengi veren klorofil
molekülüdür. Klorofilin üretilememesi durumu
kalıtsal olup, böyle bireylere albino adı verilir.
Ancak, bitkide klorofil sentezinin yapılabilmesi
için, baskın genin bulunmasına ek olarak, to
humun çimlendiği ortamda bir miktar ışığın da
bulunması gerekmektedir.
A) A + T /G + C = 1
B) A + T /G + C = 1/2
C) A + T /G + C = 1/3
D) A + T /G + C = 2
7.
M
Uzun süre güneşlenen bireyin teninin şekilde
gösterildiği gibi bronzlaştığı belirleniyor.
(çözüm
Belirtilen bu çekinik özelliğin; normal durum
daki (baskın) pigment genlerinin, mutasyonla
bozulması ve çekinik hale gelmesi sonucunda
ortaya çıkabildiği de bilinmektedir.
Yapılan bu açıklamalara göre, albino özelli
ği hakkında, aşağıda belirtilen yorum veya
sonuçlardan hangisine ulaşılamaz?
A) Yapısında, klorofil geni bulunmayan tohum
lar, çimlenmenin başlamasından bir süre
sonra, depo besini biter ve ölürler.
Bu durumun oluşmasıyla ilgili olarak;
I. Modifikasyon gerçekleşmiştir.
II. Deri rengi tekrar eski haline gelebilir.
III. Deri renginde oluşan değişme, üremeyle
yeni nesillere aktarılabilir.
8.
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Deri hücrelerinde bulunan DNA’ların özel
likleriyle ilgili, aşağıdaki açıklamaların han
gisi yanlıştır?
B) Saf döl yeşil renkli olan bitkilerden, uzunca
bir süre sonra, az sayıda da olsa albino bi
reyler ortaya çıkabilir.
C) Klorofil genini bulundurmayan tohumlar,
ışıklı bir ortamda çimlendirilirse yeşil renk'
oluşturabilirler.
D) Tam karanlık olan ortamlarda çimlendirilen
her bitki tohumundan, albino görünüşe sa
hip fideler gelişir.
10. Bir DNA nın, küçük bir bölümündeki bir zincirinde, nükleotitlerin diziliş sırası şöyledir:
I. z in c ir: TAC - GAT - CGA - TAG
II. zincir
A) DNA’da, derinin özellikleriyle ilgili olan ka
rakter genleri aktif durumdadır.
B) Deri hücrelerinin bölünerek çoğalmasını
kontrol eder.
Belirtilen DNA molekülünde, ikinci (tamamlayıcı=eş) zincirdeki nükleotitlerin diziliş sı
rası nasıl olmalıdır?
C) Her bir deri hücresinde aynı sayıda DNA
vardır.
A) ATG - CTA - GCT - ATC
D) Meydana gelebilecek mutasyonlardan ye
ni deri hücreleri etkilenmez.
C) CAT - TAG - AGC - GAT
B) TAC - GAT - CGA - TAG
D) TAC - CTA - CGA - ATC
0 COŞKU
DNA ve Genetik Kod
1 1 . Bir DNA’da; 8500 tane organik baz ve 2750 ta
ne timin nükleotidi bulunmaktadır.
Bu DNA molekülündeki Adenin, Guanin ve
Sitozin nükleotit sayıları hangisinde veril
miştir?
Adenin
Guanin
Sitozin
A)
2500
2250
2500
B)
2750
1500
1500
C) 2500
2750
2250
1250
3000
3000
D)
14.
jjje Ş
w ^rn
Günümüzde hızla artan “Genetik Mühendisliği” çalışmalarının, birçok olumlu yönü olduğu
gibi, tartışılan ve olumsuz görülen bazı yönleri
,je bulunmaktadır.
Buna göre, aşağıda verilen durumların han
gisi, genetik mühendisliğinin olumsuz ola
rak değerlendirilen yönlerindendir?
A) Tarım alanında, daha verimli tohumların
üretilmesi sağlanmaktadır.
B) Genetiği değiştirilmiş olan bitki ve hayvan
lar, tükettiğimiz besinler arasında hızla ya
yılmaktadır.
C) Hayvanlardan elde edilen; et, süt, yumurta
ve yün gibi ürünlerin, kalitesi ve miktarı artırılabilmektedir.
D) Uzun zamandır çaresi bulunamayan, bazı
hastalıkların tedavisi için umut kaynağı ha
line gelmiştir.
1 2 . Bir zigot hücresinin bölünmesi sonucunda olu
şan, tek yumurta ikizi kardeşler aşağıdaki şe
kilde gösterilmiştir.
Ççözüm
15.
-l— 1. Zincir
DNA
2. Zincir
Yukarıda verilen DNA molekülünün birinci
ve ikinci zincirinde eksik olan nükleotitler,
aşağıdakilerden hangisindeki gibidir?
Bu kardeşler arasında, aşağıdaki özellikler
den hangisi ortaktır?
A) DNA’daki genetik bilgi
B) Boy ve kiloları
13.
h—
I
II
III
IV
C) Vücutlarındaki hücre sayısı
A)
T
A
A
T
D) Bilgi seviyeleri
B) A
T
G
C
C) G
G
A
T
D) T
T
C
G
Suni döllenme yöntemleri kullanılarak, bazı
evcil hayvanların ıslahları yapılabilmektedir.
Buna göre, hayvan ıslah yöntemleriyle aşağıdakilerden hangisi sağlanmaz?
A) Hastalıklara karşı daha dirençli olan, birey
lerin üretilmesi
B) Kromozom sayısı yüksek olan, daha iri ya
pılı yeni türlerin üretilmesi
C) Çevre koşullarına karşı daha dayanıklı olan
bireylerin üretilmesi
D) Et ve süt verimi yüksek olan bireylerin üre
tilmesi
0 COŞKU
16.
“DNA’nın etkinliği canlı yaşamı için hayatsal
bir öneme sahiptir” diyen bir araştırmacı, bu
görüşünü desteklemek için, aşağıdakilerden hangisini kullanabilir?
A) DNA’nın çift zincirli bir yapıda olmasını
B) Yapısında Adenin, Guanin, Sitozin ve Timin
nükleotitlerinin bulunmasını
C) DNA nükleotitlerinde deoksiriboz şekerinin
bulunmasını
D) DNA’sı çıkarılan hücrenin ölmesini
ADAPTASYON ve EVRİM
Bukalemun kertenke
lesinin deri rengini
değiştirerek, kendini
ortama kamufle edip
saklanması
Kazanımlar
5 . 1 Canlıların yaşadıkları çevreye adaptasyonu
nu,
5 .2 Aynı yaşam ortamında bulunan farklı orga
Bukelamun gibi bazı hay
vanlar renk değiştirebilir.
nizmaların, neden benzer adaptasyonlar gege
liştirdiğini,
•
Canlıların yaşamsal faaliyetlerini sürdürebilme ve
çoğalmalarını devam ettirebilmesi için ortam koşul
larına uyum sağlamasına adaptasyon ya da uyum
denir. Adaptasyon genetik olarak gerçekleşir ve ne
silden nesile genlerle aktarılır.
Canlılarda bulunan bazı adaptasyonlara, şunlar ör
nek olarak verilebilir:
•
•
•
Etçil olarak bes
lenen memeli
canlılarda tırnak
ile köpek dişle
rinin gelişmiş
ve uzun yapıda
olması
Çöllerde bulu
nan kaktüsler
de, yaprakların
diken şeklinde
olup, aşırı su
kaybına karşı
kendisini koru
ması
Sıcak ve kurak ortamda
yaşayan kaktüs bitkisi
Kutup ayılarının be
yaz kürke, ekvator
ayılarının koyu renk
kürke sahip olması
nın, bu canlıların bes
Hayvanlardaki kürk
lenme ve korunma
rengi yaşama ortamına
şansını artırması
uyumu kolaylaştırır.
Kurtlarda etçil beslenmeye
uygun diş yapısı vardır.
•
Soğuk bölgeler
de yaşayan tav
şanların kulakla
rının küçük yü
zeyli,
ekvator
tavşanlarında ise
geniş yüzeyli ol Farklı ortamlarda yaşayan tav
şanların kulak uyumları
ması
Kutuplarda ya
şayan penguen
*' *
ayı, tavşan ve
#
fokların, derileri
altında
kalın
yağ tabakasının
Kutup hayvalarındaki kalın yağ
bulunması
tabakası onları soğuktan korur.
Tozlaşmasında bö
cekleri kullanan bitki
lerin
çiçeklerinin
renkli ve hoş kokulu
olması
Renkli çiçekler, böcek
lerle tozlaşmayı kolay
laştırır.
•
Yarasaların görme
den, sonar dalgalarla
belirlediği sese doğru
uçarak avlarını bul
ması ve onları yakala
yarak beslenmesi
Hayvanlarda yaşamlarını
kolaylaştıracak uyumlar
vardır.
^ COŞKU
Adaptasyon ve Evrim
Örnek -17
®
Canlılara ait olan;
I. Yaprakların; kurak bölge bitkilerinde diken şek
linde, nemli bölge bitkilerinde geniş olması
II. Suda yaşayan yavru kurbağaların solungaç, ka
rada yaşayan ergin kurbağaların ise akciğer so
lunumu yapması
III. Memeli türlerinin kutuplara doğru açık renkli,
ekvatora doğru ise koyu renkli olması
şeklindeki özelliklerden hangileri adaptasyona
örnek verilebilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) I, II ve III
Bazı insanların boyu kısadır, bazılarının deri rengi
siyahtır, bazılarının gözü çekiktir, bazılarının saçı sa
rıdır v.b.
E V R İM TEO R İSİ
Zaman içinde bazı türlerin yok olması, yeni türlerin
oluşması ve türlerdeki tüm değişmelerin olduğunu
ifade eden görüşe evrim denir. Evrim kavramı, za
man içinde yeni türlerin oluştuğunu iddia eder. Ev
rimin görüşlerine dayanak noktası ise doğada bu
lunan canlılara ait fosillerdir.
Evrim görüşüne göre, binlerce yıllık zaman sürecin
de, bütün canlılar yapı ve yaşam olarak farklılaşma
geçirmiştir. Bu süreç içinde, bazı türler yok olurken,
yeni türler oluşmuştur. Bu konuda, Lamarck ve
Darvvin’in çalışmaları vardır.
Çözüm
Adaptasyon, canlıların yaşama ortamına uyumunu
sağlar. Bitkilerde yaprakların ortama uygun özellik
göstermesi bir çeşit adaptasyondur. Benzer şekilde
memelilerde renk değişimi de ortama uymayı sağ
lar. Kurbağa larvalarınında yaşadıkları ortama uy
gun solunum organı bulundurması bir çeşit adap
tasyondur.
Örnek -18
($
Evrim görüşü, bazı canlıların zaman içerisinde de
ğişmesi sonucunda, yeni türlerin oluştuğunu kabul
eder. Buna göre, eşeyli üreme evrimsel açıdan
aşağıdakilerden hangisinin oluşmasına yardım
cı olduğu söylenmiştir?
Cevap D
A) Yeni mutasyonların oluşması
B) Canlılarda çeşitlilik oluşturulması
Kazanımlar
4^
5.3 Canlıların çevresel değişimlere adaptasyon
larının, biyolojik çeşitliliğe ve evrime katkıda
bulunabileceğini,
C) Bir türün kromozom sayısının korunması
D) Üreme sırasında, daha çok mutasyonun oluşması
Çözüm
Eşeyli üreme tür içi canlı çeşitliğini oluşturur. Bu du
rum evrimciler tarafında zaman içinde yeni türlerin
oluşmasına yardımcı olduğu kabul edilir.
Cevap B
5.4 Evrim ile ilgili farklı görüşleri,
Lamarck’ın evrim görüşleri:
Ortak bir atadan gelen, benzer özelliklere sahip,
yalnızca kendi aralarında üreyebilen ve verimli yav
rular meydana getiren canlı gruplarına tür denir.
Canllıların yaşadıkları ortama adaptasyonları biyo
lojik çeşitliliğe sebep olur. Aynı türün bireyleri ara
sındaki bu kalıtsal çeşitliliğe varyasyon denir. Var
yasyon, genetikte kullanılan bir terimdir ve tür içi
canlı çeşitliliği anlamına gelir.
Varyasyon, bir canlı türündeki bireylerin ya da
grupların, birbirlerinden farklı özelliklere sahip ol
masına neden olur. Örneğin; İnsan bir tür canlıdır,
bütün insanlar temelde aynı genetik bilgiye sahip
tirler. Ancak bu genetik bilgi varyasyonlarla aynı tür
içerisinde farklılıklar oluşturur.
Q COŞKU
Lamarck ilk canlıların denizlerde yaşayan basit ya
pılı organizmalar olduğuna inanmıştır. Bunların da
ha sonra karaya geçtiğini ve bir çok hayvanın basit
ten karmaşığa doğru bu yolla çeşitlendiğini kabul
etmiştir.
Lamarck’a göre, “Vücutta fazla kullanılan organlar
gelişerek, sonraki nesillerde yeni türlerin oluşması
na neden olmuştur.”
Örneğin; “ Su kuşlarının parmaklarını sürekli kullan
ması sonucu parmak aralarındaki perdeler oluş
muştur” , “Zürafa gibi otçullar ağaçlardaki yaprakla
ra ulaşmak için sürekli olarak uzandıklarından, bo
yunları zamanla uzamıştır,” “Toprak içinde yaşayan
köstebekler, uzun süre ışığı görmediğinden, gözle
ri duyarsızlaşmıştır.”
Adaptasyon ve Evrim
Lamarck, kullanılan vücut bölümlerinin geliştiğini,
kullanılmayanların ise körelerek yok olduğunu sa
vunmuştur; buna göre de çevre şartlarıyla sonra
dan kazanılan özelliklerin gelecek nesillere a k ta ra
bildiğini söylemiştir.
Doğal seçilim çok yavaş ve kendiliğinden gerçekle
şir. Buna göre, çevre koşullarının olumsuz etkisine
yenik düşmeyen canlı hayatta kalır ve neslinin de
vam etmesini sağlar.
İngiltere’de endüstri devriminin başladığı sıralarda
endüstri bölgelerindeki ağaçlar açık renkliydi. Bu
nedenle ağaçların üzerine konan koyu renkli güve
kelebekleri bunlarla beslenen kuşlar tarafından ko
layca fark edilirdi. Bunun için yaşama şansları azdı.
Zürafaların Boynunun Zamanla Uzaması
Ancak, bugün bilinenlerin ışığında çevre koşulları
nın etkisiyle sonradan kazanılan özellikler modifi
kasyon olup, nesilden nesile aktarılamazlar.
Fakat 50 yıl sonra endüstri kirliliğinin sonucunda
ağaçların üzerindeki açık renkli yosunlar öldü ve bir
taraftan da ağaç gövdeleri siyahlaştı.
D a rw in ’in evrim gö rü şle ri:
Darwin günümüzde de bazı bilim insanlarının kabul
ettiği evrim görüşlerini ileri sürmüştür.
Bu durumda açık renkli güveler kuşlar tarafından
avlanmaya başlandı. Sonuçta açık renkli güveler
azalırken, koyu renkli güveler çoğaldı. Bu olay do
ğal seçilime güzel bir örnektir.
Görüşlerini üç temel kurala dayandırmıştır:
1- Aynı türün bireyleri arasında kalıtsal çeşitlilik
(varyasyonlar) vardır.
2- Canlılar arasında çevresel koşullar için yaşam
kavgası vardır. Yeryüzündeki doğal yaşama böl
gelerindeki koşullar ile her bölgenin coğrafik ya
pısı farklıdır. Bir türdeki bireylerin doğal seçilim
yoluyla farklı bölgelere uyum sağlayarak, zaman
la değişim geçirdiğini söylemiştir. Çevreye uyum
(adaptasyon) sağlayanlar hayatta kalır ve üreye
rek yeni nesillerinde kendi özelliklerini taşımaları
na neden olurlar.
•f
Ii
u
®
Darwin, bir bölgedeki doğal seçilim sonucu yeni canlı türlerinin oluştuğunu varsaymıştır. Darwin, bugünkü canlı türlerinin milyonlarca yıl içerisinde ata canlılardan (basitten karmaşığa doğru) değişim geçirerek oluştuğunu ifade etmiştir.
Örnek -19
Koyu renkli ağaçlar üzerinde yaşayan beyaz ve gri
renkli olan kelebekler, bazı kuşlar tarafından besin
olarak tüketilmektedir.
Darwin’ in evrim görüşüne göre, bu ortamda za
manla aşağıdakilerden hangisi gerçekleşebilir?
Penguenlerin kutup koşullarına adaptasyon sağlama
ları, hayatta kalmalarına olanak sağlamıştır.
Uyum sağlayamayanlar ise elenerek (Doğal se
çilim) taşıdıkları türe özgü zayıf kalıtsal özelliklerininde ortadan kalkmasına neden olurlar.
3- Farklı çevrelerde farklı şekillerde adaptasyon
yetenekleri kazanan bireyler zamanla yeni türle
re dönüştüğü düşünüşmüştür.
DOĞAL SEÇİLİM
Çevre koşulları karşısında dayanıklı olan canlının
hayatta kalıp, zayıf olan canlının elenmesine doğal
seçilim denir.
A) Koyu renkli olan kelebek sayısı azalır.
B) Açık renkli olan kelebeklerin yaşama şansı azalır.
C) Açık renkli olan kelebekler modifikasyonla yeşil
renk alır.
D) Koyu kelebek sayısı önce artıp, daha sonrada
azalır.
Çözüm
Koyu renkli ağaçlar üzerinde yaşayan açık renkli
olan kelebeklerin, koyu renkli olan kelebeklere gö
re yaşama şansı azalır. Çünkü kuşlar tarafından be
sin olarak tüketilirler.
Cevap B
Q COŞKU
Adaptasyon ve Evrim
id ild ir
(§ )
Aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan yerlere uygun kelimeleri yazınız.
Adaptasyon
Doğal seçilim
Evrim
Biyolojik çeşitlilik
Darwin
Lamarck
Varyasyon
,
.... doğal seçilim sonucu yeni türlerin ortaya çıkabileceğini ifade etmiştir
............. kullanılan vücut bölümlerinin geliştiğini, kullanılmayanlarının ise köreldiğini savunmuştur.
lirli ortam koşullarında yaşama ve üreme şansını artıran fiziksel yapılar, davranışlar gibi
Jıtsal özellikler kazanmasına ............ denir.
,
—
i:,,, ou, barınak, ışık gibi faktörler canlılar arasında yaşam mücadelesine neden olur. Bu savaşta ba' ' olanlar yaşamını sürdürür, ortam koşullarına uyum sağlayamayanlar ise yok olur. Buna
••-•••••....... denir.
türler içerisinde sayısız..............iar bulunmaktadır.
3
pişim lere
- .................................... ...................
....... .................... -
V
-
........................................................................
görülen ve jeolojik zamanın ilk dilimlerinden başlayarak günümüzde de devam eden
adı verilir.
şadıkları ortamlardaki değişimlere adaptasyonları..............e katkıda bulunur.
Aşağıda verilen kelimeleri harf tabloeu Içerleinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz keİlmelerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim.
ADAPTASYON
DOĞAL SEÇİLİM
EVRİM
D
i
F
i
K
A
S
Y
0
B
i
M U
T
A
S
Y
0
N
A W
L
K
E
Y
G
B
T
X
J
U
G A
A
i
V
A
R
Y A
S
Y 0
N
L
MODİFİKASYON
M
K D
Z
E
M S
Y
N
E
L
VARYASYON
A
U
J
E
L
V
K
T
M V
D A
DARVVİN
R
R D
1
D
H F
0
T
R
E C
C
K
E
D
A
R W
i
N
i
L
E
K W V
0
0
R G
A
N M
K
B
E
V
R
E Y
E
U Y
U M
ÇEVREYE UYUM
Ç
D 0
Ğ
A
L
S
E
ç
i
L
LAMARCK
C
E A
D
A
P T
A
S
Y
MUTASYON
VVALLECE
0C O 9KU
N
M 0
D
E
i
0
M
N
ADAPTASYON ve EVRİM
1.
Aşağıda verilenlerden hangisi evrim görü
şünün temel özelliğini ifade eder?
4.
A) Benzer bireylerin oluşması
2.
Aşağıdakilerden hangisi adaptasyonun so
nuçlarından birisi değildir?
A) Yaşanılan çevreye uyum sağlama
B) Türlerin çeşitlenmesini sağlaması
B) Neslin devamını sağlama
C) Türlerin sürekliliğini sağlaması
C) Doğal seçilim olması
D) Kalıtsal özelliklerin korunmasını sağlaması
D) Modifikasyon oluşması
Avrupa'nın bir kasabasında, başlangıçta aynı
türe ait kelebeklerin farklı renk tonlarındaki ırk
ları yaşayabilmekteydi.
Ancak, çevredeki sanayi tesislerinin hızla artışı
nın sonucu olarak, ağaçların yaprak ve gövde
lerinin siyah bir leke ile kaplanması sonrasın
da, aynı kelelebek türünün yalnız koyu renkli
ırklarının yaşar hale geldiği tespit edilmiştir.
5.
«
Anlatılan bu olayda, adaptasyon kazanan ve
doğal seçilime uğrayan kelebek ırkları için,
aşağıda verilenlerin hangisi yanlış olur?
Çöl ekosisteminde yaşayan bitkilerin su kaybı
normalden daha azdır. Kurak ortamda bulun
dukları için de, toprağın derinliklerinden su
alabilecek vücut yapısına sahiptirler.
Buna göre, aşağıdaki kök ve gövde yapısı
na sahip olan bitkilerden, hangisinin çölde
yaşama şansı daha fazla olur?
A)
Geni
yapral
l
Önceden var olan koyu renkli kelebek
A) ırkları, yeni çevresel ortama adaptasyon
sağlamış ve soylarını sürdürmüştür.
c> « i
Açık renkli kelebek ırkları, yeni (kirli) or
tamda düşmanlan tarafından kolayca
B)
farkedilerek, daha hızlı ve daha çok tü
ketilmiş, sonuçta ortamdan elenmiştir.
C)
Yeni oluşan kirli ortama, uyum sağlaya
mayan açık renkli kelebek ırkları, başka
bölgelere göç etmiş olabilirler.
D)
Kelebeklerde, belirtilen bu değişmeler
modifikasyonla meydana gelmiştir.
6.
. -
Dar
yaprak
Toprak
Toprak
► Kısa kök
Uzun kök
Geniş
yaprak
Dar
yaprak
Toprak
Toprak
Uzun kök
Kısa kök
Darvvin’in “doğal seçilim” varsayımına göre,
canlıların, değişen yeni ortam koşullarına
uymaları nasıl açıklanır?
A) Yeni bireysel özelliklerin gelişmesiyle
3.
Köpek türü içerisinde görülen çeşitlilik aşağıdakilerden hangisiyle izah edilir?
A) Adaptasyon
B) Modifikasyon
C) Varyasyon
D) Mutasyon
B) Kullanılmayan organların köreltmesiyle
C) Kullanılan organların zamanla gelişmesiyle
D) Çevreye uygun yapı ve özellikler taşıyan
bireylerin, yaşama ve üreme şanslarının
artmasıyla
0 COŞKU
Adaptasyon ve Evrim
7.
Evrimi açıklamaya çalışanlar, aşağıda veri
lenlerden hangisini kabul etmez?
A) Türler uzun süre içinde değişir.
B) Yer yüzünde tür sayısı sabittir ve değişmez.
C) Bireyler başlangıçta aynı türden oluşur.
D) Canlılar sürekli olarak değişim gösterir.
10. Aşağıdaki olaylardan hangisi doğal seçili
me örnek olarak verilebilir?
A) Böceklere uygulanan DDT ilaçlamasından
sonra DDT’ye dayanıklı böcek tiplerinin
meydana gelmesi
B) Kuyruğu kesilen farelerden kuyruklu fare
lerin meydana gelmesi
C) Kullanılan organların gelişmesi kullanılma
yanların körelmesi
D) Arılarda beslenmeye bağlı olarak işçi ve
kraliçe arı oluşumu
8.
Doğal bir yaşama bölgesinin, sahip olduğu
bazı özellikler tabloda belirtilmiştir.
—rrmrii t trırrrrrrrrrrrrfi-rrrrrr•
H ava sıcaklığı g e n e llik le y ü k s e k tir.
•
Y ıllık yağış o rta la m a s ı dü şü ktü r.
•
Bölgede çok a z sayıda canlı çeşidi yaşar.
•
Su ih tiy a c ı a z olan c an lıla r için, uygun b ir
yaşam a o rta m ıd ır.
1 1 . Kutup çevresinde yaşayan, bir memeli canlı tü
rü şekilde gösterilmiştir.
Belirtilen bu özelliklere sahip olan bölgede,
aşağıda gösterilen bitkilerden hangisi adap
tasyon sağlar?
Bu canlılarda, boy kısa ve ayaklar ise geniş ta
banlıdır. Canlının post rengi beyaz olup, derisi
nin altında bol yağ depoladığı belirleniyor.
Canlının sahip olduğu bu özellikler, aşağıdakilerden hangisini sağlar?
A) Adaptasyon
B) Mutasyon
C) Modifikasyon
D) Doğal seçilim
9.
Aşağıdakilerden hangisi Darvvin’in doğal se
çilim hipoteziyle açıklanabilir?
12. Aşağıdakilerden hangisi, Lamarck’ın evrim
görüşünü açıklamaz?
A) Kullanma ile yeni karakterlerin kazanılması
B) Kullanmama ile bazı karakterlerin kaybol
ması
A) Kullanılan organların gelişmesi
C) Avcı canlıların bazı hayvanları avlarken ba
zılarını avlayamaması
C) Doğal seçilimle bireylerin ayıklanması
D) Kalıtsal varyasyonların oluşması
0 COŞKU
B) Bir türden, zamanla yeni türlerin oluşması
D) Çevrenin etkisiyle meydana gelen değişik
liklerin kalıtsal olması
ÖLÇME V i DEĞERLENDİRM
Hücre Bölünmesi ve Kalıtım
Kazanım Pekiştirme- 9
Aşağıda verilen kelimeleri kavram haritasında boş bırakılan yerlere yerleştiriniz.
Kromozom
Eşey hücresi
Eşeyli üreme
Mitoz
¡r
Sayısı yarıya iner
sağlar
Hücre
Bölünmesi
sağlar
ÜT
Büyüme
ayrılır
Eşeysiz
Üreme
£J
sağlar
ile olur
t
Mayoz
sonucu oluşur
n....i
0
Aşağıda hücre bölünmesiyle ilgili cümleler verilmiştir. Bu cümlelerin doğru (D) ya da yanlış (Y) olduğu
na karar vererek ilgili ok yönünde ilerleyin. Herbir kararınız bir sonraki aşamayı etkileyeceğinden vere
ceğiniz cevaplarla farklı yollardan sekiz ayrı çıkış noktasına ulaşabilirsizin. Doğru çıkışı bulunuz.
d. Bölünme öncesi
DNA kendini
eşler.
^ # 1 . ç ık ış
<
b. Mitoz sadece, eşeysiz
üreyen canlılarda
görülür.
' s* 2 . ç ık ış
e. Bitki hücrelerindeki
Sitoplazma bölünmesi,
boğumlanarak gerçekleşip -
^ • 3 . ç ık ış
n
a. Olgunlaşmış olan hücrelerin,
bölünerek yeni hücreler
oluşturmasına hücre bölün
mesi denir.
^ • 4 . ç ık ış
f. Mayoz bölünmede
homolog kromozomlar
arasında parça değişimi
görülür.
^ • 5 . ç ık ış
p»
u
<
" '^ • 6 . ç ık ış
c. Mayoz sonucu birbirin
den farklı dört yeni
hücre oluşur.
g.
Mayoz bölünme sonu
cunda oluşan hücrelerin
kromozom sayısı ana
hücrenin yarısı k a d a rd ır.^
------------------------
D
7 . Ç ıkış
Y
ç ık ış
52
0 COŞKU
HÜCRE BÖLÜNMESİ ve KALITIM
ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ
1.
4.
Aşağıdaki çaprazlamalardan hangisinin so
nucunda tek çeşit fenotip ve genotipe sa
hip olan bireyler oluşur?
A) aa x AA
B) Aa xa a
C) Aa x Aa
D) AA x Aa
Aşağıda belirtilenlerden hangisi, modifikas
yon olayına örnek verilemez?
A) Uzun süre güneşte bekleyen bireylerde,
tenin koyulaşması
B) İyi beslenen bireylerde boy ve kilonun art
ması
C) Sağlıklı anne ve babadan, renk körü birey
lerin oluşması
2.
0
( çözüm
D) Işıksız ortamda tutulan bitkide, yaprakların
sararması
Lamarck, türlerin yaşadıkları çevreye daha iyi
uyum sağlamak için evrim geçirdiklerini savu
nur. Ona göre, “zürafaların boynu bozkırlarda
yaprak yemek için sürekli olarak uzamıştır. Zü
rafalardaki bu uzun boyluluk, daha sonra yav
rularına aktarılmıştır.”
5.
¡Fv
(çözüm
Mendel, çalışmalarında ata canlı çiçeğindeki
olgunlaşmış erkek organın başçığını kesmiştir.
Bunu daha önce erkek organı alınmış çiçeğin
dişi organının tepeciğine taşımış ve yapay ola
rak döllenmesini sağlamıştır. Mendel, bu uy
gulama sonucu oluşan dölün, ana ve baba
dan yalnız birine benzediğini gözlemlemiştir.
c
-c2
I
i
Bu bilgilere göre, Lamarck’ın görüşüne aşağıdakilerden hangisiyle ulaşılabilir?
A) Canlılar yaşlanınca boyu uzar.
B) Canlıda çevrenin etkisiyle ortaya çıkan de
ğişmeler yavrularına aktarılır.
C) Canlıların beslenmesine bağlı olarak ağır
lık artışı ortaya çıkar.
D) Boyu uzun olan canlıların ortama uyumu
güçleşir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi, yapılan
bu çalışmayla ilgili doğru bir açıklamadır?
A) Her iki bireyde saf döl çekiniktir.
B) Her iki bireyde saf döl baskındır.
C) Bireylerden biri melez, diğeri çekiniktir.
D) Bireylerden biri saf baskın diğeri çekiniktir.
3.
Mayoz bölünme sırasında aşağıdaki olay
lardan hangisi gerçekleşmez?
A) Homolog kromozomlar arasında parça de
ğişimi
B) Homolog kromozomların ayrılması
2n kromozomlu hücre, iki kez mitoz geçir
diğinde kromozom sayısı ne olur?
C) Mayoz II de kromozomların eşlenmesi
D) Bir hücreden dört hücrenin oluşması
Q COŞKU
A) n
B) 2n
C) 4n
D) 8n
53
7.
Bir hücre, mitoz bölünmeyle çoğalacağı za
man, çekirdekteki DNA sayısı iki katına çıkar.
10. Darwin, evrimle ilgili temel düşüncelerini, “tür
içi çeşitlilik ve yaşamsal faaliyetler için mücadele gösterilmesi” şeklinde açıklamaktadır.
Bu olayın gerçekleşmesi, aşağıdaki sonuç
lardan hangisini doğurmaz?
Darwin’in yukarıda belirtmiş olduğu düşün
celeri, aşağıdaki kavramlardan hangisiyle
ifade edilir?
A) Hücre bölünmeleri süresince genetik bilgi
tükenmez.
B) Yeni hücrelere eşit miktarda genetik bilgi
aktarılmış olur.
A) Varyasyon - Doğal seçilim
C) Belli bir süre sonra genetik bilgi değişir.
C) Yapay seçilim - Adaptasyon
D) Bilgi akışının devamı sayesinde, hücre ve
canlı hayatı devam eder.
D) Adaptasyon - Varyasyon
B) Mutasyon - Doğal seçilim
1 1 . İnsanda, cinsiyet kromozomları (X ve Y) üze
rinde taşınan, üç değişik özelliğin bulunduğu
kısımlar şekilde gösterilmiştir.
Tuğba, proje ödevi olarak
yanda görülen DNA mo
delini hazırlamıştır.
Modelin yapımında şu
molekülleri kullanıyor:
I. Fostat
A
c
özelliği
özelliği
B
özelliği
II. Deoksiriboz
IV. Timin
Bu özelliklerin erkek ve dişilerde ortak gö
rülebilenleri ile sadece bir cinsiyete özgü
olanları, hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
V. Sitozin
VI. Guanin
Bu olayda, belirtilen moleküllerden hangile
ri diğerlerine göre daha çok kullanılır?
A) I ve II
B) II ve IV
C) II ve V
D) III ve VI
Ortak Olabilenler
Çimlenme ile hücre bölünmesi arasındaki
ilişkiyle ilgili;
I. Çimlenme sırasında, mitoz tohumdaki hüc
re sayısının artmasını sağlar.
II. Embriyodan yeni kök ve gövde taslakları
nın oluşmasında mitoz rol oynar.
54
özelliği
X Y
III. Adenin
9.
B
İ
12.
d ir
^
Farklı Olanlar
A)
Yalnız C
A ve B
B)
A ve C
Yalnız B
C)
Yalnız A
B ve C
D)
A ve B
Yalnız C
Mitoz hücre bölünmesini; “çok hücrelilerde
büyüme ve yenilenmeyi, tek hücrelilerde üre
meV' sağlayan bir bölünme tipi” şeklinde ifade eden öğrenci, hangi örneği verirse yap
mış olduğu tanıma uygun düşmez?
III. Mitozla oluşturulan farklı dokuların hücre
lerindeki kalıtsal maddeler farklı olur.
A) Amipin bölünerek çoğalması
B) Deniz yıldızında kopan parçanın yenilen
mesi
A) YalnızI
B) İv e li
C) I ve III
D) I, II ve III
C) Kesilen söğüt dalının yenilenmesi
D) Hayvanların üreme organlarında çok sayı
da spermin meydana gelmesi
Q COŞKU
1.
4.
Bir insanın yaşam döngüsünde;
m
I. Büyüme
II. Mitoz bölünme
(çözüm
A) Her tür, kendine özgü sayı ve çeşitte gene
sahipttir.
III. Mayoz bölünme
şeklindeki olaylardan hangileri sürekli devam
eder?
2.
gŞş
Kalıtsal özelliklerin kuşaktan kuşağa iletil
mesinde görev yapan genlerle ilgili aşağı
daki açıklamalardan hangisi yanlıştır?
A) Yalnız
B) Yalnız I
C) İve III
D) I, II ve
B) Genler, kromozomlarda bulunur ve can
lılardaki özellikleri belirler.
C) Genler, canlıların çeşitliliğinde önemli rol
oynar.
D) Bütün kalıtsal özelliklerin ortaya çıkmasın
da anne veya babadan gelen bir gen gö
rev yapar.
Avrupa’daki kraliyet ailelerinin soy ağaçlarını
araştıran Salih, genetik hastalıkların bu ailelerde çok yaygın olduğunu gözlemliyor.
(çözüm
5.
iç«öm
Bu hücrelerle ilgili
aşağıdaki açıklamalardan hangisi
ortak değildir?
r
g : Normal
| : Taşıyıcı
Bitki ve hayvan
hücrelerinde mitoz
bölünmeyle
ilgili
safhalar verilmişitir.
■ : Hasta
Salih, şekildeki kraliyet ailelerindeki bu du
rumun nedenine aşağıdaki bilgilerden han
gisiyle ulaşabilir?
A) Çekirdek bölünmesi gerçekleşir.
A) Melez genlere sahip olmalarıyla
D) Kromozomlar hücrenin kutuplarına çekilir.
B) Sitoplazma bölünmesi görülür.
C) Ara lamel oluşumu gerçekleşir.
B) Yeterli genlere sahip olmamalarıyla
C) Baskın genlere sahip olmalarıyla
D) Genetik yapılarının benzer olmasıyla
6.
3.
Aşağıdaki olaylardan hangisi, bitki ve hay
vanlardaki mitoz hücre bölünmesinde ortak
olarak gerçekleşmez?
A) Sitoplazmanın boğumlanarak bölünmesi
B) Kardeş (eş) kromozomların, iğ ipliklerinin
kısalmasıyla birbirinden ayrılması
C) Bölünme sonucu, ana hücreyle aynı kalıt
sal yapıda iki yeni hücrenin oluşması
D) Bölünme öncesinde, hücrenin bir hazırlık
evresi geçirmesi
Q COŞKU
Canlılardaki çeşitli çaprazlamalarla ilgili ola
rak, aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) Saf döl baskın ve çekinik karakterlerin çaprazlanmasıyla, melez karakterler oluşur.
B) Melez karakterlerin çaprazlanmasıyla, üç
farklı genotipte ve iki farklı fenotipte birey
ler oluşabilir.
C) Melez baskın ve çekinik karakterin çapraz
lanması sonucu, sadece baskın bireyler
oluşur.
D) Çekinik fenotipli karakterlerin çaprazlanmasıyla, sadece çekinik özellikte bireyler
oluşur.
7.
10. Eşeyli üremede gerçekleşen bazı olayların
baştan sona doğru sıralanması, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
Aşağıda üreme ile ilgili bazı olaylar verilmiştir.
I. İki parçaya ayrılmış deniz yıldızından iki tane deniz yıldızının meydana gelmesi
II. Amipin bölünerek sayısını artırması
A) Mayoz - Döllenme - Gelişme
III. Bitkilerde tozlaşma sonucu yeni bir bitkinin
meydana gelmesi
B) Döllenme - Gelişme - Mayoz
C) Mayoz - Gelişme - Döllenme
IV. Dikilen kavak dalından yeni bir kavak bitki
sinin meydana gelmesi
D) Döllenme - Mayoz - Gelişme
Bunlardan hangilerinden benzer özellikte
canlılar meydana gelebilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) II ve III
D) I, II ve IV
1 1 . Posterde görüldüğü gibi saç rengi, saç şekli,
göz rengi ve dil yuvarlama gibi özellikler in
sanlar arasında farklılık gösterir.
«
Karakterler
Saç rengi
8.
Grafikte 16 kromozomlu soğan bitkisi hücrele
re ^ ) rinde, üreme ve gelişme sırasında gerçekle
şen olaylar numaralandırılmıştır.
e
I
I
!
Baskın özellik
Çekinik özellik
fî
^ y
©
î t i
"vmWww*
Kulak
memesinin
durumu
9
Dili yuvarlama
ve yuvarlayamama durumu
©
Grafik üzerinde numaralandırılan bu olaylar
aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
Saç tipi
A
A
Bu özelliklerle ilgili olarak belirtilen;
9.
Â
A) Mayoz
Döllenme
Mitoz
B) Mitoz
Mayoz
Döllenme
II. Bir sonraki kuşağa genlerle taşınır.
C) Mayoz
Mitoz
Döllenme
III. Çevrenin etkisiyle değişikliğe uğrar.
D) Döllenme
Mayoz
Mitoz
şeklindeki ifadelerin hangileri doğrudur?
Toprak solucanı, planarya ve deniz yıldızı gibi omurgasız hayvanlarda, yenilenme yo
luyla üreme sırasında, aşağıda verilen olay
lardan hangisi görülmez?
I. Kalıtsal olup kuşaktan kuşağa aktarılır.
A) Yalnız
B) YalnızI
C) İv e li
D) I, II ve
12. Çevre koşullarının kalıtıma etkisi, aşağıdakilerden hangisi üzerinde en iyi şekilde göz
lenebilir?
A) Mitoz yardımıyla büyüme ve gelişme
B) Yeni doku ve organların oluşması
A) Tek yumurta ikizlerinde
C) Hücre farklılaşmasının meydana gelmesi
B) Aynı koşullarda yaşayan insanlarda
D) Mayoz bölünmeyle, üreme hücrelerinin
oluşması
C) Bir ailedeki bireylerde
D) Aynı boy ve kiloda olan bireylerde
0 C O IK U
1.
4.
Mercanların, tomurcuklanarak üremesiyle
ilgili olarak;
maya çalışır.
I. Oluşan yeni mercanlar, ana canlıyla aynı
kalıtım bilgisine sahiptir.
Aşağıda verilenlerden hangisi canlılarda ge
netik çeşitliliğin oluşmasına neden olmaz?
II. Bu şekildeki üremeyle mercan kolonileri
oluşabilir.
A) Mutasyonların görülmesi
B) Modifikasyonların meydana gelmesi
III. Yeni canlılar, ana canlıya bağlı ya da ayrı
olarak yaşamını sürdürebilir.
C) Çevre şartlarının değişmesi
şeklindeki yargılardan hangileri doğrudur?
D) Eşeyli üreme ile çoğalma
A) Yalnız I
B) İv e li
C) İve III
D) I, II ve
5.
(çfizüm
2.
Bir ailedeki göz renk
lerinin kalıtım durumu,
yandaki soy ağacında
gösterilmiştir. Kahve
rengi gözlü anne ve
babadan oluşan 1. ve
2. çocuk yeşil gözlü; 3.
ve 4. çocuklar kahve
rengi gözlüdür.
Anne
Baba
Şekilde görüldüğü gibi DNA molekülü eşlenir
ken, sarmal durumdaki zincirleri açılır ve ön
ceki nükleotitlerin karşısına yeni nükleotitler
bağlanır. Sonuçta bir DNA molekülünden, ay
nı özellikte iki DNA molekülü meydana gelir.
# -
im
3
Bu durumda, yeni doğacak olan çocuğun
kahverengi gözlü olma ihtimali nedir?
i
Buna göre, DNA üzerinde numaralandırılan
zincirlerden hangileri, aynı nükleotit dizisi
ne sahiptir?
(Kahverengi gözlülük yeşile baskındır.)
3.
Evrim teorisi, canlılarda çeşitlilik olayını açıkla
A) % 100
B) % 50
C) % 75
D) % 25
A) İv e li
B) III ve IV
C) İve IV
D) II ve IV
Üreme şekilleriyle ilgili olarak;
I. Canlılar arasında çeşitliliğe yol açar.
II. Canlı türündeki kromozom sayısı sabit ka
lır.
III. Ana hücreden farklı kalıtsal özelliklere sa
hip yeni hücreler oluşur.
şeklindeki olaylardan hangileri eşeysiz üre
mede görülür?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve III
D) I, II ve III
QCOfKU
6.
İnsanda cinsiyetin oluşmasıyla ilgili olarak,
aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır?
A) Eşey kromozomları XX şeklinde olanlar di
şidir.
B) Tüm ailelerde, erkek ve kız çocuklarının sa
yısı her zaman eşittir.
C) Cinsiyetin oluşmasında Y kromozomunun
varlığı rol oynar.
D) Eşey kromozomları XY şeklinde olanlar er
kektir.
7.
Oğul dölde; çekinik bir karakterin, fenotipte ortaya çıkabilmesi için, aşağıdaki durum
lardan hangisi gereklidir?
10. Bir canlının eşeyli olarak üremesinde;
A) Anne ve babasından çekinik genlerin oğul
döle geçmesi
III. Sperm ve yumurtanın oluşumu
şeklindeki olaylardan hangileri gereklidir?
B) Annesinden çekinik ve babasından baskın
genin oğul döle geçmesi
A) Yalnız
B) İv e li
C) İve III
D) I, II ve
C) Annesinden baskın ve babasından çekinik
genin oğul döle geçmesi
I. Mayoz
II. Döllenme
D) Anne veya babasından baskın genlerin
oğul döle geçmesi
1 1 . Bilimsel bir dergide bulunan aşağıdaki poster
okuldaki bilim kulübünün panosuna asılıyor.
8.
Bazı üreme ve yenilenme olayları verilmiştir:
-
Deniz yıldızı parçalarından yeni deniz yıl
dızlarının meydana gelmesi
-
Tohumun çimlenmesiyle fidenin oluşması
-
İnsanın kırılan kolunun zamanla iyileşmesi
| İlgili gen tespit edilir.
Kesiti enzimlerle
O
I ' S T . •*
Yapıştırıcı enzimler
DNA parçasına eklenir.
Geni taşıyan
DNA bakteriye yüklenir.
Geni taşıyan DNA lı bakteriler
antibiyotiklere dayanıklı olduk
Yukarıdaki olayların gerçekleşmesinde aşağıdakilerden hangisi rol oynar?
ları için, antibiyotikti ortamdan
etkilenmez. Bu şekilde seçilerek
üretimleri yapılır.
A) Mitozun gerçekleşmesi
B) Hücre büyüklüklerinin farklı olması
C) Gen sayılarının farklı olması
D) Kromozom sayılarının farklı olması
9.
Aşağıdaki yapıların hangisinde oluşabile
cek mutasyonlar, sadece bir cinsiyete ait
döllerde ortaya çıkabilir?
Yukarıda görülen resim, aşağıdaki kavram
lardan hangisiyle ilgilidir?
A) Biyoteknoloji
B) Doğal seçilim
C) Modifikasyon
D) Adaptasyon
12. Aşağıdakilerden hangisi mitoz sayesinde
gerçekleştirilmez?
A) Yumurta hücresinde
A) Hücre sayısının artırılması
B) X kromozomunda
B) Çok hücreli canlıların büyümesi
C) Y kromozomunda
C) Hücrelerin gelişimi
D) Vücut kromozomlarında
D) Eşeysiz üreme
Q COŞKU
1.
Saç rengi, göz rengi, dil yuvarlama ve kan grubu gibi özellikler çevremizdeki bireyler arasında farklılık göstermektedir. Bunlar kalıtsal özel.çözüm ükler olup, kuşaktan kuşağa iletilir.
4.
Buna göre, belirtilen özelliklerin kuşaklara
aktarılması, aşağıdakilerden hangisiyle sağ
lanır?
A) Doğal seçilimle
B) Kromozomlarla
C) Mutasyonla
D) Ribozomla
m
(çözüm
Buna göre, oluşması beklenen yuvarlak to
humlu bezelye sayısı, aşağıdakilerden han
gisinde doğru olarak verilmiştir?
A ) 100
5.
2.
Parmak sayısı bakımından; hem annenin, hem
de babanın beş parmaklı (baskın) olduğu bir Y
m
ailede, ilk çocuk altı parmaklı doğmuştur.
Bezelyelerde; yuvarlak tohumluluk buruşuk
tohumluluğa baskın olan bir özelliktir. Melez
yuvarlak bezelyelerin, kendi aralarında çaprazlanmasıyla oluşacak yuvarlak bezelyelerin ya
nında, 100 tane de buruşuk tohumlu bezelye
elde ediliyor.
B ) 200
C) 300
D) 400
Şekilde insanın üremesi sırasında gerçekleşen
olaylardan bazıları görülmektedir.
M
Içozöm
IMos
Buna göre, bu ailede yeni oluşacak çocuk
ların parmak sayısı için;
I. Çekinik (bb)
II. Melez baskın (Bb)
III. Saf baskın (BB)
şeklindeki durumların oluşma şansları hak
kında, aşağıda verilen sıralamalardan hangi
si geçerli olur? (Beş parmaklılık baskındır.)
A) (Bb) > (bb) > (BB)
B) (Bb) > (BB) = (bb)
C) (bb) = (BB) > (Bb)
Şekil üzerinde numaralandırılan hücrelerin
kromozom durumu, aşağıdakilerden hangi
sinde verilmiştir?
D) (bb) = (Bb) = (Bb)
I
II
III
n
2n
2n
B) 2n
C) 2n
2n
2n
n
2n
n
n
2n
A)
3.
Lamarck isimli bilim adamına ait olan evrim
görüşünün, zamanla önemini yitirmesinin
temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Canlılarda, zamanla çeşitli değişmelerin
görülmesi
D)
6 . Aşağıdaki çaprazlamaların hangisinde, di
B) Mutasyonların, üreme hücreleriyle yeni döl
lere geçmesi
ğerlerinden daha az genotip çeşidi oluşur?
C) Çevrenin etkisiyle oluşan özelliklerin, yeni
nesillere geçmemesi
A) Saf döl baskın - Saf döl baskın
D) Canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için,
çevreye uyum göstermeleri
C) Melez döl baskın - Saf döl çekinik
0 COŞKU
B) Melez döl baskın - Melez döl baskın
D) Saf döl baskın - Melez döl baskın
59
7.
Evrim teorisiyle ilgili olan aşağıdaki ifadele
rin hangisi yanlış bir açıklamadır?
A) Uzun süre içinde gerçekleşen bir olaydır.
B) Mutasyonla ortaya çıkan değişiklikler, do
ğal seçilime olanak sağlar.
10. İnsanlarda mutasyon oluşumuna;
I. Zigottaki kromozom sayısının 47 olması
II. Embriyonun gelişmesi sırasında, bazı do
kulardaki genlerin etkinliğini kaybetmesi
III. Sporcularda, kol ve bacak kaslarının nor
malden fazla gelişmesi
C) Evrimin gerçekleşmesi için tür içinde çeşit
lilik olmalıdır.
olaylarından hangileri örnek verilebilir?
D) Doğadaki tür çeşidinin azalmasına yol
açar.
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
8.
Fen ve Teknoloji öğretmeni sınıfını gruplara bölüp, her bir gruba aşağıdaki çalışma kağıdını
jJ A
dağıtıp, mitoz ve mayoz bölünmeyi karşılaştırCçozum malarını istemektedir.
1 1 . Düşük sıcaklıkta yetiştirilen sirke sineklerinde
yavrular düz kanatlı, yüksek sıcaklıkta yetiştiri
lenlerde ise yavrular kıvrık kanatlı olmaktadır.
^§1
&
m
<ts>
X
©
A
'
^
e»
Düz Kanatlı
Sirke Sineği
K
Y
Öğrencilerin hücre bölünmeleri ile ilgili yap
mış oldukları aşağıdaki karşılaştırmalardan
_________X_________________ Y_______
A) Hücre bir kez bölünür. Hücre iki kez bölünür.
B) Benzer hücreler oluşur. Farklı hücreler oluşur.
C) Parça değişimi olmaz. Parça değişimi olur.
Kıvrık Kanatlı
Sirke Sineği
Sirke sineklerindeki bu kanat yapısı farklılı
ğıyla ilgili, aşağıdaki açıklamalardan hangi
si yanlıştır?
A) Kanat şeklinin oluşmasında görevli genler,
sıcaklık etkisiyle mutasyona uğramıştır.
B) Kıvrık ya da düz kanatlı olunması, kalıtsal
bir durum değildir.
C) Kanat şeklinin oluşması, embriyonun geliş
tiği çevre sıcaklığına bağlı olarak değişiklik
gösterir.
D) Kanat şekli sıcaklığın etkisiyle modifikas
yona uğramıştır.
D) Kromozom sayısı de- Kromozom sayısı de
ğişir.
ğişmez.
12. Eşeyli üreme olayıyla ilgili olarak;
9.
Eşeysiz üremeyle çoğalan "amip, öglena,
paramesyum” gibi gruplarda, yeni bireylerin
birbirlerine çok benzemelerinin nedeni,
hangisinde verilmiştir?
A) Aynı çeşit organelleri bulundurmaları
I. Yeni bireylerin iki tane atası bulunur.
II. Yeni oluşan bireyler arasında kalıtsal çeşit
lilik vardır.
III. Eşeysiz üremeye göre daha çok birey
oluşturulur.
B) Hareket şekillerinin aynı olması
C) Sitoplazma miktarlarının eşit olması
A) Yalnız I
B) I ve II
D) Üremelerinin mitozla gerçekleşmesi
C) II ve III
D) I, II ve III
0 COŞKU
1.
Bir organ veya dokudaki hücrelerin düzensiz
ve kontrolsüz olarak bölünerek çoğalmasına
kanser denir.
Kanser;
4.
Mutasyonlar, üreme veya vücut hücrelerinde
a^) görülebilir. Ancak üreme hücrelerinde görülen
C fc mutasyonlar, vücut hücrelerine göre daha
;ozüm önemlidir.
Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açık
lanabilir?
I. Sigara ve alkol kullanımı
II. Hava kirliliği
A) Hızlı gerçekleşmeleri
III. Süt ürünleriyle beslenme
B) Yeni döllere aktarılmaları
durumlarının hangilerinden kaynaklanır?
C) Öldürücü olmaları
2.
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
Yandaki şekilde veri
len soy ağacındaki
kalıtımla ilgili olarak,
aşağıda verilenler
den hangisi yanlışt|£?
Anne
a
Baba
D) Çevre faktörlerine bağlı olarak meydana
gelmeleri
5.
■O
r
Tek yumurta
ikizleri
Çift yumurta
ikizleri
A) 1. ve 2. kardeşlerin kan grupları aynıdır,
Esma, bir belgeselde
kutup ayılarını izliyor.
Ayılardaki beyaz renkli
post, iri vücüt, geniş ve
büyük ayaklı olma gibi
durumlar dikkatini çe
kiyor.
B) 3. ve 4. kardeşlerin cinsiyetleri farklı olabilir.
Buna göre, kutup ayılarının soğuk ortamda
vücut sıcaklığını koruması, aşağıdakilerden
hangisiyle açıklanabilir?
C) 1. ve 3. kardeşlerin genotipleri farklı olabilir.
A) Aktif hareket etmesiyle
D) 3. ve 4. kardeşlerin DNA şifreleri aynıdır.
B) Deri altında kalın yağ tabakasının bulunma
sıyla
C) Diğer hayvanları yiyerek beslenmesiyle
D) Canlılık faaliyetlerinin durmasıyla
3.
Farklı canlılar arasında yapılan;
I. Melez döl baskın X Melez döl baskın
II. Melez döl baskın X Saf döl resesif
III. Melez döl baskın X Saf döl baskın
şeklindeki çaprazlamaların sonucunda olu
şabilecek aenotio çeşitleriyle ilgili olarak,
aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğru
dur?
I
II
III
A)
1
2
3
B)
3
2
2
C)
3
1
2
D)
2
3
1
& C 09K U
6.
Kalıtımdaki karakterlerin çaprazlanmasıyla
ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden hangisi
yanlıştır?
A) Eşeyli veya eşeysiz üreme yapan, bütün
canlı türlerinde çaprazlama yapılabilir.
B) Üreme hücrelerinde her bir karakterle ilgili
birer tane gen bulunur.
C) Çaprazlamanın üreme etkinliğindeki karşı
lığı döllenmedir.
D) Çaprazlama öncesinde, mayozla üreme
hücreleri oluşturulur.
61
\(zMMgâ
7.
0
Aşağıda bezelyelerde gerçekleştirilen bazı çap
razlama örnekleri verilmiştir. Bezelyelerde sarı
renk, yeşil renge baskındır. (S: sarı, s: yeşil)
10. Mayoz bölünmeyi mitoz bölünmeden ayı
ran fark, aşağıdakilerden hangisidir?
Cçozüm
A) DNA’ların bir kez eşlenmesi
I. SS x SS
B) Kromozomların belirginleşmesi
II. SS x ss
C) Genetik bilgisi farklı kromozomların mey
dana gelmesi
III. Ss x Ss
IV. ss x ss
D) Çekirdek ve sitoplazma bölünmesinin
oluşması
Buna göre, yukarıdaki çaprazlamaların
hangilerinden yeşil renkli bezelye meydana
gelir?
A) İv e li
B) II ve III
C) İv e III
D) III ve IV
1 1 . Şekilde bir ailenin kız ve erkek çocuklarının
oluşumu görülmektedir.
0{çözüm
8.
Şekilde DNA molekülünde bulunan nükleotitlerin karşılıklı dizilişi görülmektedir.
m
(çözüm
Buna göre numaralandırılan yerlere aşağı
daki moleküllerden hangileri gelmelidir?
I
A) Fosfat
9.
II
Baz
III
Şeker
B) Şeker
Baz
Fosfat
C) Fosfat
Şeker
Baz
D) Şeker
Fosfat
Baz
Mayoz bölünme sonucunda, kalıtsal yapısı
farklı hücrelerin oluşmasına;
Şekil üzerinde numaralandırılan yerlere aşağıdakilerden hangileri gelmelidir?
I
II
III
A) Eşey hücreleri
Mayoz
B) Eşey hücreleri
Döllenme
Mayoz
C) Mayoz
Eşey hücreleri
Döllenme
D) Döllenme
Mayoz
Eşey hücreleri
Döllenme
I. Parça değişimi olayının gerçekleşmesi
II. Homolog kromozomların birbirinden ayrı
larak zıt kutuplara taşınması
III. Hücredeki kalıtsal madde sayısının yarıya
indirilmesi
şeklindeki olaylardan hangileri neden ola
bilir?
12. Bir ailede, farklı zamanlarda meydana ge
len kardeşler arasında, aşağıdaki özellik
lerden hangisi her durumda ortaktır?
A) Hücrelerindeki kromozom sayısı
B) Bireyin cinsiyeti
-y“
62
■L
A) Yalnız
B) İv e li
C) Genlerindeki kalıtsal bilgi
C) İve III
D) I, II ve
D) Kan gruplarının çeşidi
0 COŞKU
1.
Aynı anne ve babadan oluşan bireylerin,
birbirinden farklı olmasını, aşağıdakilerden
hangisi en iyi açıklar?
4.
DNA molekülleriyle ilgili hangi özellik, bü
tün hücreler arasında ortak değildir?
A) Kendini eşleyerek benzerini yapma
A) Her çocuğun farklı DNA şifresini taşıması
B) Çok sayıda nükleotitden oluşma
B) Doğan yavruların farklı sayıda hücre taşı
ması
C) Kalıtsal özellikleri taşıma
D) İkili sarmal yapıda olma
C) Farklı çocukların hücrelerinde farklı sayıda
DNA bulunması
D) Yavruların farklı ortamlarda yetişmesi
5.
0
Aşağıdaki tabloda, bazı canlı türlerinin kromo
zom sayıları verilmiştir.
(çözüm
2.
Aşağıdakilerden hangisi canlılar dünyasın
daki adaptasyona örnek olarak verilemez?
Tür
Kromozom sayısı
İnsan
46
Soğan
16
Patates
48
Moli balığı
46
Kelebek
135
Eğrelti otu
500
Bu bilgilere göre,
a
' A 5JV f»
Bazı bitkilerin kışın
yapraklarını dökmesi
I. Kromozom sayısı aynı olan canlılar, benzer
özelliğe sahiptir.
Bazı hayvanların
göç etmesi
II. Canlının kromozom büyüklüğü ile sayısı
arasında bir ilişki vardır.
C)
III. Canlıların karmaşıklığı ile kromozom sayısı
arasında doğrudan bir ilişki yoktur.
Bazı hayvanların kış
uykusuna yatması
/an kedisinin gözlerinin
farklı renkte olması
6.
3.
Renk körlüğü taşıyıcısı bir anne ile renk kö
rü bir babadan doğacak çocuklarla ilgili
olarak, aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Renk körü kız ve erkekler oluşamaz.
B) Sadece erkek çocuklar renk körü olur.
A) Yalnız
B) Yalnızll
C) Yalnız
D) I, II ve III
Akraba evliliğinin sakıncalı görülmesinin ne
deni, aşağıdakilerden hangisinde verilmiş
tir?
A) Bu tür evlilikten daha fazla çocuk oluşması
B) Bu evlilikten, hep hasta olan çocukların
oluşması
C) Oluşan tüm çocuklar renk körü olur.
C) Akraba evliliği sonucu, fazla kromozom ta
şıyan bireylerin oluşması
D) Renk körü olan ve olmayan erkek ve dişi
bireyler oluşabilir.
D) Hastalıklı olan genlerin, biraraya gelme
olasılığının yüksek olması
7.
10. Mitoz sonucunda oluşan;
I. Hemofili
II. Down sendromu
I. Kemiklerin uzaması
III. Renk körlüğü
II. Toprağa dikilen gül dalının yeni bir bitki
oluşturması
IV. Orak hücreli anemi
III. Yaraların iyileşmesi
şeklindeki genetik hastalıklardan hangileri
kromozom sayısının bir tane fazla sayıda
olma-sından kaynaklanır?
A) Yalnız
B) Yalnızlı
C) II ve III
D) III ve IV
IV. Bir mikrobun çoğalarak hastalığa neden
olması
şeklindeki olayların büyüme, üreme ve ye
nilenme olarak eşleştirilmesi aşağıdakilerin
hangisinde doğru olarak verilmiştir?
8.
Öğretmeni Seda’ya mitoz bölünmenin safha
larının resimlerini vererek bir döngü hazırla
masını istemektedir. Ancak Seda, döngüde iki
jçöziim safhanın yerlerini karıştırmışın
Büyüme
Üreme
Yenilenme
I
III
II ve IV
A)
B)
II
I
III ve IV
C)
I ve II
IV
III
D)
II ve IV
II
I
1 1 . Bir soy ağacındaki bireylerin bazı kalıtsal özel
likleri soyağacında belirtilmiştir.
c
0
c
Aa
Aa
İ
1
S
O
o
□ □ a
Buna göre, soyağacındaki birey aşağıdaki
genotiplerden hangilerine sahip olabilir?
Buna göre Seda hangi safhaların yerlerinde
yanlışlık yapmıştır?
9.
A) K ve L
B) L ve M
C) N ve K
D) L ve N
Kavak, gül ve üzüm gibi bitkilerin bazı dalları
kesilip toprakta gelişmesi sağlandığında, bir
süre sonra yeni bitkilerin oluştuğu gözlenir.
Bu özellik, aşağıdakilerden hangisinin ya
pılmasında kullanılabilir?
A) Büyümesi daha hızlı olan bitkiler elde etme
A) AA veya Aa
B) Aa veya aa
C) aa veya AA
D) Sadece AA
12. Aynı anne ve babadan olan kardeşlerin ka
lıtsal özelliklerinin birbirinden farklı olması
nın nedeni, aşağıdakilerden hangisinde ve
rilmiştir?
A) Çocuklarda, kalıtsal özelliklerin çevre ko
şullarına göre değişebilmesi
B) Kalıtsal yapısı aynı olan bitkiler elde etme
B) Doğumdan sonraki gelişmenin farklı bi
çimlerde gerçekleşmesi
C) Bir bitkiden, farklı yapı ve özellikte başka
bitkiler elde etme
C) Anne ile babada, üreme hücrelerinin mayoz bölünmeyle meydana gelmesi
D) Bir bitkiden, eşeyli üreme yoluyla başka
bitkiler üretme
D) Ana ve babadan, çocuklara geçen kromo
zom sayısının farklı olması
1.
2.
Baskın fenotipli iki bezelye çaprazlandığında,
150 adet çekinik fenotipli birey oluşmuştur.
4.
Canlıların doğada yaşamasını sağlayan
uyumlara, hangisi örnek verilemez?
Aynı çaprazlamada, yaklaşık olarak baskın
fenotipli kaç tane bezelye oluşabilir?
A) Kutup ayılarının beyaz renkli olması
A) 150
B) 300
C) 450
D) 600
C) Yarasaların sese doğru uçarak, sese doğ
ru hareket etmesi
D) Çöl tilkilerinin uzun kulaklı olması
Bir memeli hayvan türünde, oluştuğu varsayı
lan farklı döllenme ve yavru meydana getirme
durumları, şematik olarak gösterilmiştir.
5.
|Ü
ı
Yumurta
(çözüm
sperm
Yumurta
€>
X tDöllenme
A
mitoz ı
bölünme ♦
/
ûSpefm
Avni, dayısıyla birlikte bölgelerinde yapılan de
ve güreşlerini seyretmeye gidiyor. Avni’nin de
venin; geniş hörgücü, uzun kirpikleri, kulakla
rının kıllı olması ve ayak tabanlarının basınca
genişlemesi gibi özellikleri dikkatini çekiyor.
mitoz ^ Döllenme
bölünme T
» •
««
/ \
4V
B) İnsanların farklı göz rengine sahip olması
jf
X
î î
Embriyo
Embriyo Embriyo
Embriyo
Embriyo
III
î
Yumurta
€)
V
Döllenme
Î
mitoz
bölünme
Yumurta ___ _
O ^
Döllenme i<•./
Embriyo
Embriyo
Avni’nin dikkatini çeken devedeki bu özel
likler deveye ne gibi bir avantaj sağlar?
Bu yöntemlerin hangilerinden oluşabilecek
olan yavru bireylerin hepsi aynı cinsiyette
olur?
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
A) Daha çok yük taşımasını
B) Hareketinin daha hızlı olmasını
C) Daha güçlü olmasını
D) Çöl şartlarına uyum göstermesini
3.
Yeryüzünde 2 milyon civarında canlı türü bu
lunmaktadır. Canlı türlerinin kalıtsal yapıları bir
birinden farklıdır.
6.
Canlılardaki DNA’ların farklı olmasında;
I. Toplam nükleotit sayısı
Türler arası çeşitliliğin temelinde, aşağıdakilerden hangisi bulunur?
A) Hücredeki DNA sayısının farklı olması
II. Nükleotitlerin diziliş sırası
III. Her bir nükleotit çeşidinin bulunma sayısı
özelliklerinden hangilerinin etkisi bulunur?
B) Vücuttaki hücre sayısının farklı olması
C) DNA daki nükleotid dizilişinin farklı olması
A) Yalnız I
B) I ve II
D) Yaşanan ortamın farklı olması
C) II ve III
D) I, II ve III
0 COŞKU
7.
Siyah saçlı bir erkek ile sarı saçlı kadının evlili
ğinden doğan çocukların hepsi siyah saçlı
oluyor. (Siyah saçlılık geni, sarı saçlıllığa baskındır.)
Bu durumun oluşmasıyla ilgili olarak,
1 0 . Mitoz bölünme sonucu gerçekleşen olaylar
dan bazıları şunlardır:
Ü
(çozum 1. Kertenkelenin kopan kuyruğunun yeniden
yapılması
2. Boyumuzun uzaması
I. Erkek birey, saç rengi yönüyle saf döl ola
bilir.
3. Bebeğin ergin birey haline gelmesi
II. Dişi birey, saç rengi yönüyle saf döldür.
4. Toprağa dikilen asma dalından yeni asma
bitkisinin meydana gelmesi
III. Erkek bireyde, saç rengiyle ilgili, baskın
gen bulunuyor.
5. Civcivin tavuk haline gelmesi
6. Vücutta verem mikrobu sayısının artması
7. Yaralanan derinin iyileşmesi
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Bu olaylardan hangileri üreme, hangileri ye
nilenme, hangileri ise büyüme örneğidir?
Üreme
8.
içözüm
Şekilde kromozomlar ve
kromozomların üzerin
deki genler görülmekte-
Yenilenme
A) 4 ve 6
1 ve 7
B) 2 ve 6
1 ve 5
Büyüme
2, 3 ve 5
.
2, 4 ve 6
C) 1 ve 6
5 ve 7
2, 3 ve 6
D) 5 ve 6
4 ve 7
1, 2 ve 3
<jjr.
Genlerin kromozomlar
üzerinde bu şekilde dizilişi aşağıdakilerden
A) Aynı özellik üzerine etki eden genler, kromo
zom çiftinin karşılıklı bölgelerinde bulunur.
B) Genler ancak baskın oldukları durumlarda
ilgili özellik ortaya çıkar.
C) Çekinik genlerle baskın genler birlikte olur
sa özellik ortaya çıkabilir.
D) Genlerin çekinik olduğu durumlarda özel
lik ortaya çıkmaz.
11 .
Embriyo
Ergin
birey
• —►Embriyo
Ergin
birey
/
2N
Zigot
\
Yukarıdaki yöntemle oluşan bireylerle ilgili
olarak, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Ağırlıkları aynı, kan grupları farklı olabilir.
B) Tek yumurta ikizi kardeş olurlar.
C) Cinsiyetleri aynıdır.
D) Kalıtsal yapıları aynıdır.
9.
İnsanların üremeleri sırasında gerçekleşen
olaylarla ilgili olarak, aşağıdaki ifadelerden
A) Üreme organlarında, mayoz bölünmeyle
farklı kalıtsal şifrelere sahip olan eşey hüc
releri oluşturulur.
B) Yumurtanın sperm tarafından döllenmesi
sonucu, 2n kromozomlu zigot oluşur.
12. İnsan vücudunda oluşan sperm ve yumurta
hücreleri arasında;
I. Kromozom sayısı
II. Oluşmasını sağlayan bölünme
III. Taşıdıkları şekil
C) Sperm ve yumurta hücrelerinde her du
rumda aynı cinsiyet kromozomları bulunur.
gibi özelliklerden hangileri ortaktır?
D) Zigot bölünüp gelişerek, canlının oluşma
sını sağlar.
A) Yalnız I
B) I ve II
C) İve III
D) II ve III
0 COŞKU
1.
Üreme şekilleriyle ilgili olarak;
4.
I. Vücut ağırlığı
I. İki takım (2n) kromozomun bir takıma (n)
inmesi
II. Kan grubu
II. Vejetatif üreme
III. Göz rengi
III. Tomurcuklanma
2.
İnsanlarda, çevresel faktörler;
IV. Mitoz bölünme
gibi karakterlerden hangilerinin oluşmasın
da etkili olur?
olaylarından hangileri eşeysiz üremede gör
rülmez?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
A) Yalnız I
B) II ve IV
C) II ve III
D) I, III ve IV
2n = 2 kromozoma sahip bir hücrenin iki
kez mitoz bölünme geçirmesinden sonra,
kromozom ve hücre sayısındaki değişme,
aşağıda verilen grafiklerin hangisiyle ifade
edilebilir?
Canlıların, birbirleri ve yaşadıkları ortamla
etkileşimleriyle ilgili olarak, aşağıda belirtilen eşleştirmelerden hangisi hatalıdır?
(çözüm
Hücre
sayısı
Bölünme
3.
Mayoz bölünme sırasında;
I. Hücrelerdeki kalıtsal madde miktarının ya
rıya inmesi
II. Ana hücreden dört yeni hücre oluşması
6.
DNA molekülü için;
I. Nükleotit zincirinden oluşma
II. Kendi kopyasını yapabilme
III. Üreme hücresi olan sperm ve yumurta hüc
relerinin oluşması
III. Dört çeşit nükleotitten oluşma
olaylarından hangileri gerçekleşir?
şeklindeki özelliklerden hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) I ve II
A) Yalnız I
B) I ve II
C) İve III
D) I, II ve III
C) II ve III
D) I, II ve III
Q COŞKU
67
7.
Bölünerek üremenin özellikleriyle ilgili ola
rak, aşağıdaki verilen ifadelerden hangisi
yanlıştır?
10. DNA’nın yapı ve özellikleriyle ilgili olarak,
aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Dört çeşit nükleotitden oluşur.
A) Tek hücreli canlıların çoğalma şeklidir.
B) İki zinciri arasında, zayıf hidrojen bağları
vardır.
B) Bazı solucan türleri de bölünerek çoğala
bilir.
C) Yapısındaki Adenin ile Timin ve Guanin ile
Sitozin bazı sayıları eşittir.
C) Bakterilerin uygun koşullarda, çok hızlı bi
çimde çoğalmasını sağlar.
D) Bütün hücrelerin çekirdeğinde, eşit sayıda
bulunur.
D) Belirli bir büyüklük ve olgunluğa ulaşan bir
hücreliler bölünerek yeni canlıları oluşturur.
11.
8.
Buruşuk (çekinik) tohumlu (dd) bir bezelye,
saf döl (baskın) düzgün (DD) tohumlu bir be
zelye ile çaprazlanıyor. Bunun sonunda, 2
adet buruşuk, 304 adet de düzgün tohum el
de ediliyor.
Ramazan, okulundaki öğrencileri gözlemledi
ğinde; boy uzunlukları, göz renkleri, ten renk
leri ve saç şekli gibi birçok özelliklerinin birbiiçözum rinden farklı olduğunu fark ediyor.
Bu çaprazlamada, oluşacak bütün tohumla
rın düzgün olması beklendiği halde, 2 tane
sinin buruşuk olmasını, aşağıdaki bireylerin
hangisi açıklamıştır?
Oluşan buruşuk
tohumların, yeterli
miktarda besin
depolayamamış
f
QİmaşL
C em
Bu farklılığın nedenini araştırdığında aşağıdaki
bilgilere ulaşıyor.
I. Üreme hücrelerinin meydana gelmesi
II. Parça değişimi olayının gerçekleşmesi
Oluşan buruşuk
tohumların zigotunda,
bir baskın iki çekinik
genin bulunması
Veli
9.
DNA nın bir zincirindeki organik baz dizili
şi; “G - T - C - A - C - A” şeklinde olduğuna
göre, karşı zincirdeki nükleotit dizilişi, han
gisinde verilmiştir?
III. Genetik çeşitlilik olayının meydana gelmesi
I V. Bazı çevre faktörlerinin modifikasyona ne
den olması
Yukarıda belirtilen etkenlerden hangileri mavoz bölünme sırasında gerçekleşir?
A) İv e li
B) II ve III
C) I, II ve
D) II, III ve IV
12 . Evrim çalışmalarında, aşağıda belirtilen
özelliklerden hangisi kullanılmaz?
A) C - A - G - T - A - C
A) Çok sayıda bireyin kullanılması
B) C - A - G - T - G - T
B) Ortam şartlarının sabit tutulması
C) T - A - C- T - G - T
C) Çok sayıda dölün incelenmesi
D) G - A - T - A - G - C
D) Ortam şartlarının değiştirilmesi
Q COŞKU
2. UNITE
Kuvvet ve Hareket
KALDIRMA KUVVETİ
Kazanımlar
Havadaki ve Sıvıdaki A ğ ırlık
Bir dinamometre kullanarak sıvı tarafından cisimle
re uygulanan kaldırma kuvvetini hesap edelim.
1.1 Bir cismin havadaki ve sıvı içindeki ağırlığı
nı dinamometre ile ölçüleceğini,
1 .2 Cismin havadaki ve sıvı içindeki ağırlıkları
nın karşılaştırılacağını,
1 .3 Cismin sıvı içindeki ağırlığının daha az gö
ründüğünü,
1 .4 Sıvı içindeki cisme, sıvı tarafından yukan yön
de bir kuvvet uygulandığını ve bu kuvvetin
kaldırma kuvveti olduğunu,
1 .5 Kaldırma kuvvetinin, cisme aşağı yönde et
ki eden kuvvetin etkisini azalttığını,
A ğ ı r lı k K u v v e ti
Geçen yıllarda öğrendiğimiz
gibi Dünya, üzerindeki bü
tün cisimlere bir yer çeki
mi kuvveti uygular. Ci
simlere etki eden bu çe
kim kuvveti ağırlık ola
rak adlandırılır ve yönü
yerin merkezine doğru
dur. Cisimlerin ağırlıklarını
ölçmek için kullandığımız
aracın adı dinamometredir.
İnsanlara yer çekimi kuv
veti etki ettiği hâlde suya
batmaması, suyun, için
deki nesnelere yukarı
yönlü bir kuvvet uygula
dığını gösterir. Aksi tak
dirde insanların ve suya
bırakılan bütün cisimlerin batması gerekirdi!
Plastik bir topu su içine daldırmak için üstten bir
kuvvet uyguladığınız halde tamamını suya daldır
makta oldukça zorlanırsınız. Ayrıca su içindeki ci
simleri daha kolay kaldırırsınız. Bu ve benzeri olay
ların sebebi suyun içindeki cisimlere yukarı yönlü
bir kuvvet uygulamasıdır.
Katı bir cismin ağırlığını önce havada ölçelim. Dina
mometrelerin gösterdiği değerin 80 N olduğunu gö
rüyoruz. Daha sonra cisim sıvı dolu kaba daldırıldı
ğında dinamometrenin gösterdiği değerin 50 N a
düştüğünü fark ederiz.
Cismin ilk ağırlığı havada, İkincisi ise sıvıda ölçül
müştür. Bu iki değer arasındaki fark bize, sıvının cis
me uyguladığı kaldırma kuvvetini (Fkaldırma) verir.
Kaldırma
kuvveti
Havadaki
ağırlık
Sıvıdaki
ağırlık
Kaldırma kuvveti = 8 0 - 5 0
Kaldırma kuvveti = 30 N olur.
Sıvı içine bırakılan bir cisme aşağıdaki gibi her yön
den kuvvet etki eder. Bu kuvvetler cisim üzerinde
cismi yukarı doğru iten bir bileşke kuvvet oluşturur.
İşte bu kuvvet, cismin hafiflemiş hissedilmesine se
bep olan kaldırma kuvvetidir.
Kaldırma kuvveti
o
o
<? o
o
o
ûû
Cismin ağırlığı
Sıvıların içlerinde bulunan cisimlere yukarı doğru
uyguladığı kuvvete kaldırma kuvveti denir. Kaldırma
kuvveti Fk ile gösterilebilir. Kaldırma kuvvetinin yönü;
ağırlık kuvvetiyle zıt yönde yani yukarı doğrudur.
^ COŞKU
Kaldırma Kuvveti
Örnek -1
*
X, Y ve Z cisimlerinin ağırlıkları
önce havada, sonra suda dina
mometreyle tartılıyor. Elde edi
len değerler aşağıdaki gibi tab
loya not ediliyor.
( fi
1 .6 Bir cisme etki eden kaldırma kuvvetinin bü
yüklüğünün, cismin batan kısmının hacmi
ile ilişkisini,
Sudaki
ağırlığı (N)
Havadaki
ağırlığı (N)
Cisim
ş?
X
80
70
Y
100
50
K aldırm a Kuvveti N elere Bağlıdır?
Bir cismin suya batan hacminin büyüklüğüne göre,
taşırdığı veya bir başka deyişle yer değiştirdiği su
z
40
80
miktarı da farklı olur.
Buna göre, cisimlere etki eden kaldırma kuvvet
lerini bulunuz.
Örneğin aşağıdaki gibi içinde su bulunan bir dere
celi kaba 400 mL hacmindeki bir metal silindirin ya
Çözüm
rısı battığında yer değiştiren su miktarı ile silindirin
tamamı battığında yer değiştiren su miktarı farklıdır.
X, Y ve Z cisimlerine etki eden kaldırma kuvvetleri
ni sırasıyla Fx, FY ve Fz olarak gösterelim.
Cisimlerden birine etki eden kaldırma kuvveti; cis
min havadaki ve sudaki ağırlıklarının farkına eşittir.
^Kaldırma ~ ^Havada - ^Suda
e
"c
£
Bu durumda kaldırma kuvvetleri;
3
go
Fx = 8 0 - 7 0 = 10 N,
0
Fy = 1 0 0 -5 0 = 50 N,
Fz = 80 - 40 = 40 N olarak bulunur.
^kaldırma — 2 N
Sıra Sizde - 1
Aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi bir cisim havada
tartıldığında dinamometre 100 N u göstermektedir.
Cisim suda tartıldığında ise cisme etki eden kaldır
ma kuvvetinin 35 N olduğu bilinmektedir.
^kaldırma
4 N
Dinamometrede okunan değerlere baktığımızda,
cismin 200 mL lik hacmi suya daldırıldığında sıvının
uyguladığı kaldırma kuvvetinin, cismin 400 mL lik
hacmi suya daldırıldığında uygulanan kaldırma
kuvvetinin yarısı olduğu görülür.
Ş5
A
Bu durum bize, cisimlere uygulanan kaldırma
kuvvetinin cismin batan kısmının hacmiyle doğ
’ 001
ru orantılı olduğunu gösterir.
I
Yukarıda verilen şekilde, metal silindir suya 200 mL
ve 400 mL daldırıldığında yer değiştiren su miktarı
da 200 mL ve 400 mL olur.
Buna göre cismin su içindeki ağırlığı kaç N dur?
A) 100
Q COŞKU
B) 75
C) 65
D) 35
Bu durumda cisme etki eden kaldırma kuvvetleri
200 mL ve 400 mL hacimlerini dolduran suyun ağır
lığı kadar yani 2 N ve 4 N olur.
Kaldırma Kuvveti
Kazanımlar
Örnek -2
Bir cisim şekildeki gibi su
içinde tartıldığında taşan
su V hacminde ve 4 N
ağırlığında olmaktadır.
1.7 Cisimlerin kütlesini ve hacmini ölçerek yo
ğunluklarının hesaplanabileceğini
Buna göre,
I. Cismin ağırlığı 10 N
dur.
ii
U
J *
|___v j
| [
II. Su cisme 4 N kaldır
ma kuvveti uygulan
mıştır.
4N
||
Y o ğ u n lu k
Geçen yıllarda bir cismin yoğunluğunun nasıl he
saplandığını görmüştük. Önce eşit kollu terazi ile
cismin kütlesi ölçülür. Ardından cismin hacmi bulu
nur. Elde edilen bu değerler birbirine oranlandığın
da cismin yoğunluğu bulunur. Bunu aşağıdaki gibi
bir bağıntıyla ifade edebiliriz.
III. Cismin hacmi V dir.
yargılarından hangileri doğrudur?
Çözüm
Bir sıvı içine bırakılan cisme taşan sıvının ağırlığı ka
dar kaldırma kuvveti etki eder. Cisim su içine bıra
kıldığında taşan su hacmi V olduğuna göre, cismin
hacmi de V dir.
Cisme etki eden kaldırma kuvveti de 4 N dur. Veri
len bilgilere göre cismin ağırlığını bulamayız. Buna
göre I numaralı öncül yanlış, II ve III numaralı öncül
ler doğrudur.
Sıra Sizde -2
Gürkan, okulunun Fen ve Teknoloji laboratuvarında
“ Sıvının uyguladığı kaldırma kuvveti, cism in ba
tan hacmi ile doğru orantılıdır.” ifadesinin doğru
luğunu bir deney yaparak arkadaşlarına gösterme
yi amaçlıyor.
Fen ve Teknoloji laboratuvarında malzeme olarak
eşit hacim bölmeli metal blok, su dolu kap, ip ve di
namometre bulunuyor.
Kütle
Yoğunluk = -----------(özkütle)
Hacim
■
Yoğunluk birim i (g/mL) =
m
d =
Kütle birim i (g)
Hacim birim i (mL)
Yukarıdaki bağıntıda d yoğunluğu, m kütleyi, V
hacmi göstermektedir. Yoğunluk birimi yukarıdaki
gibi g/mL olabileceği gibi g/cm3, kg/m 3 de olabilir.
Yoğunluğa özkütle de denir.
Sabit sıcaklıkta bir madde
nin kütlesinin hacmine
bağlı grafiği şekildeki gibi
olur. Bu grafikte kütlenin
hacme oranı grafiğin eği
mine eşit olacağından,
kütle-hacim grafiğinin eği
mi yoğunluğu verir.
Eğim =
77
= d
Sabit sıcaklıktaki bir maddenin yoğunluk-kütle; yo
ğunluk - hacim grafikleri şekillerdeki gibi olur.
Yoğunluk
Yoğunluk
ıv
Kütle
Bakır
Gürkan, amacına ulaşmak için hangi deneyleri
yapmalıdır?
A) I ve III
B) II ve IV
C) III ve IV
D) I ve II
Hacim
Kurşun
Altın
Şekilde bakır, kurşun ve altın maddesinden eşit
hacimlerde alınıp tartıldığında kütlelerinin farklı
oldukları görülür. Bu da yoğunluklarının farklı
olduğunu göstermektedir.
0CO9KU
Kaldırma Kuvveti
i
Yoğunlukları farklı olan sıvılar
birkaba konulduğunda şekil
deki gibi birbirlerine karışma
dan dengede kalırlar. En yo
ğun olan sıvı en altta, yoğun
luğu en az olan sıvı ise en üst
te olur.
Kazanımlar
1 .8 Bir cisme etki eden kaldırma kuvvetinin bü
yüklüğünün, cismin daldırıldığı sıvının yo
ğunluğu ile ilişkili olduğunu,
Su ile yağ aynı kaba konuldu
ğunda yağın suyun üstünde
toplandığı görülür.
1 .9 Farklı yoğunluğa sahip sıvıların cisimlere uy
guladığı kaldırma kuvvetini karşılaştırarak
sonuçlannı yorumlayabileceğimi,
Örnek - 3
Kaldırm a Kuvveti Sıvının
Y oğunluğuna Bağlı mıdır?
Kütlesi 4,2 kg olan bir cismin hacmi 2 litredir.
Birim hacimdeki kütle miktarı bize maddenin yo
ğunluğunu verir. Suyun yoğunluğu 1 g/mL, alkolün
yoğunluğu 0,8 g/mL dir.
Bu cismin yoğunluğu kaç g/cm3 tür?
Çözüm
Bir cismin yoğunluğunu bulmak için yukarıdaki ba
ğıntıda verildiği gibi kütleyi yoğunluğa bölmemiz
gerekir.
1 kg = 1000 g,
1 L = 1000 mL dir.
Buna göre cismin kütlesi 4200 gram hacmi 2000 mL
dir. O hâlde bu cismin yoğunluğu,
4200 g _ 21 g/mL
2000 mL
olur.
©
Sıra Sizde - 3
Buna göre, metal silindir
100 mL suya battığında
yer değiştiren su miktarı
100 gram, alkole battığın
da yer değiştiren alkol mik
tarı 100 x 0,8 = 80 gram
olur.
Kaldırma kuvveti yer de
ğiştiren sıvının ağırlığına
bağlı olduğuna göre, me
tal silindir alkole batırıldı
ğında suya göre daha küçük bir kuvvetle yukarı
doğru itilir.
Havadaki ağırlığı 40 N olan 1000 mL hacmindeki
cismi ayrı ayrı su ve etil alkole daldırdığımızda dina
mometreler suda 30 N, etil alkolde ise 32 N değeri
ni gösteriyor.
Bigi: Yoğunluk maddeler için ayırt edici bir özelliktir.
; i Ijîî
Cisim
Kütle
(9)
Hacim
(cm3)
Sıcaklık
<°C)
K
40
10
20
L
80
16
20
Tabloda K, L ve M
katı
cisimlerinin
kütle, hacim ve sı
caklık değerleri ve
rilmiştir.
40 Nl
32 N
30 N
İp i
Buna göre, cisim
ler ile ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
M
120
30
10
A) Bütün cisimler aynı maddeden yapılmış olabilir.
B) Bütün cisimler farklı maddelerden yapılmıştır.
C) K ve M aynı maddeden yapılmış olabilir, L farklı
maddeden yapılmıştır.
D) K ve L aynı maddeden yapılmış olabilir, M farklı
maddeden yapılmıştır.
1000 mL
su
etil alkol
Havadaki ve sıvılardaki ağırlıkların farkı kaldırma kuv
veti olduğuna göre, sudaki kaldırma kuvveti,
Fsu = 4 0 - 3 0 = 10 N dur.
Etil alkoldeki kaldırma kuvveti,
Falkol = 4 0 - 3 2 = 8 N dur.
Kaldırma Kuvveti
Örnek - 5
%
Saf su
Yumurta .
t
Yumurta
Tuzlu su
^
......... -
Bir yumurtayı suyun içine bıraktığımızda yumurta
suda batar. Fakat suya tuz karıştırdığımızda yumur
tanın yukarı doğru çıktığını ve yüzdüğünü görürüz.
Bu sonuçlara göre, kaldırma kuvvetinin cismin
batırıldığı sıvının yoğunluğuna bağlı olduğunu
anlarız.
Bu örneklerden hareketle, sıvıların cisimlere uygu
ladığı kaldırma kuvveti ile ilgili olarak şunları söyle
yebiliriz.
Aynı cisim, üç
farklı sıvı içinde
tartılıyor. Bu du
rumda dinam o
metrelerin gös
terdiği değerler
de şekildeki gibi
farklı oluyor.
Buna göre sıvı
yoğunlukları ds,
dR ve dT arasındaki ilişki, aşağıdakilerden hangi
sinde doğru verilmiştir?
1. Cismin sıvıya batan hacmi ile doğru orantılıdır.
2. Sıvının yoğunluğu ile doğru orantılıdır.
Örnek -4
($>
Ali, aşağıdaki şekillerde gösterilen deneyleri yapıyor.
11
20 N
A) ds > dR > dT
B) dp > dg > d j
C) dp > dT > dg
D) ds > dT > dR
Çözüm
Sıvı yoğunluğu arttıkça sıvının cisme uygulayacağı
kaldırma kuvveti de artar, dinamometre daha küçük
değer gösterir. Buna göre cisim en ağır S de gelir
ken en hafif R de gelir. O hâlde, S’nin yoğunluğu en
küçük, R’nin yoğunluğu en büyüktür.
Cevap C
60 cm 3
Sıra Sizde -4
sıvı
Ş e k il - II
Ali deneylerin sonucuna göre aşağıdakilerden
hangilerini bulabilir? (1 kg kütleli cisme 10 N luk yer
©
Esma dinamometrenin ucuna astığı bir cismi aşağı
daki gibi su, alkol ve yağ içinde ayrı ayrı tartıyor. Her
durumda yaptığı ölçümleri kaydedip birbiriyle kar
şılaştırıyor.
çekimi kuvveti etki etmektedir.)
I. K cisminin ağırlığı
II. K cisminin hacmi
III. K cismine sıvının uyguladığı kaldırma kuvveti
IV. K cisminin yoğunluğunu
A) I ve IV B) I, II ve IV C) I, II ve III D) I, II, III ve IV
Çözüm
Şekil-I de cismin ağırlığını bulabiliriz. Şekil-I ve Şe
kil - II deki sıvı seviyeleri arasındaki fark cismin hac
mini verir. Şekil - 1ve Şekil - II deki dinamometrenin
gösterdiği değerler arasındaki fark kaldırma kuvve
tini verir.
Cismin yoğunluğunu bulmak için hacimle birlikte
kütlesini de bilmemiz gerekir. Şekil-I de cismin ağırlığını buluruz. Bu değer 30 N dur. Soruda verilen
bilgiye göre bir cismin 30 N luk kuvvetle çekilmesi
için cismin 3 kg kütleye sahip olması gerekir. Hac
mi de bildiğimize göre yoğunluğu bulabiliriz.
Cevap D
Esma bu deney sonucuna göre, aşağıdaki soru
lardan hangisinin cevabını bulabilir?
A) Bir cisme sıvı içinde etki eden kaldırma kuvveti,
sıvının cinsine bağlı mıdır?
Bir cisme sıvı içinde etki eden kaldırma kuvveti,
cismin batan hacmine bağlı mıdır?
C) Bir cisme sıvı içinde etki eden kaldırma kuvveti,
cismin yapıldığı maddenin cinsine göre değişir mi?
□) Bir cisme sıvı içinde etki eden kaldırma kuvveti,
sıvıların sıcaklığına bağlı mıdır?
Q COŞKU
Kaldırma Kuvveti
Cisim
Kütle (g)
Hacim (cm 3)
4
©
□
40
40
10
40
40
20
P sıvısına bırakılan K, L, M,
N cisimlerinin sıvı içindeki
konumları şekildeki gibidir.
Yoğunluk (g/cm3)
Buna göre cisimlerin ve
sıvının yoğunlukları ara
sındaki ilişkiyi yazınız.
Kütle ve hacimleri yukarıdaki gibi olan cisimle
rin yoğunluklarını hesaplayınız.
Bu cisimler aşağıda yoğunlukları verilen sıvılara
bırakıldığında cisimlerin sıvı içindeki konumları
nı çiziniz.
0,5 g/cm3
2 g/cm3
Buna göre, sıvıların yoğunluklarını karşılaştırı
nız.
8N
Bir cisim havada ve sıvı içinde dinamometre ile tartıldığında dinamometrenin gösterdiği değerler şe
kildeki gibidir.
a. Buna göre aşağıdaki tabloyu doldurunuz.
Cismin
ağırlığı (N)
Cismin sıvıdaki
ağırlığı (N)
Cisme etki
eden kaldırma
kuvveti (N)
b. Cisme sıvı içinde etki eden kuvvetleri şekil
üzerinde gösteriniz.
Q COŞKU
P ve R maddelerine ait
kütle - hacim grafiği yan
daki gibidir.
Aşağıdaki boş grafiğe
bu maddelerin yoğun
luk - hacim, yoğunluk kütle grafiklerini çiziniz.
Yoğunluk (g/cm3)
Hacim(cm3)
Yoğunluk (g/cm3)
Kütle(g)
KALDIRMA KUVVETİ
1.
Şebnem, sıvı içine bırakılan bir cisme etki eden
itme kuvvetlerini göstermek istiyor.
4.
Şebnem aşağıdaki çizimierden hangisini ya
parsa, bu amacına ulaşmış olur? (Kuvvet ok
Aşağıdaki grafiklerden hangisi saf bir mad
deye ait olamaz?
A)
B)
Yoğunluk
larının boyları, şiddetleri ile orantılıdır.)
Kütle
1 Hacim
Hacim
Zaman
Yoğunluk
İÜ
rJÜL
W
C)
D)
Hacim
/ .
B)
A)
C)
Kütle
5.
Yoğunluğu sıvıdan büyük bir metal bilye sıvıya
bırakılıyor.
Bilyenin tamamı sıvıya girdikten sonra aşa
ğı doğru inerken aşağıdakilerden hangisi
artar?
D)
A) Bilyeye uygulanan kaldırma kuvveti
B) Bilyenin yoğunluğu
C) Bilyenin ağırlığı
D) Bilyenin sıvı yüzeyine uzaklığı
2 . K, L ve M sıvıları birbirine karışmayan sıvılardır.
Bu sıvıların yoğunlukları arasındaki ilişki
dK > dL > dM dir. Sıvılardan eşit hacimlerde alı
narak aşağıdaki gibi bir bardağa dolduruluyor.
Sıvıların bardak içindeki konumu, hangisin
deki gibi olabilir?
Erdinç bir cismi dinamometre ile havada tart
tıktan sonra şekildeki gibi bir sıvı içinde tartı
yor. Fakat Erdinç, ikinci ölçümde dinamomet
renin sıfırı gösterdiğini farkediyor.
Erdinç yaptığı bu deneyin sonucuna göre,
aşağıdakilerden hangisinin yanlış olduğu
nu fark eder?
A) Cismin ağırlığı 30 N dur.
3.
Bir cismin Ay’daki kütlesi 300 g, Dünya’daki
hacmi ise 60 cm 3 tür.
Buna göre, cismin yoğunluğu kaç g/cm3
olur?
A) 1
B) 3
C) 5
D) 10
B) Cisme etki eden yer çekimi kuvveti ortadan
kalkmıştır.
C) Sıvının cisme uyguladığı kaldırma kuvveti
30 N dur.
D) Cismin yoğunluğu sıvının yoğunluğundan
küçüktür.
0 COŞKU
Kaldırma Kuvveti
7.
Fen ve Teknoloji öğretmeni, Ayşe ve Hatice’ye
kap içinde bir sıvı ve bir cisim vererek aşağı
daki amaç doğrultusunda deney yapmalarını
istiyor.
Dinamometrede
okunan değer (N)
Amaç
20 N
t sıvı
Sıvı cinsi
]
Ayşe
Sıvının yoğunluğunu
ölçmek
Hatice
Sıvının cisme
uyguladığı kaldırma
kuvvetini ölçmek
C-
Bahri P cismini havada dinamometre ile tarttı
ğında cismin ağırlığının 20 N olduğunu buluyor.
Daha sonra cismi K, L, M ve N sıvılarına tama
men batırarak ayrı ayrı tartıp elde ettiği verileri
yukarıdaki gibi bir sütun grafiğine aktarıyor.
Ayşe ve Hatice’nin hedeflerine ulaşabilme
leri için deneylerinde hangi araçları kullan
maları gerekir?
Grafiğe göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi
söylenemez?
f
B) L sıvısı en yoğun sıvıdır.
C) M sıvısı cisme 14 N kaldırma kuvveti uygu
lamıştır.
D) N sıvısı K sıvısından daha yoğundur.
w --«L—_
Hatice
Ayşe
A) P cismi bütün sıvılardan daha yoğundur.
A) Dinamometre ve
eşit kollu terazi
Dereceli kap ve
cetvel
B) Cetvel ve dereceli
kap
Eşit kollu terazi ve
cetvel
C) Eşit kollu terazi ve
termometre
Dinamometre
D) Eşit kollu terazi ve
dereceli kap
Dinamometre
8.
Şekil - 1
Şekil - II
Taşma düzeyine kadar d özkütleli sıvıyla dolu
olan kaba K cismi Şekil - 1deki gibi daldırılıyor.
Daha sonra aynı cisim Şekil - II deki 2d öz
kütleli sıvıyla dolu taşırma kabına tamamen
daldırıldığında, aşağıdakilerden hangisi
gerçekleşmez? (K cisminin öz kütlesi sıvılarınkinden büyüktür.)
dY =
2
g/cm 3
Ağırlığı 60 N olan K cismi, X sıvısına batırıldı
ğında dinamometre 50 N değerini gösteriyor.
Buna göre, cisimler Y ve Z sıvılarına batırıl
dığında dinamometreler hangi değerleri
gösterebilir?
A) K cismine etkiyen kaldırma kuvveti artar.
Y sıvısında
Z sıvısında
B) Dinamometrenin gösterdiği değer azalır.
A)
30 N
30 N
C) Kaptan ilkine göre daha büyük hacimde sı
vı taşar.
B)
40 N
50 N
C)
40 N
20 N
D) Kaptan taşan sıvı ağırlığı artar.
D)
50 N
40 N
Q COŞKU
dz = 4 g/cm 3
Kaldırma Kuvveti
Özdeş yayların ucuna
asılarak sıvıya bırakılan
eşit hacimli K ve L ci
simleri şekildeki gibi
dengede kalıyor.
Cismin
havadaki
ağırlığı (N)
Buna göre, aşağıdaki
yargılardan hangisi
doğrudur?
Cismin
daldırıldığt
■ sıvı
Cismin sıvı
içindeki
j. ağırlığı (N)
100
90
100
80
100
95
Yukarıdaki tabloda bir cismin havada ve farklı
sıvılardaki ölçülen ağırlıkları verilmiştir.
A) L cismine etkiyen kaldırma kuvveti K cismi
ne etkiyen kaldırma kuvvetinden büyüktür.
Buna göre, aşağıdaki ifadelerden hangisi
doğrudur?
B) K cismi, L cisminden ağırdır.
C) Yaylardaki gerilme kuvvetleri eşittir.
A) En yoğun sıvı R sıvısıdır.
D) Cisimler sıvı dışına çıkartılırken K cismi L
den daha fazla sıvının yer değiştirmesine
neden olur.
B) S sıvısı cisme 20 N luk kaldırma kuvveti uy
gulamıştır.
C) Cisme en büyük kaldırma kuvveti T sıvısı
içindeyken etki etmiştir.
D) S, R ve T sıvıları aynı cins olabilir.
12.
Eşit kollu terazi
7 S /Tl Hpl
IftJ I 1 İ L
|l S IV Il|
14.
Gemi
Dereceli
kap
Tekne
Şekildeki gibi denizde yüzmekte olan bir yük
gemisi ve tekne gören öğrenciler, Fen ve Tek
noloji dersinde öğrendikleri bilgilere göre aşa
ğıdaki yorumları yapıyorlar.
Buna göre, hangi öğrenci “Sıvıların kaldırma
kuvveti” konusunu tam kavrayamamıştır?
Gemi ve tekne yüzdüğü için gemiye de
tekneye de su tarafından uygulanan
kaldırma kuvveti eşit büyüklüktedir.
1
Deniz
Gemi tekneden çok daha ağırdır. Bu
yüzden gemiye uygulanan kaldırma kuvveti
tekneye uygulanandan daha büyüktür.
Bir öğrenci I, II ve III düzeneklerinde, K cismi ile
gösterilen deneyleri yapıyor.
Öğrenci hangi deneylerde, elde ettiği veri
lerle K cisminin yoğunluğunu hesaplayabi
lir? (Dereceli kap ağırlıkları önemsenmiyor.)
A) Yalnız
B) I ve I
C) Yalnız
D) II ve
C)
Geminin batan kısmı teknenin batan
kısmından daha büyüktür. Dolayısıyla gemiye
uygulanan kaldırma kuvveti daha büyüktür.
Hande
Geminin yer değiştirdiği su miktarı teknenin yer
değiştirdiği su miktarından daha büyüktür.
Dolayısıyla tekneye gemiden daha küçük
kaldırma kuvveti etki eder.
Halil
0 COŞKU
♦
♦
BAZI CİSİMLER NEDEN
YÜZER?
Kazanımlar
Bir cismin, içine bırakıldığı sıvıda yüzmesinde ya da
batmasında,
-► Sıvı miktarının veya sıvı derinliğinin bir etkisi
yoktur.
1 .1 0 Bir cismin yoğunluğu ile daldırıldığı sıvının
Cisminin büyüklüğünün, şeklinin, kütlesinin
de bir etkisi yoktur.
yoğunluğunu karşılaştırarak yüzme ve bat
ma olaylarını,
Yüzme ya da batma hem cism in hem de sıvı
nın yoğunlukları arasındaki ilişkiye bağlıdır.
1.11 Denge durumunda, yüzen bir cisme etki
eden kaldırma kuvvetinin cismin ağırlığına
eşit olduğunu,
Yüzme Durum u
1.12 Batan bir cisme etki eden kaldırma kuvve
Cism in yoğunluğu sıvının
yoğunluğundan küçük ise ci
sim sıvıda yüzer. Bu cismi ta
mamı sıvı içine batacak şekil
de daldırıp bırakırsanız, kaldır
ma kuvvetinin etkisi ile cisim
yukarı yükselir ve hacminin bir
kısmı sıvı dışında kalacak şe
kilde dengeye gelir.
tinin, cismin ağırlığından daha küçük oldu
ğunu,
Sıvı İç in d e Y ü z m e B a tm a
Bir cismin bir sıvı için
de yüzmesi ya da bat
masında, sıvı ve cismin
yoğunlukları arasında
ki ilişki önemlidir. Örne
ğin tahta parçası, de
mir bilye ve silgiyi suya
bıraktığımızda, tahta
parçasının suda yüzdüğünü fakat silgi ve demir bil
yenin şekildeki gibi suya battığını görürüz.
Tahtanın yoğunluğu 0,6 g/cm 3 iken suyun yoğunlu
ğu 1 g/cm3, demirinki 7,8 g/cm3, silgininki ise yak
laşık 1,3 g/cm 3 tür.
O hâlde şunu diyebiliriz: Yoğunluğu sudan küçük
olan cisim ler yüzerken, yoğunluğu sudan büyük
olan cisim ler batar.
ı
Kaldırma
kuvveti
Kü
Bu durumda kaldırma
kuvveti cism in ağırlığı
na eşit olur. Yani cisme
etki eden net kuvvet sıfır
olur,
Cismin yoğunluğu < Sıvının yoğunluğu
Cismin ağırlığı = Kaldırma kuvveti
Batma D urum u
Cismin yoğunluğu sıvınınkinden fazla ise yani cisim daha
yoğun ise sıvıda batar. Bunun
nedeni cismin ağırlığının kal
dırma kuvvetinden büyük ol
masıdır.
Ya da birim hacmi dolduran ci
sim ağırlığının, aynı birim hac
mi dolduran sıvı ağırlığından
büyük olmasıdır.
Kaldırma
kuvveti
Cismin yoğunluğu > Sıvının yoğunluğu
Cismin ağırlığı > Kaldırma kuvveti
Bazı Cisimler Neden Yüzer?
A skıda Kalma D urum u
Örnek - 7
Cisim ve sıvı aynı yoğunlukta
ise, cismin hacminin tamamı
sıvı içinde kalacak şekilde bı
rakıldığı yerde kalır. Askıda
kalma durumunda kap tabanı
na temas etmez.
Kütle ve hacimleri tabloda
verilen K, L ve M cisimleri su
dolu kaba bırakılıyor.
Bu durumda cisim herhangi
bir yere temas etmeden den
gede kalmasının nedeni, cis
min ağırlığının kaldırma kuvvetine eşit olması ve net
kuvvetin sıfır olmasıdır.
Suyun yoğunluğu 1 g/cm3
olduğuna göre, aşağıdaki
ifadelerden hangisi yanlıştır?
Cisim
Kütle
(g)
Hacim
(cm 3)
K
20
10
L
20
20
M
30
60
A) K cismi suda yüzer.
B) L cismi suda askıda kalır.
C) M cismi suda yüzer.
D) Cisimlerin yoğunlukları eşit değildir.
Çözüm
Örnek -6
Eşit hacimli S, R ve M cisimle
ri sıvı içinde şekildeki gibi den
gededir.
Buna göre;
M
Bir cismin yoğunluğu içine bırakıldığı sıvıdan büyük
ise sıvıya batar, eşit ise askıda kalır, küçük ise yü
zer.
Önce cisimlerin yoğunluklarını bilmeniz gerekir.
sıvı
dK = — = 2 g/cm 3 , dL = — =1 g/cm 3 ,
nTuftgı"
a. Cisimlere etkiyen kaldırma
kuvvetleri Fs, FR ve FM arasındaki ilişki nedir?
b. Cisimlerin ağırlıkları Gs, GR ve GM arasındaki
ilişki nedir?
3
30
= 60
9
Cisimlerin yoğunlukları eşit değildir. Buna göre K
suya batar, L askıda kalır, M ise yüzer.
c. Cisimlerin öz kütleleri ds, dR ve dM arasındaki
ilişki nedir?
Çözüm
a. Bir cisme etki eden kaldırma kuvveti, o cismin
yer değiştirdiği sıvının ağırlığına eşittir. Cisimler
batan hacimleri kadar sıvının yerini değiştirirler.
Dolayısıyla kaldırma kuvvetleri yalnız cisimlerin
batan hacimlerine bağlıdır. Cisimler eşit hacimli
olduğuna göre S ve R’ye etki eden kaldırma
kuvvetleri eşit, M ninki onlardan küçüktür. Kal
dırma kuvvetleri arasındaki ilişki, F, < Fs ~ f r
olur.
Cevap A
Sıra Sizde - 5
Hacimleri eşit olan X, Y, Z cisimle
rinin sıvı içindeki denge konumları
şekildeki gibidir.
Buna göre, cisimlere etki eden
kaldırma kuvvetlerinin sütun gra
fikleri aşağıdakilerden hangisi gibi olabilir?
A)
Kaldırma
kuvveti
İL
Cisimlerin üçü için de FKald|rma = GCisim eşitliği
geçerlidir. Üç cisme etkiyen kaldırma kuvvetleri
arasındaki ilişki, cisimlerin ağırlıkları arasındaki
ilişkiye eşittir.
X
Buna göre, Gp < G S = Gr, olur.
S ve R cisimleri sıvı içinde askıdayken M cismi
yüzmektedir. S ve R cisimlerinin yoğunlukları sıvınınkine eşit, M cisminin yoğunluğu ise sıvınınkinden küçüktür. Bu sebeple cisimlerin yoğunlukları arasında; d, < d S = d R ilişkisi va rd ır.
C)
Y
Kaldırm a
kuvveti
Z
Kaldırma
kuvveti
X
Y
Z
X
Y
Z
Q COŞKU
Buzun yoğunluğu 0,9 g/cm 3
tür. Bundan dolayı buz, yoğun
Kazanımlar
luğu 1 g/cm 3 olan suda yüzer.
100 mL su, 100 mL buzdan da
ha ağırdır. Su soğuyup buza
dönüşünce oluşan buz parça
ları su yüzeyinde yüzer.
1.13 Bir cisme etki eden kaldırma kuvvetinin, cis
min yer değiştirdiği sıvının ağırlığına eşit bü
yüklükte ve yukarı yönde olduğunu,
Buzdan manto olur mu?
Genelde maddenin sıcaklığı arttıkça madde genleşir. Isıtılan bir
katı eridiğinde, genleşmeden dolayı hacmi bir miktar arttığı için
yoğunluğu azalır. Bu yüzden katilar genelde, kendi sıvıları içinde
batar. Örneğin katı kurşun, sıvı kurşun içinde batar.
Sıvı içine bırakılan bir cisme sıvı tarafından uygula
nan kaldırma kuvveti, cismin taşırdığı sıvı miktarının
ağırlığına eşittir. Yani bir cisim yüzüyorsa, batan kıs
mının hacmi kadar sıvının yerini değiştirir.
Fakat su, bunlardan farklıdır. Su donduğu zaman hacmi küçül
mez, aksine artar. Dolayısıyla suyun katı hâli olan buzun yoğun
luğu, sudan daha küçüktür.
......
Su donarken yoğunluğu küçüldüğü için oluşan buz su üzerinde yüz
meye başlar. Bu durum suyun üstten donmasını sağlar. Soğuma
devam ettikçe su üzerinde bir buz tabakası oluşur. Deniz ve göl
yüzeylerinde oluşan bu buz tabakası aynen bir manto gibi, üstte
ki dondurucu soğuğun alt kısma geçmesini engeller. Böylece alt
taki su, ısısını muhafaza eder. Çok soğuk ve dondurucu havalar
da deniz ve göllerdeki canlılar hayatlarını rahatça sürdürürler.
Taşan sıvının _ Kaldırma
ağırlığı
~ kuvveti
Sıvı içinde yüzen ya da askıda kalan bir cisme etki
eden kaldırma kuvveti, taşan sıvının ağırlığı ve cis
min ağırlığı arasında şu ilişki vardır.
Cismin _ Taşan sıvının _ Kaldırma
ağırlığı “
ağırlığı
” kuvveti
Aslında su maddesine verilmiş bu özellik sadece sudaki canlılann
değil dolayısıyla bizim de hayatımızı rahatça sürdürmemizi sağlar.
I
i
G e m ile r N e d e n
Y ü z e r?
Taşma düzeyine kadar su dolu olan bir kaba bırakı
lan bir cisim sıvı içinde batıyorsa,
1. Taşan sıvının ağırlığı cismin ağırlığından küçüktür.
2. Taşan sıvının hacmi cismin hacmine eşittir.
3. Kaldırma kuvveti taşan sıvının ağırlığına eşittir.
i
Kaldırma
kuvveti
Demir
Ayının taşırdığı
sıvının^ hacmi
Resimdeki gibi suda yüzen bir ayıya uygulanan kal
dırma kuvveti, ayı tarafından yeri değiştirilen suyun
ağırlığına eşit yani kaldırma kuvveti ayının hacmine
eşit miktardaki suyun ağırlığı kadardır.
Yandaki resimdeki gibi alü
minyum folyodan bir oyun
cak kayık yapıp içine ataçlar
attıkça kayığın batan hacmi
nin arttığını gözlemleyebi
lirsiniz. Batan hacim arttık
ça yeri değişen suyun da
hacmi artar. Buradan
kaldırma kuvvetinin de
artacağını anlarız.
& COŞKU
T
Ağırlık
Tekne İle küp şeklindeki cismin kütlelerinin eşit olma
sına rağmen tekne yüzerken, küp şeklindeki demir ci
sim batar.
Bir cismin sıvı içinde batması ya da yüzmesi cismin
ve sıvının yoğunluğu ile ilgilidir.
Eğer cismin yoğunluğu sıvının yoğunluğundan bü
yükse cisim sıvı içinde batar, eğer cismin yoğunluğu
sıvının yoğunluğundan küçükse cisim suda yüzer.
Şekildeki demir cismin ağırlığı ile cisim tekne şek
line getirildiğindeki ağırlıkları birbirine eşittir. Demir
cisim tekne şekline getirilirken kütlesi değişmez
ama hacmi artar. Dolayısıyla tekneye dönüştürülen
demirin yoğunluğu azaltılmış olur. Bu şekilde de
mirden yapılmış tekne suda yüzer.
Örnek - 8
Kazanımlar
Şekildeki K, L ve M kaplarında taşma seviyesine
kadar sırasıyla d, 2d ve 3d yoğunluklu sıvılar vardır.
Kaplara ayrı ayrı bırakılan 2d yoğunluklu X cis
mi sıvılar içinde dengeye geldiğinde hangi kap
ların ağırlaştığı gözlem lenebilir?
Çözüm
1 ■ı
Gazların da cisimlere bir kaldırma kuvveti
uyguladığını,
Î •!
Sıvıların ve gazların kaldırma kuvvetinin
teknolojideki kullanım alanlarını ve bunla
rın günlük hayattaki önemini,
G azlar da K aldırm a Kuvveti
U ygu lar mı?
2d yoğunluklu X cisminin sıvılar içindeki denge ko
numları aşağıdaki gibi olabilir.
2
■Al
d
3d
V
o n
m
M
I
rm
Kaplara X cismi girerken kaplardan X cisminin ba
tan hacmine eşit hacimde sıvılar taşar. Dolayısıyla
kaplardaki ağırlaşma miktarı X cisminin ağırlığından
taşan sıvının ağırlığı çıkarılarak bulunur. Taşan sıvıla
rın ağırlığı cisme etki eden kaldırma kuvvetine eşit
tir. Yani Gx - FK kadardır.
Bu durumda yalnız K kabı ağırlaşır. (Gx > FK)
L ve M kaplarında ise ağırlaşma olmaz. (Gx = FK)
Sıra Sizde - 6
A
Şekildeki gibi bir oyuncak balo
nun ipini serbest bıraktığımızda
balonun yukarı doğru hareket
ettiğini görürüz. Bu bize balona yu
karı doğru bir kuvvet uygulandığını
gösterir. Balona etki eden bu kuvvet,
havadan kaynaklanmaktadır. Yani ha
va, balona bir kaldırma kuvveti uygula
mış ve balon bu kuvvet etkisinde yuka
rı doğru itilmiştir.
kaldırma
kuvveti
Hava da sıvılar gibi
içinde bulunan bü
tün cisimlere bir
kaldırma kuvveti
uygular. Havanın
uyguladığı kaldır
ma kuvvetinin bü
yüklüğü, cisim le
rin hacmine karşı
lık gelen havanın
kaldırma = 5 N
(gazın) ağırlığı kadardır. Bu yüzden hava 0,1 m3
Tamer, şekildeki gibi yağ içinde
dengede duran bir cismi yağdan
çıkarıp suya bırakıyor.
lük hacme sahip bir cisme yaklaşık 1 N kaldırma
kuvveti, 0,5 m 3 lük cisme yaklaşık 5 N luk kaldırma
kuvveti uygular.
Tamer bu işlemi yaptıktan sonra,
yağ
I. Cisim su içinde askıda kalır.
II. Suyun cisme uyguladığı kaldırma kuvveti yağın
uyguladığı kaldırma kuvvetinden daha büyük
olur.
III. Cisim suda, yağdakine göre daha fazla sıvının
yerini değiştirir.
yargılarından hangilerinin yanlış olduğunu fark
eder? (Su, yağdan daha yoğundur.)
A) Yalnız I
B) II ve III
C) I ve III
D) I, II ve III
Havanın bir cismi kaldırabilmesi
için cismin havadan daha az yo
ğun olması gerekir. Örneğin,
uçan balonların için^
deki gazın yoğun^
*
luğunun hava yo^ I
ğunluğundan daha
y
küçük olması gere
kir. Bunu gerçekleşti
rebilmek için iki du
rum söz konusudur.
@ COŞKU
Balon içindeki hava ısıtılabilir. (Daha önceden ha
tırlayacağınız gibi ısınan
gaz genleşeceği için yo
ğunluğu azalır.)
Balon içine yoğunluğu ha
vadan daha düşük olan
helyum ya da hidrojen gibi
bir gaz doldurulabilir.
Çözüm
Hacmi büyük olan balona etki eden kaldırma kuv
veti büyük, hacmi küçük olana etki eden kaldırma
kuvveti de küçük olur. Selma’nın ifadesi doğrudur.
* /Ağırlık
Her iki durumda da balon havada yükselir.
Lunaparklarda ya da eğlen
ce yerlerinde satılan çocuk
balonlarının içine havadan
daha az yoğun olan azot ga
zı doldurulur. Lifleyerek şişir
diğimiz balonların içindeki
gazın yoğunluğu havanın
yoğunluğundan büyük ol
duğu için uçamaz.
Gazların yoğunluğu sıvıların yoğunluklarına göre
çok küçük olduğu için, gazların uyguladığı kaldır
ma kuvveti, sıvıların uyguladığı kaldırma kuvvetin
den çok çok küçüktür. Aynı cisme su yaklaşık 1000
N kaldırma kuvveti uyguluyorsa, hava yaklaşık 3 N
kuvvet uygular.
Balonlara etki eden kaldırma kuvvetleri hem de ba
lonların ağırlıkları eşit olmadığından, dinamometre
lerin gösterdikleri değerler de farklı olur. Örneğin D 1
dinamometresi en büyük değeri gösterir. Efe’nin
ifadesi yanlıştır.
Örnek - 10
Şekildeki gibi belli bir yükseklikte
olan balon içindeki Haşan balonun ı
yukarı çıkmasını, Salih ve Merve ise \
aşağı inmesini istiyor.
Haşan: Balon içindeki gazı ısıtalım. j
Salih : Balon içindeki ağırlıkların 1
bir kısmını aşağı atalım.
M erve: Balon içindeki gazın bir kısmının dışarı çık
masını sağlayalım.
Öneriler dikkate alındığında hangileri isteklerine
ulaşabilir?
Zeplin gibi araçlara
havadan hafif olan
gazlar doldurulur.
Çözüm
Örnek -9
*
Yandaki gibi içlerinde
farklı hacimlerde helyum
gazı bulunan özdeş ba
lonlar, dinamometrelere
bağlanıyor.
Buna göre aşağıdaki öğ
rencilerden hangilerinin
ifadeleri doğrudur?
(Gazlar eşit sıcaklıktadır.)
Selma: Balonlara farklı büyüklüklerde kaldırma
kuvveti etki eder.
Metin
Balonların ağırlıkları eşittir.
Nihan
Dinamometrelerin gösterdiği değerler kal
dırma kuvvetinden balonun toplam ağırlığı
çıkarılarak bulunur.
Efe
Dinamometrelerde okunan değerler eşittir.
@ COŞKU
İçlerinde aynı tür gazdan farklı hacimlerde bulunan
balonların ağırlıkları da eşit olmaz. Metin’in ifadesi
yanlıştır. Dinamometrenin gösterdiği değer, hava
nın kaldırma kuvvetinden balonun ağırlığı çıkarıla
rak bulunur. Nihan’ın ifadesi doğrudur.
Balonun hava içinde yukarılara çıkması balon için
deki gaz yoğunluğunun azaltılması ile ya da balo
nun ağırlığının azaltılması ile mümkün olur. Bunun
olabilmesi için balona daha da küçük yoğunluklu gaz
koymak, balon içindeki gazı ısıtmak gerekir. Balon
ağırlığını azaltmak ise balondaki yükleri azaltmak,
dışarı atmakla mümkün olur. Balondaki gazın bir
kısmını dışarı salmak balonun hacmini azaltacağı
için kaldırma kuvvetini de küçültecektir. Bunun so
nucunda balon aşağı inecektir.
Buna göre Haşan ve Merve’nin önerisi isteklerine
uygun Salih’inki ise uygun değildir.
Sıra Sizde -7
Eşit hacimli K, L ve M balonla
rı sırasıyla hidrojen gazı, hava
ve oksijen gazı ile doludur.
K
L
M
Gazların yoğunlukları ara
sında; doks > dhava > dhjd m
ilişkisi olduğuna göre, hangi balonlar şekildeki
konumlarından hava ortamında serbest bırakıl
dıklarında yukarı doğru harekete geçebilir?
A) Yalnız K
B) K ve L
C) L ve M
D) K, L ve M
Bir cisim, yoğunluğu farklı K, L ve M sıvıları içinde
şekildeki gibi dengededir.
Buna göre sıvıların cisme uyguladıkları kaldırma
kuvvetleri arasındaki ilişki nasıl olur?
1
Eşit hacim bölmeli K, L, M cisimlerinin sıvı içindeki
konumları yukarıdaki gibidir.
Buna göre cisimlere etki eden kaldırma kuvvet
lerinin sütun grafiklerini çiziniz.
Kaldırma kuvveti
Cisim
|
Yukarıdaki düzenekte cisimlerin yoğunlukları ile
sıvı yoğunluğu arasındaki nasıl bir ilişki vardır?
Açıklayınız.
@ Kazanım Pekiştirme -9
Bir balık adam şekildeki gibi yoğunluğu deniz su
yunun yoğunluğundan küçük üç küreyi iplerinden
tutmaktadır.
Balık adam ipleri serbest bıraktığında kürelerin
su yüzeyine ulaşma süreleri arasındaki ilişki na
sıl olur? (Kürelerin hacimleri arasındaki ilişki R> S > T dir.)
Kürelerin su yüzeyine ulaşma sürelerinin farklı
olmasının sebebi nedir? Açıklayınız.
K balonu aşağı doğru inerken L balonu yukarı doğ
ru çıkmakta, M balonu ise dengededir.
Buna göre balonların ağırlığı ile balonlara etki
eden kaldırma kuvvetleri arasında nasıl bir ilişki
vardır? Açıklayınız.
Q COŞKU
BAZI CİSİMLER NEDEN YÜZER?
1.
4.
Eşit hacimli X, Y ve Z
cisimleri sıvı içinde
dengededir.
ki dK > dL dir.
Cisimler farklı sıvılar içinde aşağıdakilerden hangisinde olduğu gibi dengede kala
maz?
Buna göre, cisimlere
etkiyen kaldırma kuv
vetleri Fx, Fy ve Fz arasındaki ilişki nedir?
A) Fx > Fy > Fz
B) Fz > FY > Fx
C) FY = Fz > Fx
D) Fx = FY > Fz
K ve L cisimlerinin yoğunlukları arasındaki iliş
D)
C)
L
€>
2.
Eşit hacim bölmeli ci
simler sıvı içinde şekil
deki gibi dengede ol
duğuna göre;
I. Yoğunluğu en büyük
olan cisim M dir.
K
şm .
L
K
□
M
—
■
sıvı
II. L ye etki eden kaldırma kuvveti en büyüktür.
5.
III. Ağırlığı en büyük olan cisim K dir.
A)
ve II
B) II ve III
I
C)
ve III
D) I, II ve
t
K cismi ile şekildeki işlemleri yapan bir öğ
renci, aşağıdakilerden hangisine ulaşamaz?
<8
3
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söyle
nemez?
A) X balonu içindeki gazın yoğunluğu hava
nın yoğunluğundan küçüktür.
6.
B) Cismin kütlesi
C) Cismin hacmi
D) Cismin yoğunluğu
Cisim
Kütle ; Hacim
S
Özdeş X, Y ve Z ba
lonlarının içine farklı
cins gazlar dolduru
lup balonlar kapalı
bir odada havada
serbest bırakılıyor. X
balonu yükselip ta
vana yapışırken, Z
balonu zemine iniyor. Y ise havada dengede
kalıyor.
A) Cismin ağırlığı
X
V
3m
V
Z
4m
V
Kütle ve hacim
değerleri tabloda
ki gibi verilen X, Y
ve Z cisimleri bir
sıvıya bırakılıyor.
Y cismi sıvı için
de askıda kaldığına göre, aşağıdaki yargı
lardan hangisi yanlıştır?
B) Y balonuna uygulanan kaldırma kuvveti
ağırlığından fazladır.
A) X cismi yüzer.
C) Yoğunluğu en büyük olan gaz Z balonu
içindeki gazdır.
C) Y ve Z cisimlerine eşit büyüklükte kaldırma
kuvveti etki eder.
D) Y balonunun yoğunluğu havanın yoğunlu
ğuna eşittir.
D) X ve Y cisimlerine farklı büyüklükte kaldır
ma kuvveti etki eder.
B) X ve Y nin sıvıya batan hacimleri eşittir.
K
1 sıvısı
L
II sıvısı
Eşit kütleli K ve L cisimle
ri, birbirlerine karışmayan
I ve II sıvıları içinde şekil
deki gibi dengededir.
9.
İçine hidrojen gazı doldurulan çocuk balonu
uçarken, baloncunun üfleyerek şişirdiği eşit
hacimli balon uçamaz.
Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Buna göre,
A) Hava, içinde hidrojen gazı bulunan balona
daha büyük kaldırma kuvveti uygular.
I. I sıvısı, II sıvısından daha yoğundur.
II. K cisminin yoğunluğu L cisminin yoğunlu
ğundan daha küçüktür.
B) İçinde hidrojen gazı bulunan balonun ağır
lığı sıfırdır, diğeri ise ağırlıklıdır.
III. K ve L cisimlerine etkiyen kaldırma kuvvet
leri eşittir.
C) İçinde hidrojen gazı bulunan balonun etra
fındaki havanın özkütlesi küçüktür.
D) Hidrojen gazının özkütlesi, havanın özkütlesinden küçüktür.
A) Yalnız I
B) Yalnız III
C) II ve III
D) I, II ve III
10.
„
Avnı maddeden vapılmış, farklı boyutlarda
ki K ve L cisimlerinin
sıvı içindeki konumları
şekildeki gibidir.
Buna göre, cisimler
le ilgili;
8.
Bilgi: Taşırma kabına bırakılan bir cisim sıvı
I. Taşırdıkları sıvıların ağırlıkları
içinde yüzüyorsa, cismin taşırdığı sıvı
nın ağırlığı cismin ağırlığına eşittir.
II. Cisimlere etkiyen kaldırma kuvvetleri
III. Taşırdıkları sıvıların hacimleri
Tartıların üzerindeki taşma seviyelerine kadar su
dolu kaplara K, L, M ve N cisimleri bırakılıyor.
niceliklerinden hangileri farklıdır?
A) YalnızI
B) II ve III
C) I ve II
D) I, II ve III
11
Cisimler su içinde yukarıdaki gibi dengede ka
lıyor.
Buna göre, aşağıdaki öğrencilerden hangi
sinin vardığı sonuç yanlıştır?
!k
i3h
i
2h
Taşma düzeyine kadar su dolu K, L ve M kap
larına X, Y ve Z katı cisimleri bırakılıyor. Cisim
ler su içinde şekildeki gibi dengede kalırken,
taşan su yükseklikleri 3h, h ve 2h oluyor.
doğrudur? (Taşan suların toplandığı kaplar özdeştir.)
A) Z cisminin ağırlığı Y cisminin ağırlığından
küçüktür.
B) Y cisminin hacmi en küçüktür.
C) X cisminin yoğunluğu, diğer cisimlerin yo
ğunluğundan küçüktür.
D) K, L ve M kapları ağırlaşır.
Q COŞKU
2
1 2 . İçindeki hava boşaltılmış olan kaplardaki eşit
kollu terazilerin uçlarındaki cisimler dengede
dir. Kaplar şekillerde belirtilen maddelerle dol
duruluyor.
1 4. Sıvı dolu kaptaki S, R, T
ve Z cisimleri şekildeki
gibi dengededir.
Buna göre, aşağıdaki
doğrudur?
Kaplar doldurulduktan sonra hangi terazi
de denge ok yönünde bozulur?
A) Yoğunluğu en küçük cisim Z dir.
A)
é
B) T ve R cisimlerinin yoğunlukları eşittir.
1
C) S cisminin yoğunluğu sıvınınkine eşittir.
i
D) R cisminin yoğunluğu, S ninkinden küçük
tür.
Ur
hava ile dolduruluyor.
su ile dolduruluyor.
15.
Sıvı dolu kap içinde 1, 2,
3 ve 4 cisimleri şekildeki
gibi dengededir.
Hangi
hava ile dolduruluyor.
su ile dolduruluyor.
cisim ler
için
“Ağırlık = Kaldırma kuv
veti” eşitliği geçerlidir?
(İp gergindir.)
13.
Suda Şekil - 1 deki
gibi dengede duran
K cismi, Şekil-II de
ki gibi sudan çıkartı
lıyor.
□
Düzenekle
ilg ili
aşağıdaki yorum
ları yapan öğren
cilerden hangileri
nin ifadesi yanlıştır?
Şekil - 1
Şekil - II
Terazinin gösterdiği
değerde değişme olmaz.
A) 1 ve 2
B) 1 ve 3
C) 1,2 ve 3
D) 2 ,3 ve 4
1 6 . Aynı ortamdaki K ve L
gazlarıyla dolu balonlar
şekildeki gibi dengededir.
Dinomametrelerin gös
terdiği değerler sıfırdan
farklı olduğuna göre, K
ve L gazları ile havanın
yoğunluğunu gösteren
grafikler aşağıdakilerden
hangisi gibi olabilir?
A)
Yoğunluk
B)
■Yoğunluk
I
.. .
1
K
C)
A) Yalnız Serap
C) Tufan ve Rana
Q COŞKU
B) Serap ve Rana
D) Tufan, Serap ve Rana
; i
K
L hava
D)
Yoğunluk
1
K
1
Gaz
Yoğunluk
Gaz
Gaz
L hava
Gaz
L hava
K
L hava
BASINÇ
Yukarıda açıklananlardan çıkarılan sonuca göre,
kuvvetin yüzey üzerine yaptığı etki, kuvvetin şidde
tinin yanında uygulandığı yüzey alanına da bağlıdır.
Birim yüzeye etkiyen dik kuvvete basınç denir.
Kazanımlar
2. t Birim yüzeye etki eden dik kuvvetin, basınç
olarak ifade edildiğini,
2 .2 Basınç, kuvvet ve yüzey alanı arasındaki iliş
kiyi,
K atiların Basıncı
Basınç, kuvvetin yüzeye oranıdır. Katı bir cismin ye
re yaptığı basıncı aşağıdaki bağıntı ile bulabiliriz.
Basınç P ile gösterilir.
Basınç Nedir?
Kuvvet
Basınç =
Eşit ağırlıktaki iki tuğladan birini yatay olarak diğe
rini dikey olarak özdeş süngerlerin üzerine aşağı
daki gibi koyup batma miktarlarını gözlemleyelim.
Dikey olarak duran tuğlanın süngere daha çok bat
tığını fark ederiz.
Yüzey alanı
P=
r
S
Kuvvet birimi (N)
Basınç birimi (Pa) =
Yüzey alanı birimi (m2)
Bu oranda kuvvet birimi N, yüzey alanı birimini de
m 2 alınırsa, basınç birimi, N/m 2 our.
sünger
sünger
Taban alanı 1 m 2 olan 1 N luk bir cismin yere yap
tığı basınç 1 paskaldır. Yani 1 Pa = 1 N/m 2 dir. Ağır
lık aynı kalıp, yüzey alanı büyüdükçe basınç azalır.
Tuğlalar eşit ağırlıktadır ama süngere temas ettikle
ri yüzey alanları farklıdır. Tuğla dik konumda iken
ağırlığı daha küçük bir yüzeye etki ettiği için sünge
ri daha çok sıkıştırmıştır.
Bir ekmek ya da keki di
limlerken bıçağın keskin
yüzeyinden faydalanılır.
Ekmeği bıçağın ters tara
fıyla kesemeyiz.
Bir raptiyeyi kartona ko
layca batırabilirken bir çiviyi kolayca batıramayız.
Bunun sebebi de raptiyenin ucunun çivininkine gö
re daha sivri olmasıdır.
Raptiyeyi batırırken parmağımız acımaz çünkü rap
tiyenin başı geniş yüzeylidir.
Ağırlık 1 N
1m
1
m
1N
P1 = — - = 1 Pa
1 m2
Ağırlık 1 N
. ’V ’
1
m
Ağırlık 1 N
0,5 m
0,5 m
0,5 m
P2 =
1N
0,5 m2
= 2 Pa
Po =
1N
0,25 m2
= 4 Pa
Katı cisimler, üzerlerine etki
yen kuvveti aynı yönde ve bü
yüklüğünü değiştirmeden ile
tirler.
Çekiçle çiviye vurulduğunda
uygulanan kuvvet, yönünü ve
şiddetini değiştirmeden çivi
nin başına oradan da ucuna
aktarılır.
Q COŞKU
Basınç
Çivinin ucunun yüzey alanının küçük olması bu
radaki basıncın büyük olmasına sebep olur.
Ucu sivri olmayan çivileri duvara çakmakta zor
lanırız. Bunun nedeni küt uçlu çivilerin ucunda
basıncın küçük olmasıdır.
-> Basınç bağıntısına göre, katı cisimlerin basınç
ları, ağırlıkları (uyguladıkları kuvvet) ile doğru
orantılıdır. 43 numara ayakkabı giyen 80 kg lık
adam ile yine aynı numarayı giyen 120 kg lık
adamın yere yaptıkları basınç aynı olamaz.
B uzda sürünerek ilerlem ek
d ah a güvenlidir.
Donmuş göldeki buz üzerinde yürüyen adamın,
Yukarıda verilen basınç bağıntısına göre, katı ci
simlerin basınçları, temas ettikleri yüzey alanı ile
ters orantılıdır.
yerle olan temas yüzey alanı küçük olduğundan
İnce topuklu bayan ayakkabısının yumuşak ze
mine daha fazla batmasının nedeni yüzey alanı
nın küçük, dolayısıyla basıncın büyük olmasıdır.
min üzerinde Şekil-II deki gibi sürünerek ilerlemek
basıncı büyük olur. Bu durumda buzun çatlayıp
adamın suya batma ihtimali yüksektir. Aynı buz ze
(temas yüzey alanı büyürken) basınç küçük olduğu
için daha güvenlidir.
Şekildeki cisim belirtilen yer
den düşey doğrultuda kesilir
se, her bir parçanın basıncı
bütün cismin basıncına eşit
olur. Çünkü bir parçanın ağırlığındaki azalma
oranında yüzey alanında da azalma olacak ve
oran, yani basınç sabit kalacaktır.
Futbolcular kram
pon adı verilen altı
çıkıntılı ayakkabılar
giyerler. Bu çıkıntı
larla yere değme
yüzeyi küçültülerek
basınç büyütülmüş
olur. Böylelikle kayma ihtimali azaltılmış olur.
Otomobil ve kamyon lastiklerinde üzerlerinde
diş bulunma nedeni de bundandır.
Tonlarca kütlesi olan
filler gevşek zeminler
de ayak taban alanları
geniş olduğu için bat
maz.
" jz
'
TTnTTTTTT
■X
î
U
Kum zemin üzerinde şekildeki gibi duran eşit kütle
li K, L, M ve N tahta parçalarına aşağı doğru esit
büyüklükteki kuvvetler uygulanıyor.
Bir süre sonra hangi cisim kum zemin içine en
fazla batar?
A) K
B) L
C) M
D) N
Çözüm
Benzer şekilde olduk
ça ağır olan kamyon,
traktör ve iş makine
lerinin de lastiklerinin
geniş olmasında ba
sıncın
azaltılması
amaçlanır.
Bazı durumlarda
basıncın büyük ol
masını isteriz. Ör
neğin karlı havalar
da tekerleklere ta
kılan zincirlerin çı
kıntıları yüzey ala
nını küçültür, bu basıncın büyümesine tekerle
ğin karlı zemine daha kolay girmesini sağlar.
Q COŞKU
Örnek -11
Eşit kütleli cisimlerin ağırlıkları da eşittir. Eşit kuvvet
lerin etkidiği cisimler de yere eşit büyüklükte kuv
vetler uygular.
Bu durumda cisimlerin kuma yaptığı basınç, taban
yüzey alanlarıyla ters orantılıdır.
Bu nedenle en büyük basıncı yüzey alanı en küçük
olan K cismi yapar. Cisimlerin kuma batma miktarı
yaptıkları basınçlarla doğru orantılı olduğundan, K
cismi diğerlerinden fazla batar.
4
Cevap A
Basınç
Örnek -12
Sıra Sizde -8
Uç özdeş küpün birleştirilmesiyle oluşmuş aşa
ğıdaki cisimlerden hangi ikisi, yere eşit büyük
lükte basınç yapar?
Şekil - 1
Şekil - II
s
’t "
IV
Boyutları verilen dikdörtgenler prizması şeklindeki
silgi masa üzerinde Şekil-I deki gibi durmaktayken,
döndürülerek Şekil - II deki konumuna getiriliyor.
Buna göre,
I. Cismin ağırlığı artmıştır.
II. Cismin yere uyguladığı basınç artmıştır.
I. Cismin ağırlığı değişmediğinden basınçta de
ğişmemiştir.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) II ve
A) I ve II
B) II ve III
C) III ve IV
Kazanımlar
D) I ve II
D) II ve IV
*
Çözüm
2 .3 Sıvıların ve gazların basıncının bağlı olduğu
Silginin döndürülmesiyle ağırlığı değişmez.
faktörleri,
Her iki durumda da silginin masa üzerinde yaptığı
basınçları hesaplayalım.
Cismin ağırlığını G olarak
alırsak silgi Şekil - 1 deki
gibi dururken yere yaptığı
basınç;
2.4 Basınca sebep olan kuvvetin çeşitli etkenler
den kaynaklanabileceğini,
ı
Sıvıların Basıncı
(Bu durumda cismin taban alanının 8 cm 2 olduğu
na dikkat ediniz.)
Cisim Şekil - II deki konumuna ge
tirildiğinde ise yere yaptığı basınç;
Katı maddeler, üze
rinde
bulunduğu
zemine ağırlığından
dolayı bir basınç uy
gular. Aynen bunun
gibi sıvılarda bulun
dukları kapların ta
banına ağırlıkların
dan dolayı bir basınç uygular. Fakat sıvılar akışkan
olduğu için sadece kapların tabanına değil kapların
yan yüzeylerine de basınç uygular.
Anahtar Bilgi
Bundan dolayı basınçlar arasındaki ilişki P 1 < P2
olur.
Bir kaptaki sıvı basıncı; Kaptaki sıvının derin
liğine ve sıvının yoğunluğuna bağlıdır.
Kaptaki sıvının hacmine, kabın şekline ve kabın
genişliğine bağlı değildir.
Q COŞKU
Basınç
Yerçekiminin olmadığı uzayın bir noktasında sıvının
ağırlığı olamayacağı için basıncı da olmaz.
Sıvı basıncı sıvının derinli
ği ile (sıvı yüksekliği) ile
doğru orantılıdır. Şekildeki
gibi pet şişeye su doldu
rup biri altta diğeri üstte iki
delik açıldığında, alttaki
delikten çıkan suyun daha
uzağa düştüğü görülür. Bu
durumun alt taraftaki deli
ğe daha fazla basınç uygulandığını ve sıvı basıncı
nın derinlikle doğru orantılı olduğunu gösterir. Bu
sonuç ayrıca bize alt taraftaki birim yüzeye uygula
nan sıvı ağırlığının daha büyük olduğunu gösterir.
Sıvı basıncı, sıvının derinliği
ile doğru orantılı olduğun
dan, sıvı derinliğine bağlı
değişim grafiği şekildeki gi
bi olur.
1
g/cm 3
0 ,8
g/cm 3
su
alkol
Psu
âlkol
İ 1 1
1
Pc, > Palkol
Örnek -13
Aysun bir cam huninin ağzına bir lastik balon par
çasını gererek takıyor. Daha sonra plastik hortum,
U borusu ve su ile şekildeki düzeneği kuruyor.
Buna göre Aysun, aşağıdaki sonuçlardan hangi
sine ulaşamaz?
Basınç
Şekildeki özdeş kaplarda su
ve alkolden eşit yükseklikte
konulduğunda kap tabanla
rındaki sıvı basınçları eşit ol
maz. Bunun nedeni sıvı yo
ğunluğudur. Su alkolden da
ha yoğun olduğundan daha
fazla basınç uygular.
Aşağıdaki şekilde kaplar aynı seviyede su ile dolu
olduğu için şekillerinden bağımsız olarak kapların
tabanlarındaki su basınçları birbirine eşittir.
A) Huniyi a yönünde hareket ettirirse h yüksekliği
azalır.
B) Huniyi c yönünde hareket ettirirse h yüksekli
ğinde değişme olmaz.
C) Huniyi d yönünde hareket ettirirse h yüksekliği
artar.
D) Huniyi b yönünde hareket ettirirse h yüksekliği
artar.
Çözüm
Huni ağzına gerilerek takılmış lastik balon parçası,
huni su içinde hareket ettirildiğinde sıvı içindeki ba
sıncın değişip değişmediğini gözlemlememize ya
rar. Huni aşağı doğru hareket ettirilince sıvı basıncı
artar. Bunu U borusundaki su seviyesinin artmasın
dan anlayabiliriz. Huni yukarı doğru hareket ettirilir
se su seviyeleri arasındaki mesafe azalır. Huni ya
tayda hareket ettirilirse sıvı derinliği değişmeyeceği
için U borusundaki su seviyeleri arasındaki fark de
ğişmez.
Cevap C
Sıra Sizde -9
Altlarından birbiri ile
bağlantılı olan kap
lara bileşik kaplar
denir. Birbiri ile bağ
lantılı olan kaplara
bir bölmeden konu
lan sıvı tüm bölmelere ve seviyeleri eşit olacak şe
kilde dağılır. Eğer kabın her bir bölmesindeki sıvı
yüksekliği farklı olsaydı bu farklılık basınç farkına
neden olurdu. Sıvı seviyeleri eşit seviyeye gelerek
her bölmedeki sıvı basıncı eşitlenir. Bileşik kaplarda
bölmelerin şeklinin ve genişliğinin bir önemi yoktur.
0 COŞKU
m
©
Şekildeki kaplarda her bir bölme V hacmindedir.
Kaplara kaç V hacminde su konulduğunda, kap
tabanlarındaki sıvı basınçları eşit olur?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Basınç
Gaz Basıncının Ölçülm esi
Gaz Basıncı
Dalgıçlar belli derinliğe indiğinde üzerlerine etki
eden sıvı basıncını daha iyi hissederler. Benzer şe
kilde içinde bulunduğumuz hava da üzerimize ba
sınç uygular. Fakat biz bu basıncı pek hissetmeyiz.
Kapalı kaptaki basıncı ölçmek için kullanılan alete
manometre adı verilir.
Aşağıda bir manometre ve yapısı gösterilmiştir.
Hava hem Dünya üzerine hem de içinde bulunan
bütün varlıklara, moleküllerin ağırlığı ve hareketi ne
deniyle bir kuvvet uygular. Bu kuvvetin birim yüzey
alanına düşen payına açık hava basıncı ya da at
mosfer basıncı denir.
Hava her cm 2 ye yaklaşık 10 N luk kuvvet uygular.
Odamızın 2 m2 lik camına, 2 m 2 = 20000 cm 2 oldu
ğundan 200 000 N luk kuvvet etki eder. Bu da 20
tonluk kuvvet demektir. Bu kadar kuvvetin etkisinde
kalan camların kırılmamasının nedeni iç ve dış ba
sıncın birbirini dengelemesidir. Eğer odanın içinde
ki havayı boşaltmış olsak camlar anında kırılarak
odanın içine dolar.
Kazanımlar
2 .5 Sıvıların ve gazların, basıncı, her yönde ay
nı büyüklükte ilettiğini,
2 .6 Sıvıların ve gazların, basıncı iletme özellikle
rinin teknolojideki kullanım alanlarını,
2 .7 Basıncın, günlük hayattaki önemini ve tek
nolojideki uygulamalarını,
Sıvıların ve G azların Basıncı
İletm esi
Gaz tanecikleri sürekli
hareket hâlindedir. İşte
bu yüzden gaz tanecik
leri kabın duvarlarına
çarparak kap içinde ba
sınç oluşturur. Bir ka
palı kapta gaz basıncı,
kabın için d e ki her
noktada aynıdır.
Bunu şişirilmekte olan bir topun
ya da bisiklet lastiğinin her
tarafının aynı anda şişme
sinden anlayabiliriz. Te
kerleği şişirirken pompa
pistonunu
ittiğimizde
pompa içinde oluşan yük
sek basınçlı hava hortuma
aktarılır. Bu hava tekerleğin
içine gönderilir. Tekerlek ye
terince şişirildiğinde, iç ba
sınç dış basınçtan daha bü
yük olur ve şişkin görünür.
Gaz tanecikleri sıvıla
ra göre daha seyrek
ve daha hareketlidir.
Bir enjektör içindeki
hava tanecikleri en
jektörün iç yüzeyleri
ne her yönde itme ya
ni basınç uygular. En
jektörün çıkış deliği kapatılıp piston ileri doğru itildi
ğinde hacim küçülür ve birim alana daha fazla mo
lekül çarpar. Dolayısıyla daha fazla itme oluşur. Bu
şekilde enjektör içindeki basınç artmış olur.
Yukarıda yapılan işlemi sıvı koyarak tekrarlarsak sı
vının pek sıkışmadığını gözlemleriz. İçi sıvı dolu bir
balona üsten kuvvet uygularsak, aynı yükseklikteki
deliklerden aynı hızla sıvı akışı olur.
Katilar basıncı sadece uygulandık
ları doğrultuda iletirler fakat
sıvılar basıncı her yönde
iletirler. Su dolu balonu
bir elimizle tutarken di- | v u
ğer elimizle balona bas
tırırsak, tuttuğumuz elde bir itilme hissederiz. Bu bi
ze sıvıların basıncı her yönde ilettiğini gösterir.
0 COŞKU
Basınç
I şırıngası
II şırıngası
Örnek -14
Ayrıca yukarıdaki gibi iki şırınga ve lastik borudan
oluşmuş içi su dolu düzenekte şırınga pistonların
dan birine bastırdığımızda diğer şırıngadaki pisto
nun itildiğini görürüz. Sıvıların basıncı her doğrultu
da aynen iletilmesi pascal prensibi olarak bilinir.
®
s
Su
Şekildeki su cende
resinde K cismi, kü
çük bir F kuvveti ile
dengede tutuluyor.
Bu olayı gözlemle
yen öğrenciler aşa
ğıdaki yorumları ya
pıyor.
Anahtar Bilgi
Pascal prensibi: kapalı bir kaptaki sıvıya uy
gulanan basınç, bu sıvının her noktasına ve ka
bın iç yüzeyinin her noktasına aynen iletilir.
Sıvı Basıncının İle tim in in
Uygulam aları
Küçük pistona
uygulanan basınç
ile büyük pistona
^gulanan basınç
lar e ş ittir.
F kuvveti
artırılırsa K
cismi yukarı
çıkar.
Faz" tüm .t
Büyük pis
tona uygulanan
basınç, küçüğe
uygulanandan
büyüktür.
C evdet
Buna göre, hangi öğrencilerin yorumları doğrudur?
Sıvı basıncının iletiminde birçok alanda yararlanılır.
İtme kuvveti:
500 N
Kaldırma ■ | |
kuvveti:
10.000 N
mKH
i
B) Yalnız Fazlı
C) Firuze ve Fazlı
D) Fazlı ve Cevdet
Çözüm
Alan: 1 n r
n
A) Yalnız Firuze
Borudaki basınç: 500 N/m2
Hidrolik lift sisteminde arabayı kaldıran pistonun
alanı, itme kuvvetinin uygulandığı pistonun alanın
dan daha büyüktür. Küçük pistona uygulanan kü
çük kuvvet, basınç
ları her iki piston
da eşit olacağı
için otomobili kal
dıran
pistonda
büyük bir kuvvet el
de edilmesini sağlar.
Otomobilin fren
pedalına uygula
nan kuvvet bütün te
kerleklerde aynı basıncı oluşturur.
Sıvılar basıncı her doğrultuda eşit büyüklükte iletir.
Buna göre küçük pistonda elde edilen basınç bü
yük pistondaki basınca eşittir. Küçük pistonu iten
kuvvet artırılırsa basınç artacağı için K cismine yu
karı yönlü daha büyük kuvvet etki eder, denge bo
zulur. Buna göre, Firuze ve Fazlf nın ifadeleri doğru
dur.
Cevap C
Sıra Sizde -10
Şekildeki su dolu
kapta piston K se
)
K o u .
viyesinde iken, Re
K'
cep pistonu iterek
SU
K seviyesine indir
diğinde, diğer kol
lardaki sıvı seviyeleri L den L' ne çıkıyor.
Recep bu deneyi yaparken aşağıdaki sorulardan
hangilerinin cevaplarını bulmayı amaçlamıştır?
I. Sıvılar basıncı her tarafa aynen iletir mi?
II. Kapların şekli ve kaplardaki sıvı miktarı sıvı ba
sıncını etkiler mi?
III. Sıvı basıncı, sıvının yoğunluğuna bağlı mıdır?
Depodaki suyun basıncı, K seviyesine kadar su çık
masını sağlar. X apartmanında suyu katlara çıkarmak
için pompaya gerek yoktur. Ancak Y apartmanın üst
katlarına su çıkarmak için pompa kullanmak gerekir.
Q COŞKU
A) Yalnız I
B) İve III
C) II ve III
D) 1,11 ve
Basınç
Hava Basıncı Nasıl Ölçülür?
Açık hava basıncını ölçmek için
kullanılan alete barometre adı
verilir. Hava basıncı şekildeki
gibi basit bir düzenek yardı
mıyla kolayca ölçülebilir.
Örnek -15
Toriçelli, deneyini cıva yerine su ile yapmış ol>
saydı kaç m uzunluğunda bir cam boru kullan
ması gerekirdi? (dsu = 1 g/cm3, dcıva= 13,6 g/cm3)
Çözüm
Toriçelli deneyini hangi sıvıyla yaparsa yapsın, cam
borulardaki sıvı sütunlarının basıncı, açık hava ba
sıncına eşit olur.
T o riçe lli Deneyi
Deniz seviyesinde 0° C ta yaklaşık 1 m uzunluğun
daki bir ucu kapalı cam borunun içi cıva ile doldu
rulur. Borunun açık ucu parmakla kapatılır ve boru
nun bu ucu cıva çanağına ters olarak batırılır. Par
mak çekilince cıva seviyesinin bir miktar aşağı doğ
ru düştüğü görülür.
Bir cetvelle ölçüm yapıldığında cıva seviyesinin 76 cm
olduğu görülür. Buna göre deniz seviyesinde 0° C
ta açık hava basıncı 76 cm-cıva dır. Bu değer aynı
zamanda 1 atm osfer basınç olarak tanımlanır ve
kısaca 1 atm olarak ifade edilir.
Cıva ve su kul
lanarak yanda
ki düzenekleri
kuralım.
Deney cıvayla
da, suyla da ya
pılsa ortamın
açık hava ba
sıncı, dolayısıyla cam borulardaki cıva ve su ba
sınçları eşit olacaktır. Suyun yoğunluğu, cıvanın yo
ğunluğunun 13,6 da 1 i kadardır. Bu sebeple cam
borudaki su, cıvayla aynı basınca sahip olabilmesi
için cıvanın 13,6 katı kadar yüksekliğe sahip olmalı
dır. Bu yükseklik 13,6 x 76 = 1033,6 cm
= 10,34 m
Bu düzenekte açık havanın cıva yüzeyine uyguladığı
basıncı cam boru içindeki cıva sütununun yaptığı
basınç dengeleyene kadar cıva seviyesi aşağı düşer.
Yükseklere çıktıkça hava
yoğunluğu azalır ve bu
nun sonucunda açık ha
va basıncı git gide düşer.
Şekilde dağcı yukarı doğ
ru tırmandıkça elindeki
balonun şiştiği görülmek
tedir. Bunun nedeni yuka
rılara çıkıldıkça atmosfer
basıncının azalması ve
daha büyük olan iç ba
sıncın balonu şişirmesidir.
metre üzerindeki sıvı yükseklikleri hv h2 ve h3 ün
eşit olduğu görülüyor.
Aşağıdaki şekilde hava basıncının yükseklikle nasıl
azaldığı gösterilmiştir.
Bu deneyde aşağıdakiierden hangisinin doğru
luğu kanıtlanır?
Deniz kenarında açık hava basıncını ölçen üç baro
A) Barometrelerde cam borudaki sıvı yüksekliği
borunun eğim ve kalınlığına bağlı değildir.
B) Barometrelerde cam borudaki sıvı yüksekliği sı
vının cinsine göre değişir.
C) Barometrelerde cam borudaki sıvı yüksekliği or
tamın deniz düzeyinden yüksekliğine bağlıdır.
D) Ortamdaki hava basıncı, ortamın sıcaklığına bağ
lıdır.
Q COŞKU
Basınç
Günlük Hayatta Gazların
Basıncından Faydalanma
•4 Gazlar yüksek basınca da
yanıklı çelik kaplar içinde sı
vılaştırılmış şekilde depola
nır. Hastanede kullanılan ok
sijen tüpleri, dalgıçların kul
landığı oksijen tüpleri, evler
de kullanılan tüp gaz adını
verdiğimiz LPG ve yangın tüpleri, içinde gaz
saklanan tüplerdir.
•+ Pipetle süt, ayran, meyve suyu içerken, enjektö
re sıvı çekerken, vantuzu duvara yapıştırırken
atmosfer ve gaz basıncından faydalanırız.
Örnek -16
$
Su dolu barda
ğın ağzı Şekil - 1
deki gibi kağıt
ile kapatıldık
tan sonra bar
Delik
dak ters çevril
Şekil - II
Şekil - 1
diğinde suyun
dökülmediği gözleniyor. Daha sonra içi su dolu te
nekenin ağzı sıkıca kapatılarak alt tarafından Şekil II deki gibi bir delik açıldığında delikten su akmadı
ğı gözleniyor.
Kapak
kapalı
Buna göre, verilen örneklerde suyun akmamasının sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
A) Her iki şekilde de atmosfer basıncının su basın
cını dengelemesi
B) Şekil - 1de suyun yeterli ağırlıkta olmaması
C) Şekil - II de deliğin olduğu yerde hava basıncı ol
maması
D) Suyun kağıt üzerine ve deliğin olduğu yere ba
sınç uygulamaması
Çözüm
Elektrikli süpürge havayı çekerek süpürge bo
rusunun ucunda düşük basınç bölgesi oluştu
rur. Bu bölgedeki toz ve küçük parçalar düşük
basınç bölgesi olan süpürge borusunun ucuna
doğru kayar ve oradan borunun içinden geçe
rek süpürgedeki toz torbasına gider.
Yandaki gibi bir meyve
suyu kutusundaki havayı
emerek çekersek, kutu
içindeki iç basınç dış at
mosfer basıncından daha
küçük olduğu için kutu içe
ri doğru büzüşür
Su, ağırlığından dolayı kap içinde temas ettiği bü
tün yüzeylere bir basınç uygular.
Şekillerde verilen durumlarda atmosfer basıncı su
basıncından çok daha büyük olduğu için bardakta
ki su dökülmezken, delikteki su dışarı akmaz.
Cevap A
Sıra Sizde - 12
Aşağıdaki olaylardan hangisinin gerçekleşmesi,
diğerleriyle aynı sebebe dayandırılamaz?
İçi su dolu bardağın ağzı hava almayacak şekil
de kağıtla kapatılıp ters çevrildiğinde, suyun dökülmediği görülür.
Bir arabanın hidrolik
sistem yardımıyla
kaldırılması.
Suyun dökülmemesinin nedeni, suyun kağıda
uyguladığı basıncın, açık havanın kağıda uygu
ladığı basınçtan küçük olmasıdır.
0 COŞKU
Bardaktaki
suyun
dökülmemesi
Plastik vantuzun cam
yüzeyde yapıştırıcı o l
madan durabilmesi
Basınç
1. Kapalı kaplardaki gaz basıncını ölçme aracı
Aşağıdaki kapta belirtilen noktalardaki su ba
sınçlarmı karşılaştırınız.
2. Bir maddenin kütlesinin hacmine oranı
3. Birim yüzeye dik olarak etki eden kuvvet
4. Açık hava basıncını ölçmeye yarayan araç
5. Altlarından birbirine bağlı kaplar
ıjg
6. Gaz veya sıvı içindeki bir cisme etki eden yukarı yönlü
kuvvet
7. Bir cismin sıvı içinde dengede kalması
Yukarıda verilen tanımlara göre aşağıdaki bul
macayı doldurunuz. İşaretli sütün içindeki şifre
kavramı bulunuz. Kavramın basınçla ne gibi bir
ilişkisi olduğunu açıklayınız.
Şekildeki eşit hacim
bölmeli kabın K bölme
si sıvı ile dolu, L ve M
ise boştur. 1 ve 2 tıkaç
ları açılarak sıvı akışı
sağlanıyor.
I
1
Şifre kavram
2
Sıvı akışı durduğunda
K, L, M bölmelerinin
tabanlarındaki sıvı ba-
BASINÇ
1.
3.
III konumu
I konumu
t
-
konumu
A) N noktasındaki sıvı basıncı artışı, M nokta
sındaki sıvı basıncı artışına eşit olur.
Buna göre cismin yere yaptığı P15 P2, P3 ba
sınçları arasındaki ilişki, aşağıdakilerden
hangisinde doğru verilmiştir?
B) P2 > Pı > P3
C) P1 = P2 > P3
D) P1 = P2 = P3
3b
k ------ i
N
M
Buna göre, kap
----------------------------tabanlarındaki sı
vı basınçlarıyla ilgili aşağıdakilerden hangi
si söylenemez?
Yukarıdaki gibi I konumunda duran cisim, öz
deş küplerden yapılmıştır. Cisim önce I konu
mundan II konumuna, sonra III konumuna ge
tiriliyor.
A) Pı > P3 > P2
Farklı yükseklikte
ki kaplardan olu
şan şekildeki bile
şik kabın kolunun
birine su doldurul
maktadır.
B) Su doldurulan bölümdeki kap daha kısa
olduğu için, M noktasındaki basınç artışı N
noktasındaki basınç artışından daha bü
yük olur.
C) Kaplardaki sıvı basınçları çeşmenin oldu
ğu kap doluncaya kadar artar, sonra sabit
kalır.
D) N ve M noktalarındaki sıvı basınçları birbi
rine eşittir.
2.
4.
( çözüm
%
Şekil - 1
Şekil - II
Şekil - III
V
Açık hava basıncını
ölçen alete termo
metre denir.
B)
Sıvılar
basıncı her
yönde
iletir.
Pipetle bir
Sıvıların basıncı
içine konulduğu şeyler içerken
açık
hava ba
kabın şekline
sıncından ya
bağlı değildir.
rarlanırız.
7\y
D
/ \
° /\
Kapalı kap
taki gaz
basıncı ma
nometre ile
ölçülür.
y\y
7
8
Mahmut ile Betül sorulara cevaplar vererek ok
yönünde ilerliyorlar. Her doğru cevapta 10 pu
an kazanırken her yanlış cevapta 5 puan kay
bediyor.
eşittir.)
Basınç
Sıvı basıncı
derinlik arttıkça
artar.
k
Durumunu şekillerdeki gibi değiştiren çocu
ğun yere yaptığı basıncın büyüklüğünü gös
teren grafik, aşağıdakilerden hangisi olabi
lir? (Çocuğun yere değen ayak yüzey genişlikleri
A)
(
P
i
Birim yüzeye dik
etki eden kuvvete
basınç denir.
Basınç
....t .... *■••••*
Mahmut 7. kapıdan, Betül 3. kapıdan çıktıŞekil
I
Şekil
II III
I
C)
D)
II
III
Basınç
..... T..... ♦ ......î
Şekil
j Şekil
I
^ COŞKU
Mahmut
Betül
A)
20
5
B)
15
15
C)
15
0
D)
5
15
Basınç
II
III
Basınç
5.
Cisim Ağırlık (N) Taban alanı (m2) Basınç (Pa)
K
20
L
10
8.
0,02
1000
M
I. Sıvı derinliği arttıkça sıvı basıncı artar.
II. Sıvılar basıncı sadece kuvvet doğrultusun
da iletir.
III. Hava içindeki maddelere etkiyen kaldırma
kuvveti, havanın yoğunluğuna bağlı değildir.
200
0,1
IV. Bir sıvı içindeki cisme etki eden kaldırma
kuvveti, cismin sıvıya batan kısmının hac
mine bağlıdır.
Yatay düzlem üzerindeki K, L ve M cisimlerinin
ağırlık, taban alanı ve yere uyguladıkları ba
sınç bilgilerinden bazıları şekildeki tabloda ve
rilmiştir.
V. Deniz seviyesinden yukarılara çıkıldıkça
havanın yoğunluğu azalır.
Buna göre, cisimlerle ilgili aşağıdakilerden
hangisi söylenemez?
Yukarıdaki ifadelerden doğru bilgi içerenle
rin başına D, yanlış içerenlerin başına Y yazar
sak, yukarıdan aşağı doğru - yanlış sırala
ması aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur?
A) K ve L cisimleri yere eşit büyüklükte basınç
yapar.
B) K ve M cisimlerinin yere uyguladıkları kuv
vetler eşittir.
C) L cisminin taban alanı M cisminin taban
alanından büyüktür.
A) D, D, Y, D, D
B) Y, D, Y, D, D
C) D, Y, Y, D, D
D) D, Y, Y, D, Y
D) K ve M cisimlerinin ağırlıkları eşittir.
9.
SI
6.
Yandaki şekilde boruda
ki sıvı seviyesi aşağıdaki
niceliklerden hangilerinin
değişmesine bağlıdır?
Boşluk
Şekildeki kaplarda aynı cins sıvılar vardır.
Buna göre, hangi noktalara eşit büyüklükte
sıvı basınçları etki eder?
I. Borunun şekli
II. Ortamın sıcaklığı
III. Ortamın deniz seviyesinden yüksekliği
A) İv e li
B) İve III
C) II ve II
D) I, II ve
A) L, M ve P
B) K, N ve S
C) L, N ve R
D) K, M ve R
10.
*
7.
M um
M um
Tabak
Şekil - 1
x J L x T,abak
Şekil - II
Tabak içine Şekil - 1 deki gibi bırakılan mum,
sıcaktan bir süre sonra eriyerek Şekil - II deki
konumunu alıyor.
Buna göre, mumun tabağa uyguladığı ağır
lık kuvveti ve basınç için aşağıdakilerden
hangisi söylenebilir?
Ağırlık kuvveti
Basınç
K ve L bölgelerinde eşit hacimde alınan hava
kesitindeki tanecikler şekildeki gibidir.
Buna göre,
I. K deki hava L dekinden daha yoğundur.
II. L deki hava basıncı K den daha fazladır.
III. L ve K arasında rüzgar oluşur.
A)
Artar
B)
Değişmez
C)
Değişmez
A) Yalnız I
B) I ve II
D)
Azalır
C) II ve III
D) I, II ve III
0 COŞKU
Basınç
13.
11.
Şekilde görülen ka
bın alt kısmı bir böl
me ile iki bölüme
ayrılmıştır.
0
$ t|
(Çözüm h H
I. ölçüm
II. ölçüm
Çeşme açıldıktan
sonra II. bölümün
tabanına etkiyen
s
s
sıvı basıncının za
mana bağlı değişimini veren grafik, aşağıdakilerden hangisi gibi olur?
II. ölçüm
Bir cıvalı barometre düzeneği ile yukarıda alı
nan ölçümler, aşağıda belirtilen noktalardan
bazılarında yapılmıştır.
N noktası
Bu ölçümler, yukarıdaki noktalardan hangi
sinde yapılmış olamaz?
I. ölçüm
II. ölçüm
I. ölçüm
14.
Sabit tutulan
d eğişken
Bağım lı
d eğişken
Bağım sız
d eğişken
Sıvı miktarı
Basınç
Kabın şekli
Öğretmeni Asuman’dan değişkenleri yukarı
daki gibi olan bir düzenek kurmasını istiyor.
Asuman aşağıdaki kaplardan hangilerini kul
lanırsa, öğretmenin istediğini yapmış olur?
12 .
(Kabın bölmeleri eşit hacimlidir.)
A)
Yoğunlukları farklı X ve Y sıvılarıyla dolu özdeş
kapların üzerindeki K ve L delikleri aynı anda
açıldığında fışkıran sıvılar yatayda x 1 ve x2 yol
larını alıyor.
B)
Bu deneyde x1 ve x2 uzaklıkları karşılaştırı
larak aşağıdakilerden hangisine ulaşılır?
C)
(Delik genişlikleri eşittir.)
A) Sıvı basıncı derinlikle orantılıdır.
B) Sıvı basıncı sıvının yoğunluğuna bağlıdır.
C) Kabın şekli sıvı basıncını etkilemez.
D) Sıvı basıncı kabın genişliğine bağlıdır.
0 COŞKU
D)
KUVVET ve HAREKET
3.
I. Cismin havadakine göre sıvı içinde daha
hafif olarak tartılması cisme havanın bir
kaldırma kuvveti uygulamadığını gösterir.
II. Hava ortamında bir cisme yerini değiştirdi
ği havanın ağırlığı kadar kaldırma kuvveti
uygulanır.
K arda y ü rü m e k iç in k a r
a yakka b ısı g iy m e k
III. Tüm gazlar kendi içlerindeki cisimlere sıvı
lar gibi kaldırma kuvveti uygular.
Yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
Yukarıda verilenlerden hangilerinde basıncı
azaltmak, hangilerinde ise basıncı artırmak
amaçlanmıştır?
Basıncı artırmak
II ve III
İve IV
B)
II ve IV
1ve III
C)
II, III ve IV
Yalnız 1
D)
Yalnız 1
II, III ve IV
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve III
4.
Basıncı azaltmak
A)
A) Yalnız
1
9
(çözüm
.0
“c
X
5
Yoğunluğu suyunkine eşit olan
cisim suda askı
da kalır.
>
Suda yüzen bir
cismin daha büyük
kütleli miktarı da
suda yüzer.
Cisim, suya batarsa
hacmi kadar hacimde
suyun yeri değişir.
3
Yukarıdaki etkinlikte kutu içindeki bilgilerden
doğru olanlar (D), yanlış olanlar (Y) olarak
değerlendirildiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
2.
Ağırlıkları ve ayaklarının taban alanları eşit
olan üç arkadaş yumuşak kum üzerinde duJgS s rup kuma uyguladıkları basınçlarla ilgili olarak
fçözöm konuşuyorlar.
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
5.
Gaz ile şişirilmiş
« ty . esnek çocuk balonuyla K noktafçözüm smdan L nokta
sına çıkan dağ
cının balonla il
gili olarak söyle
diği aşağıdaki
yargılardan han
gisi doğrudur?
Buna göre, hangilerinin söyledikleri kesin
likle yanlıştır?
A) Balona etkiyen açık hava basıncı artar.
A) Yalnız Furkan
B) Yalnız Orhan
C) Balondaki gazın hacmi azalır.
C) Furkan ve Orhan
D) Tuğba ve Orhan
D) Balondaki gazın basıncı azalır.
B) Balondaki gazın yoğunluğu artar.
100
Kuvvet ve Hareket
8.
X, Y, Z katı cisimlerinin
kütle - hacim grafikleri
J p M şekildeki gibidir.
40
6.
Bir parça demiri suya attı
ğımızda battığını gözleriz.
Fakat demirden yapılmış
Ç
Cçozum
çölüm çok büyük gemiler batma
dan yüzer.
m
Kütle (g)
(çözüm
Nevin, Saim ve Hacer
X, Y, Z katı cisimlerini
suyun içine bırakıyor.
Bunun nedeni;
H acim
(cm 3)
I. Gemilerin batan ha
cimlerinin içindeki boş
kısımlarının geniş tutularak artırılması
II. Gemiye uygulanan kaldırma kuvvetinin geminin ağırlığından büyük olması
III. Gemiye uygulanan kaldırma kuvvetinin ge
minin ağırlığını dengelemesi
Nevin
Buna göre, Nevin, Saim ve Hacer hangi ci
simleri suya atmıştır?
verilenlerden hangileri olabilir?
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İve III
D) İv e li
(Suyun yoğunluğu 1g/cm3 tür.)
Nevin
Saim
Hacer
A)
X
Z
Y
B)
X
Y
Z
C)
z
X
Y
D)
Y
Z
X
K o m pre sö r
9.
K uçuk
ko m pre sö r
silin diri
Büyük
yük
silin diri
İplere bağlı K ve L cisimleri
sıvı içinde şekildeki gibi den
gede olup iplerdeki gerilme
kuvveti sıfırdan farklıdır.
İpler kesilirse, aşağıda ve
rilenlerden hangisi yanlış
olur?
Yukarıda bir yağlama istasyonunda, aracın yu
karı kaldırıldığı hidrolik sistemin yapısı görül
mektedir. Bu sistemi inceleyen öğrenciler aşa
ğıdaki gibi farklı yorumlarda bulunuyor.
K
L
i
v .
ip
m?.
m
A) K cismi batar, L cismi yüzer.
B) K ye etki eden kaldırma kuvveti değişmez.
C) Kaptaki sıvı yüksekliği değişmez.
Otomobili kaldıran
etki, kompresörün
ürettiği kuvvetten
kaynaklanır.
Küçük silindirde
üretilen kuvvet,
yük silindirine
büyüyerek aktarılır
D) L ye etki eden kaldırma kuvveti azalır.
10.
Sistem sıvı basıncının
iletilmesi esasına göre
çalışmaktadır.
Nagehan
İsm ail
Buna göre, hangi öğrencilerin yorumları doğ
rudur?
Aynı ortamda bulunan içi gaz doldurulmuş
eşit hacimdeki K ve L oyuncak balonlarından
K balonu serbest bırakıldığında havaya yükse(çözum lirken L balonu yere inmektedir.
Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisi ola
maz?
A) K balonunun daha hafif olması
B) K balonunun hacminin büyük olması
A) Yalnız İsmail
B) İsmail ve Sena
C) Sena ve Nagehan
D) Sena, İsmail ve Nagehan
& COŞKU
C) K balonunun içindeki gazın yoğunluğunun
havanınkinden küçük olması
D) L balonunundaki gazın yoğunluğunun ha
vanın yoğunluğundan büyük olması
101
KUVVET ve HAREKET
1.
Aynı tür maddeden yapılmış V, 2V ve 3V hacim
li bilyeler farklı yoğunluklu sıvılara bırakılıyor.
Bilyeler bu sıvılarda aşağıdaki şekillerden
hangisindeki gibi dengede kalamaz?
4.
Aysun, bir balonun içindeki ve dışındaki gazın
tanecik modellerini çiziyor.
(çözüm Buna 9öre> aşağıdaki hangi modelde balon
yukarıya doğru yükselir?
B> » £
2V
G
3V
D)" U £
2.
*Içozum
Toriçelli, cıva ile yaptığı de
neyde açık hava basıncını
ölçüyor.
boşluk
Kütlesi 120 kg olan bir cismin taban alanı 4 m 2
dir.
1 kg cisme 10 N yer çekimi etki ettiğine gö
re cismin yere yaptığı basınç kaç Pa dır?
Aynı deney cıva yerine al
kol kullanılarak yapılmış
olsaydı, aşağıdakiierden
hangisi gerçekleşirdi?
A) 300
B) 400
C) 500
D) 600
A) Açık hava basıncı değişirdi.
B) Tüm sıvılar akışkan olduğu için her şey ay
nı olurdu.
C) Cam borudaki sıvı yüksekliği azalırdı.
D) Cam borudaki sıvı yüksekliği değişirdi.
3.
Basınçla ilgili
yanda verilen
kavram hariÇSzüm tasında I, II,
III kutularına
yazılması ge
reken uygun
kavramlar,
aşağıdakilerden hangileri
dir?
1
102
K noktasından yüzmeye başlayan dalgıç L, M
noktalarından geçerek N ye uluşıyor.
i
I
sebep olur
Dalgıca etkiyen sıvı basıncının zamanla de
ğişimini gösteren grafik, aşağıdakiierden
hangisidir?
Basınç <£> Birimidir
örnektir
t
Sıvı
basıncı
Sıvı
de rin liğ i
B)
Basınç
Bağlıdır 0
i '"
II
III
A) Kuvvet
Paskal
Sıvı miktarı
B) Ağırlık
Paskal
Sıvı yoğunluğu
C) Ağırlık
Newton
Sıvı yoğunluğu
D) Kuvvet
Newton
Sıvı ağırlığı
Zaman
Q COŞKU
Kuvvet ve Hareket
7.
Taşma seviyesine
kadar sıvı ile dolu
taşırma kabına K
cismi bırakıldığın
da sıvının bir kısmı
dereceli kaba dö
külmektedir. Daha
sonra dereceli kaba bırakılan L cismi ise dere
celi kaptaki sıvı seviyesini artırmaktadır.
1 0 . Aşağıdaki kapların içinde yoğunlukları ve derinlikleri verilmiş farklı miktarlarda farklı sıvılar
İ p B bulunuyor.
[çözüm
Kapların altlarında bulunan özdeş vanalar
açıldığında, hangi düzenekteki pervane di
ğerlerine göre daha hızlı döner?
B)
A)
Buna göre;
2h
2h
I. Dereceli kaptaki sıvının ağırlığı K cisminin
ağırlığına eşittir.
2d
n r
D)
C)
T
III. K cisminin yoğunluğu L cismininkine eşittir,
h
2d
ifadelerinden hangileri kesinlikle doğrudur?
8.
A) Yalınız I
B) YalnızI
C) İv e li
D) I, II ve
Kütlesi 20 gram, hacmi 40 cm3 olan bir tah
ta parçası aşağıda yoğunlukları g/cm3 ola
rak verilen hangi sıvıya bırakıldığında, tahta
parçasına etkiyen kaldırma kuvveti en bü
yük olur?
9.
C) 0,4
B) 0,3
A) 0,2
S)
,
t
r A
h
h
sıvı
h
D)
C)
rf
1 1 . Birbirine karışmayan K ve L
sıvılarının olduğu kaba M
cismi bırakılınca denge du
rumu şekildeki gibi oluyor.
K
M
L
M cismi ve sıvıların yo- „
ğunlukları dM, dK, dL olduğuna göre bunlar arasındaki ilişki nedir?
A) dK > dL > du
B) dL > dM > dK
C) dM > dK > dL
D) dK > dM > dL
12.
Kabın I kolundan sı
vıya K cismi bırakıl
dığında kaptaki sıvı
ve K cismi aşağıdakilerden hangisindeki gi
bi dengelenebilir?
I
i,
-----*T
~
D) 0,5
Bir bileşik kabın için
deki sıvı şekildeki gibi
dengededir.
A)
s
S
II. Dereceli kapta sıvı seviyesinin yükselme
miktarı, L cisminin batan kısmının hacmine
bağlıdır.
ß
Içozum
0
K
n
Buna göre, cisimler
suya bırakıldıkların
da, sıvı içindeki den
ge konumları aşağıdakilerden hangileri gibi
olabilir?
L
sıvı
Eşit hacimli K, L ve M
cisimleri eşit kollu teı_ m razide şekildeki gibi
ı C y \ ı dengededir.
yyjİLUjy
M
O-A
L
- G .......
M
K
□
_A
su
K
_şy_□
K
X y
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
SIVI
0 COŞKU
KUVVET ve HAREKET
1.
M
Ççozum
3.
Aynı cins ayakkabı giyen dört arkadaşın, küt
leleri ve ayakkabı numaraları verilmiştir.
55 kg
39 numara
55 k g
41 numara
60 kg
43 numara
3G
m
60 kg
39 numara
5G
3G !
O
{çözüm
3S
2S
2S
P,
P4
Yukarıdaki gibi yatay zemin üzerinde duran ve
üst üste konulmuş cisimlerin, taban alanları ve
ağırlıkları şekilde gösterilmiştir.
Buna göre, zemine yapılan Pv P2, P3 ve P4
basınçları ile ilgili aşağıdakilerden hangisi
doğrudur?
A) P-ı > P2 > P3 > P4
Feyyaz
H aşan
M e tin
B) P2 > P3 > P4 > P1
H arun
O P2 > Pı = P3 = P4
Buna göre, hangisinin yere uyguladığı ba
sınç en büyüktür?
A) Feyyaz
B) Haşan
C) Metin
D) Harun
D) P, = P2 = P3 = P4
Şekildeki cisim bulun
duğu yüzeye 400 Pa
basınç uyguluyor.
c
Cisim alt üst edildi
ğinde yere yapacağı
basınç için aşağıdakilerden hangisi doğru olur?
1
1
o
su
f/n.*.i
■H
WF-.
A) Azalır
B) Artar
C) Değişmez
D) Yarıya iner
- ...... '* 4 .
?kM
Sjk
Hacimleri eşit X, Y, Z cisimleri su içinde şekil
deki gibi dengededir. Bunları gözlemleyen Di
lara, Haşan ve Ebru aşağıdaki yorumları yapı
yor.
5.
Esnek bir çocuk
balonu fanusun
j p g içinde iple bağCçözüm lanmış ve ipte bir
gerilme kuvveti
oluşmuştur.
♦
hava
fanus
Buna göre,
Pom pa
I. Balona kaldırma kuvveti uygulanmıştır.
Dilara
Haşan
Ebru
Buna göre, hangi öğrencilerin ifadeleri doğ
rudur?
A) Dilara ve Haşan
®
II. Fanusun içine hava pompalanırsa balonun
hacmi küçülür.
III. Fanustan dışarıya biraz hava alınırsa balo
nun hacmi büyür.
ifadelerinden hangileri doğrudur?
B) Haşan ve Ebru
C) Dilara ve Ebru
A) Yalnız I
B) İv e li
D) Dilara, Haşan ve Ebru
C) II ve III
D) I, II ve
0 COŞKU
Kuvvet ve Hareket
6.
A
d yoğunluklu S cismi boş
kabın tabanında şekildeki
gibi dururken kaba 2d yo
ğunluklu sıvı ilave edilmeye
başlanıyor.
kap
2
d
8.
ü
(çözüm
£l
Kap dolana kadar S cismi
ne etkiyen kaldırma kuv
vetinin zamanla değişimini gösteren grafik
aşağıdakilerden hangisidir?
B)
Kaldırma kuvveti
Kütleleri esit olan X, Y, Z
cisimleri suya bırakılıp
denge sağlandığında, uy
gulanan kaldırma kuvvet
lerinin sütun grafikleri şe
kildeki gibidir.
Kaldırm a
kuvveti
X
Y
Z
Buna göre, cisimlerin su
içindeki denge durumları aşağıdakilerden
hangisi gibi olamaz?
A)
Kaldırma kuvveti
B)
1 j
Zaman
Zaman
C)
D)
Kaldırma kuvveti
C)
Zaman
Zaman
Şekildeki kaplar
musluklarla birbi
rine bağlı olup
sadece I kabında
sıvı bulunmakta
dır.
9.
7.
D)
Kaldırma kuvveti
Sıvı içinde gösterildiği gibi dengede kalan ci
simler, aşağıdaki gibi konuşturulmuştur.
Ağırlığım, b(ma etki
L
eden kale ırma
kuvvetinden tnjyüktür.
E/ma
jlmL
J Ben kaba girince, yeri
değişen sıvı hacmi
| benim hacmime eşittir.
Kaplar arasında
ki K ve L mus
lukları açılırsa I, II ve III kaplarının tabanına
etki eden sıvı basınçları P,, P„ ve P„, arasın
daki ilişki aşağıdakilerden hangisi olur?
A) P, = P„ = P|„
B) p„ > pı > P|„
C) P,|| > P| > P„
D) P| > P|l > P|ll
1 0 . Hava ortamında tahta
M antar
I
Benim yoğunluğum
sıvının yoğunluğuna
eşittir.
j
Lastik top
ve demir parçalarının
tartıldığı eşit kollu tera
zi şekildeki gibi den
gededir.
Fanus içindeki hava
boşaltılırsa terazinin
dengesi nasıl deği
şir? (Demirin öz kütlesi
( \
&
A
demir
tahta
hava
Buna göre hangi cisimlerin konumları ile ko
nuşmaları arasında uyuşmazlık vardır?
tahtanınkinden büyüktür.)
A) Yalnız Elma
A) Denge 1 yönünde bozulur.
B) Yalnız Mantar
B) Denge 2 yönünde bozulur.
C) Elma ve lastik top
C) Denge bozulmaz.
D) Mantar ve Lastik top
D) Denge önce 1, sonra 2 yönünde bozulur.
^ COŞKU
105
Kuvvet ve Hareket
11.
13.
m
*
I, II ve III ortamlarındaki ba
rometre düzeneklerinde
cam borulardaki cıva yük
seklikleri şekillerde veril
miştir.
boşluk
72 cm
Buna göre, ortamların de
niz seviyesinden yüksek
likleri h,, h„ ve hm arasın
daki ilişki aşağıdakilerin hangisinde doğru
olarak verilmiştir? (Sıcaklıklar sabittir.)
A) h, > h„, > h„
B ) h ı > h ll > h lll
C) hm > h„ > h.
D > hıı > hffl > hı
D eniz
---Yukarıdaki şekilde deniz düzeyinden yukarılara
kadar havayı oluşturan tanecikler modellenmiştir.
Buna göre, aynı sıcaklıktaki K, L ve M nok
talarında bir barometrenin göstereceği de
ğerler küçükten büyüğe nasıl sıralanır?
A) L, M, K B) K, M, L C) K, L, M
D) M, L, K
14. Bir cisim uçan balona bağlı bir iple su içinde
dengelenmektedir. Cisim dengede iken aşağı
daki işlemler ayrı ayrı yapılıyor.
12.
Şekildeki
bileşik
kaplarda gösterilen
düzeylerde su bu
2h
lunmaktadır. Kesit
ı ı u
alanları
S ve 2S
su
—
X olan kapların ara
sındaki vana açıldı
ğında ok yönünde su hareketi gözleniyor.
2S
Bunun sebebini soran öğretmene, hangi öğ
rencinin verdiği cevap doğrudur?
K aplardaki sıvı h acim leri farklıdır. Bu
farktan dolayı, ka pla r arasında sıvı
h areketi olu şu r
Bu işlemler yapıldıktan sonra, balonun den
ge durumu ile ilgili aşağıdaki öğrencilerden
hangisinin söylediği doğru olur?
Kapların şekilleri farklıdır. Bu farktan)
dolayı, ka pla r arasında sıvı hareketi \
oluşur.
A) Serhat
106}
B) Emine
C) Mine
D) Alpay
0 COŞKU
UNITE
Maddenin Yapısı ve
Özellikleri
ELEMENTLERİN
SINIFLANDIRILMASI
Kazanımlar
Son olarak Glenn Seaborg (Gılen Siborg) Moseley’in tablosunun altına iki satır daha ekleyerek pe
riyodik tabloya günümüz şeklini vermiştir.
i
1.1
Anahtar Bilgi
Elementleri benzer özelliklerine göre sınıf
landırmanın önemini
Bir atomun proton sayısı onun atom numarası
dır. Atom numarası ile de element numarası
aynıdır.
Günümüze 80 nin üzerinde doğal element bulun
maktadır. Yapay olarak insanlar tarafından elde edi
len elementlerle beraber element sayısı 110 u aş
mıştır.
Element numarası = Atom numarası
Örnek -1
Bu elementleri benzer fiziksel veya kimyasal özel
liklerine göre gruplandırmak ve sınıflandırmak hem
elementlerin anlaşılmasını hem de kullanımlarını
kolaylaştırmaktadır. Bu nedenle bilim insanları ele
mentleri sınıflandırma çalışmaları yapmışlardır.
PERİYODİK TABLONUN
TARİHSEL GELİŞİMİ
1829 yılında Johann Döbereiner (Yohan Döbereynar) la başlayan sınıflandırma çalışmaları element
lerin değişik özellikleri kullanılarak John Newlands
(Con Nivlends), Alexandre Beguyer de Chancourtois (Aleksandır Beguyer dö Şankurtua) le devam
etmiştir.
Daha sonra Mendelev ve Meyer
eş zamanlı olarak elementleri
benzer şekilde sıralamıştır. Dimitri Mendeleev elementleri artan
atom ağırlıklarına göre sıralamış
tır. Ancak bu sıralamayı yaparken
elementlerin benzer kimyasal özellikler gösterenleri
alt alta gelecek şekilde bir düzenleme yapmıştır.
Günümüzde kullanılan elementler tablosununun temelini Henry Moseley
(Henri Mozeli) elementleri, atomlarının
proton sayılarına göre sıralayarak oluş
turmuştur.
Günümüz periyodik tablosu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Mendelev’in tablosuyla aynıdır.
B) Elementler atom numaralarına göre dizilmiştir.
§
C) Elementler kütlelerine göre sıralanmıştır.
|
D) Bazı elementlerin yeri henüz belirlenmemiştir.
i
Çözüm
@
Mendelev’in tablosunda elementler kütlelerine gö
re sıralanmıştır. Modern periyodik tabloda ise ele
mentler proton sayılarına (atom numaralarına) göre
sıralanmıştır. B seçeneği doğru, A ve C seçenekle
ri yanlıştır.
Bilinen bütün elementler periyodik tabloya yerleşti
rilmiştir. D seçeneği yanlıştır.
Cevap B
©
Sıra Sizde -1
Aşağıdakilerden hangisi elementleri sınıflandır
manın amaçlarından biri değildir?
A) Elementleri belirli özelliklerine göre gruplandır
mak.
B) Elementlerin özelliklerini karşılaştırmak
C) Elementlerin renklerini belirlemek
D) Elementleri daha iyi tanıyabilmek
Q COŞKU
Elementlerin Sınıflandırılması
Periyodik tablodaki 1A, 2A, 7A ve 8A gruplarının özel
adları vardır. Bunlar aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
Kazanımlar
1A
8A
3A4A5A6A7A
2A
1 .2 Periyodik tablodaki gruplan, periyotları, ve
aynı gruptaki elementlerin özelliklerini karşı
laştırmayı,
® İŞ
C ¡J
O'
1
ñ
*
s.
|2
1%
MODERN PERİYODİK TABLO
Elementler atom numaralarına göre sıralandıkların
da elementlerin belirli aralıklarla (periyodik olarak)
bazı kimyasal özelliklerinin tekrarlandığı görülmüş
tür. Bu nedenle benzer özellikleri gösteren ele
mentler alt alta yazılmıştır. Böylece satır ve sütunlar
dan oluşan modern periyodik tabloda elde edilmiş
tir.
Örnek -2
Periyodik tabloyu oluşturan periyot ve gruplar
ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Aynı periyotta soldan sağa gidildikçe element
lerin atom numarası artar.
► Modern periyodik tablo 7 tane yatay satırdan
oluşur. Bu satırlara periyot adı verilir.
B) Aynı grupta aşağı doğru gidildikçe element
atomlarının katman sayısı artar.
1. P eriyot: Sadece hidrojen (H) ve helyum (He)
elementlerinden oluşur ve en kısa peri
yottur.
2. P eriyot: 8 elementten oluşur. Bu periyotta Li,
Be, B, C, N, O, F ve Ne elementleri bu
lunur.
3. P eriyot: 8 elementten oluşur. Na, Mg, Al, Si, R Cl
ve Ar elementleri bulunur.
4 ve 5 . periyotlar: 18 er elementten oluşurlar.
6 ve 7. periyotlar: 6. periyotta 32 tane element var
dır. 7. periyot ise daha tamam
lanmamıştır.
i
?
!
i i i i ı 1
i
I 3 î S ir fl
■ İl!
■[ 2 IIAI
¿ il i;! ) s
d■
u 2
S Ä î
2 2 s s 2.:;â
2 S " s S R_.S. S
1R
0l4 t0o6e 1s0g« 1
0
7 1H
0.1 1M
0»'
1Jl U
11u»b M
111 I
B
U
I I1101.0j|¡I1«19
8 !|S|Sj|£,||S S f i ’« İR İS
s s
s ![5|! k I â .;s
100
101
C) En kısa periyot 1 . periyottur.
D) Periyodik tabloda toplam sekiz grup vardır.
| Çözüm
5
-|
<3
@
Elementler atom numaralarına göre dizildiğine göre periyot içinde soldan sağa gidildikçe atom numarası artar. A seçeneği doğrudur.
Periyodik tablodaki bir grup içinde aşağı doğru inil
dikçe element atomlarının katman sayısı artar. B se
çeneği doğrudur. 1 . periyot en kısa periyottur. C se
çeneği doğrudur. Periyodik tabloda 18 grup vardır.
Bunlardan 8 tanesi ana gruptur. D seçeneği yanlış
tır.
Cevap D
ı>II II ■»I ■■I
sn*][?][ş][ffiiil s s H fijs
s
(t
Sıra Sizde -2
102 I 103
Aynı gruptaki
elem entlerin
Modern Periyodik Tabloda 18 tane düşey sütun
vardır. Bu sütunlar grup olarak adlandırılır. Bu
düzeyde yukarıdaki şekildeki gibi 8 grup belirtil
miştir. Bu gruplar ana grup veya A grupları ola
rak da adlandırılır. Diğer 10 grup ise daha son
raki yıllarda incelenecektir.
özellikleri aynıdır
3. p eriyo tta
18 tane elem ent
bulunur
Kadir
Anahtar Bilgi
Aynı grupta bulunan elementler sertlik, parlak
lık, iletkenlik ve elektron alma veya verme özel
likleri bakımından birbirine benzer.
Q COŞKU
Periyodik sistemle ilgili hangi öğrencilerin ver
diği bilgiler doğrudur?
A) Yalnız Selen
B) Yalnız Salih
C) Selen ve Kadir
D) Kadir ve Salih
109 |
I
► Tel ve levha hâline getirilemezler. Kırılgandırlar.
Kazanımlar
► Elektrik ve ısıyı iyi iletmezler. Örneğin bir tür kar
bon olan grafit az da olsa elektrik akımını iletir.
► Birbirleri ile ve metallerle bileşik oluşturabilirler.
1 .3 Metal, ametal ve yarı metallerin özelliklerini,
1 .4 Periyodik tablonun sol tarafında daha çok
metallerin, sağ tarafında ise ametallerin bu
lunduğunu,
i
Periyodik tablodaki elementlerin özellikleri dikkate
alındığında elementler metal, ametal ve yarı metal
olarak sınıflandırılır.
Elementler
Meta0
( Ametal
(Van mirtaP)
► Metallerle bileşik oluştururken elektron alırlar
veya elektronlarını ortaklaşa kullanırlar.
► Tabiatta çoğu ametal, moleküller hâlinde bulunur.
► Bileşiklerinde pozitif ya da negatif değerlikler
alabilirler.
► Son katmanlarında genellikle 5, 6 ya da 7 elekt
ron bulunur. Hidrojende 1 elektron vardır.
Yarı Metaller
Bazı özellikleri metallere, bazı özellikleri ise ametal
lere benzeyen elementlerdir. Bunlar B, Si, Ge, As,
Sb, Te, Po ve At elementleri olmak üzere sekiz ta
nedir. Periyodik tabloda metaller ve ametaller ara
sında bulunurlar.
Özellikleri
Metaller
► Oda sıcaklığında katı hâlde bulunurlar.
► Parlak ya da mat görünüşe sahip olabilirler.
Elementlerin büyük çoğunluğu metaldir. Periyodik
tablonun sol tarafında bulunurlar.
► İşlenmeleri mümkündür. Ametaller gibi kırılgan
değillerdir.
Özellikleri
► Isıyı ve elektrik akımını ametallere göre daha iyi,
metallere göre ise daha az iletirler.
► Cıva metali hariç oda şartlarında tamamı katı
hâldedir.
► Genellikle parlak görünüşlüdürler ve ışığı yansı
tırlar.
► Tel ve levha hâline getirilebilirler.
Örnek - 3
► Tel ve levha hâline getirilebilirler. Yani işlenerek
şekil verilebilirler.
H
► Elektrik akımını ve ısıyı iyi iletirler.
Na
0
Ne
► Kendi aralarında bileşik oluşturamazlar. Ametal
lerle bileşik oluştururlar.
► Bileşik oluştururken daima elektron verirler. Ya
ni pozitif yüklü iyon (Katyon) oluştururlar.
► Saf hâlde iken atomik olarak bulunurlar.
Son katmanlarında genellikle 1, 2 ya da 3 elekt
ron bulunur.
Ametaller
Ametaller H, O, N, P, C, F, Cl, Br, I, S, Se, He, Ne, Ar
Kr, Xe ve Rn, elementleri olmak üzere toplam 17 ta
nedir. Hidrojen hariç periyodik tablonun sağ tarafın
da bulunurlar.
Periyodik tabloda yerleri belirtilen elementler
için aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) H bir ametaldir. B) Ne soy gazdır.
C) Na bir metaldir. D) O ve Ne nin özellikleri benzerdir.
Çözüm
Özellikleri
1. grubun ilk üyesi olan H bir ametaldir. Gruptaki di
ğer elementler alkali metalleridir. A ve C seçenekle
ri doğrudur. Periyodik tablonun en sağındaki 8.
grup elementleri soy gazdır. B seçeneği doğrudur.
► Oda koşullarında H, He, N, O, F, Ne, Cl ve soy
gazlar gaz hâlde, Br sıvı hâlde ve C, R S ile I ka
tı hâlde bulunur.
Aynı gruptaki elementlerin kimyasal özellikleri ben
zerdir. O ve Ne aynı grupta olmadığından kimyasal
özellikleri benzer değildir. D seçeneği yanlıştır.
► Genellikle mat renklidirler.
Cevap D
Q COŞKU
CM -û
00 Q_
S ı—
O O)
00 1
o) 9
t
-
co
co Ü
CO'—’
o c
CM O
h- O)
^ <
00 ı=
CM Z
co ~o
Û_
N O
ın r
*0 c
CM LL
^■oc
co w
r-O
ın c
CM^
0 0 ,0
IO CD
r» cc
CM O
(O
I-
CO 0)
co
o
78
Pt
n
”
77
İr
&
CO N
O) E
CO|_
00
CD LU
h» o
COX
O) w
O) LU
31 o )
^ cc
co >
COÛ
00 'tz
0 )0
h»
O) CÛ
co E
O) o
103
Lr
o C
lOC/)
co O
102
No
CM ®
h- _J
101
Md
2(75
O -Q
>-
100
Fm
ıo CO
T- 3
ıo n
c o ı-
^ -o
co o
CO 3
CO LU
95
Am
ı- A
co <
118
U uo
co w
116
U uh
^ o
00 CL
115
Uup
CM ,0)
ıo \—
114
U uq
0)
COCO
113
Uut
ıo
00 <
112
Uub
C/D
lO C Û
N
co _
LO
110
Ds
CO
ıo,
CD O
0)
CO CÛ
109
Mt
U )
IO ¿r
108
Hs
C0 O
« s
ır>'—’
o
CO c
00 CC
107
Bh
05 LL
3**
-?to
r f Q)
lO X
S İ
oo—•
CM E
<£>Cn
CD Ol
106
O
83
Bi
cÖ q Ü
CO Q_
0>Z
105
CM
■■■■
CMC
CM t~
o •^ N
CM 2=
X
0-0
coz
92
U
CO ,03
N -H -
104
o
Db
-r- JÛ
^ z
" ö
Rf
CM O
74
W
E
<
sg
a>
O)
LO CL
T- C0
CDO.
00 û)
LO O
O -C
û
r- O
CM C0
.
O CVJ
evi
CM O)
CO
co:
C3 ı -
COŞKU
Q)
CÛ
o
><
O
>«
O
<u
Ol
09
Q_
O)
O .
T-
CM
CO
O C
0
CM O
O) y
T—
o
>«
fo>c_
a .
Y
0
39
k i
®
ÎS J 3
®
cr> o
oo <
00
co co
CO co
ıo CÛ
oo co
00 CC
h»-û
IO W
ıo O
co
co t r
ll
o
>»
h.
O)
Ol
O
>»
w
V
O .
o
>»
w
09
a .
LO
(O
r -
®
0 5 1-
©
Sıra Sizde - 3
Örnek -4
Metaller ile ilgili aşağıda verilen yargılardan
hangisi doğru değildir?
Aşağıda elementlerin kullanım alanları ile ilgili
verilerden hangisi yanlıştır?
A) Periyodik tabloda ametallerin sol tarafında bulu
nurlar.
A) Altın ve gümüş süs eşyalarında kullanılır.
B) Oda koşullarında çoğunlukla kâtı hâldedirler.
C) Metalik parlaklığa sahiptirler.
B) Klor, suların mikroplardan temizlenmesinde kullanılır.
C) Demir, okulların ve sıraların yapımında kullanılır.
D) Cıva elektrik tellerinde kullanılır.
D) Isı ve elektrik akımını iyi iletmezler.
Çözüm
Kazanımlar
ı
1.5 Metallerin, ametallerin ve yarı metallerin
günlük yaşamdaki kullanım alanları ile ilgili
örnekler vermeyi
Altın, gümüş ve platin elementleri değerli elementle
ridir ve süs eşyası ve takı yapımında kullanılır. Sula
rın temizlenmesinde klor kullanılır. Demir binaların
yapımında esas maddelerden biridir. Cıva oda ko
şullarında sıvı hâlde bulunan ve zehirli bir metaldir.
Tel yapımında kullanılamaz. D seçeneği yanlıştır.
Cevap D
Sıra Sizde -4
Bir elementin nerede kullanılacağı o elementin sa
hip olduğu özelliği ile ilgilidir. Metaller, ametaller ve
yarı metaller de sahip oldukları özelliklere göre fak
lı alanlarda kullanılırlar. Aşağıdaki tabloda bazı elmentlerin kullanım alanları verilmiştir. İnceleyiniz.
Element
Türü
Alüminyum Metal
Demir
Metal
Hâli*
Bazı Kullanım Alanları
Katı
Elektrik kablosu, merdiven,
trabzan gibi birçok araç ya
pımda
Katı
İnşaatlarda, otomobil ve be
yaz eşya yapımı vb. yapı
mında
Mücevher olarak süs eşya
larında, elektronik devreler
de
I. Diş macunlarında kullanılır.
II. Köprü ve bina inşaatlarında kullanılır.
III. Elektrik tellerinde kullanılır.
Yukarıda kullanıldıkları bazı alanlar verilen üç
elementin adları aşağıdakilerin hangisinde doğ
ru olarak verilmiştir?
1
II
III
A)
Gümüş
Kükürt
Demir
B)
Flor
Demir
Bakır
Alüminyum
Oksijen
Klor
Kalsiyum
C) Sodyum
D)
Bakır
Altın
Metal
Katı
Cıva
Metal
Sıvı
Termometrede, diş dolgu
sunda
Bor
Yarı
metal
Katı
Cam imalatında ve enerji
kaynağı olarak
Periyodik tabloda genel olarak bazı özelliklerin
değişimi düzenli olur.
Silisyum
Yarı
metal
Katı
Cam, seramik üretiminde,
elektronik aletlerin yapımında
Aynı grupta aşağı doğru:
Karbon
Ametal
Katı
Her türlü canlı organizmada
ve birçok madde bulunur.
Azot
Ametal
Gaz
Gübre üretiminde ve soğut
ma işlerinde
► Son katmanındaki elektron sayısı değişmez.
Flor
Ametal
Gaz
Diş macunlarında kullanılır.
► Metalik özellik artar, ametalik özellik azalır.
Helyum
Ametal
Gaz
Hava balonlarında ve roket
lerde
Aynı periyotta sağa doğru:
Klor
Ametal
Gaz
İçme sularını ve havuz sula
rını dezenfekte etmekte
İyot
Ametal
Katı
Mikrop öldürücü, iyotlu tuz
larda
Anahtar Bilgi
► Atom numarası ve periyot numarası artar.
► Katman sayısı artar. Bu da atom hacminin
artmasına neden olur.
► Atom numarası ve grup numarası artar.
► Katman sayısı değişmez.
► Son katmandaki elektron sayısı artar.
► Metalik özellik azalır, ametalik özellik artar.
* : Elementin oda koşullarındaki fiziksel hâli
Q COŞKU
Aşağıda verilen elementleri türleri ile uygun şekilde eşleştiriniz.
4;
Alüminyum
İd
Metal
Demir
Hidrojen
Azot
¡¡■ ■ ■ i
Neon
jj p - Karbon
4SI
Kalsiyum
«
Gümüş
Ä
Kükürt
| j[
Yarımetal
m
Oksijen
Sodyum
Ametal
Altın
Helyum
Aşağıdaki balonları üzerlerinde yazılı olan özelliklere göre karakterlere uygun şekilde dağıtınız.
/ O
%
Bileşiklerinde
anyon
iyonu oluş
tururlar.
Elektrik ve
ısıyı iyi
iletmezler.
Á
ELEMENTLERİN SINIFLANDIRILMASI
Öğretmen arkalarında grup numaraları yazan,
1
<►
m
tçozum
Alkali metal
4.
I. Periyodik cetvelin 8A grubunda bulunurlar.
I
Soy gazlar
II. Bazı özellikleri metallere bezer.
Halojenler
V
>-
y
III. Sayıları 40 civarındadır,
y
kartlarını sınıfa göstermiştir.
Buna göre, kartların arkasında yazan rakam
lar aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak
verilmiştir?
<3>
< t>
A)
7
8
B)
3
5
1
2
C)
1
8
8
7
5
4
D)
2.
Yarı metaller için,
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) İ v e l i
D) 1,11 ve III
<s>
5.
A) Elektron sayısı
He
Na
Tabiatta 110 dan fazla element bulunur.
Elementlerin birbirinden farklı olmasını
sağlayan ayırt edici özellik aşağıda verilen
lerden hangisidir?
H
Cl
Yukarıdaki periyodik tabloda yerleri verilen
elementlerin alkali metal, halojen ve soy gaz
olarak sınıflandırılması aşağıdakilerden han
gisinde doğru yapılmıştır?
f
o
o
©
Alkali metal
Halojen
A) H ve Na
B) Proton sayısı
Soy gaz
Cl
He
H ve Cl
C) Nötron sayısı
B)
Na
He
D) Çekirdeğin kütlesi
C)
Cl
H ve He
Na
D)
Na
Cl
He
3.
p
6.
Içozum
•
Periyodik tabloda sağa ve aşağıya doğru
gidildikçe atom numarası artar.
Buna göre,
Yukarıda sıralanmış hâlde bekleyen periyo
dik tablonun 2. periyottaki elementleri için
aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
X : 3. periyot 2A grubu
Y : 2. periyot 7A grubu
Z : 3. periyot 6A grubu
A) Atomlar çekirdeklerindeki proton sayısına
göre soldan sağa doğru dizilmiştir.
B) Lityum elementi ısıyı ve elektrik akımını iyi
iletir.
elementlerinin atom numaralarına göre kar
şılaştırılmaları aşağıdakilerden hangisinde
doğru olarak verilmiştir?
C) Grup numaraları aynıdır.
A) Z > X > Y
B) X> Y > Z
D) F elementi bir ametaldir.
C) Z > Y > X
D) Y > Z > X
Q COŞKU
1 0 . Na elem enti = 3. periyotta alkali metaldir.
7.
Metal
F elem enti
= 2. periyotta halojendir.
{çözüm Ne elem enti = 2 . periyotta katmanları tam
dolu elementtir.
Kırılgandır.
Tel ve lev
ha olabilir.
Mg elem enti = 3. periyotta 2. grup elementi
dir.
e
o
Buna göre Na, F, Ne ve Mg elementlerinin
periyodik tablodaki yerleri aşağıdakilerin
hangisinde doğru gösterilmiştir?
Elektriği
iletir.
Parlaktır.
ir
A)
Mg
Ne
Yukarıdaki vagonlar kullanılarak bir metal treni
oluşturulacaktır.
F
Na
Buna göre, hangi numaralı vagon bağlana
maz?
D) 4
C) 3
B) 2
A) 1
—|
B) —
Na
Mç
8.
Metal
Ametal
Yarı metal
Altın (Au)
Kükürt (S)
Silisyum (Si)
Sodyum (Na)
Flor (F)
Bor (B)
Demir (Fe)
Oksijen (0)
Klor (Cl)
F
Ne
—
C) ı—ı
F Ne
Na
Yukarıdaki tabloda verilen elementlerden
hangileri yanlış sınıflandırılmıştır?
A) Yalnız klor
B) Yalnız sodyum
C) Silisyum ve klor
D) Sodyum ve bor
D)
Ne
F
Na
Mc
9.
Aşağıdaki öğrencilerden hangisi ametaller
de görülen özelliklerden birini söylemiştir?
A)
Parlak
olma
B)
Birbirleriyle
bileşik oluşturma
1 /
u /
1 1 . Be : Metal
N : Ametal
S
B
C)
Elektrik akımını
iyi iletme
JS
Q COŞKU
D)
Tel hâline
gelebilme
: Yarı metal
Aynı periyotta bulunan yukarıdaki element
lerin atom numaralarının karşılaştırılması
aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak
verilmiştir?
A) Be > N > B
B) N > B > Be
C) B > N > Be
D) B > Be > N
C l3
15. Yanda periyodik tablodan alı
2A grubun
daki elementle
rin tamamı
metaldir.
1. periyotta
metal yoktur.
3. periyotta
toplam
8 tane
element
vardır.
nan bir kesitte bazı elementle
rin yerleri verilmiştir.
c
Si
Cl
Se
Buna göre aşağıdakilerden
A) C ve Si nin son katmanında eşit sayıda
elektron vardır.
B) Si ve Cl nin periyot numaraları aynıdır.
Betül
Furkan
C) Atom numarası en büyük olan Se dir.
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin yaz
dığı bilgi notları doğrudur?
D) Cl nin atom numarası, Si ninkinden küçük
tür.
A) Yalnız Betül
B) Betül ve Zehra
1 6 . Ahmet: N elementinin proton sayısı B ninkinden iki fazladır.
C) Zehra ve Furkan
D) Betül, Zehra ve Furkan
I Kemal: F elementi N ile aynı periyotta bulunur.
Filiz:
13. Atom numarası 12 olan element 3. periyotta
bulunmaktadır.
Buna göre, atom numarası 19 olan element
kaçıncı periyottadır?
A) 3
B) 4
C) 5
He elementi 2 protona sahiptir ve atom
numarası N ninkinden 5 küçüktür.
N, B, F ve He elementleri ile ilgili üç öğrenci
yukarıdaki bilgileri vermiştir.
Buna göre, aşağıdaki hangi periyodik çizel
gede bu elementlerin yerleri doğru gösteril
miştir?
A)
B)
He
C)
He
D)
Hei
Yukarıdaki öğrencilerin istedikleri element
türleri aşağıdakilerden hangisinde doğru
verilmiştir?
Ali
A)
Yarı metal
Can
Metal
Gamze
Ametal
B) Ametal
Yarı metal
Metal
C) Metal
Ametal
Yarı me
D) Yarı metal
Ametal
Metal
Q COŞKU
1.
4.
Periyodik tabloda 5A grubunda bulunan
elementler için aşağıdaki özelliklerinden
hangisi aynı veya benzerdir?
A) Kimyasal özellikleri
B) Atom numaraları
C) Son katmanındaki elektron sayıları
Periyodik tabloda ok yönünde,
D) Katman sayıları
I. Atom numarası
li. Son katmandaki elektron sayısı
III. Grup numarası
niceliklerinden hangileri artar?
2.
A) Yalnız I
B) Yalnız
C) İ v e l i
D) İve III
5.
Na M a
Ca
Periyodik tabloda yerleri verilen elementler
le ilgili aşağıdaki öğrencilerden hangisinin
verdiği bilgi doğrudur?
Aşağıda verilen bilim insanlarından hangisi
periyodik tablo ile ilgili önemli çalışmalar
yapmıştır?
A) Edison
B) Mendeleev
C) Newton
D) Einstein
A)
C)
_ ¿i**
H afif olduğu için
X metali
kullanılır.
Sağlam ve sert
olduğu için
Y metali
kullanılır,
B) Mg ve Ca nın kim
yasal özellikleri
aynıdır.
grup elementidir.
3.
a.
A/a ve Mg aynı
Uçü de
tel ve levha
hâline getirilebilir.
D)
Na ve Mg nin
katman sayıları
farklıdır.
Parlak ve korozyona dayanıklı
olduğu için Z
metali İle
kaplanmıştır.
Yukarıdaki resimlerde kullanım alanları be
lirtilen X, Y ve Z metalleri aşağıdakilerden
6.
Aşağıdaki gruplardan hangisinde bulunan
elementler elektrik akımını iletmez?
Y
Z
A) Alüminyum
Demir
Nikel
B) Demir
Magnezyum
Bakır
B) Alkali metaller
X
A) Soy gazlar
C) Alüminyum
Altın
Sodyum
C) Toprak alkali metaller
D) Kurşun
Demir
Nikel
D) Metaller
Q COŞKU
(117
7.
Halojenler ile ilgili aşağıdaki öğrencilerden
hangisinin verdiği bilgi yanlıştır?
A)
Periyodik sis
temde 7. grupta
bulunurlar.
B)
Grupta flor ve
klor gibi ametaller
bulunur.
X atomu
Y atomu
D)
Yukarıda özelliklerini anlatan X ve Y atomla
rı ile ilgili olarak aşağıdaki yargılardan han
gisi kesinlikle yanlıştır?
Bütün bileşiklerini
elektron vererek
yaparlar.
A) Aynı periyottadırlar.
B) Aralarında bileşik oluşmaz.
C) Son katmanlarında eşit sayıda elektron
vardır.
D) Oda koşullarında ikisi de gazdır.
8.
S : 3. periyodun 6. elementi
K : 4. periyodun 1. elementi
Periyodik tablodaki yerleri belirtilen S ve K
elementleri ile ilgili olarak aşağıdakilerden
11.
£ 0£
x$ t
A) S ametaldir.
Cçözum
B) K katı hâlde elektrik akımını iletir.
C) K metaldir.
D) K atomu S e göre periyodik tablonun daha
sağında bulunur.
—
Yukarıda verilen periyodik çizelgeye göre
aşağıdaki öğrencilerden hangisinin yorum
ları doğrudur?
9.
Cl
K
Sq
Periyodik tabloda yerleri belirtilen K, Sc ve
Cl elementleri ile ilgili olarak aşağıdakiler-
den hangisi yanlıştır?
A) Atom numarası en küçük olan K tir.
B) Cl ametaldir.
C) K ve Sc metaldir.
D) K ve Sc aynı periyottadır.
@ COŞKU
KİMYASAL BAĞLAR
Kazanımlar
j
Berilyum ve alüminyum metallerinin elektron dizi
limleri ve nasıl kararlı hâle geldikleri aşağıda göste
rilmiştir.
2
2.1
elektron vererek
Metallerin elektron vermeye ve ametallerin
elektron almaya yatkın olduklarını,
Be2+ : 2 )
Berilyum katyonu
(Dublete ulaştı)
Be: 2 ) 2 )
Berilyum
3 elektron vererek
E lem entlerin E lektron A lm a veya
Verm e Y atkınlığı
.
Atomlar kararlı hâle gelebilmek için son katmanla
rındaki elektron sayılarını en yakın soy gazınkine
benzetmek isterler.
A l: 2 ) 8 ) 3 )
Helyum soy gazında olduğu gibi elektron dizilimini
bir katmanlı ve 2 elektronlu hâle getirmeye dublet,
diğer soy gazlarda olduğu gibi birden fazla kat
manlı ve son katmanında 8 elektron bulunacak du
ruma ulaşmaya ise oktet denir.
Anahtar Bilgi
Atomların elektron dizilimlerine bakarak elekt
ron almaya mı, yoksa elektron vermeye mi yat
kın olduklarına karar verilebilir.
Ayrıca atomların elektron dizilimleri
i— Son katmandaki
11 Na : 2 ) 8 ) 1 ) elektron sayısı
^
l
2.
katman
O1 I
:
o
e e
•
Al3+ : 2 ) 8 )
Alüminyum katyonu
(Oktede ulaştı)
Metaller elektron verdikleri için her zaman kat
yonları (pozitif yüklü iyonları) oluştururlar.
Ametal atomlarının son katmanlarında 5, 6 ya da 7
elektron bulunur. Bu tür atomlar daha kararlı hâle
gelmek için son katmanlarındaki elektron sayılarını
8 yaparak oktede ulaşmak isterler. Bunun için ame
tal atomları başka bir atomdan elektron alma eğili
mindedir.
Aşağıdaki oksijen atomunun kararlı hâle gelmesini
inceleyiniz.
X
2
3.
katman
örneğinde olduğu şekilde de gösterilebilir.
M etallerin Elektron D izilim i ve Elektron Verme
Yatkınlığı
Metal atomlarının son katmanlarında 1, 2 veya 3
elektron bulunur. Bu tür atomlar daha kararlı hâle
gelmek için son katmandaki elektronlarını vererek
dublete veya oktede ulaşırlar.
Q COŞKU
o
Am etallerin Elektron D izilim i ve Elektron Alma
Yatkınlığı
Anahtar Bilgi
1.
katman
î
elektron alarak
\ \ y j j
0 :2 )6 )
O2- : 2 ) 8 )
Oksijen atomu
Oksijen anyonu
(Oktede ulaştı)
Anahtar Bilgi
Ametaller elektron aldıkları için anyonları (ne
gatif yüklü iyonları) oluştururlar.
Kimyasal Bağlar
Örnek - 5
m
)2 )
Be
2
F
2)7)
Mg
2 ) 8)2
Kazanımlar
2 .2 Anyonların ve katyonların yükleri ile periyo
Yukarıda elektron dizilimi verilen Be, F ve Mg
elementleri için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) F bir ametaldir.
B) Mg iki elektron vererek katyon oluşturur.
C) Be nin kararlı hâlde iki elektronu vardır.
D) Be ne elektron alır nede elektron verir. Çünkü
dublete ulaşmıştır.
dik sistemdeki grup numaraları arasında iliş
ki kurmayı,
Periyodik tabloda elementler proton sayılarına göre
dizilmişlerdir. Nötr atomlarda proton sayısı ve elekt
ron sayısı biribirine eşit olduğundan proton sayısı
veya elektron sayısı bilinen elementin elektron dizi
limi yapılarak periyot ve grup numaraları bulunabi
lir.
P eriyot ve G rup Numarası Bulma
Çözüm
Son katmanında 5, 6 ve 7 elektron olanlar ametaldir.
A seçeneği doğrudur.
Mg son katmanında iki elektron olduğu için bir me
taldir ve bu elektronlarını vererk oktede ulaşır. Böylece katyon iyonunu oluşturur. B seçeneği doğrudur.
Bir atomun elektron dizilimindeki katman sayısı pe
riyot numarasını ve son katmandaki elektron sayısı
da grup numarasını verir.
Magnezyum (Mg) elementinin grup ve periyot nu
maraları aşağıdaki gibi bulunur.
Dublete ulaşmak ancak tek katmanlı ve bu katma
nında iki elektronu bulunmakla olur. Be iki katmanlı
dır ve ikinci katmanında iki 2 elektron vardır. Bu iki
elektronunu vererek dublete ulaşır. C seçeneği doğ
ru, D seçeneği yanlıştır.
Cevap D
Örnek -6
<§>
Elektron dizilimi,
S :2 ) 8 ) 6 )
şeklinde olan kükürt atomunun grup ve periyot
numarası nedir?
A) 3A grubu 2. periyot
B) 3A grubu 6. periyot
C) 6A grubu 3. periyot
D) 3A grubu 3. periyot
Çözüm
Kükürt atomunun elektron diziliminden 3 katmanı
ve son katmanında 6 elektron olduğu görülmekte
dir. O hâlde kükürt 3. periyot ve 6A grubundadır.
Cevap C
Q COŞKU
Kimyasal Bağlar
Örnek - 7
Sıra Sizde -6
Aşağıda verilen elementlerden hangisi 2. peri
yot 3A grubundadır?
A) „ N a
B) 5B
C) 13AI
Mg2+, O2- ve Al3+ kararlı iyonlarını oluşturan
atomların periyodik tablodaki grup numaraları
aşağıdakileden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
D) 18Ar
Metal atomları karalı hâle gelmek için son katman
larındaki elektronlarını verir. Ametaller ise son kat
manlarını 8 e tamamak için elektron alırlar. Aynı za
manda Son katmandaki elektron sayısı elementin
grup numarasını vediğine göre, atomların grup nu
maraları ile iyon yükleri arasında ilişki vardır. Aşağı
daki örnekleri inceleyiniz.
elektron vererek
2
Be : 2 ) 2 )
(2. Grup (2A))
2
S :2 ) 8 ) 6 )
(6. grup (6A))
Be: 2 )
(Dublete ulaştı.)
Be2+ katyonu
Al
A) 2A grubu
6A grubu
3A grubu
B) 3A grubu
2A grubu
3A grubu
C) 6A grubu
2A grubu
3A grubu
D) 1A grubu
6A grubu
3A grubu
Çözüm
t
a
O
Mg
A to m la rın G rup N um araları ile
A n yo n ve K atyonların Y ü kle ri
Metaller katyon oluşturur. Mg ve Al metaldir ve sonkatmanlarındaki elektron sayıları kadar pozitif yük
kazanırlar. Buna göre, Mg nin son katmanında 2
elektron vardır ve Mg 2A grubundadır. Al nin son kat
manında 3 elektron vardır ve Al 3A grubundadır.
Oksijen ise ametaldir ve elektron sayısını 8 e tamam
lamak için 2 elektron almıştır. Bu durumda son kat
manında 8 - 2 = 6 elektron vardır. O hâlde O ele
menti 6A grubundadır.
elektron alarak
Cevap A
S :2) 8) 8)
(Oktede ulaştı
S2- anyonu
Periyodik tablodaki diğer gruplar ve atomların iyon
yükleri arasındaki ilişki aşağıdaki tabloda verilmiştir.
Sıra Sizde - 7
Aşağıda verilen elementlerden hangisi N3- iyo
nu oluşturan azot elementi ile aynı gruptadır?
mm
Kimyasal Bağlar
Kazanımlar
Anahtar Bilgi
İyonik bağ metal ve ametal atomları arasında
elektron alışverişi sonucu oluşur.
2 .3 Metal atomları ile ametal atomları arasında
iyonik bağ oluşacağını,
Örnek -8
Atomlar
kararlı olmak
için iyonik bağ
/apar.
K İM Y A S A L BAG
Bir bileşikteki atomları ya da tek cins atomdan oluş
muş moleküllerdeki atomları birarada tutan çekim
kuvvetlerine kimyasal bağ denir. Taneciği oluştu
ran atomların kimyasal özellikleri yani metal ya da
ametal olmaları bağın türünü etkiler.
Davut
Selm a
Kimyasal Bağ
I
İzzet
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin iyonik
bağla ilgili söylediği doğrudur?
İyonik Bağ
Metaller ile ametaller arasında elektron alışverişi
sonucu oluşan kimyasal bağa iyonik bağ denir.
Bağ oluşumu sırasında metal atomu son katmanın
da bulunan elektronları ametal atomuna verir.
„ N a metali ile 17CI ametali arasında elektron alış
verişi ile NaCI bileşiği (Sofra tuzu) oluşur.
„148:2)8)1)
17C I : 2 ) 8 ) 7 )
i
A) Yalnız Davut
B) Selma ve İzzet
C) Davut ve Selma
D) Davut, Selma ve İzzet
Çözüm
Atomlar daha kararlı hâle gelmek için bağ yaparlar.
Davut doğru söylemiştir.
İyonik bağ iki zıt yüklü (anyon ve katyon) arasında
oluşan elektriksel çekim kuvvetleridir. Selma doğru
söylemiştir.
Na atomu son katmanındaki 1 elektronu verdiğinde
Na 1+ katyonu oluşur. Cl atomu da sodyumun ver
İyonik bağ metal ve ametal arasında olur. Soy gazlar
ametal olmasına rağmen kararlı yapıdadırlar ve bağ
oluşturmazlar. İzzet yanlış söylemiştir.
diği 1 elektronu alarak Cl1- anyonunu oluşturur.
Cevap C
Na1+ ve Cl1- zıt yüklü iyonları arasında elektriksel
çekim kuvveti sonucu iyonik bağ oluşur.
Sodyum atomu (Na)
Sıra Sizde -8
Klor atomu (Cl)
Alüminyum (Al)
(er
Oksijen (O)
Yukarıda verilen atomlar arasında oluşan kimya
sal bağ için aşağıdaki yargılardan hangisi yan
lıştır?
A) Elektron alışverişi sonucu oluşur.
B) Al3+ ve O*“ iyonları meydana gelir.
C) Bir iyonik bağdır.
Sofra tuzu (NaCI)
D) Metal - metal bağıdır.
0 COŞKU
Kimyasal Bağlar
Kazanımlar
Anahtar Bilgi
Kovalent bağ ametal atomları arasında elekt
ron ortaklaşması sonucu oluşur.
2.4 Ametal atomları arasında kovalent bağ olu
şacağını,
Kazanımlar
K ovalent Bağ
2.5 Verilen basit yapılardaki bağ türünü (iyonik
Ametal atomları kararlı hâle gelebilmek için metal
lerden elektron almanın yanında kendi aralarında
elektronlarını ortaklaşa kullanabilirler. Ametallerin
kendi aralarında elektronlarını ortaklaşa kullanarak
oluşturdukları kimyasal bağ kovalent bağ olarak
adlandırılır.
Ametal olan hidrojen (H) ve flor (F) atomları elekt
ronlarını ortaklaşa kullanarak aralarında kovalent
bağ oluşturulan Böylece elektron dizilimlerini soy
gazlarınkine benzeterek flor oktede ve hidrojen
dublete ulaşır.
veya kovalent) belirlemeyi,
İyonik bağlar metal - ametal, kovalent bağlar ise
ametal - ametal arasında gerçekleşir. Bu bilgi kul
lanılarak verilen yapılardaki atomlar arası bağın tü
rü belirlenebilir.
Bağ türünü belirlemek için öncelikle atomların tür
lerini belirlemek gereklidir.
Örnek -10
Aşağıda verilenlerden hangisinde atomlar arası
bağ türü iyoniktir?
Hidrojen
atomu (H)
Hidrojen florür
molekülü (HF)
Flor
atomu (F)
Örnek -9
i )
Aşağıdaki atom çitlerinden hangisinde atomlar
arasında kovalent bağ oluşur?
A) N a - 0
B) N - N
C) F e - C I
D) L i - S
B) H20
d) m ,
Çözüm
İyonik bağ metal - ametal atomları arasında oluşur.
CaO : Ca metal, O ametaldir, iyonik bağ yaparlar.
H20 : H ve O ametaldir. Kovalent bağ yaparlar.
CH4 : C ve H ametaldir. Kovalent bağ yaparlar.
Cevap A
Anahtar Bilgi
Kovalent bağ aynı veya farklı ametal atomları arasın
da oluşur. Buna göre, O, N, Cl, ve S ametaldir. Na,
Fe ve Li metal olduğunda bunların bulunduğu çiftler
de iyonik bağ, N-N çiftinde ise atomlar arasında ko
valent bağ oluşur.
Cevap B
@
Bağ türünü belirlemek için atomların metal mi
yoksa ametal mi oldukları bilinmelidir.
Sıra Sizde -10
Aşağıdakilerden hangisinde atomlar arasındaki
bağ türü yanlış verilmiştir?
Kovalent bağ için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Madde
Atomlar arası bağ türü
Kovalent
A) Ametal atomları arasında oluşur.
A)
h 2s
B) Aynı tür ametal atomları arasında oluşur.
B)
NaCI
C) Metal - ametal arasında oluşur.
C)
h2
D) Ametal atomları elektronlarını ortaklaşa kulanır.
D)
ph3
0 COŞKU
C) CH^
NH3 : N ve H ametaldir. Kovalent bağ yaparlar.
Çözüm
Sıra Sizde -9
A) CaO
İyonik
Kovalent
İyonik
Kimyasal Bağlar
Aşağıda elektron dizilimi verilen element atomlarının türünü ve yapabileceği bağ türünü yazınız.
■
■
4
0
o
o
^
A
w
0
o
o
o o
O
Element Türü :
Bağ Türü :
Aşağıda numarası ve özel adları verilen gruplardaki elementlerin alabilecekleri iyon yüklerini ilgili
boşluklara yazınız.
KİMYASAL BAGLAR
4.
Yukarıdaki elementler kendilerinin ait oldukları
kulüpleri belirtmişlerdir.
İsmet aşağıdaki gibi oluşturduğu seçenek
lerden hangisinde bu element atomları ara
sında oluşabilecek bağ türlerini doğru yaz
mıştır?
Bağdaki atomlar
Bağın türü
Fen laboratuvarındaki saatin alarmı iyonik bağ
lı bileşikleri gösteren zamana gelince çalmak
tadır.
İyonik
Şimdi saat 10:00 olduğuna göre, kaç saat
sonra alarm sesi duyulur?
Kovalent
A) 2
B) 4
C) 5
D) 12
İyonik
5
İyonik
jl
2.
j
i.
5.
Halojenler için aşağıdakilerden hangisi
yanlıştır?
A) Kovalent bağ yapabilirler.
Aşağıdaki bileşiklerden hangisinde atomlar
arasında iyonik bağ vardır?
B) Bileşiklerinde 1- yüklü iyon oluşturabilirler.
C) Hidrojen ile iyonik bağ oluştururlar.
A) NaCI
3.
B) C 0 2
C) H20
•
Nötr X atomu 1 elektron aldığında
•
Nötr Y atomu 3 elektron verdiğinde
•
Nötr Z atomu 2 elektron verdiğinde
D) Cl2
aynı soy gazın elektron düzenine ulaşmakta
dırlar.
D) Metaller ile elektron alışverişi yaparlar.
6.
Aşağıdaki olaylardan hangisi kovalent ba: ğın oluşum mantığını açıklamak için kullaJ g g nılabilir?
fçözüm
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştrr?
A) Penaltı atan bir futbolcunun vurduğu topu
kalecinin yakalaması
A) X halojendir.
B) Müşterinin yaptığı alışverişin ücretini kasa
da ödemesi
B) Y ve Z aynı periyottadır.
C) X elementi, Y ve Z ile bileşik oluşturabilir.
C) İki futbolcunun antreman sırasında pasla
şarak sahayı bir uçtan diğer uca katetmeleri
D) Z kovalent bağ yapabilir.
D) Çaya atılan kesme şekerin çözünmesi
0 COŞKU
3
Kimyasal Bağlar
10 .
H
0
Al
F
P
Br
K
F atomu kendi atomları
arasında kovalent bağlı
F2 moleküllerini oluşturur.
B)
Atom numarası
X
17
Y
11
Z
16
Atom numaraları verilen elementler için
aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Yukarıdaki periyodik tabloda yerleri belirti
len elementlerle ilgili olarak aşağıdaki öğ
rencilerin hangisi yanlış yorum yapmıştır?
A)
Element
A) X ve Y arasında iyonik bağlı bileşik oluşur.
B) Y ve Z arasında oluşan bileşik katı hâlde
elektrik akımını iletmez.
PH 3 bileşiği
kovalent bağlıdır.
C) Y atomları arasında kovalent bağ oluşur.
D) X ve Z arasında kovalent bağlı bileşik olu
şur.
%
C)
8.
AIBr3 bileşiğinde atomlar
arasında elektronlar
ortaklaşa kullanılır.
L»
K jO bileşiğinde
anyon ve katyon
vardır.
r
Periyodik tablonun 2. periyodundaki 1A ve
7A gruplarındaki elementler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Kovalent bağ yapabilirler.
C) Bileşik oluştuduklarında 1A grubundaki
1 + yüklü katyon oluşturur.
D) 7A grubundaki element 1 elektron aldığın
da dubletini tamamlamış olur.
HCI, CH4, S 0 2 gibi maddeler kovalent bağlı
dır.
NaCI, K20 , FeS gibi maddeler iyonik bağlıdır.
Yukarıdaki bileşiklerde bulunan bazı ele
mentlerin sınıflandırılması aşağıdakilerden
hangisinde doğru olarak yapılmıştır?
Metaller
Yukarıdaki periyodik tabloda yerleri verilen
elementlerin bileşiklerinde alabilecekleri
yükler aşağıdakilerden hangisinde doğru
olarak verilmiştir?
3+
2-
B)
1+
1-
3-
2+
C)
2+
1+
1-
D)
1+
3-
2-
A)
B) Elektrik akımını iletirler.
9.
11 .
Ametaller
1 2 . Na (sodyum) atomunun en son katmanında 1
elektron, Cl (klor) atomunun en son katma
nında ise 7 elektron vardır.
Buna göre sodyum ile klor arasında iyonik
bir bağ oluştuğunda,
I. Sodyumun elektron sayısı azalır.
II. Klor 1 - yüklü olur.
III. Her iki atomun da en dış enerji katmanın
daki elektron sayısı 8 olur.
A) H, CI, C, S, O
Na, K, Fe
B) Na, K, Fe, H
Cl, C, S, O
C) Na, K, Fe, C
H, Cl, S, O
A) Yalnız
B) YalnızI
D) Na, K, Fe
H, Cl, C, S, O
C) II ve III
D) I, II ve
yargılarından hangileri doğru olur?
Q COŞKU
í ;v
KİMYASAL BAGLAR
1.
3.
Gruplar
Alkali
metal
2. grup
metali
Halojen
M
Kendi atomları arasında kimyasal bağ ya
pan X atomu için,
I. X2 molekülü apolar kovalent bağlıdır.
(çözüm
K¿;
Elementler
Y
Z
«
Yukarıdaki tabloda bazı elementlerin grup ad
ları belirtilmiştir.
II. X elementi metallerle iyonik bağlı bileşik
yapar.
III. X elektrik akımını çok iyi iletir,
Bu tabloyu inceleyen bir öğrenci bazı notlar
alarak panoya asıyor.
A) Yalnız
B) Yalnızll
C) İ v e l i
D) I, II ve III
Furkan’ın yukarıdaki balonlardan kovalent
bağlı bileşik içerenlerini patlatması gerekiyor.
Panoya asılan bu notlardan hangileri yan
lıştır?
2.
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İve III
D) II ve III
Buna göre, Furkan hangi balonları patlatmalıdır?
A) Yalnızll
B) II, III ve IV
C) III ve IV
D) İve IV
A, □, ☆, O element atomlarını göstermektedir.
A, □ -> X grubu elementleridir.
☆, O -> Y grubu elementleridir.
☆ -> kovalent bağlı bileşik yapabilir.
A -> elektron vererek bağ yapabilir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
Periyodik tabloda yerleri gösterilen element
lerin oluşturdukları bileşiklerin içerdikleri
bağ türleri aşağıdakilerin hangisinde doğru
verilmiştir?
A) A O , iyonik bağlı bir bileşiktir.
B) ☆ 2, kovalent bağlı bir moleküldür.
Bileşik
Bağ türü
A)
BeF2
Kovalent
C) X grubu, ametal elementlerinden oluşmak
tadır.
B)
NaF
Kovalent
D)
C)
Na20
Kovalent
D)
BeO
iyonik
bileşiğini oluşturan elementler elektron
alış - verişi ile bağ yapar.
0 COŞKU
■
127
Kimyasal Bağlar
6.
8.
-f—f —j— ► Çekirdek
■ /--••Yörünge
3 proton
4 nötron
10 p roto n
10 nötron
X.
'......... ...
—► Elektron
Yukarıda verilen element atomunun kimya
sal özellikleri ile ilgili aşağıdaki yargılardan
A) Ametallerle iyonik bağ oluşturur.
B) Elektrik akımını iletir.
17 p roto n
18 nötron
C) Kovalent bağlı bileşik oluşturabilir.
D) Bileşiklerinde 2+ yüklü iyon oluşturabilir.
Öğretmenlerinin tahtaya çizdiği elektron di
zilimlerini inceleyen,
Z nin elektron
alma yatkınlığı Y
den daha fazladır.
X ve Y arasında
kovalent bağlı bir
bileşik oluşabilir.
Çiğdem
9.
X:2)8)6)
Y : 2)8)18)6)
*
Yusuf
Elektron katman dizilimleri verilen element
ler için aşağıdaki yargılardan hangisi yan
lıştır?
A) Metallerle kovalent bağlı bileşikler oluştu
rurlar.
Adem
B) X ve Y arasında kovalent bağlı bileşik olu
şur.
C) X ve Y nin grup numaraları aynıdır.
öğrencilerden hangilerinin yorumları doğ
rudur?
A) Yalnız Çiğdem
B) Yalnız Adem
C) Çiğdem ve Adem
D) Yusuf ve Adem
D) X ve Y nin periyot numaraları farklıdır.
.10. Aşağıda katmanlarındaki elektron dizilimi
verilen atomlardan hangisi bileşik oluştujjjjg g rurken 2+ yüke sahip olma eğilimindedir?
(çözüm
7.
Aşağıdaki bilgilerden hangisi yanlıştır?
A)
A) Kovalent bağ yaparak birleşen iki atom da
ha kararlı hâle gelir.
B) Elektron sayısını en yakın olduğu soy gazınkine benzeten element atomu, kararlı
hâle geçer.
C) Elementlerin daha kararlı hâle geçme eği
limi, bileşiklerin meydana gelmesine se
beptir.
D) Ametaller kendi aralarında iyonik bağ oluş
turabilirler.
0 COŞKU
Hra»-’
KİMYASAL TEPKİMELER
Kazanımlar
Ç ok atom lu İyonlarla Bileşik Form ülü Yazma
gruplarına çok atomlu iyon adı verilir. Çok atomlu
3.
iyonların bileşik formülü yazılırken,
Bazı atom grupları yüklü olabilir. Bu yüklü atom
I
Yükü bilinen iyonların oluşturduğu bileşiklerin formüllerini yazmayı,
hmmm
mm.
w» mtm mm
İY O N İK BİLEŞİKLERİN
FORM ÜLLERİNİN Y A Z IL M A S I
► Tek atomlu iyonlardaki kurallar aynen uygulanır.
► Çok atomlu iyon birden fazla gerekli ise bu iyon
parantez içine alınır ve ne kadar gerekli olduğu
nu gösteren rakam parantezin sağ altına indis
olarak yazılır.
Mg2+ ve S 0 42" iyonla
rı arasındaki bileşiğin
Anyon ve katyonlar arasında iyonik bağlı bileşikler
oluşur. Bu tür bileşiklerin formülünü yazarken;
formülü M gS04 şek
► Toplam pozitif “ + ” ve toplam negatif
birbirini dengelemelidir (eşit olmalıdır.)
Amonyum katyonu (NH4+) ile kükürt (S2-) anyonu
linde yazılır.
yükler
► Önce pozitif “ + ” yüklü iyon (katyon), sonra ise
negatif
yüklü iyon (anyon) yazılır.
Li+ ve Cl~ iyonları arasındaki bile
şiğin formülü LiCI şeklinde yazılır.
Pozitif yük sayısı 1 + ve negatif yük
sayısı 1- olduğundan bir Li ve bir Cl yanyana geldi
ğinde yük denkliği sağlanmış olur.
arasındaki bileşiğin formülü,
O
(NH4)2S şeklinde yazılır.
Al3+ ve F~ iyonları arasında ise AIF3
şeklinde bir bileşik oluşur. Çünkü
Bazı çok atomlu iyonlar
bir alüminyum katyonu 3+ yüke,
bir flor anyonu ise 1- yüke sahiptir.
NO,~
: Nitrat
PO^
: Fosfat
3
Pozitif yükleri dengelemek için,
OH"
: Hidroksit
NH4+
: Amonyum
3 . (—1) = —3
C 0 32'
: Karbonat
H30 +
: Hidronyum
üç flor anyonu gereklidir.
S 042" : Sülfat
Bazı tek atomlu iyonlar
Na+ : Sodyum
S2~ : Kükürt iyonu
K+
: Potasyum
N3- : Azot iyonu
Li+
: Lityum
O2- : Oksijen iyonu
Mg2+: Magnezyum
F"
Ca2+ : Kalsiyum
Cl" : Klor iyonu
Al3+ : Alüminyum
I-
İlil
a COŞKU
Örnek -11
NH4N 03 bileşiğini oluşturan iyonlar aşağıdakile
den hangisinde doğru olarak verilmiştir?
: Flor iyonu
: iyot iyonu
A) NH4 -N O ğ
B) NH4N+ - 0 3
C) N+ - H 4NOğ
D) N H |+ - NOğ
Kimyasal Tepkimeler
Çözüm
Çözüm
NH4N 0 3 bileşiği iki tane çok atomlu iyondan oluş
(NH4)3PO,
: 20 tane element atomu var.
muştur. Bu iyonlar NH4 ve N 0 3 iyonlarıdır.
CaMnO„
AI2(S04)3
Cevap A
©
Sıra Sizde - 11
Buna göre, sıralama,
I > III > II
şeklinde olur.
Al3+ ve SO2- iyonlan arasında oluşacak bileşiğin for
mülü aşağıdakilerden hangisidir?
A) AIS<V
B) AI2(S04)3
C) AI3(S04)2
D) AI2S30 12
Cevap D
Sıra Sizde -12
Aşağıdaki hangi bileşik formülündeki element
atomları sayısı toplamı 15 tir?
Kazanımlar
A) CaN03
B) AI2(C 03)2
C) (NH4)2S 0 4
D) NH4N 0 3
3 .2 Çok atomlu iyonların oluşturduğu bileşik
Kazanımlar
formüllerindeki element atomlarının sayısını
belirlemeyi,
3.3 Gerçekleşen bir olayın kimyasal tepkime
Bileşiklerdeki element atomlarının sayısı formüldeki
element sembolleri ve bu sembollerin sayısı ile be
lirlenir.
Bileşiğin formülündeki atomların toplam sayısı, ele
ment formüllerinin sağ alt köşelerinde yazılan sayı
lar kullanılarak belirlenir.
olup olmadığını belirlemeyi,
I
ÇEVREMİZDEKİ DEĞİŞİMLER
Günlük yaşantımızda camın kırılması, mumun yan
ması, elmanın çürümesi ve yumurtanın pişmesi gi
bi maddelerde meydana gelen birçok değişimi
gözlemleriz.
3+] f Fe3+1
i "•
1
F İİ
S O fl S O f
SOf
^
( F e lf s O O O PİS O O O O ls o o o o j
Toplam 17 atom vardır.
Örnek -12
‘ «Pı
Vt
Odunun
yanması
Elmanın
çürümesi
Çökelti
oluşumu
Bazı değişimlerde maddeler kimyasal değişime uğ
rayarak yeni ve farklı maddeler oluşturur. Bu tür de
ğişimler kimyasal tepkim e (kimyasal değişim )
olarak adlandırılır.
I. (NH4)3P 0 4
II. CaM n04
III. AI2(S04)3
Yukarıda verilen bileşiklerin formüllerinde bulu
nan atom sayılarına göre karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) I > II >
C) I = II >
130)
B) I > II = I
D) I > III >
Anahtar Bilgi
Kimyasal tepkimelerde genellike ısı, ışık, gaz
çıkışı, renk değişimi ve çökelek oluşumu mey
dana gelir.
®
coşku
Kimyasal Tepkimeler
m
IV
Renk
Çökelti
değişimi !0|uşumu
ıf’
Şekil
Isı ve ışık
değişimi *
Kimyasal değişmelerde yeni maddeler oluştuğuna
göre maddeyi oluşturan taneciğin yapısı değişmiş
tir. Yani atomlar arasındaki kimyasal bağlar kopar
yeni ve farklı bağlar oluşur. Böylece farklı tanecik
yapısına sahip yeni maddeler meydana gelir.
Su (H20) oluşurken hidrojen (H2) gazındaki H - H
bağı ve oksijen (0 2) gazındaki 0 - 0 bağı kopar ve
yeni H - O bağları oluşur.
Yukarıdaki hangi toplar kimyasal tepkime sepe
tine konabilir?
A) II ve III
B) I ve IV
C) I, II ve IV
D) II, ili ve IV
• e
HoO
Çözüm
Kimyasal tepkimeler meydana gelirken ısı, ışık ve
renk değişimi ile çökelek meydana gelir. Maddede
şekil değişimi olması kimyasal değişimin olduğu
anlamını taşımaz.
Buna göre, I, II ve IV numaralı toplar sepete kona
bilir.
Cevap C
Sıra Sizde -13
Aşağıdaki olaylardan hangisi bir kimyasal değişim
dir?
A) Demirin paslanması
B) Suyun buharlaşması
C) Mumun erimesi
Örnek -14
Kimyasal tepkimelerde aşağıdakilerden hangisi
nin olması beklenmez?
A) Isı çıkışı
B) Işık çıkışı
C) Yeni bağ oluşumu
D) Atomun parçalanması
Çözüm
Kimyasal tepkimelerde ısı ve ışık çıkışı gözlenir. A
ve B seçenekleri doğrudur.
Bir kimyasal değişim gerçekleştiğinde atomlar ara
sı bağlar kırılır ve yeni bağlar oluşur. C seçeneği
doğrudur.
Kimyasal tepkimelerde hiçbir zaman atomlar
parçalanmaz. D seçeneği yanlıştır.
D) Tuğlanın çekiçle kırılarak parçalanması
Kazanımlar
Cevap D
Sıra Sizde - 14
3 .4 Kimyasal değişimin atomlar arası bağlann
kopması ve yeni bağlann oluşmasıyla mey
dana geldiğini,
•
•
•
•
+
om
om
Yukarıda verilen olayla ilgili aşağıdakilerden
A) Atomlar arası yeni kimyasal bağlar oluşmuştur.
Kimyasal Değişim Nasıl Olur?
Bileşikler atomların iyonik veya kovalent bağla biraraya gelmesi sonucu oluşur. Her bileşiğin kendine
özgü taneciği vardır.
Q COŞKU
B) Atomların proton sayılarında değişim meydana
gelmiştir.
C) Farklı özelliklere sahip yeni madde oluşmuştur.
D) Bir kimyasal tepkime meydana gelmiştir.
Kimyasal Tepkimeler
Sıra Sizde -15
Kazanımlar
3 .5 Kimyasal değişimlerde atomların yok olma
dığını ve yeni atomların oluşmadığını, kütle
nin korunduğunu,
A ta
K ata
M a ta
Yukarıdaki taneciklerden hangilerinin verdiği
bilgiler her kimyasal tepkime için doğrudur?
K İM Y A S A L TEPKİMELERDE
KÜTLENİN KO RU N U M U
Kimyasal tepkimelerde atomlar arası bağlar kopar
ve yeni bağlar oluşur bu gerçekleşirken atomların
türleri ve sayıları değişmez. Bu nedenle tepkime
öncesi ve tepkime sonrası kütle değişmez yani
korunur.
► Toplam nötron sayısı
► Toplam kütle
► Toplam elektron sayısı
► Toplam proton sayısı
► Toplam yük
B) Yalnız Mata
C) Ata ve Kata
D) Kata ve Mata
Kazanımlar
Kimyasal tepkimelerde aşağıda verilenler değiş
mez korunur.
► Atomların tür ve sayısı
A) Yalnız Ata
3 .6 Basit kimyasal tepkime denklemlerini say
ma yöntemiyle denkleştirmeyi,
o
|
Anahtar Bilgi
Kimyasal tepkimelerde yeni atom oluşmaz ve
toplam kütle korunur.
K İM Y A S A L DENKLEMLER
Bir kimyasal tepkimede tepkimeye girenlerin ve
oluşan ürünlerin semboller ile belirtilerek bir eşitlik
hâlinde yazılmasına kimyasal denklem ler adı veri
lir.
Kimyasal tepkime denklemleri yazılırken;
► Tepkime denklemlerinde ortada -» işareti bulu
nur.
► Okun sol tarafına girenler, sağ tarafına ise ürün
ler yazılır.
Örnek
6 g karbon yeteri kadar oksijen gazı kullanılarak ya
kıldığında 22 g C 0 2 gazı oluşuyor.
Buna göre, harcanan 0 2 gazı kaç gramdır?
A) 10
B) 12
C) 14
D) 16
► Tepkimede birden fazla giren madde ya da ürün
varsa bunların arasına (+) işareti konulur.
Örneğin alüminyum metalinin kükürt ile tepkimeye
girerek alüminyum sülfür bileşiğini oluşturması ola
yının denklemi aşağıdaki gibi yazılır.
2AI + 3S
Girenler
->
AI2S3
Ürün
Kimyasal Denklemlerin
Çözüm
Denkleştirilm esi
Kimyasal tepkimelerde harcanan ve oluşan mad
delerin kütleleri toplamı birbirine eşittir. Buna göre,
6 g karbon + harcanan oksijen = 22 g C 0 2
harcanan oksijen = 22 - 6 = 16 g dır.
Cevap D
Kimyasal tepkimlerde atom türlerinin, atom sayıları
nın ve kütlenin eşit olması için tepkime denkleminin
girenler ve ürünlerdeki element ve bileşik sembolerinin önüne uygun kat sayılar (rakamlar) yazılır. Bu
kat sayılar element ya da bileşik ile çarpım duru
mundadır.
Q COŞKU
Kimyasal Tepkimeler
Tepkime denklemleri denkleştirilirken;
Yanma Tepkimeleri
KURAL
Maddelerin oksijen gazı ile tepkimeye girmelerine
yanma tepkim esi adı verilir.
► Denklem denkleştirilirken genellikle yapısındaki
atom sayısı en fazla olan taneciğin kat sayısı 1 alınır.
► H ve O atomları dışındaki elementler öncelikle
deneme yanılma (sayma yöntemi) ile eşitlenir ve
bu iki atom sona bırakılır.
► Bir tepkime genellikle en küçük tam sayılar kulla
nılarak denkleştirilir. Ancak bazı tepkimelerde
yalnızca tek cins atomdan oluşmuş moleküllerin
önüne kesirli sayılar yazılarak denkleştirme yapı
labilir.
2Mg(k) + 0 2
Örnek -16
C3H6(COOH)2 +
o2 -> co2 +
D) 1
C) 2
B) 3
2(g)
Odunun, kağıdın, kömürün yan
ması gibi olaylar hızlı gerçekleşir.
Bazı yanma tepkimeleri ise ol
dukça yavaş gerçekleşir. Demirin
paslanması, besinlerin sindiril
mesi yavaş yanma tepkimeleridir.
h 2o
denklemini en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde oksijenin kat sayısı kaç olur?
A) 5
2MgO (k)
Çözüm
Anahtar Bilgi
C3H6(COOH)2 bileşiğinin kat sayısı 1 alınırsa, bile
Demirin paslanması yavaş yanma tepkime
sidir.
şikte 5 tane C atomu ve 8 tane H atomu olur. Ürün
ler tarafında da C ve H atomlarının sayılarının eşit
lenebilmesi için C 0 2 nin önüne 5 ve H20 nun önü
ne 4 kat sayıları yazılmalıdır.
C3H6(COOH)2 + 0 2 -> 5C 02 + 4H20
Bu durumda ürünler tarafında toplam 14 tane O
atomu olur. Girenler tarafındaki bileşiğin yapısında
4 tane O atomu olduğundan 0 2 nin önüne 5 kat sa
yısı yazıldığında O atomları sayısı da eşit olur.
5C02 + 4H20
C3H6(COOH)2 + 50,
Cevap A
c 6h 14o
C)
c 3h 80
+
h 2o
B) C3H70
2
+
(Kömür)
02
Yanma
(Oksijen)
CO,
(Karbondioksit)
ısı
(Enerji)
Yukarıdaki reaksiyonla ilgili olarak aşağıda veri
lenlerden hangisi yanlıştır?
A) C - O arasında iyonik bağ oluşur.
B) Bir yanma tepkimesidir.
Çözüm
C ve O ametalleri arasında kovalent bağ oluşur. A
seçeneği yanlıştır. Tepkime yanma tepkimesidir.
Yanma bir oksitlenmedir. Bileşikler saf maddedir. B,
C ve D seçenekleri doğrudur.
D) C3H70 2
Kazanımlar
3 .7 Yanma tepkimelerini tanımlamayı ve basit
yanma tepkime denklemlerini yazmayı,
c
D) Olayda oluşan C 0 2 saf bir bileşiktir.
denkleştirilmiş tepkime denklemindeki X in for
mülü aşağıdakilerden hangisidir?
A) C3H80
örnek -17
C) Olayda kullanılan kömür oksitlenir.
Sıra Sizde - 16
2X
1
Cevap A
Sıra Sizde -17
Aşağıdaki tepkimelerden hangisi yanma tepki
mesi değildir?
A) Ocak gazının yanması B) Mumun erimesi
C) Demirin paslanması
D) Kömürün yanması
ÖLÇME V i DiĞiRLiNDİRiyi!
Kimyasal Tepkimeler
Aşağıda verilen iyon çiftleri arasında oluşacak bileşiklerin formüllerini ilgili kutucuğa yazınız.
3 ._____
lü S ü
C E fi
fflB
« M
O
l
_____
G
»
Aşağıdaki tabloda boş bırakılan yerleri uygun şekilde doldurunuz.
Bileşik
1
h 2so 4
2
AI2(S04)3
3
(nh 4)2s
4
Ca3(P04)2
5
Mg(OH)2
6
K2C03
İçerdiği Element Türleri
Toplam Atom Sayısı
Aşağıda verilen tepkime denklemlerinin denk olabilmesi için gerekil tanecik sayılarını ilgili boşluklara
yazınız.
....
r
1.
• • +e X
3. <fi’ +
2.
4.
— *■c C i
1.
4.
Ca(N03)2 bileşiği ile ilgili aşağıdaki hangi
Bir bileşiğin molekül formülü C3H80 2 şeklin
dedir.
öğrencinin verdiği bilgi yanlıştır?
Buna göre, bu bileşikteki 3, 8 ve 2 sayıları
neyi ifade eder?
A) Elementlerin moleküldeki kütlelerini
B) Elementlerin moleküldeki sayılarını
C) Elementlerin moleküldeki kütlece yüzdelerini
D) Elementlerin molekül oluşurken verdiği ya
da aldığı elektron sayılarını
2.
Fe20 3 + aH2S 0 4 -> Feb(S04)3 + 3H20
tepkimesine göre a ve b sayıları kaçtır?
=2
D
Yukarıdaki olaylar için aşağıdakilerden han
gisi ortak değildir?
-X
<3
©
A) Yeni kimlikte maddelerin oluşması
a
b
A)
2
3
B) Atomlar arası bağların yeniden düzenlen
mesi
B)
3
2
C) Farklı atomların meydana gelmesi
C)
3
3
D) Kimyasal bir olayın gerçekleşmesi
D)
1
3
6 . Mg2+ ve C 032- iyonları arasında oluşacak
3.
(çözüm
Yandaki cam fanus içerisinde bir mum yanmaktadır.
bileşikle ilgili,
I. Formülü nedir?
II. Bir formülünde kaç tane atom bulunur?
sorularının cevapları aşağıdakilerden han
gisinde doğru olarak verilmiştir?
A) Fanustaki oksijen atomu sayısı değişmez.
M gC03
5
B) Düzeneğin kütlesi zamanla azalır.
A)
C) Mum söndüğünde ortamda oksijen gazı
bulunmaz.
B) Mg(C03)2
9
C) Mg2C 0 3
6
D) Mg2(C 03)2
10
D) Mumu oluşturan taneciklerdeki atomlar ara
sı bağlar kopar.
Q COŞKU
Kimyasal Tepkimeler
7.
?'o*
C3H7COOH +
o2 -> co2 +
h 2o
10.
Pınary
tepkimesi en küçük tam sayılarla denkleştirilirse,
xo$’
Yanma olayı ile ilgili olarak yukarıdaki öğ
rencilerden hangilerinin ifadesi her zaman
doğrudur?
Yahya
Zuhal
yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ifa
desi doğru olur?
A) Yalnız Tekin
B) Tekin ve Pınar
C) Tekin ve Fehmi
D) Pınar ve Fehmi
A) Yalnız Sezgin
B) Sezgin ve Yahya
11.
C) Sezgin ve Zuhal
2Mg + 0 2 -» 2MgO
D) Sezgin, Yahya ve Zuhal
denklemine göre, magnezyum elementinin okfçSzum sijen ile tepkimeye girmesi sonucu magnezyum
oksit bileşiği oluşur.
8.
Tepkimede kullanılan magnezyum 36 g ve
oluşan bileşik 60 g olduğuna göre, tepkimede
harcanan magnezyumun kütlesinin, harca-
X ve Y nin tepkimesi
sonucu Z oluşur
ken maddelerin küt
lelerinde meydana
gelen değişimleri
gösteren grafik yan
daki gibidir.
nan oksijen kütlesine oranı
*>!
B>!
M g,
kaçtır?
c>f
Buna göre, grafikte “ a” ile belirtilen değer
kaçtır?
A) 18
B) 20
C) 26
D) 28
<=>
9.
C3HxCOOH + y 0 2
zC02 + 4H20
Yukarıdaki yanma denkleminde bulunan x,
(çözüm y ve z değerleri aşağıdakilerden hangisin
de doğru olarak verilmiştir?
Yukarıdaki şekillerde bir reaksiyona giren ve
reaksiyondan çıkan maddeler modellerle gös
terilmiştir.
Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi
yanlıştır?
y
z
8
4
3
A) Tepkimeye iki farklı element girmiştir.
7
5
4
B) Tepkimeye giren ve çıkan maddeler mole
kül hâldedir.
C)
7
4
3
D)
8
5
4
X
A)
B)
C) Ürün maddeler iyonik bağlı bileşiklerdir.
D) Tepkime sonunda artan madde yoktur.
0 COŞKU
KDT
6
3.
1.
1. bileşik
m
2. bileşik
İyon yükü (+)
3. bileşik
Katyon
;::n |
(çözüm
(çözüm
Anyon
£ ■ Elementin
U sembolü
Yukarıdaki tabloya;
Mg
Al
2-
Al3+, Fe2+ ve NH4+ katyonları ile CN", S 0 4
Yukarıdaki grafikte Mg ve Al elementlerinin bi
leşik oluşturduklarında aldıkları iyon yükleri ve
rilmiştir.
ve P 0 43~ anyonları, aralarında oluşacak iyonik
bağlı bileşiklerin formüllerindeki atom sayıları
1. bileşik > 2. bileşik > 3. bileşik olacak şekil
de yerleştirilmesi gerekiyor.
Buna göre, tablonun doğru doldurulmuş
şekli aşağıdakilerden hangisidir?
A) Mg elementi OHT ile Mg(OH )2 bileşiğini
oluşturabilir.
B) Mg ve Al elementleri arasıda Mg 3AI2 bileşi
İyonlar
1. bileşik
2. bileşik
3. bileşik
Katyon
NH4+
Al3*
Fe2*
Anyon
PO?~
so42‘
CN*
İyonlar
1. bileşik
2. bileşik
3. bileşik
Katyon
a i 3+
NH^
Fe2+
Anyon
S042'
0O-
A)
CN"
İyonlar
1. bileşik
Katyon
a i 3+
f«
Anyon
so42'
CN'
İyonlar
1. bileşik
2. bileşik
3. bileşik
Katyon
n h 4+
Fe2+
a i 3+
Anyon
PO^
CN'
so42'
ği oluşabilir.
C) Al nin CO3“ iyonuyla oluşturacağı bileşiğin
formülünde toplam 14 tane atom bulunur.
B)
D) Al elementi P 0 4~ anyonuyla AIP0 4 bileşiği
ni oluşturabilir.
l
4.
C)
2+
3 CH4 + 8HNO3 -> 3C 0 2 + 8X + 10H20
3. bileşik
tepkimesine göre X bileşiğinin bir molekü
lünde kaç tane atom vardır?
n h 4+
o.
A„
O
D)
2. bileşik
B) 3
A) 2
5.
C) 4
D) 5
12 gram X ile 24 gram Y elementleri, Z bileşiği
ni oluşturmak üzere birleştiklerinde yalnızca
8 gram Y artmaktadır.
Buna göre aşağıdaki açıklamalardan hangi
si yanlıştır?
A) 28 gram bileşik oluşmuştur.
2.
xH2S + yH N 0 3 -> 2NO + 3S + 4H20
denkleminde x ve y nin değeri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) x = 2, y = 1
B) x = 1, y = 2
C) x = 3, y = 2
D) x = 2, y = 4
Q COŞKU
B) Son durumda toplam kütle 36 gramdır.
.ITly ,
C) Oluşan bileşikte kütlece birleşme (----- )
1
mY
oranı — dir.
2
D) Tepkime sonucunda ortamda Y ve Z den
oluşan bir karışım vardır.
Kimyasal Tepkimeler
6.
Amonyak elde etmek için,
^3£)
9.
N2 + 3H2 -> 2NH3
(çözüm tepkimesine göre 1 birim N2 ile 3 birim H2 ge
reklidir.
2A9(k) + ^ ^ 2(g)
denklemine göre, Ag20 katisı ağzı açık bir kap
ta tamamen ayrışıyor.
Buna göre son durum ile ilgili aşağıdaki öğ
rencilerden hangisinin söylediği yanlıştır?
Bu bilgiye göre,
ss m s
2 tane
N2 molekülü
Ag20 (k)
A)
B)
Kapta tek cins
atom vardır.
4 tane
H0 molekülü
Kabın kütlesi 0 2
kütlesi
kadar azalmıştır.
ur
yukarıda gösterilen 2 tane N2 ve 4 tane H2
molekülünden en fazla kaç tane NH3 mole
külü oluşabilir?
C)
A) 4
7.
B) 3
C) 2
D) 1
Kapta
bir karışım
oluşmuştur.
D)
Bir element
elde edilmiştir.
ur
2NH3 -> N2 + 3X
C2H2 + 2X -> Y
Cçozum Yukarıdaki tepkimelerde verilen X ve Y ile
gösterilen maddelerle ilgili aşağıda verilen
bilgilerden hangisi yanlıştır?
A) X yerine NH2 ve Y yerine C2H4 yazılabilir.
B) X bir element ve Y bir bileşiktir.
C) X ve Y nin yerlerine sırasıyla H2 ve C2H6
yazılabilir.
1 0 . “ Kimyasal tepkimelerde tepkimeye giren mad
delerdeki elementlerin kütlelerinin toplamı ile
tepkime sonucu oluşan maddelerdeki ele
mentlerin kütlelerinin toplamı birbirine eşittir.”
Buna göre,
D) X ve Y molekül yapılı maddelerdir.
CaC03 + ısı —> CaO + C 0 2
tepkimesi ile ilgili aşağıdaki grafiklerden
8 . N2 + 0 2
2X +
|o 2
tepkimelerindeki X ve Y ile gösterilen mad
deler aşağıdakilerin hangisinde doğru
olarak belirtilmiştir?
X maddesi
Y maddesi
A)
NO
n 2o 5
B)
NO
n 2o 3
C)
N 02
n 2o 5
D)
no2
n 2o 3
Q COŞKU
ASİTLER - BAZLAR
Çözüm
Kazanımlar
Asitler ekşi, bazlar acıdır. A seçeneği yanlıştır. Sa
dece bazlar ele kayganlık hissi verir. B seçeneği
yanlıştır. Asit ve baz çözeltileri elektrik akımını iletir.
C seçeneği doğrudur. Turnusol boyasının rengini
asitler kırmızı yapar. D seçeneği yanlıştır.
Bu bölüm ü bitirdiğimde;
4.1
Asitleri ve bazları; dokunma, tatma ve gör
me duyuları ile ilgili özelliklerini tanımayı,
Cevap C
ASİTLER
Sıra Sizde -18
Asitlerin bir çok kullanım alanı olduğu gibi doğal bir
çok maddenin yapısında da bulunur.
Asitlerin Genel Özellikleri
► Tatları ekşidir,
Bazik maddelerin tadı acıdır (1). Sabun ve
deterjan gibi maddeler bazik özellik taşır (2 ).
► Cildi tahriş eder ve yakarlar.
Asitler mavi tunusol kağıdını kırmızı yapar (3)
► Turnusolun rengini kırmızıya çevirirler.
Bazlar deriyi tahriş etmez (4).
► Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
Asit özelliği taşıyan maddeler asidik madde olarak
adlandırılır. Limon, domates ve gazlı içecekler gibi
gıdalar asidik maddelerdir.
|
Yukarıdaki paragrafta hangi cümledeki ifade
yanlıştır?
A) 1
B) 2
D) 4
C) 3
B A Z LA R
Günlük hayatta kullandığımız diş macunu, sabun
vb. maddeler bazdır.
Kazanımlar
Bazların Genel Özellikleri
► Tatları acıdır.
4 .2 Asitler ile H + iyonu ve bazlar ile OH- iyonu
► Ele kayganlık hissi verirler. Cildi tahriş ederler.
arasında ilişki kurmayı,
► Turnusolun rengini maviye çevirirler.
► Sulu çözeltileri elektrik akımını iletir.
Baz özelliği gösteren maddelere bazik madde denir.
Örnek -18
t
Aşağıdakilerden hangisi asit ve baz sulu çözel
tilerinin ortak özelliğidir?
A) Ekşi tatta olma
B) Ele kayganlık duygusu verme
ASİT ve BAZLARIN SUDA ÇÖZÜNMESİ
Asidik ve bazik maddeler suda çözündüklerinde
iyonlarına ayrışırlar.
Asitler suda H+ iyonu oluşturur.
HCI -» H+ + c r
H2S 0 4 -» 2H
Bazik maddeler ise suda çözündüklerinde OH iyo
nu oluşturur.
C) Elektrik akımını iletme
D) Turnusol kâğıdının rengini kırmızı yapma
g
coşku
2-
+ S04
NaOH -> Na+ + OH'
KOH -» K+ + OH’
Asitler - Bazlar
Çözeltilerin asidik mi yoksa bazik mi olduğu içinde
bulunduğu H+ ve OH iyonu belirler. Örneğin, gaz
lı içecekler C 0 2 gazının suda çözünmesiyle elde
Kazanımlar
edilir. Bu olayda H+ iyonu oluştuğu için gazlı içe
cekler asidiktir.
C 0 2 + H20
4.3 pH’ın bir çözeltinin ne kadar asidik veya ne
kadar bazik olduğunun bir ölçüsü olduğunu
ve asitlik ve bazlık ile pH skalası arasında
ilişki kurmayı,
-> H+ + HCOğ
Amonyaklı temizlik malzemeleri bazik özellik gösterir.
NH3 + H20 - > N H 4f + 0 h r
mmw0
Anahtar Bilgi
pH CETVELİ
► H+ iyonları sayısı OH iyonları sayısına eşit
ise çözelti nötrdür.
► H + iyonları sayısı, OH iyonları sayısından
fazla ise çözelti asidiktir.
► H + iyonları sayısı, OH
az ise çözelti baziktir.
iyonları sayısından
Bir çözeltinin asidik ya da bazik özellikte olduğunu
belirtmek için pH cetveli kavramı kullanılır.
► pH = 7 ise çözelti nötr özellik gösterir.
► pH < 7 ise yani 0 ile 7 arasında ise çözelti asidiktir.
► pH > 7 ise yani 7 ile 14 arasında ise çözelti baziktir.
0
1
2
3
4
5
Asitlik artar
pH < 7
6
7
8
9
10
11
12
'
1
-t-
Bazlık artar
NÖTR
pH > 7
13
14
'y
Bazı asitler veya bazların maddelerin üzerindeki et
kileri oldukça fazladır. Bu tür maddeler kuvvetli
asit veya kuvvetli baz olarak tanımlanır.
pH değeri 3’ün altındaki asitler ve pH değeri 12’nin
üzerindeki bazlar kuvvetlidir.
Anahtar Bilgi
Yukarıdaki kaplarda bulunan çözeltilerdeki H+ ve
OH* iyonları sayıları arasındaki ilişki verilmiştir.
Buna göre, hangi çözeltiler asidiktir?
A) Yalnız X
B) Yalnız Y
C) X ve Y
D) Y ve Z
Çözüm
pH değeri ne kadar küçükse asit o kadar kuv
vetli
pH değeri ne kadar büyükse baz o kadar kuv
vetlidir.
Örnek -20
Asidik maddelerdeki H+ iyon sayısı O H ' iyonu sa
yısından fazladır. Buna göre yalnız X çözeltisi asi
diktir. H + ve OH” iyon sayısı eşit olan maddeler ise
pH değeri 2 olan bir madde için aşağıdakilerden
nötr (ne asidik ne de bazik) dür. OH" iyon sayısı H+
iyonu sayısından fazla olan maddeler ise baziktir.
A) Cildi tahriş eder.
B) Tadı ekşidir.
C) OH- iyonu sayısı fazladır.
D) Asittir.
Cevap A
Çözüm
Sıra Sizde - 19
Suda aşağıda verilen iyonlardan hangisini oluş
turan madde bazik özellik gösterir?
A) H'
B) H30 '
C) NO,
D) OH'
pH değeri 7 den küçük olan çözeltiler asidiktir. Asit
ler cildi tahriş eder ve tatları ekşidir. A, B ve D seçe
nekleri doğrudur. OH” iyon sayısı fazla olan madde
ler bazdır. C seçeneği yanlıştır.
Cevap C
Q COŞKU
CJ
Asitler - Bazlar
Sanayide Kullanılan Bazı Asitler
Anahtar Bilgi
Belirteçler maddelerin pH değerlerine göre
farklı renk oluşturan maddelerdir. Turnusol bo
yası, fenolfitalein ve metil oranj gibi farklı belir
teçler vardır.
Formülü
Sistematik
Adı
Özel
Adı
Kullanım
Alanları
h 2s o 4
Sülfürik
asit
Zaçyağı
Boya sanayiinde,
patlayıcı yapımında
®
Sıra Sizde - 20
Bromtimol mavisi asidik ortamda sarı, bazik ortam
da mavi, nötr ortamda ise yeşil renk oluşumu gös
teren bir belirteçtir.
Banyo ve tuvalet
temizliğinde
Hidroklorik
Tuz ruhu
asit
HCI
hno3
Nitrik
asit
Kezzap
Gübre yapımında,
patlayıcılarda
h 3p o 4
Fosforik
asit
—
Kolalı içeceklerde,
gıdaları korucu
olarak
Sanayide Kullanılan Bazı Bazlar
Formülü
Sistematik
Adı
Özel
Adı
Kullanım
Alanları
NaOH
Sodyum
hidroksit
Sud
kostik
Sabun, kağıt,
boya ve tekstil
üretiminde
KOH
Potasyum
hidroksit
Potas
kostik
Deterjan, gübre
ve pil yapımında
Ca(OH)2
Kalsiyum
hidroksit
Sönmüş
kireç
Kireç ve çimen
to üretiminde,
dericilikte
Amonyak Amonyak
Temizlik deter
janlarında
pH = 9
pH = 7
Buna göre, pH değerleri yukarıdaki gibi olan X,
Y ve Z çözeltilerine bromtimol mavisi damlatıldı
ğında, çözeltilerdeki renk oluşumları aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur?
NH3
A)
Yeşil
Mavi
Sarı
B)
Sarı
Yeşil
Mavi
C)
Yeşil
Sarı
Mavi
D)
Mavi
Sarı
Yeşil
Kazanımlar
Örnek -21
Zaçyağı için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
j
4 .4 Sanayide kullanılan başlıca asitleri ve bazla
rı; piyasadaki adları, sistematik adları ve for
mülleri ile tanımayı,
A) Formülü H2S 0 4 tür.
B) İçilebilir.
C) Kuvvetli asittir.
D) Sülfürik asittir.
Çözüm
Zaçyağı sülfürik asidin yaygın adıdır ve H2S 0 4 for
mülüyle gösterilen kuvvetli bir asittir. A, C ve D doğ
rudur. Kuvvetli asitlerin içilmesi tehlikelidir. B seçe
neği yanlıştır.
Cevap B
Sıra Sizde -21
S A N A Y İD E K U L L A N IL A N BAZI
ASİTLER VE B A ZLA R
Aşağıda verilen eşleştirmelerden hangisi yanlış
yapılmıştır?
Asitler - Bazlar
Temizik malzemelerinin birçoğunda bazik madde
ler bulunur. Bunlar,
Kazanımlar
NaOH, KOH, Çamaşır sodası (Na2C 03), NH3
gibi bazlardır. Bu bazların kir çıkarma, yağları çözü
cü ve parçalayıcı etkisi vardır.
4 .5 Gıdalarda ve temizlik malzemelerinde yer
alan en yaygın asit ve bazları isimleriyle ta
nımayı,
4 .6 Günlük yaşamda sık karşılaştığımız bazı
Örnek -22
ürünlerin pH’lannı yaklaşık olarak bilmeyi,
İ>
Aşağıdaki asitlerden hangisi yiyeceklerde bu
lunmaz?
IbmammmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmaMİ
G Ü N L Ü K Y A Ş A M D A K İ BAZI
ASİTLER VE B A ZLA R
A) Malik asit
B) Laktik asit
C) Nitrik asit
D) Sitrik asit
Çözüm
Sanayide kullanılan asit ve bazların yanında gıdala
rımızda ve kullandığımız temizlik malzemelerinde
de asitler ve bazlar bulunur.
Malik asit, laktik asit ve sitrik asit değişik yiyecekler
de bulunur. Nitrik asit kuvvetli asittir ve yiyecekler
de bulunmaz.
Bazı Yerlerdeki A s itle r
Madde
Cevap C
İçerdiği asit
Limon
Sitrik asit
Süt
Laktik asit
Yoğurt
Laktik asit
Gazoz
Karbonik asit
Kolalı içecek
Fosforik asit
Sirke
Asetik asit
Elma
Malik asit
Üzüm
Tartarik asit
Çilek
Folik asit
Hazır meyve suyu
Benzoik asit
Hazır reçel
Sorbik asit
Karınca
Formik asit
Sıra Sizde -22
Elma
©
Yoğurt
Limon
m
Asit kuvveti artar
Yukarıdaki maddelerde bulunan asitler aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
Elma
Yoğurt
Limon
A) Malik asit
Laktik asit
Sitrik asit
B) Malik asit
Sitrik asit
Laktik asit
C) Laktik asit
Sitrik asit
Malik asit
D) Sitrik asit
Laktik asit
Malik asit
Baz kuvveti artar
■O
-*■
z
7
10
- i-
_ _ ı_
11
12
13
mâm
14
\
K a n ' ' ' 'I K a b a rtm a ^
Amonyak
Çamaşır
tozu
(7,2-7.5)
(10.9)
suyu
I
1 (8.9)
(13)
Tükrük Deniz suyu
Sabun
Kalsiyum
Sodyum
(7,2)
(7,8 - 8 ,3)
Deterjanlar
hidroksit
hidroksit
(10,1)
(12,4)
(13,8)
'ı
Sülfürik asit Mide asidi
(0,3)
(1-3)
I
Sirke
(3,3)
/
(4,2)
I \W,VV /
V'“' ! /
I
Kahve Yağmur Saf su
(4,9)
suyu
(7,0)
(5,6)
Gündelik hayatta kullanılan bazı maddelerin pH değerleri ve asitlik-bazlık kuvvetlerinin karşılaştırılması
Q COŞKU
Asitler - Baılar
Sıra Sizde -23
Kazanımlar
(^)
H N 03 + NaOH -> NaN03 + H20
4 .7 Asitler ile bazların etkileşimini “nötrleşme
tepkimesi” olarak adlandırmayı ve nötrleş
me sonucu neler oluştuğunu belirlemeyi,
"■■
tepkimesi için aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
A) Yeni çözeltide iyon bulunmaz.
B) Tuz oluşmuştur.
C) Oluşan yeni karışım elektiriği iletir.
tornam
D) Nötrleşme tepkimesidir.
NÖTRLEŞME
Bir asit bir bazla tepkimeye girdiğinde tuz ve su
oluşur. Bu asit-baz tepkimelerine nötrleşme adı
verilir.
HCI +
NaOH
(Asit)
(Baz)
-*
NaCI
+
H ,0
(Su)
(Tuz)
katli olunması gerektiğini açıklamayı,
Tuzlu su
(Asit)
+
2KOH
K2S04
(Baz)
(Tuz)
4 .8 Asit baz çözeltilerini kullanırken neden dik
------------- V
H2S 0 4
Kazanımlar
H20
+
(Su)
-----V
Tuzlu su
Eğer asit ve baz uygun miktarlarda karıştırılırsa asit
asitlik özelliğini baz da bazlık özelliğini kaybeder.
Sonuçta elde edilen karışım nötr olan bir tuzlu su
çözeltisi olur.
Anahtar Bilgi
©
Nötrleşme sonucu tuz ve su oluşur. Tam nötr
leşme sağlandığında ortamın pH si 7 olur.
Kimyasal maddeler için tehlike işaretlerinin
anlamlarını belirtmeyi,
4 .9 Asitlerin ve bazların günlük kullanımdaki eş
ya ve malzemeler üzerine olumsuz etkisin
den kaçınmak için neler yapılabileceğini,
mmmmtmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmamâ
TEHLİKE İŞARETLERİ
Asitlerin ve bazların zararlı etkilerini belirtmek için
bazı işaretler kullanılır. Bu uyarı işaretleri tehlike
sembolleri olarak da adlandırılır.
Asitler ve bazlarla ilgili yaygın olarak kullanılan ba
zı tehlike sembolleri aşağıda verilmiştir.
Örnek -23
Aşağıda verilen tepkimelerden hangisi bir nötr
leşme tepkimesi değildir?
1
A) NaOH + H N 03 -4 NaN03 + H20
İm
4 »
B) NH3 + HCI -> NH4CI
Deriyi tahriş
eder.
C) 2KOH + H2S 0 4 -> K2S04 -I- 2H20
D) H N 03 + Ca(OH)2 -> Ca(N03)2 + H20
M etalleri
aşındırır ve
deriyi tahriş
eder.
X
Tehlikelidir.
Çözüm
Nötrleşme tepkimelerinde tuz ve su oluşur. A, C ve
D seçeneklerindeki asit baz tepkimelerinde tuz ve
su oluştuğu için bu tepkimeler nötrleşme tepkime
sidir. B seçeneğindeki tepkimede sadece tuz oluş
muştur. Nötrleşme tepkimesi değildir.
Cevap B
Q COŞKU
Anahtar Bilgi
Sağlığımızı korumak için asit ve baz içeren
maddeler dikkatli ve ölçülü kullanılmalıdır.
Asiller - Bazlar
ASİTLERİN ve B A ZLA R IN
ZA R A R LI ETKİLERİ
Kazanımlar
Asitler ve bazlar maddeleri ve eşyaları olumsuz bir
şekilde etkiler.
► Asitler metal ve mermerden
yapılmış eşyaları aşındırır.
Örneğin asidik yiyecek ve
içeceklerin fazla tüketimi
dişleri aşındırır ve midenin
asit dengesini bozar.
%
4.10 Endüstride atık madde olarak havaya bıra
kılan S02 ve N 02, gazlarının asit yağmur
larını oluşturduğu ve bunların çevreye zarar
verdiğini fark etmeyi,
4 .1 J Sulan, havayı ve toprağı kirleten kimyasal
lara karşı duyarlılık edinmeyi,
► Evlerimizde kullandığımız
temizlik malzemeleri genel
likle bazik özellik taşır. Bu
temizlik malzemelerinin aşırı
kullanımı cam; porselen ve
kristal eşyaları aşındır.
A s it Y ağm urlan
Evde ve işyerlerinde kullanılan yakıtlardan çıkan
baca gazları, motorlu taşıtlardan çıkan egzoz gaz
ları hava kirliliğine sebep olur. Bu gazlardan S 0 2,
Örnek -24
N 0 2 ve C 0 2 gazları asit yağmurlarına neden olur.
Aşağıda verilenlerden hangisi asit veya bazların
zararlı etkilerinden biri değildir?
Bu gazlar bulutlarda bulunan su buharı ile tepkime
ye girerek asit oluşturabilmektedir. Bu şekilde olu
şan yağmurlara ise asit yağmurları denir.
A) Metalleri aşındırması
B) Yiyecekleri korumak için sorbik asit katılması
C) Limonun mutfak tezgahını aşındırması
D) Kristal cam eşyaların zamanla matlaşması
so,
NO,
» 4 4 4 4*
4 4
çözüm
Metalleri aşındırma, asitlerin zararlı etkilerindendir.
A seçeneği yanlıştır.
• '♦ H jS O ,
♦ 4 4 4 4
4 4 J 4
im
Hazır gıdaların bozulmasını önlemek için içine sor
bik asit katılır. Bu asitlerin yararlarından biridir. B se
çeneği doğrudur.
Asit yağmurları çevremize zarar verir.
Asidik madde olan limon mermeri aşındırır. Bu asit
lerin zararlı etkilerindendir. C seçeneği yanlıştır.
Bazik madde içeren temizlik malzemeleri fazla kulanıldığında kristal cam eşyalar zamanla matlaşır. D
seçeneği yanlıştır.
Cevap B
Asit yağmurları;
► Ormandaki ağaçların ve bitkilerin yok olmasına
neden olur.
► Deniz, göl ve nehirlerdeki canlı yaşamını etkiler,
balıkların ölümüne sebep olur.
Sıra Sizde -24
Aşağıdakilerden hangisi asitlerin sağlığımıza
zararlı etkilerinden korunmak için yapılması ge
rekenlerden biridir?
A) Asitli yiyecekten sonra bazik yiyecek yeme
B) Gazlı içeceklerden bol bol tüketme
C) Asitli yiyecek ve içecekleri az tüketme
D) Aşırı miktarda portakal yeme
Asit yağmurları orman
ları tahrip eder.
Göller asit yağmurları
nedeniyle kirlenir.
Q COŞKU
Asitler - Bazlar
► Dışarıda çalışan araçların, otomobillerin vb. ka
portasını zamanla tahrip eder.
► Havayı etkilediği için sağlığımıza bir çok yönden
olumsuz etkide bulunur.
Örnek
Asit yağmurlarının çevremize verdiği zararları
azaltmak için,
► Tarihi eserlere zarar verir.
I. Fabrika bacalarına filtre konulmalı
► Toprağın kimyasal yapısını ve biyolojik koşulları
nı etkileyebilir. Zamanla ormanların yok olması
na sebep olur.
II. N 0 2 ve S 0 2 gibi gazları üretmeyen yakıtlar kul
lanılmalı
III. Motorlu taşıtların bakımları zamanında yapılmalı
önlemlerinden hangileri uygulanmalıdır?
A) I ve II
B) I ve III
C) II ve III
D) I, II ve III
Çözüm
*
Asit yağmurları tarihi
eserleri yıpratır.
Asit yağmurları
toprağın verimliliğini
düşürür.
ÇEVREYİ K O R U M A K İÇİN
NELER Y A P IL A B İL İR
Çevremizi korumak için almamız gereken tedbirle
rin başlıcaları şunlardır:
► Yakacak olarak ve endüstride havayı daha az
kirleten doğalgaz gibi yakıtlar kullanılmalıdır.
Asit yağmurlarına sebep olan gazları üreten en
önemli kaynaklar fabrika ve enerji santrallerinin
ürettikleri gazlar, motorlu taşıtların egzoz gazları, ev
ve iş yerlerimizin baca gazlarıdır.
Bu nedenle, fabrika bacalarına filtre konulması ve
motorlu taşıtların bakımının zamanında yapılması
asit yağmurlarına neden olan gazların havaya ka
rışmasının azalmasına sebep olur. Bu nedenle I ve
III. seçenek doğrudur.
II. seçenekteki asit yağmurlarına sebep olacak gaz
ları üretmeyen yakıtları kullanmak uygulanabilecek
en önemli önlem kabul edilmektedir. Bu nedenle II.
seçenek te doğrudur.
Cevap D
► Güneş, rüzgar ve hidroelektrik santralleri gibi te
miz enerji kaynakları kullanılmalıdır.
©
Sıra Sizde -25
\
î ^
Atmosfere salınan S 0 2 ve N 0 2 gazları asit yağmur
, il
larına neden olur.
1 T ! }':V T
Rüzgar enerjisi tem iz
b ir enerji kaynağıdır.
Güneş panelleri temiz
b ir enerji kaynağıdır.
► Fabrika bacalarına filtre takılmalıdır.
► Motorlu taşıtların bakımı zamanında yapılmalıdır.
► Çevremizin ağaçlandı
rılmasına önem veril
melidir. Yeşil yapraklı
bitkiler havadaki C 0 2
yi alarak yerine oksijen
gazı üretmekte ve ha
vanın temizlenmesinde
ciddi katkıları olmaktadır.
Q COŞKU
Yeşil yapraklı ağaçlar
Sene boyunca C02
gazını tüketerek 0 2
oluşturur.
Yukarıdaki öğrencilerin hangisi asidik yağış şe
killerinden birini belirtmiştir?
A) Yalnız Gül
B) Gül ve Şakir
C) Şakir ve Zafer
D) Gül, Şakir ve Zafer
Asitler - Bazlar
Aşağıda verilen asit ve bazın bazı özelliklerini verilen boşluklara yazınız.
S*
i-
2.
3.
4.
Aşağıda verilen tablodaki boşlukları uygun bir şekilde doldurunuz.
Formülü
Sistematik Adı
Özel Adı
Formülü
Sistematik Adı
Özel Adı
Sülfürik asit
Sud kostik
.......................
HCI
Potasyum hidroksit
Ca(OH)2
Kezzap
Amonyak
H 3P 0 4
Aşağıda verilen maddelerin pH değerlerini tahmin ediniz ve pH cetvelinde uygun yerle maddeleri çizgi
çizerek eşleştiriniz.
Limon
1
1
Domates
2
ci
V-
A
£
Diş macunu
6
7
Kan
8
9
1<D
Çamaşır suyu
1‘
1î?
1 :3
i
Asitlik artar
Bazlık artar
0 COŞKU
ASİTLER - BAZLAR
4.
1.
V
ü
Kırmızı turnusol
kağıdının rengini
mavi yaparlar.
( çöziim
II.
*
Sulu X maddesi,
I. Elektrik akımını iletiyor.
Sulu çözeltileri
OH- iyonu
bakımından
zengindir.
II. Nötrleşme tepkimesi veriyor.
III. Turnusol kağıdına etki ediyor.
özelliklerini göstermektedir.
Buna göre, X maddesi aşağıdakilerden han
gisi olamaz?
A) NH,
Yukarıda verilen bilgilerden hangileri bazlar
için doğrudur?
A) Yalnız
C) İv e III
B) İv e li
D) I, II ve
5.
m
(çözüm
B) KOH
D) NaCI
( '1
ç ^
-W‘-( ¡ L P i »Î2i
Limon
Sirke
Süt
Gazoz
(Nitrik asit): (l.aktik asit]; Formik asitli
(Sitrik asit)
2.
C) HCI
Aşağıdakilerden hangisi bir sıvının asit ol
duğunu kesin olarak belirtir?
Yukarıdaki rafta bulunan maddelerin adları ve
içerdikleri asitler etiketlerine yazılmıştır.
A) Suda çözünmesi
Hangi maddelerin etiketi yazılırken hata ya
pılmıştır?
B) Elektrik akımını iletmesi
C) Çözünürken iyonlarına ayrışması
A) Yalnız sirke
B) Limon ve süt
D) Mavi turnusolu kırmızıya çevirmesi
C) Sirke ve süt
D) Gazoz ve sirke
6.
• Formülüm H, S ve O elementlerinden oluşur.
• Ailem asit sülalesindendir.
• Arkadaşlarım beni zaç yağı olarak adlandırır.
*
Yukarıdaki asit ve baz çiçeklerindeki yap
raklardan hangileri yanlış yerleştirilmiştir?
Bilimsel Adı
Formülü
A) Karbonik asit
h 2c o 3
B) Sülfürik asit
h 2s o 4
Kostik
C) Fosforik asit
s o 4h
Sirke
D) Kükürt asit
h 2s
Asit çiçeği
Baz çiçeği
A)
Zaç yağı
Amonyak
B)
Tuz ruhu
Çamaşır suyu
C)
Limon
D)
Sabun
Q COŞKU
Kendisi ile ilgili yukarıdaki bilgileri veren
X maddesinin bilimsel adı ve formülü aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiş
tir?
Asitler - Bazlar
7.
Gülsüm üç ayrı göletten su örneği alarak pH
değerlerini ölçmüş ve,
10.
rğ %
jÜ
(çözüm
PH
Aşağıdakilerden hangisi kimyasal maddelerin tehlikesi ile ilgili bir uyarı işareti deâilsür?
Cçözüm
6,9 f ............. r-.
A)
B)
5,4
3,2
(f )
Su örnekleri
S2
Sı
S3
Cep telefonu
ile konuşulmaz.
şeklinde bir grafik oluşturmuştur.
Gülsüm’ün çalışmasına göre
S2 ve S3
şeklinde kodlanan gölet sularının asitlik
kuvvetlerinin karşılaştırması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) S 1 > S2 > S3
B) S2 > St > S3
C) S3 > S 1 > S2
D) S 1 > S3 > S2
Aşındırıcı
C)
D)
Yakıcı ve tahriş
edici
Yanıcı ve
parlayıcı
1 1 . X : Turnusola etki etmiyor.
8.
Aşağıda verilen gazlardan hangisi hava kir
liliğine sebep olan gazlardan biri değildir?
A) C 0 2
B) S 0 2
C) 0 2
D) N 0 2
Y : Z çözeltisi ile nötrleşiyor.
Z : Sulu çözeltisinde H + iyonları sayısı, OHiyonları sayısından fazladır.
Buna göre X, Y ve Z için aşağıdakilerden
hangisi doğrudur?
HNO3 çözeltisi bulunan
9.
nh
sulu
çözeltisi
bir kaba dam,a damla
NH3 sulu Çözeltisi ekleni
yor.
12.
H N O 3 sulu çözeltisi
X
Y
Z
A)
Asit
Baz
Nötr
B)
Nötr
Baz
Asit
C)
Asit
Nötr
Baz
D)
Nötr
Asit
Baz
I. Asit ve bazların sulu çözeltileri elektrik akı
mını iletmez.
II. Bazlar, turnusol kağıdının rengini maviye
dönüştürür.
Buna göre,
I. Aralarında kimyasal tepkime olur.
II. Son çözelti elektrik akımını iletir.
III. Yalnızca fiziksel değişme olur.
III. Asitler, bazı besinlerin tadlarını ekşitir.
IV. Asitler, metalleri aşındırır.
Asit ve bazların kimyasal özellikleriyle ilgili
olarak yukarıda verilenlerden hangileri
doğrudur?
A) Yalnız I
B) YalnızI
A) II ve III
B) I, II ve III
C) İv e li
D) I, II ve
C) II, III ve IV
D) I, II, III ve IV
Q COŞKU
Asitler - Bazlar
15. Asit yağmurları ile ilgili aşağıdaki öğrenci
lerden hangisinin söylediği yanlıştır?
13.
m
ğjm m gg
{çözüm
Kırmızı turnusol kağıdı renk değiştirmeden yü
zebileceği bir havuz aramaktadır.
Buna göre, kırmızı turnusol kağıdı aşağıda
ki havuzlardan hangisine giremez?
Za ç yağı
havuzu
C)
Nazlı
Talat
Amonyak
havuzu
14.
Tatları ekşidir.
16.
Yakup ; Bir X maddesi suya atıldığında
Turnusol kağıdının rengini maviden
kırmızıya değiştirirler.
pH değerleri 7 den küçüktür...
Arif öğretmenin yukarıdaki tahtada yazdığı
özelliklere sahip bileşiklere, aşağıdaki han
gi öğrenci yanlış örnek vermiştir?
B)
$
(çözüm
H+ iyonu oluşturuyor.
Mesut : X ile Y nin tepkimesinden
X+ Y
Tuz + H20
denkleminde görüldüğü gibi tuz ve
su oluşuyor.
Ceyda : Z çözeltisi mavi turnusol kağıdının
rengini kırmızı yapıyor.
Üç öğrencinin X, Y ve Z maddeleri ile ilgili
yukarıda verdikleri bilgilere göre aşağıdaki
yargılardan hangisi yanlıştır?
A) X in oluşturduğu çözeltinin pH değeri 7 den
küçüktür.
B) Y çözeltisi bir baz çözeltisidir.
C) X çözeltisinin pH değeri, Y çözeltisinin pH
değerinden büyüktür.
D) Z asidik bir maddedir.
ASİTLER - BAZLAR
KDT
8
1.
3.
A s it le r in b a z la r la t e p k im e s i
$
s o n u c u n d a t u z ve su o lu ş a n
0Ççozüm
§
t e p k im e le r e n ö t r a lle ş m e d e n ir.
*
-ca
.
Bu t ip t-epkim -elere b ir e r ö rn e k
v e r ir m is in iz ?
Portakal
K a b a rtm a
ja S s
$ -
Çilek
m
s
|
m
e
il
m
Öğretmenlerinin tahtaya yazdığı soruya
aşağıdaki hangi öğrenci doğru cevap ver
miştir?
t
K abartm a tozu
Sirke
A)
Yukarıda resimleri verilen gıda maddelerin
den hangilerinin pH değerinin 7 den büyük
olması beklenir?
2H2 + O 2 -> 2 H 2O
A) Yalnız sirke
B) Yalnız kabartma tozu
C) Çilek ve portakal
D) Kabartma tozu ve sirke
2.
[çözüm
1
Sodyum hidroksit: NaOH
Sabun yapımı
Kalsiyum hidroksit: C a(O H ) 2
B
Mide ilacı
3 Magnezyum hidroksit: M g(O H ) 2
C
Kireç suyu
2
Yukarıda bazı maddeler ve bunların kullanıl
dıkları yerler verilmiştir.
Buna göre, aşağıdaki hangi eşleştirme doğ
rudur?
A) 1 —» A
B) 1 -> C
4.
Asit çözeltileri için,
I. Birim hacimdeki H+ iyon sayısı, OH“ iyon
sayısından büyüktür.
II. H+ iyon sayısı, OH- iyon sayısından bü
yüktür.
2 —> C
2
3 —» B
3 -> B
C) 1 -> C
D) 1 -» B
2 -> B
2 -» A
A) Yalnız
B) I ve II
3 —> A
3 —> C
C) II ve III
D) I, II ve
A
III. Elektrik akımını iletir,
Q COŞKU
Asitler - Bazlar
8
5.
0
(ç öziim
7.
Çocuklar!
A sit yağmurları ile
ilgili neler öğrendik?
Genellikle sanayi
bölgeleri ve
çevresinde oluşur
Büret -
1. kap
Beher -*_j
i
2. kap
Şekilde verilen sistemde, 3V hacminde sıvı
bulunan 1. kaptaki çözelti, musluk açılarak ya
vaş yavaş 2V hacminde sıvı bulunan 2. kaba
ekleniyor. Zamanla 2. kaptaki OH- iyonu mik
tarının arttığı gözlemleniyor.
Havadaki su buha
rının, N Ü 2 ve SOz
gibi gazlarla tepki
mesiyle oluşur.
Tarihi eserlere,
bitkilere ve
çevreye zararlı
etkileri vardır.
Çözeltilerinden biri asit diğeri baz olduğu
na göre 1 ve 2. kaplarda, hangi maddelerin
çözeltisi olduğu söylenebilir?
Yukarıdaki resimde hangi öğrenciler öğret
menin sorusuna doğru cevap vermiştir?
1. kap
A) Cemil ve Özlem
B) Özlem ve Nihat
-2
c
D) Cemil, Özlem ve Nihat
0
C çöîiim
Adı
KOH
B) KOH
HCI
HNO,
X
Y
Kostik
Sodyum hidroksit
Z
NaOH
h 2s o 4
İ
Formülü Piyasa Adı
Nitrik asit
h 2s o 4
D) HCI
8.
6.
A) HCI
C)
C) Nihat ve Cemil
2. kap
9.
Tuz ruhu
Aşağıdakilerden hangisinin pH değeri 7 den
büyüktür?
A) Sud kostik
B) Zaç yağı
C) Tuz ruhu
D) Kezzap
I. HCI
II. KOH
Asit ve bazlarla ilgili yukarıda verilen tablo
da X, Y, Z ve T yerine aşağıdakilerden han
gisinde verilenler gelmelidir?
X
A) Kezzap
III. H2S 0 4
Yukarıda verilen maddelerle ilgili olarak aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
T
Y
Z
NaOH
Hidroklorik
asit
<7
Hidroklorik
asit
>7
A)
B)
Iırsa H20 elde edilir.
B) Sirke
asidi
KOH
C) Kezzap
Na20
Sülfürik asit
<7
D) Klor
NaOH
Klorik asit
>7
0 COŞKU
C)
mı iletir.
D)
latılırsa çözelti kırmızılaşır.
Asitler - Bazlar
12. Aşağıdaki maddelerin sınıflandırmalarından
hangisi yanlış verilmiştir?
Madde
Değişik maddelerin asidik ve bazlıkları ile ilgili
araştırma yapan Gülten not defterine yukarı
daki maddelerle ilgili,
Sınıflandırma
A)
h 2s o 4
Asit
B)
nh3
Baz
C) KOH
Asit
D) HCI
Asit
' Sabun, bazik ö z e llik \
gösteren b ir m ad
dedir.
* Lim onun p H d e ğ e ri
7 d en küçüktür.
------
13.
' D om ates a sid ik
özellik gösterir.
'• * p H d e ğ e ri en yüksek
olan m adde dom a
testir.
-------
— .......... ........ \
Ormanların
tahrip
olmasına sebep
olurlar.
Toprağın
veriminin
artmasını
sağlarlar.
şeklinde notlar almıştır.
Buna göre, aşağıda verilen yargılardan han
gisi doğrudur?
Ömer Faruk
A) Gülten’in yazdığı bütün notlar doğrudur.
Ali Kemal
Akarsularda,
denizlerde ve
göllerdeki yaşamı
olumsuz yönde
etkilerler.
B) Limonun pH değeri hakkındaki not doğru
dur.
C) Sabun ile ilgili not yanlıştır.
D) Gülten’in domatesin pH değerinin diğerle
rinden yüksek olduğu şeklindeki notu doğ
rudur.
Gülnihal
Asit yağmurları ile ilgili yukarıdaki öğrenci
lerden hangilerinin verdikleri bilgiler doğ
rudur?
11.
A) Ömer Faruk
B) Ömer Faruk ve Ali Kemal
C) Ali Kemal ve Gülnihal
1
. kap
2
. kap
3. kap
D) Ömer Faruk ve Gülnihal
Yukarıdaki kaplardan birinde NH3 (baz), birin
de H N 03 (asit) ve birinde NaCI (tuz) çözeltile
rinin olduğu bilinmektedir. 2. kaptaki sulu çö
zelti turnusolun rengini maviye çevirmektedir.
1. ve 3. kaplardaki çözeltilere aşağıdaki iş
lemlerden hangisi yapılırsa tüm kaplardaki
çözeltilerin hangileri olduğu bulunur?
A) 1. kaba kırmızı turnusol kağıdı batırılırsa
B) 3. kaba az miktarda katı NaCI eklenirse
14. Oya : Elektrik akımını iletme
Ali
: Turnusol kağıdına etki etme
Gül : H+ iyon sayısının, OH~ iyon sayısından
büyük olması
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin söy
ledikleri asit ve bazların sulu çözeltilerinin
ortak özelliğidir?
C) 3. kaba kırmızı turnusol kağıdı batırılırsa
D) 2. kaptaki çözeltiden, 1. ve 3. kaplara bir
miktar eklenirse
A) Yalnız Oya
B) Oya ve Gül
C) Oya ve Ali
D) Oya, Ali ve Gül
Q COŞKU
b■
SU ARITIMI
EM i
lH®
m
IËI
Kazanımlar
Anahtar Bilgi
Sert sular halk arasında acı su olarak da adlan
dırılır.
H '
5.1 Sert su, yumuşak su kavramlarını anlamayı
ve sertliğin neden istenmeyen bir özellik ol
duğunu açıklamayı,
SERT SULARIN ZARARLI ETKİLERİ
Sert sular farklı amaçlar için kullanıldıklarında için
deki Ca2+ ve Mg2+ ¡yolarından kaynaklanan olum
i
SERT SU - Y U M U Ş A K SU
Vücudumuzun ve dünya yüzeyinin yaklaşık % 70
ini su oluşturmaktadır. İnsanların günlük su ihtiyaç
larından başlıcaları; içme, temizlik, yemek pişirme,
ısınma şeklinde sıralanabilir.
Sular yer kabuğunda denizlere ve göllere doğru
akarken farklı mineralli toprak türlerinin bulunduğu
bölgelerden geçer ve bu bölgelerdeki bazı tuzları
çözerek içine alır. Bu nedenle doğal su kaynakların
daki sular saf değildir. İçinde çözünmüş hâlde bir
çok tuz ve mineraller bulunur.
Kireçli topraktan geçen yağmur suları içinde Ca2+
iyonları oluşur. Böylece sert su meydana gelir.
İçlerinde Ca2+ ve Mg2+ gibi iyonları çokça bulun
duran sulara sert su adı verilir.
İçlerinde Ca2+ ve Mg2+ gibi iyonları az sayıda bu
lunduran sular ise yumuşak su olarak adlandırılır.
Yumuşak sular sert sulara göre daha tatlı ve içimi
güzel olan sulardır.
suz sonuçlar ortaya çıkar.
► Lavabo, musluk vb. yer
lerde kireçlenmelere ne
den olurlar.
► Sert sulardaki Ca2+ ve
Mg2+ iyonları
sabunla
tepkimeye girerek çökelti
oluşturduğundan bu su
lar temizliğe elverişli değildir. Çünkü daha fazla
sabunun kullanılmasını gerektirir.
► Sert sular su ısıtıcıları, çamaşır ve bulaşık makinaları gibi araçların ısıtıcılarında kireçlenmeye
sebep olacağından enerji sarfiyatını artırır.
Sert sular ütülerde kireç
lenme yaparak zamanla
elektrik tüketimini artırır.
Sert sular çamaşır
makinası ısıtıcısını
kireçlendirir.
► Sert sular sıcak su bo
rularında
tıkanmalara
neden olur.
► Sert sularla yıkanan giy
silerde yıpranma olur.
Sert su borularda
tıkanma yapar.
1531
M
Su Arıtımı
Anahtar Bilgi
Kazanımlar
Sert sular sağlığa zararlı değildir. Hatta aşırı
sert olmayan suların içimi kemik gelişimini des
tekler.
5.2 Sularda sertliğin nasıl giderileceğini,
Omek -26
su
s e r t l iğ in in g id e r il m e s i
Aşağıda verilenlerden hangisi sert suyun sebep
olduğu olaylardan biri değildir?
Sert sular değişik işlemlerden geçirilerek yumuşatı
labilir.
A) Sert su ile yapılan temizlik işleri daha fazla su
harcanmasına sebep olur.
Kaynatma
B) Sert su kullanılan çaydanlıklarda su daha geç
kaynar.
Sert
C) Sert su ile yıkanan kıyafetlerimiz normal sertlik
teki suya göre daha az sabun ile temizlenebilir.
D) Sert su kullanılan kalorifer sistemlerinde tıkan
malar olur.
su
kaynatıldığında
sertliğe neden olan Ca2+
iyonları CaC03 olarak dibe
çöker. Böylece sert su yu
muşatılmış olur.
Çözüm
Sert su temizlik maddeleri ile çökelti oluşturduğun
dan temizlik yapmayı zorlaştırır ve dolayısyla daha
fazla temizlik maddesi ve enerji harcanmasına ne
den olur. A seçeneği yanlıştır. C seçeneği doğrudur.
Sert su kireç oluşumuna sebep olduğu için çay
danlıkların tabanını kaplayarak ısının iletilmesini
zorlaştırır ve suyun geç kaynamasına sebep olur.
B seçeneği yanlıştır. Sert su kalorifer sistemlerinde
ki borularda tortu oluşturarark tıkanmasına neden
olur. D seçeneği yanlıştır.
Cevap C
©
Sıra Sizde -26
Günlük hayatımızda kullandığımız sular ile ilgili
aşağıdaki öğrencilerin verdiği bilgilerden hangi
si yanlıştır?
A)
Sert su la r içm e k
iç in kullanılabilir.
B)
Sert suyla yıkanan
çam aşırların re ng i
solar.
Ca2+
+
(suda) +
2c o 3 (suda)
Kaynatma
CaCO 3(k)
İyon Değiştirici Reçine Yastık Kullanma
İyon değiştirici reçine yastıkları sudaki Ca2+ ve
Mg2+ iyonlarının suya sertlik vermeyen Na+ veya
K+ gibi iyonlarla yer değiştirilmesini sağlar. Böyle
ce sert su yumuşatılmış olur.
Reçine yastığı, Na+ iyonlarının tamamı harcandı
ğında artık suyu yumuşatamaz. Reçine yastığı tek
rar kullanabilir yapmak için derişik NaCI çözeltisi
kullanılmış reçine yastığından geçirilir, sonuçta re
çine yastığı tekrar kullanılabilir hâle gelir.
Yumuşak sularda hiç
Ca2+ iyonu
bulunmaz.
N u rd a n
K e rem
C)
Kaynatılan sert suda
ki kireç çöker.
Sonuçta su yumuşar.
D)
Sert su kullanımı
su, sabun ve elektrik
tü ketim ini artırır.
Reçinede Ca iyonları
Na+ iyonları ile
yer değiştirir.
yumuşak su çıkışı
S ine m
Tekin
İyon değiştirici reçine yastık sert suların
yumuşatılmasında kullanılır.
Q COŞKU
Su Arıtımı
Anahtar Bilgi
Kazanımlar
İyon değiştirici reçine yastıkları suları mikrop
lardan arındırmaz.
İyon değiştirici reçine yastıkları sonsuza kadar
kullanılamaz. Belirli bir kullanma süresi vardır.
k
5.3 Suların arıtımında klorun mikrop öldürücülük etkisinden yararlanıldığını,
i>
fc
İ • S;|S-1
II
i:
Örnek -27
«>
SULAR M İK R O P L A R D A N
TEM İZLENM ELİDİR
İyon değiştirici reçineden geçirilen su için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Sadece suların sertliğinin giderilmesi, içilebilir kali
tede su elde edildiği anlamını taşımaz.
A) Suya sertlik veren iyonların sayısı artırılmış olur.
Suda değişik hastalıklara neden olan bakteriler ve
mikroplar bulunabilir. Bunun için içme suları bakte
ri ve mikroorganizmalardan da temizlenmelidir.
B) Sudaki bütün iyonlar yer değiştirmiştir.
C) Suyun mikroplardan temizliği sağlanmıştır.
D) Ca2+ ve Mg2+ gibi iyonlar reçinede tutulmuştur.
Çözüm
Reçine yastıkları suları sertlik veren iyonlardan arın
dırır. A seçeneği yanlıştır.
İçme suları mikroplardan arındırılır. Bu işleme dezenfeksiyon denir. En yaygın kullanılan dezenfeksiyon yöntemi ise suların klorlanmasıdır.
Doğal kaynak suları içmek için kulanılmadan önce
aşağıdaki gibi değişik temizleme aşamalarından
geçer.
Suya sertlik veren Ca2+ ve Mg2+ iyonları ile Na+
iyonları değişir. Suda var olan diğer iyonlar reçine
de tutulmaz. B seçeneği yanlıştır. D seçeneği doğ
rudur.
İyon değiştirici reçine yastıklar suları mikroplardan
arındırmaz. C seçeneği yanlıştır.
Cevap D
&
2 çmmmm
raaditeier
kutfantfarafr
cçjrrösk)
scprafe M M M M r m d i$ tr
kat» parçacıkta* çökSurr'.Jt.ır
Si* çeMliırm*
taamueumaattımır.
Sutçersmde bUuner
çöpler ve buyuk
boyuttaki maddelerden
Sıra Sizde -27
Sw içerisıritfc teaterf
caniı oi'3Bm2rnatBi''3ar
* baz Immysnali maO-
1 litresindeki Ca2+ iyonu
miktarı (mg)
X şehri suyu
86
Y şehri suyu
327
; Z şehri suyu
39
*I %
S ",iîJ
V\:>]
Yukarıdaki tabloda X, Y ve Z şehirlerindeki suların
1 litresinde bulunan Ca2+ iyonu miktarı verilmiştir.
Eğer bu şehirlerin suları dakikada 2L geçecek
şekilde özdeş iyon değiştirici reçine yastıkların
dan geçirilirse, reçineler hangi sıra ile kullanıl
maz hâle gelir?
A) X, Y Z
B) Y, Z, X
C) Y, X, Z
D) X, Z, Y
M c * kanierafc sunte
katar «jm camı
■M
Su ıçsnsınete
ta m geçimtere*
hoş otmavtar kokusu \»eKaO
İçme suyu arıtımı
£
Anahtar Bilgi
Dezenfeksiyon işlemi sert suları yumuşatmaz.
En yaygın dezenfeksiyon yöntemi klorlamadır.
m
Su Arıtımı
<9
Örnek -28
Aşağıdakilerden hangisi dezenfeksiyon yöntem
lerinden biridir?
A) Dinlendirme
B) Süzme
C) Klorlama
D) Yumuşatma
Çözüm
Doğal sular içmeden önce içindeki kum vb. tortula
rın çökmesi için dindlendirilir. Bu işlem sırasında
mikroplar ölmez. A seçeneği yanlıştır.
Su bir süzgeçten geçirildiğinde bazı taneciklerden
arındırılır. Ancak mikroplar süzgeçlerden geçecek
kadar küçüktür. Bu nedenle süzme işlemi suyu
mikroplardan temizlemez. B seçeneği yanlıştır.
Klorlama suları sağlığa zararlı mikroplardan temiz
ler. C seçeneği doğrudur.
Sert suların yumuşatılması sırasında su mikroplar
dan temizlenmez. D seçeneği yanlıştır.
Cevap C
Sıra Sizde -28
İnce bir yağ tabakası ya da gres yağı ile kapla
mak. Hareketli parçaları bulunan birçok aracın
metal kısımları iyi çalışması için düzenli olarak
yağlandığında aynı zamanda korozyona karşı
da korunmuş olur.
Başka daha aktif bir
metali korozyona uğ
rayacak metal yüzey
lere bloklar hâlinde
yerleştirmek. Bu yön
teme katodik koru
ma adı verilir. Zaman
la sadece bu aktif
metali değiştirerek di
ğer metal korunur. Bu
metod gemilerin su
yun içinde kalan yü
zeylerine metal blok
lar yerleştirilerek uy
gulanır.
Gemi gövdelerinde ve
boru hatlarında katotik
koruma yapılır.
Plastik ile kaplamak.
Birçok metal alet ve
araçlar günümüzde korozyona dayanıklı plastik
gibi değişik polimerlerle kaplanmaktadır.
► Krom veya nikelle kaplamak (Nikelajlama ve
Kromajlama)
► Çinko ile kaplamak (Galvanizleme)
Yukarıda bir suyun kullanılabilir hâle gelirken izledi
ği yolun şeması verilmiştir.
Hangi basamakta su zararlı mikroorganizmalar
dan temizlenmektedir?
Aşağıda verilen sert su güneşinin ışınları üzerine sert suların oluşturdukları zararları yazınız.
Soldan Sağa
2.
Sert suları yumuşatma yöntemlerinden
biri.
5.
Suları mikroplardan arındırma işlemine
verilen ad.
9.
Sert suları yumuşatmak için kullanılan
............................reçine yastık.
10. Suların yumuşatılmasında kullanılan re
çine yastıklarda genellikle kalsiyum iyo
nu ile yer değiştiren iyon.
Yukarıdan Aşağıya
1.
Sert sular, temizlikte kullanılan ...........
tüketimini artırır.
3.
İçinde çok miktarda kalsiyum veya mag
nezyum iyonları bulunan su.
4.
Sert sulara halk arasında verilen ad.
6.
Metallerin başka bir metal parçası bağ
lanarak paslanmaya karşı korunması.
7.
Metallerin havanın nemi ve oksijeni ile
aşınması olayı.
8.
Yaygın olarak suları mikroplardan arın
dırmak için kullanılan bir yöntem.
0 COŞKU
SU ARITIMI
1.
Yukarıda verilenlerden hangilerinin çalışma
sı zamanla sert sulardan etkilenir?
Yukarıdaki kapta bulunan suda üç farklı tür
iyon bulunmaktadır.
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve İli
D) I, II ve
Suyun sertliğini gidermek için bunlardan han
gileri sudan uzaklaştırılmalıdır?
.
A) Yalnız Ca
2+
C) Na+ ve Mg2+
2.
B) Yalnız Na+
D) Mg2+ ve Ca2+
5.
I. En çok alüminyum ve demir iyonu içerirler.
m
(çözıım
II. Sıcak olarak ısıtma sisteminde dolaşan sert
sudaki kalsiyum iyonları (Ca2+) borularda
tortu oluşmasına sebep olur.
III. Su borularındaki tortu tabakası K2C 0 3 ka
tisını içerir.
İyon değiştirici reçineden geçirilen su için
aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
Sert sular ile ilgili yukarıdaki yargılardan
hangileri doğrudur?
A) Suya sertlik veren iyonların sayısı artırılmış
olur.
B) Sudaki bütün iyonlar yer değiştirmiştir.
A) Yalnız
B) Yalnız II
C) Suyun mikroplardan temizliği sağlanmıştır.
C) İve III
D) I, II ve III
D) Ca2+ ve Mg2+ gibi iyonlar reçinede tutul
muştur.
6.
3.
Aşağıdaki damacanalarda bulunan sulardan
hangisi en yumuşaktır?
A)
B)
S u a rıtm a basam akları
Yukarıda bir suyun kullanılabilir hâle getirilir
ken izlediği arıtma basamakları bir diyagramla
verilmiştir.
800 mg
CaCOo
Su 3. basamakta mikroplardan arındırıldığı
na göre, bu basamakta yapılan işlem aşağıdakilerden hangisidir?
A) Süzme
B) Dezenfeksiyon
C) Dinlendirme
D) Yumuşatma
CaOOo
D)
100
mg
CâCOo
4g
B CaCOo
Q COŞKU
9.
z
0
(çözüm
İ
T - ••
•6
İS
(çözüm
1
B
•
4 *
•
‘P '
•
•
B
A
▼
Eşit miktarda su içeren
kavanozlara yandaki sa
bun çözeltisinden eşit
miktarda ekleniyor. Kava
nozların ağzı kapatılarak
iyice çalkalanıyor ve din
lendirmeye bırakılıyor.
Kavanozların durumu,
•
0 .0 .0 0 ,0.00
Sıvı sabun ile
hazırlanmış çözelti
&S<2<3&35
DOOOOOO.
s& s& ssm
\
1=Mg
k =Ca
şeklinde olduğuna göre, kavonozlardaki su
ların sertlikleri arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
=N a*
X, Y ve Z üç tane özdeş iyon değiştirici reçine
dir. Yukarıda bu reçinelerin bir kaynak suyu
nun farklı miktarlarını yumuşattıktan sonraki
durumları gösterilmiştir.
A) I > II > I
B) II > III > I
C) I > III >
D) III > II > I
Buna göre, bu iyon değiştirici reçinelerde
yumuşatılan su miktarları aşağıdakilerden
hangisinde doğru olarak karşılaştırılmıştır?
A) X > Y > Z
B) X > Z > Y
C) Y > Z > X
D) Z > Y > X
©
8.
0(çözüm
10 .
Cam eşyalarda matlaşma,
giyeceklerin renklerinde
ise bir solma vardır.
Metaller korozyona uğradığında zamanla par
çalanır ve kullanılamaz hâle gelirler. Bu olaya
halk arasında paslanma adı da verilir.
Buna göre, aşağıda verilenlerden hangisi
doğrudur?
A) Metallerin yüzeylerinin paslanmaya karşı
korunması amacıyla boyanması alınabile
cek önlemlerden biridir.
B) Metaller her gün suyla yıkanırsa hiç bir za
man paslanmazlar.
C) Metaller küçük parçalara ayrıldıklarında ko
rozyona uğramazlar.
D) Demir, çinko gibi metaller çok hızlı koroz
yona uğrarken, magnezyum, alüminyum ve
bakır gibi metaller hemen hemen hiç ko
rozyona uğramazlar.
0 COŞKU
Çaydanlık ve tencere
lerinde beyaz tabakalar
oluşur.
Sabun tüketimi
normalden fazla olur.
Yukarıdaki resimde verilen öğrencilerden
hangileri öğretmenin sorusuna doğru ce
vap vermiştir?
A) Yalnız Hüseyin
B) Deniz ve Zeynep
C) Hüseyin ve Deniz
D) Hüseyin, Deniz ve Zeynep
MADDENİN YAPISI ve ÖZELLİKLERİ
X : Alkali metaldir.
4.
Y : Halojendir.
e.'Qä
Z : Atom numarası 1 olan elementtir.
m
( çözüm
Yukarıda özellikleri verilen X, Y ve Z ele
mentleri ile ilgili olarak aşağıdaki öğrenci
lerden hangisinin verdiği bilgi yanlıştır?
A)
Periyodik tabloda kırmızı ile işaretli bölge
deki elementlerle ilgili aşağıda verilen bilgi
lerden hangileri doğrudur?
B)
T y ve Z arasında
ortaklaşa elekt
ron kullanımıyla
bileşik oluşur.
Xve Y
arasında iyonik
bağlı bileşik
oluşur.
A) Metaller ve yarı metallerdir.
B) Sadece ametallerdir.
i
C) Elektron vermeye en yatkın elementlerdir.
D) Yarı metaller ve ametallerdir.
D)
X ve Z atomları ı
periyodik tab
lonun aynı
grubundadır.
Z atomu bileşik
lerinde oktet
kuralına uyar.
5.
Fikret
Aşağıdaki tepkimelerden hangisi denkleştirilmemiştir?
A) C2H4 + 3 0 2 -> 2C 02 + 2H20
B) CaC03 —> CaO + C 0 2
2.
3.
^ ö7üil
Periyodik tablonun ilk dört periyodundaki
element sayılarının karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
A) 4 > 3 > 2 > 1
B) 4 > 3 = 2 > 1
C) 4 = 3 > 2 = 1
D) 4 > 3 = 2 = 1
Bilgi 1: Metaller elektron vermeye yatkın oldukları için iyonları sadece + yüke
sahiptir. Na+, K+ ve Fe2+ iyonları bu
tür iyonlara örnek verilebilir.
Bilgi 2: Soy gazların elektron alma ya da ver
meye karşı bir eğilimleri yoktur.
Yukarıda verilen bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
C)
h2
+ o 2 ->
h 2o
D) N2 + 3H2 -> 2NH3
6.
f i
(çözüm
*
Farklı ametaller arasında oluşmuş olan yu
karıdaki bileşiklerle ilgili aşağıda verilen
yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Hepsi kovalent bağlıdır.
B)
bileşiği NH3 (amonyak) formülüne
sahip olabilir.
A) He2+, Ne1+ iyonları önemli soy gaz iyonla
rıdır.
B) Alüminyum ve magnezyum bazı bileşikle
rinde 3 - ve 2 - iyon yüküne sahip olabilirler.
C) Bütün metaller yalnızca +1 yüke sahiptirler.
D) Metaller, bileşik oluştururken elektron ve
rirler.
C) Birer moleküllerinde bulunan atom sayısına
göre sıralamaları yapıldığında
*
bi-
leşiği sonuncu olur.
D) Formülleri sırasıyla XY4, ZX ve XY3 şeklin
dedir.
Q COŞKU
Maddenin Yapısı ve Özellikleri
10. Aşağıdaki denklemlerden hangisi bir nötralleşme tepkimesine aittir?
7.
a
a
S ö n m ü ş k ire ç
4
a
a
Kezzap
HNO*
a
a
Z a ç yağı
h 2s o
öiüm A) CH4 + 2 0 2
C 0 2 + 2H20
B) CaC03 -> CaO + CO:
NaN03 + H20
C) H N 03 + NaOH
-
Yukarıda verilen formüller ve günlük hayat
ta kullanılan isimleri arasındaki eşleştirme
çizgileri aşağıdakilerden hangisinde doğru
olarak verilmiştir?
D) 2H20
2H2 + 0 2
B)
A) a -
11 .
Sert su
fco”um
D)
8.
C5H12 + 0 2 -» C 0 2 + H20
denklemi en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde 0 2 nin kat sayısı kaç olur?
B) 6
A) 8
C) 5
D) 4
9.
Klorlama
Çalışmakta olan ve Na+ iyonu içeren bir iyon
değiştirici reçine yastığının kesiti yukarıda ve
rilmiştir.
değiştirici
irici
reçineden
geçirme;
Buna göre, aşağıdaki verilenlerden hangisi
yanlıştır?
A) □ ve A iyonları suya sertliği veren iyonlar
dır.
B) • iyonları yumuşatılmış suda sert suya gö
re daha çok miktarda bulunur.
Kaynatma
Su arıtımı ile ilgili yukarıdaki işlemler ve so
nuçları arasındaki eşleştirme çizgilerinden
hangisi hatalıdır?
A) 1
Q COŞKU
B) 2
C) 3
D) 4
C) Sert su içerisinde bol miktarda □ iyonu bu
lunur.
D) Ca iyonu “ ®” , magnezyum iyon “A ” ve
sodyum iyonu
şeklinde tanecik mo
delleri ile gösterilmiştir.
161
3.
^
Periyodik tabloda sadece gazlardan
oluşan tek grubun üyesidirler.
m}
Elektron alma ya da verme eğilimi
gösterm ezler.
0(çözüm
3NaOH + HxPOy -> Na3P 0 4 + 3H20
Yukarıda denkleştirilmiş olarak verilen tep
kime denklemindeki x ve y değerleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
Öğretmenlerinin sınıftaki yazı tahtasına ba
zı özelliklerini yazdığı elementlerin adlarını
tahmin eden aşağıdaki öğrencilerden han
gisi hata yapmıştır?
B)
x
y
A)
2
3
B)
3
4
C)
3
3
D)
4
4
Neon
r
Sert ve kirli suyun, yumuşak ve temiz su hâli
ne getirilmesi işlemleri yukarıda gösterilmiştir.
Buna göre, 1 ve 2. işlemler aşağıdakilerden
1. işlem
Aşağıdaki bilim insanlarından hangisinin
periyodik tablo ile ilgili bir çalışması yoktur?
A)
2. işlem
A) Dezenfeksiyon
İyon değiştirici
reçineden geçirme
B) İyon değiştirici
Dezenfeksiyon
reçineden geçirme
C) Süzme
İyon değiştirici
reçineden geçirme
D) Klorlama
Ozonlama
B)
P a s te u r
C)
D)
5.
0
(çözüm
162
Elektron dizilimi aşağıda verilen atomlar
dan hangisi 7N atomu ile elektron alışveri
şiyle bileşik oluşturur?
A) 2)
B) 2 ) 8 ) 7 )
C) 2 ) 6 )
D) 2 ) 8 ) 1 )
Q COŞKU
10. •
6.
İçinde Ca2+ ve Mg2+ iyonları bulunan su
lar ........ !........olarak tanımlanır.
•
Kirli suların klorlanarak mikroplardan te
mizlenmesi iş le m in e ............. denir.
Elma sirkesi
Tuz ruhu
Yukarıdaki ifadelerde bulunan boşluklar
aşağıdakilerden hangisi ile doldurulmalı
dır?
Yukarıdaki maddelerin pH değerlerine göre
karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisin
7.
A) I > II > III
B) III > II > I
C) II > III > I
D) I > III > II
A)
I. Katodik koruma
sert su
dezenfeksiyon
B) yumuşak su
yumuşatma
C) temiz su
dezenfeksiyon
D) sert su
yumuşatma
II. Boyama
III. Başka bir metal ile kaplama
Yukarıdaki işlemlerden hangileri metallerin
korozyondan korunması için kullanılır?
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
I
11
m
8.
3CH4 + 8HN 03 -> 3C 02 + 10X + 8NO
(çozum
4
Soy gaz atomu
•
Ametal atomu
€
Metal atomu
denkleminde X aşağıdakilerden hangisidir?
A) 0 2
B) H N 02
C) NH3
D) H20
Elektron dizilimleri yukarıda verilen nötr
atomlardan hangileri klor (Cl) ametali ile
kovalent bağlı bileşik oluşturur?
A) Yalnız X
B) Yalnız Z
C) Yalnız Y
D) X ve Y
^ COŞKU
Yukarıda verilen tanecik modellerine göre
aşağıdaki öğrencilerden hangisinin düşün
düğü madde kovalent bağlıdır?
4.
1.
İçme suyu olarak kullanılabilecek suyun
özellikleri ile ilgili aşağıdaki öğrencilerden
hangisinin söylediği kesinlikle doğrudur?
)
B)
Oldukça
yumuşatılmış
su olmalıdır.
Uygun bir yöntemle
dezenfekte edilmiş
olmalıdır.
Ü
T
Yukarıdaki renkli parçalardan hangilerinde
kovalent bağ ile ilgili doğru bilgi yazılmıştır?
A) Yalnız Pembe
D)
B) Mavi ve Turuncu
Arıtma tesislerinde
sertliği giderilmeli
ve klorlanmadan
sadece havalandırılmalıdır.
C) Turuncu ve Pembe
D) Pembe ve Mavi
2.
Musluklarımıza gelme
den evlerimizin su de
posunda bir ya da
iki gün bekletilerek
dinlendirilmelidir.
32 gram Fe20 3 bileşiğinin 9,6 gramı oksijendir.
Buna göre 56 gram Fe ve yeterli 0 2 den en
5.
fazla kaç gram Fe20 3 elde edilir?
A) 40
B) 80
C) 160
D) 320
Aşağıdaki tepkimelerden hangisi denkleştirilmemiştir?
A) S 0 2 + 0 2 -
SO,
B) 2H2 -I- 0 2 -
2H20
C) 4AI + 3 0 2 > 2AI20 3
D) H2S 0 4 + 2NaOH -> Na2S 0 4 + 2H20
3.
6.
Yukarıda bazı katyon ve anyonlar ile bu iyon
lar arasında gösterilen eşleştirmeler sonucun
da oluşan bileşikler X, Y ve Z ile gösterilmiştir.
F a b rika la rın a rıtm a
te s is le ri
,64
Yukarıdakilerden hangileri çevre kirliliğini
önleme açısından önemlidir?
Buna göre, X, Y ve Z bileşiklerinin formülle
rindeki atom sayılarının karşılaştırılması
aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak
verilmiştir?
A) Yalnız
B) Yalnız
A) X > Y > Z
B) Z > X > Y
C) İ v e l i
D) I, II ve
C) Y > X > Z
D) X > Z > Y
Q COŞKU
10.
I. Zayıf asitin sulu çözeltisi
II. NaCI sulu çözeltisi
III. Kuvvetli bazın sulu çözeltisi
Yukarıdaki çözeltilerin pH değerleri arasın
daki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğ
ru olarak verilmiştir?
A) III > II > I
B) II > III >
C) III > I > II
D) I > II > II
H2 + N2
8.
m
(çözüm
Yukarıdaki düzenekte 1. kapta bulunan sert su
iyon değiştirici reçineden geçirilerek yumuşak
su hâline getiriliyor.
NH3
denklemi ile ilgili,
Bu olayla ilgili aşağıdakilerden hangisi yan
lıştır?
A) 1. kapta Ca2+ iyonları sayısı, 2. kaptakinden fazladır.
B) Reçine yastığında Ca2+ iyonları tutulur.
C) 2. kaptaki Mg2+ iyonları sayısı, 1. kaptakinden fazladır.
D) Bir iyon değiştirici reçine yastığı ile belirli
bir miktardaki su yumuşatılabilir.
yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ifade
si doğrudur?
A) Yalnız Ahmet
B) Yalnız Yüksel
C) Ahmet ve Ayla
D) Ahmet ve Yüksel
11. Aşağıdakilerden hangisi bir yanma tepki
mesidir?
A) Suyun hidrojen ve oksijene ayrıştırılması
B) Naftalinin süblimleşmesi
C) Metan gazının oksijenle tepkimesi
D) Demirin ısıtılarak eritilmesi
9.
I. 12Mg atomunun oluşturacağı katyon ve
C 0 32- iyonu
0
(çözüm
12.
Ben B ir Ametalim
II. NH4+ iyonu ve 9F atomunun oluşturacağı
Soylu arkadaşların yakınındadır yerim
anyon
arasında oluşacak bileşiklerin formülleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
P
( çozum
Metallerden elektron almayı çok severim
Havada uçar, karada yürür, suda yüzerim
İnsan vücudunda oldukça yüksektir mevkim
Haydi tahmin edin bakalım ben kimim?
Yukarıdaki şiir yardımıyla kendini anlatmaya
çalışan elementin adı aşağıdakilerden han
gisinde doğru olarak verilmiş olabilir?
A) M g(C03)2
nhf4
B) Mg2C 0 3
n h 4f
C) M gC 03
n h 4f
A) Altın
B) Silisyum
D) Mg3(C 03)2
nhf4
C) Helyum
D) Oksijen
Q COŞKU
)8 )2 )
•
X ile Y elementlerinin katman sayıları eşittir.
¿¿ağ Cl : 2 ) 8 ) 7 )
1.
•
Y ile Z elementlerinin son katmanındaki
elektron sayıları eşittir.
•
Z nin proton sayısı, X in proton sayısından
büyüktür.
ü
M g: 2
O : 2) 6)
Yukarıda nötr hâldeki elektron dizilimleri
verilen atomlar için,
m
&
Mg ve Cl
atomları aynı
periyottadır. \
m
Özellikleri yukarıda verilen elementlerin pe
riyodik tabloya yerleştirilmeleri aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
Cl ve O
ametaldir.
a r
A)
Mg atomu, elektron
vermeye; Cl ve O
atomları elektron
almaya yatkındır.
Naci
m
yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin yaz
dığı not doğrudur?
B)
A) Yalnız Fikret
B) Fikret ve Aysel
C) Aysel ve Naci
C)
D) Fikret, Aysel ve Naci
2. Aşağıdakilerden hangisinde verilen katyon
ve anyon arasında oluşacak bileşiğin formülündeki atom sayısı en fazla olur?
Katyon
Anyon
A)
NH4+
no3
B)
Ca2+
p o f
C)
a i 3+
O
cn
1
D)
Mg2+
-5.
D)
^
O
O
1
K a tyo n
/
3.
I. Sönmüş kireç
II. Kezzap
A nyon
c r
/
//
c . ,+
po
III
A l3*
c o ,* -
Yukarıdaki sulu çözeltilerin pH değerlerinin
karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisin
Yukarıdaki tabloda verilen katyon ve anyon
lar arasında oluşan bileşiklerin formüllerin
deki atom sayılarının karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
A) III > II > I
B) II > III > 1
A) II > I > I
B) III > II >
C) I > III > II
D) III > 1 > II
C) III > I >
D) I > III > I
III. Şekerli su
Q COŞKU
6.
X : Alkali metal
Y : Toprak alkali metal
Z : Soy gaz
T : Halojen
Yukarıda özel adları verilen atomların grup
numaraları aşağıdakilerden hangisinde
Üç farklı su ile doldurulmuş yukarıdaki kaplara
eşit miktarda sabun atıldığında oluşan köpük
miktarı,
Z
T
2A
8A
7A
şeklindedir.
7A
8A
3A
1A
C)
2A
3A
7A
8A
D)
1A
2A
7A
8A
Buna göre, aynı koşullarda olduğu kabul
edilen bu sularla ilgili aşağıdaki hangi öğ
rencinin yorumu doğrudur?
X
Y
A)
1A
B)
A) Ali : I. su saf su, II ve III. sular ise sert su
lardır.
B) Ayşe : En sert su III. sudur.
C) M ehm et : II. su maden suyu olabilir.
D) Mücella : I ve III. sular, II. sudan daha serttir.
i
9.
I. Sodyum oksit
m
(çozum
III. Kalsiyum fosfat
II. Magnezyum klorür
Yukarıdaki bileşiklerin formüllerinin içerdik
leri atom sayılarına göre karşılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
Asitlerle ilgili yukarıdaki verilen şemayı hazırla
yan Ceyhun bir yerde hata yapmıştır.
Buna göre, aşağıdaki arkadaşlarından han
gisi Ceyhun’un bu hatasının yerini doğru tes
pit etmiştir?
A) III > I =
B) III > I > II
C) I > III >
D) I = II = III
A)
10. Korozyon ile ilgili aşağıdaki yargılardan
A) Paslanma olarak ta adlandırılır.
C)
B) Metal yüzeyleri boyandıklarında daha
uzun sürede korozyona uğrarlar.
C) Metaller kendilerinden daha aktif metaller
le kaplandıklarında korozyona uğramazlar.
D) Demir gibi metaller nemli ortamlarda kuru
yerlere göre çok daha yavaş korozyona
uğrarlar.
0 COŞKU
1.
9
8
X + Y->Z
11
10
0
F
Ne
Na
Oksijen
Flor
Neon
Sodyum
Yukarıdaki gibi gerçekleşen bir tepkime denk
lemine ait kütle - zaman grafiği aşağıda gös
terilmiştir.
Yukarıda verilen elementlerle ilgili,
Hepsi birer
ametaldir.
O, F ve Ne elementleri oda
şartlarında gaz hâlinde
bulunur.
S uat
Kütle (g)
İçlerinde bir tanesi
asal gazdır.
H aya ti
r s v ----------------------
Bu tepkime sonucu oluşan Z maddesine ait
kütle - zaman değişim grafiği, aşağıdakilerden hangisi olabilir?
N ilü fe r
öğrencilerden hangilerinin verdiği bilgi
yanlıştır?
2.
A) Yalnız Suat
B) Yalnız Hayati
C) Yalnız Nilüfer
D) Suat ve Hayati
Aşağıda verilen bileşik form üllerinden
hangisinde bulunan atom sayısı en
fazladır?
A) Mg3(P04)2
B) (NH4)2S
C) AIP04
D) Na20
^
A KTlMlft
3.
S 0 2 ve N 02 gibi atık gazların atmosferdeki
su buharı ile oluşturduğu asitler,
.çözüm
I. Yağmur
r
Elma
II. Kar
Camsil
4 H
II
1
Tuz ruhu
III. Dolu
168
yağış şekillerinden hangileri ile yeryüzüne
iner?
Yukarıda resmi verilen maddelerin pH de
ğerlerinin karşılaştırılması aşağıdakilerden
A) Yalnız I
B) I ve II
A) II > I > III
B) III > II > I
C) II ve III
D) I, II ve III
C) III > I > II
D) I > III > II
Q COŞKU
9.
A
Öğretmenin 8. sınıf Fen ve Teknoloji sınavında
sorduğu Doğru (D) - Yanlış (Y) sorularına Ahmet,
0(çozum (...Y...) 1. Sert suda bulunan mikroorganiz
malar sağlığımız için tehlike oluş
turmaz.
II
I
(...D...) 2. Klorlama suların dezenfekte edilme
sinde yaygın olarak kullanılan etki
li bir yöntemdir.
Yukarıdaki uyarı işaretlerinin anlamları aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
Aşındırıcı
A) Yanıcı ve
parlayıcı
(...D...) 3. Suya sertlik veren iyonlar Ca2+ ve
Na+ iyonlarıdır.
Yakıcı ve
(...D...) 4. Sert su, su borularında tortu oluşu
muna sebep olabilir.
tahriş edici
şeklinde cevap vermiştir.
Her doğru cevap 25 puan olduğuna göre,
Ahmet sınavdan kaç almıştır?
B) Patlayıcı
Yakıcı
Yakıcı ve
tahriş edici
C) Yanıcı ve
Tahriş edici
Aşındırıcı
Aşındırıcı
Yakıcı ve
A) 25
B) 50
C) 75
D) 100
parlayıcı
D) Patlayıcı
tahriş edici
10. Al3+ ve NOğ iyonlarından oluşan bileşik için
aşağıdaki öğrencilerden hangisinin söyle-
W5m diği yanlıştır?
7.
•
.9
Yağda yumurta kı
(çözüm
zartılması
•
M
(çözüm
Yumurtanın kabuğu
nun çatlaması
•
Yumurtanın kırılması
•
Yumurtanın sarısının beyazından ayrılması
•
Sıcak suda yumurtanın haşlanması
•
Yumurtanın sarı ve beyazının çırpılarak ka
rıştırılması
Yukarıda verilen yumurta ile ilgili işlemler
den kaç tanesinde bir kimyasal tepkime
meydana gelmiştir?
B) 3
A) 2
C) 4
D) 5
8 . Aşağıdakilerden hangisinde verilen asit ve
bazın tepkimesinden belirtilen tuz elde edilemez?
11.
I. Portakal suyu
II. Tuz ruhu
p (çözüm
s
III. Yemek tuzunun sulu çözeltisi
Asit + Baz
Tuz
A)
H N 03 + Ca(OH)2
Ca(N03)2
B)
HCI + KOH
KCI
C)
H N 03 + KOH
kno3
A) III > II > I
B) II > III >
D)
H2S 0 4 + NaOH
NaH
C) I > III > II
D) III > I > I
0 COŞKU
Yukarıdaki çözeltilerin pH değerlerinin kar
şılaştırılması aşağıdakilerden hangisinde
169
12. X : Bileşiklerinde daima 2 + yük alır.
Y
pbS z
: Oksijen ametali ile kovalent bağ yapabilir.
: Metaller ile bileşik yaptığında 3 - yüklü an
yon oluşturur.
Yukarıda özellikleri verilen elementlerin pe
riyodik tablodaki yerleri aşağıdakilerden
hangisindeki gibi olabilir?
1
Gemilerin yüzeylerinin paslanmasını azalt
mak için,
18
2
13 14151617
X
Y
I. Gemi yüzeyini boyamak
z
II. Katodik koruma yapmak
III. Su içerisinde kalan kısmını suyla korozyona uğramayan bir metal ile kaplamak
1
18
2
1314 151617
Y
Z
yukarıdaki tedbirlerden hangileri kullanıla
bilir?
A) Yalnız I
B) I ve II
C) Yalnız III
D) I, II ve III
X
1
Z 2
18
1314 151617
Y
X
15. •
•
X atomunun proton sayısı 12 dir.
Y elementi 2. periyot 7A grubu elementidir.
Buna göre X ve Y elementleri için aşağıda
ki yargılardan hangisi yanlıştır?
1
X 2
18
1314151617
Z
Y
A) X elementi 3. periyot 2. grup elementidir.
B) Y elementinin proton sayısı 9 dur.
C) X in nötr hâlde 3 katmanı vardır.
D) Y nin proton sayısı, X in proton sayısından
3 fazladır.
13. I. Suların hastalığa sebep olmaması için de-
S
16. Aşağıdaki öğrencilerden hangisi kendisine
ödev olarak verilen kimyasal tepkime denk
lemini yanlış denkleştirmiştir?
zenfekte edilme yollarından b irisi...............
d'r
A)
II. Sert sular kaynatıldığında............. su elde
edilir.
Suların arıtılması ile ilgili yukarıda verilen
bilgilerdeki boş bırakılan yerlere aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
A) dezenfekte edilmiş
B)
C 2H4+ 3 0 2 -> 2 C 0 2+2H 20
r
C)
D)
S 0 2+ 3 0 2 -► 2 S 0 3
karıştırma
B) klorlama
yumuşatılmış
C) yumuşatılmış
arıtılmış
D) tortulaştırılmış
kireçleme
N2+3H 2 - + 2NH3
Q COŞKU
SES DALGALARI
Kazanımlar
*
Şimdi de cetvelin boşta kalan kısmını önce 15 cm,
sonra da 25 cm iken cetveli 2 cm aşağı doğru bas
tırıp serbest bıraktığımızda çıkan sesler arasında in
celik kalınlık farkı olduğunu gözlemleriz.
1 .1 Titreşen bir cisim için frekans ve genliği,
1 .2 Ses dalgasının belirli bir frekansı ve genliği
olduğunu,
Ses D algaları
Bu bize sesin incelik ve kalınlığının ses kaynağının
özelliği ile ilgili olduğunu gösterir.
Ses dalgalarının yayılışı
su dalgalarının yayılışı
na benzer. Sesin bir or
tamda dalgalar halinde
yayıldığını ve ortam ol
mayan yerde yani boş
lukta sesin yayılmadığını 6. sınıfta öğrenmiştik.
Frekans ve Genlik Nedir?
Belli zaman dilimleri için
de belirli bir hareketin tek
rarlanması olayına salı
nım hareketi denir. Bir
beşiğin sallanması, salın
cağın sallanması, duvar
saatindeki sarkacın sal
lanması salınım hareketi
ne örnek olarak verilebilir.
Bir ses kaynağının yakınında sesin şiddetli, kaynak
tan uzaklaştıkça zayıf olması, bazı seslerin ince ba
zılarının ise kalın olması sesin özellikleri ile ilgilidir.
Aşağıdaki gibi bir cetvelin ucunu bir masa kenarına
sıkıştırıp cetvelin boşta kalan ucunu 2 cm kadar
aşağı bastırıp serbest bırakalım. Cetvelin aşağı yu
karı titreşim hareketi yapmasından dolayı bir ses
duyarız.
Bu sefer cetveli
ucundan 4 cm
bastırıp serbest
bırakalım,
bu
durumda çıkan
ses ilk durum
daki sesten bi
raz farklı olur.
Aşağıda salınım hareketi yapan bir sarkaç gösteril
miştir. Bu şekilde de görüldüğü gibi sarkaç bir den
ge noktası etrafında ileri geri hareket yapar.
Denge
hâlindeki sarkaç
Salınım hâlindeki sarkaç
Bu deneylerde dikkat edeceğimiz nokta, ikinci du
rumdaki titreşim sayısının ilk durumdaki titreşim sa
yısından daha büyük olmasıdır. O hâlde duyduğu
muz sesin şiddeti ile ses kaynağının titreşimi ara
sında bir ilişki olduğunu söyleyebiliriz.
Sarkacın en uç noktadan ayrılıp tekrar aynı nokta
ya dönmesine bir salınım adı verilir. Sarkacın den
ge noktasından ulaşabileceği en büyük uzaklığa
genlik denir.
Q COŞKU
Ses Dadaları
Ses T itre ş im d ir
Tüm seslerin oluşumu ses kay
naklarının titreşimlerinden kay
naklanmaktadır. Müzik aletle
rinden çıkan sesler kulağımıza
hoş gelirken, asfalt kıran kompresörün
genlik
genlik
Bir tam salınım
Sarkacın bir saniyede yaptığı salınım sayısına fre
kans denir. Frekansı büyük olan sarkaç daha hızlı
salınım yapmaktadır. Yani daha kısa sürede gidip
gelmektedir.
çıkardığı ses bizi rahatsız eder.
Ses, bir maddenin titreşimi sonucu
meydana çıkan bir enerji türüdür.
Maddelerin titreşim şekilleri maddelerin ya da ci
simlerin yapılarına bağlı olarak farklı farklı
olur. Örneğin bir gitarda titreşen tel
Örnek -1
Bir sarkaç 20 saniye içinde
40 kez salınım yapıyor.
Bu sarkacın frekansı kaç
tır?
D) 1
Frekans, saniyedeki salınım sayısıdır. Buna göre
20 saniyede 40 salınım yapan sarkaç 1 saniyede
40/20 = 2 salınım yapar. Yani sarkacın frekansı 2 dir.
dir; tel, üzerine bağlı olduğu gövde
yi titreştirir. Çıkan ses havada ya
yılır. Bir davulda ise titreşen davu
lun esnek zarıdır. Zardaki titre
şimler havayı da titreştirir.
Bir davula tokmakla vurulduğun
da davulun üzerindeki zar ileri geri
hareket ederek havayı titreştirir. Aynı
şekilde hoparlör zarı da ileri geri hareket ederek ha
vayı titreştirir. Ses havada dalgalar hâlinde yayılır.
seyrekleşme
Cevap C
©
Aşağıdaki şekillerde sarkaçların belli zaman dilim
lerinde yaptıkları salınım sayıları verilmiştir.
Buna göre hangi şekildeki sarkacın frekansı en
büyüktür?
Bir diyapazonun çatalına lastik tokmakla vuruldu
ğunda çatal titreşir ve bir çınlama sesi duyulur. Tit
reşen diyapazon çatalı şekilde görüldüğü gibi etra
fındaki hava moleküllerini de titreştirir. Titreşen bu
moleküller de yanlarındaki molekülleri titreştirir.
Böylece ses enerjisi dalgalar hâlinde etrafa yayıla
rak kulağımıza kadar gelir.
-•: ’Ek ■■■'■'Mel-■
Yüksek frekanslı ses dalgalan
Alçak frekanslı ses dalgaları
■
■i
Ses Dalgaları
Titreştirdiğimiz bir diyapazo
nun ucunu su yüzeyine değdir
diğimizde, diyapazonun hava
da olduğu gibi dalgalar mey
dana getirdiğini görebiliriz.
Sıra Sizde -2
1 saniyedeki salınım sayıları verilen aşağıdaki
dalga grafiklerinden hangisinin frekansı en kü
çüktür?
Ses titreşimleri etrafa yayılırken
bazı yerlerde hava molekülleri
sıklaşır bazı yerlerde ise sey
rekleşir. Bu sıklık ve seyrekliği
ifade eden ses dalgaları çizebi
liriz. Aşağıdaki şekilde de görülebileceği gibi mole
küllerin sıklaştığı yerlerde ses dalgasının tepe nok
tası, moleküllerin seyrekleştiği yerlerde ise ses dal
gasının çukur noktasına karşılık gelir.
tepe
Sıra Sizde - 3
-İki dalga arasıuzaklık
Ses dalgasının bazı özellikleri vardır. Bunlardan biri
genlik diğeri ise frekanstır.
Ses dalgasının frekansı, her saniyede bir noktadan
geçen dalga sayısıdır.
Aşağıda verilen grafiklerde 1 saniyedeki dalga sayı
ları gösterilmiştir.
i L
V
P
Genlik ise bir dalga tepesi ile dalga çukuru arasın
daki düşey uzaklığın yarısıdır.
Buna göre,
Örnek -2
a. Hangi dalganın genliği en büyüktür?
b. Hangi dalganın frekansı en küçüktür?
Aşağıdaki şekilde bir kaynaktan 1 saniyede çıkan
ses dalgası gösterilmiştir.
Buna göre, genliği bu
ses dalgasının genli
ğinden büyük, frekan
sı ise küçük bir dalga
nasıl çizilir?
Kazanım Pekiştirme ~1
Çözüm
Genliğin bir dalga tepesi ile dalga çukuru arasında
ki mesafenin yarısı olduğunu biliyoruz. İstenilen
dalgada tepe ve çukur noktaları arasındaki düşey
mesafe daha büyük olacaktır.
Ses dalgasının frekansı, her bir saniyede bir nokta
dan geçen dalga sayısı olduğunu biliyoruz. İki dal
ga tepesi ya da çu
kuru arasındaki yatay
uzaklık ne kadar bü
yük ise frekans o ka
dar küçük olacaktır.
Bu durumda istenen
dalga modeli yanda
ki gibi çizilebilir.
Î 7«.'
Şekil - 1
Şekil - II
Şekil - 1 de salınım yap
makta olan S sarkacının
salınım grafiği Şekil - II de
ki gibidir.
Şekil - 1
Buna göre, S sarkacı ile
ipi aynı uzunlukta ve küt
lesi eşit olan Şekil - III
teki R sarkacının salınım
grafiği nasıl olur?
Q COŞKU
SES DALGALARI
1.
1 saniye üretilen seslere ait dalga grafikleri
aşağıdaki gibidir.
Buna göre, frekansı en yüksek sesin grafi
ği hangisidir?
a>AA/\
B) aaaa
OVWVW D>/ v \
2.
Bir yayın ucuna bağlanan
cisim M seviyesinde şekil
deki gibi dengededir. Cisim
denge noktasından bir mik
tar aşağıya çekilerek bıra
kıldığında aşağı yukarı salı
nım hareketi yapıyor. Sevi
yeler arasındaki uzaklıklar
eşit ve 2 cm dir.
ıı
Bir diyapazondan elde edilen sesin hava tane
cikleri üzerindeki etkisi şekildeki gibi modellenmiştir. Model üzerindeki bazı bölgeler I, II,
III ile işaretlenmiştir.
Buna göre, sesin dalga grafiği çizildiğinde,
bu bölgelerin grafikteki K, L, M noktaları ile
eşleştirilmesi, aşağıdakilerden hangisi gibi
olur?
A) K :l
L : II
M: III
sİ
ııı
B) K : II
L :I
M : III
D) K :
L :
M:
C) K :l
L : III
M : II
K
L
A hm et’in deneyi
M
35 cm
^
15 cm
^
N
...... P
2 cm
2 cm i ? ; - ' '
Cismin hareketinin genliği 4 cm olduğuna
göre cisim hangi noktalar arasında salınım
hareketi yapmaktadır?
A) K - L
B) L - N
C) K - M
D) K - P
Ahmet ve Ebru yukarıdaki gibi cetvelleri bir ye
re sabitledikten sonra cetvellerin uçlarından bir
miktar bastırıp serbest bırakarak titreştiriyor.
3.
Bir cisim titreştiğinde .............oluşur. Ancak
c is im ,......... v e y a ............. gibi maddesel bir
ortamda olmalıdır. Cisim ......... titreştiğinde
bile ses oluşmaz.
Yukarıdaki paragrafta boşlukları doğru ola
rak tamamlayacak kelimeler sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak veril
miştir?
A) Ses, hava, su, boşlukta
B) Ses, boşluk, hava, enerjiyle
C) Hareket, ses, hava, suda
D) Enerji, hava, titreşim, havada
0 COŞKU
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi söyle
nemez?
A) Ebru, cetveli 2 cm bastırdığında çıkan se
sin 1 cm bastırdığında çıkan sesten daha
kalın olduğunu fark eder.
B) Ebru, yaptığı deneyde cetvelden çıkan ses
şiddetinin değiştirilip değiştirilemeyeceğini
test etmiştir.
C) Ahmet, cetvel 15 cm iken çıkan sesin cet
vel 35 cm iken çıkan sesten daha ince ol
duğunu fark eder.
D) Ahmet, cetvel uzunluğunun çıkan sesin
frekansını değiştirip değiştirmeyeceğini in
celemiştir.
Ses Dalgaları
6.
8.
doğru
A) Genliğin artması, frekansın yükselmesi an
lamına gelir.
__i__
Ses dalgalar hâlinde
her ortamda yayılır.
doğru
yanlış
Ses bir
enerji türüdür.
Aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
e
©
doğru
yanlış
B) Frekansın yüksek olması, ses enerjisinin
büyük olması anlamına gelir.
C) Salınım hareketinin sıklığının artması, fre
kansın yükselmesi anlamına gelir.
D) Salınım hareketinin seyrekleşmesi, genliğin
artması anlamına gelir.
Sesin şiddeti yüksekse
frekansı da yüksektir.
r
yanlış
Taner, yukarıdaki etkinlikte birbiri ile bağlantılı
cümleleri doğru ya da yanlış olarak değerlen
dirdiğinde 2 nolu çıkışa ulaşıyor. Mert ise 4 nolu çıkışa ulaşıyor.
Murat ucuna bir cisim astığı yayı aşağıda gös
terildiği gibi önce x kadar çekip 5 saniye bo
yunca yaptığı salmımları gözlemliyor. Sonra
yayı 2x kadar çekip yine 5 saniye gözlem ya
pıyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söyle
nemez?
A) Taner bir enerji türü olan sesin her ortam
da dalgalar hâlinde yayıldığını düşünüyor.
B) Mert, frekans ile şiddetin sese ait birbirini
etkilemeyen farklı özellikler olduğunu biliyor.
C) Taner, içinde sesin yayılamadığı bazı or
tamlar olduğunu düşünüyor olabilir.
nuyor.
Murat’ın yaptığı deneylerin sonucuna göre
çizdiği salınım grafikleri, aşağıdakilerden
hangilerine benzer?
(Sürtünmeler önemsenmiyor.)
Q COŞKU
♦
♦♦
SESİN ÖZELLİKLERİ
Kazanımlar
wwww
2.1
Çevresindeki sesleri, ince -kalın ve şiddetli zayıf sıfatlarını kullanarak betimlenmesini
ve sınıflandırılmasını,
2 .2 Ses şiddetini, sesleri şiddetli veya zayıf işit
memize neden olan ses özelliği olduğunu,
Küçük hoparlörden genliği ve şiddeti küçük ses,
büyük hoparlörden ise genliği ve şiddeti büyük
ses üretilir.
Ses Şiddeti
Ses kaynağından çıkan sesin kulak
zarına yaptığı basınç, ses şiddeti
olarak adlandırılır. Ses şiddetine
gürlük adı da verilir. Sesin şiddeti
ne kadar fazla ise o kadar uzağa gi
der. Bir gök gürültüsünü çok uzak
lardan duyabiliriz. Fakat komşunun
kapı zilini duymakta zorlanırız. Gün
lük yaşantımızda “televizyonun se
sini aç ya da kıs” derken sesin şid
detinden bahsetmiş oluyoruz.
Ses şiddeti
Bir yük treninin çıkardığı
şiddetli bir sese ait dalga
▼
Kısık sesle konuşulduğunda
çıkan sese ait dalga
w
Gürlük
Örnek - 3
Bir flütün önce do notasını kapatıp yavaşça üfleye
lim. Şimdi do notası kapalıyken flüte daha hızlı üfle
yelim. İlk durumda hafif bir ses işitmişken ikinci du
rumda daha şiddetli bir ses işitiriz. Flüt sesini zayıf
ve şiddetli olarak ayırt edebiliriz. Sesin şiddeti titre
şim genliği ile ilgilidir.
Aşağıdaki şekiller farklı kaynaklardan çıkan 1 sani
yedeki ses dalgalarını göstermektedir.
Anahtar Bilgi
Buna göre,
Ses dalgalarının genliği ne kadar büyük olursa
sesin şiddeti de o kadar büyük olur.
Ses şiddetine gürlük de denilir.
Şiddetli ses daha fazla enerji taşır.
0 COŞKU
a. Hangi kaynaktan çıkan ses en şiddetlidir?
b. Hangi kaynaktan çıkan sesin şiddeti en düşük
tür?
c. Hangi kaynaktan çıkan sesin frekansı en yük
sektir?
Sesin Özellikleri
Çözüm
Vurulduğunda boş şi
şeden ses çıkmasının
sebebi, şişe camının
titreşimidir. Şişenin
içini suyla doldurduk
ça şişenin kütlesi ar
tar. Bu durum şişenin
I daha zor titreşmesini
J sağlar ve kalın (pes)
bir ses çıkar.
Ses dalgasının genliği arttıkça enerjisi de artar. Gen
liğin büyük olması aynı zamanda ses şiddetinin de
büyük olması, genliğin küçük olması da ses şidde
tinin küçük olması anlamına gelir. O hâlde en şid
detli ses genliği en büyük olan B dalgasına, şidde
ti en düşük ses ise genliği en küçük olan C dalga
sına aittir.
Frekans, titreşim sayısı olduğuna göre, A dalgası
frekansı en büyük dalgadır. Aynı zaman diliminde
oluşan en sık dalga tepesi ve çukurları A dalgasındadır.
©
Sıra Sizde -4
AAA>
fa d fo T a n s e s * * *
Yüksekliği
az olan ses
Aynı ortamdaki üç farklı kay
naktan elde edilen K, L, M
seslerine ait dalga grafikleri
şekildeki gibidir.
B) L, K, M
C) M, K, L
D) K, L, M
Kazanımlar
2 .3 Ses yüksekliğini, sesleri ince veya kalın işit
memize neden olan ses özelliği olduğunu
K a lın a
T izse s
Pes ses
Farklı uzunluktaki metal ya
da tahta levhalardan yapı
lan şekildeki müzik aletine
ksllafo n denir. Burada
uzun levhalar kalın ses, kı
sa levhalar ince ses üretir.
Buna göre seslerin şiddet
lerinin azdan çoğa sıralanı
şı aşağıdakilerden hangisi
gibidir?
A) M, L, K
~
in c e s e s ^
Yandaki resimde görüldüğü
gibi boş şişenin ağzına üfle
diğimizde şişeden ses çık
masının sebebi, şişe içindeki
havanın titreşimidir. Boş şişe
de hava sütunu yüksek oldu
ğu için hava yavaş titreşir.
Bunun sonucunda kalın (yük
sekliği az olan) bir ses işitiriz. Şişeye su doldurdu
ğumuzda hava sütunu azalır. Dolayısıyla içi su dolu
şişeye üflediğimizde, hava seviyesi azaldığından
hava daha hızlı titreşir ve ince (tiz) bir ses duyulur.
Örnek -4
Sesin Y üksekliği: İncelik ve
K alınlık
Bir flüte üflerken do sesi kalın, si sesinin ince oldu
ğunu algılarız. Yüksekliği fazla olan ses için ince
ses, yüksekliği az olan ses için kalın ses ifadesi kul
lanılır.
Gamze pipetleri farklı boy
larda keserek şekildeki
müzik aletini oluşturuyor.
Gamze müzik aletinde pi
petlerin ucuna önce S’den
K’ye sonra K’den S’ye
doğru üflüyor.
Ses yüksekliği, ince sesleri kalın seslerden ayırt
etmemize yarayan bir özelliktir.
Buna göre, Gamze’nin el
de ettiği seslerin kalınlıkları nasıl değişir?
Örneğin içi boş şişeye vurduğumuzda çıkan sesle,
içi değişik seviyelerde su dolu olan şişelere vurdu
ğumuzda çıkan sesler farklı farklıdır. İçi boş şişeye
vurduğumuzda yüksekliği fazla yani ince (tiz) bir
ses elde ederiz.
Çözüm
Gamze, S’den K’ye doğru üflerken boru uzunluğu
kısaldığı için çıkan seslerde incelmeye başlar.
K’den S’ye doğru üflediğinde ise çıkan sesler de
kalınlaşmaya başlar.
Q COŞKU
Sesin Özellikleri
Diyapazonlar
Kazanımlar
2.4 Sesin şiddeti ile genliği, sesin yüksekliği ile
frekansı arasındaki ilişkiyi,
2 .5 Çeşitli sesleri birbirinden ayırt edilebilmesi
ni, ses dalgalarının frekans ve genliklerinin
farklı olmasıyla açıklanacağını,
Sesin Frekansı
Bazı ses kaynaklarından bir saniyede çıkan titreşim
sayısı azdır. Yani her saniye de etrafa az sayıda ses
dalgası gönderilir. Bu yüzden bu gibi kaynaklardan
kalın, diğer bir ifadeyle frekansı düşük bir ses çıkar.
Bunun tam tersi bazı kaynaklar da her saniyede üret
Diyapazon titreştirilince belirli fre
kanslarda ses üreten, U biçimin
de metal bir araçtır.
Farklı büyüklükteki diyapa
zonlara vurduğumuzda çı
kan seslerin incelik ve ka
lınlığının farklı olduğunu
görürüz.
0
Bunun sebebi diyapazon
ların farklı hızlarla titreşmesidir. Diyapazonların üze
rindeki sayılar bize diyapazonun saniyede kaç kez
titreştiğini, yani frekanslarını gösterir. Frekans birimi
Hertz dir. Hertz Hz ile gösterilir. Hertz saniyedeki
titreşim sayısını ifade eden birimi gösterir ve hertz
diye okunur. Bu birim
Alman fizikçi Henrik
Hertz’in onuruna veril
miştir.
Diyapazonların büyük
lüğü değiştikçe fre
kansları da değişir.
tikleri ses dalgası fazla olduğundan frekansı yüksek
yani ince ses çıkarır.
Örnek - 5
(J)
Aşağıdaki diyapazonların frekansları üzerlerinde
yazmaktadır.
Arı ve sivrisinek gibi bazı böcekler saniyede 600-1000
defa kanat çırpabilmektedir. Arı ve sivrisinekler uçar
ken ses çıkarmaları kanatlarının hava moleküllerini
titreştirmesinden kaynaklanmaktadır.
Bir saniyede oluşan ses dalgası sayısı, bize o sesin
frekansını verir.
Diyapazonlara eşit şiddetlerde vurulduğuna göre,
Yüksek frekanslı ses ince ses olarak duyulurken,
düşük frekanslı ses kalın ses olarak duyulur.
600 Hz
a. Her bir diyapazondan çıkan ses şiddetini karşı
laştırınız.
b. Her bir diyapazondan çıkan seslerin inceliğini
karşılaştırınız.
Çözüm
a. Diyapazonlara eşit şiddetlerde vurulduğuna gö
re, üretilen seslerin şiddeti (aynı zamanda ses
dalgalarının genlikleri) eşittir.
Büyük köpeğin sesi daha kalın ve fre
kansı küçük, küçük köpeğin sesi da
ha ince ve frekansı büyüktür.
0 COŞKU
b. Diyapazonların frekans değerleri üzerlerinde
yazmaktadır. Yüksek frekanslı diyapazon ince
ses, düşük frekanslı diyapazon ise kalın ses üre
tir. Bu durumda diyapazonlardan çıkan seslerin
inceden kalına sıralaması X, Y, Z şeklinde olur.
Sesin Özellikleri
Ultrason sesler çıkartıp bu
seslerin yansımasını kulla
nabilecek yetenekle dona
tılan ve hayatını bu şekilde
sürdüren yarasanın gözleri
görmez.
Sıra Sizde - 5
Aşağıdaki şekillerde diyapazonların 1 saniyede üret
tikleri ses dalgaları gösterilmiştir.
Yandaki tabloda ba
zı canlıların işitme
aralığı ve ses üret
me frekansları veril
miştir.
C anlı
İşitm e aralığı (Hz)
İnsan
20 - 20 000
Yunus
1 1 0 - 150 000
Yarasa
2 0 0 0 - 120 000
Kedi
Buna göre diyapazonların frekansları arasındaki
ilişki, aşağıdakilerden hangisinde doğru veril
miştir?
A) K > L > M > N
B) L > N > K > M
C) M > K > L > N
D) L > K > N > M
Kazanımlar
Seslerin işitme sağ
lığımıza zararlı olup
Köpek
olmadığı, bir sesi
Fil
işitip işitemememiz
ses düzeyi denilen bir büyüklükle ilgilidir. Ses dü
zeyi sesin şiddetiyle ilgilidir. Ses düzeyini ölçmek
için desibel denilen bir birim kullanılır. Desibel kısa
ca dB ile gösterilir.. İnsanın duyacağı en düşük ses
düzeyi 0 desibeldir.
10 dB’lik ses düzeyi insanlar tarafından zor duyulur.
20 dB lik ses düzeyi 10 dB in 10 katıdır. 30 dB’lik
ses ise 10 dB’lik ses düzeyinin 10 x 10 = 100 katı
dır. Ölçek üzerinde her 10 dB lik artış 10 kat daha
şiddetli ses demektir.
2 .6 Ses düzeyinin ses şiddetinin bir ölçüsü oldu
ğunu,
2 .7 Çevresindeki ses kaynaklarının ürettiği ses
ler ile ses düzeyleri arasındaki ilişkiyi,
İnsan Hangi Frekanstaki
Sesleri İşitir?
Normal şartlarda bir insan kulağı 20 Hz ile 20 000
Hz arasındaki sesleri işitebilir. 20 000 Hz üzerinde
ki seslere ultrason adı verilir. Frekansı 20 Hz den
küçük seslere infrason adı verilir. Yüksek frekansa
sahip olan ultrason seslerin enerjisi de yüksektir.
Ultrason yöntemi yer altın
da maden araştırmaların
da, tıpta iç organlarımızın
incelenmesinde, balık av
cılığında, deniz tabanının
araştırılmasında kullanılır.
Ultrason sesler insan kulağı
tarafından algılanamazken,
köpekler 35 000 Hz’lik, yu
nuslar 150 000 Hz’lik ultra
son seslerini işitebilir.
İnsan 20 Hz ile 20 000 Hz arasındaki sesleri işitebilir.
Uluslararası Standartlar Örgütü'nün ortaya koydu
ğu rahatsızlık sınırı 60 dB dir. 120 dB’lik ses kulak
larımızda hasara yol açabilir.
İşitilebilen en hafif şiddetteki ses sınırına alt işitme
eşiği, en yüksek şiddetteki ses sınırına üst işitme
eşiği denir.
Ses düzeyi desibelmetre adı
verilen bir aletle ölçülür. Ses
düzeyini belirtmek için kulla
nılan birim “ bel” dir. “ Bel” te
lefonu ilk icat eden Graham
Bel’in onuruna verilmiştir. Ses
düzeyini belirlemek için kulla
nılan “ Bel” birimi çok büyük
olduğu için “berin onda biri
olan “desibel” kullanılır.
t
BSj? \
-
-
@ COŞKU
Sesin Özellikleri
Yanda desibelmetre ile
yapılan gürültü ölçüm
leri verilmiştir.
Buna göre K, Lve M
cihazlarının yaptığı öl
çümler hangi ortamda
yapılmış olabilir?
160
150
ses ağrıya
sebep olur
140
130
120
120 dB
Jet uçağının kalkışı
110
100
Çözüm
100 dB
hızlı tren
K desibelmetresi 5 dB yi göstermektedir. Bu ölçüm
ses düzeyi çok düşük bir ortamda yapılmış olmalı
dır. Burada ölçümün I durumunda birbirleriyle fısıldaşan insanların çıkardıkları seslere ait olduğu anlaşılır.
L desibelmetresi 100 dB yi göstermektedir. Bu çok
gürültü bir ortamda yapılmış bir ölçümdür. O hâlde
bu ölçüm III şeklindeki havalanmakta olan uçağın
olduğu yerde yapılmış olmalıdır.
M desibelmetresi 60 dB yi göstermektedir. 60 dB’lik
gürültü bir ofiste gerçekleşmiş olabilir.
90
85 dB
80
-
yoğun trafik
70
60
-
70 dB
Sıra Sizde -6
I. 10 Hz
50 -
II. 30 Hz
III. 10 000 Hz
IV. 25 000 Hz
V. 8000 Hz
VI. 75 000 Hz
Haluk, yukarıda frekansları verilen sesleri aşağıda
ki gibi gruplandırmıştır.
Buna göre, hangi seçenekteki gruplandırma doğ
rudur?
İşitebildiğimiz
sesler
İşitemediğimiz
sesler
A)
I, II, III
IV, V, VI
B)
II, III, V
I, IV, VI
C)
II, III, IV
I, IV, V
D)
III, IV, VI
I, II, V
& COŞKU
küçük orkestra
40
-
5 0 -6 0 dB
30
normal konuşma
-
20
1 0 -3 0 dB
yaprakların hışıltısı
10
-
O dB
O dB
JJ
duyma
eşiği
.
«f
¡■ ü
Sesin Özellikleri
Aşağıdaki cümleleri okuyup doğru veya yanlış
olduğuna karar vererek cümle başlarına D veya
Y harfi yazınız.
j 1. Ses şiddeti ile gürlük aynı anlama gelir.
Aşağıda verilen diyapazonların çıkardıkları seslerin
frekansları kutularda belirtilmiştir.
Buna göre frekanslarla diyapazonları oklarla eş
leştiriniz.
İ-VVÎ:
2. Ses şiddeti artarsa sesin taşıdığı enerji de
JJ
artar.
¥
3. Yüksekliği fazla olan ses kalın ses demektir.
¥
¥
; 4. Bir saniyede oluşan dalga sayısı sesin fre
kansını verir.
j 5. Frekans birimi desibeldir.
512 Hz
256 Hz
322 Hz
: 6. İnsan kulağı 20 - 20 000 Hz arasındaki ses
leri işitir.
J 7. Ses şiddeti desibelmetre ile ölçülür.
^ 8. Yunus balıkları bizim duyamadığımız sesleri
duyabilir.
r\f\j\f\j
Aşağıdaki gibi dört farklı ortamda desibelmetre ile
ses şiddeti ölçümü yapılmıştır.
Desibelmetre ile yapılan ölçüm değerleri şekil
deki gibi olduğuna göre ölçümlerle ortamları eş
leştiriniz.
R.
T.
R R, S, T ses dalgaları eşit zaman dilimlerine aittir.
Buna göre,
a. Frekansı en büyük olan dalga hangisidir?
b. Dalga genliği en büyük olan hangisidir?
c. Hangi dalgaların frekansları birbirine eşittir?
d. Yukarıda dalga grafikleri verilen seslerden
hangisi uzaktan daha kolay duyulur?
e. Hangileri eşit şiddette ses üreten kaynaklardan
çıkmış olabilir?
f.
Bu ses dalgalarından hangisi kediye hangisi
köpeğe ait olabilir?
g. Bu ses dalgalarından hangisi inşaat makinasına
hangisi matkaba ait olabilir?
QCOŞKU
SESİN ÖZELLİKLERİ
1.
4.
Sesin frekansı
yüksekse
bağlıdır
.....II....,
i
Diyapazonun çıkaracağı sesin....I ......kol
uzunluğuna bağlı değildir, fakat incelik ve
kalınlığa bağlıdır. Diyapazonun kol uzunluğu
....II.... çıkan ses . . . . I I I .....
l
\
pes
...III... sayısı
Yukarıdaki cümlelerin doğ
ru olarak tamamlanabilmesi
için numaralı yerlere hangi
ifadeler gelebilir?
Yukarıda verilen kavram haritasında I, II, III
ile verilen boşluklara aşağıda verilenlerden
hangileri yerleştirilmelidir?
A)
gür
B) kalın
C) tiz
D) zayıf
2.
III
II
I
yüksek ise
hız
II
III
A) genliği
azalırsa
kalınlaşır
B) şiddeti
artarsa
incelir
C) şiddeti
büyürse
tizleşir
D) genliği
azalırsa
incelir
I
ses şiddeti
tanecik
düşük ise
titreşim
iletim hızı
hareket
Aynı ortamdaki iki
ses kaynağından
elde edilen seslere
ait dalga grafikleri
şekildeki gibidir.
Buna göre seslere ait aşağıdaki nicelikler
den hangisi eşittir?
A) Frekans
B) Tizlik
C) Şiddet
D) Yükseklik
3.
Frekans (Hz)
322
II
i
Diyapazon
Düz zeminde duran özdeş boş şişelerin üzeri
ne şekildeki gibi farklı yüksekliklerden özdeş
bilyeler bırakılıyor.
Buna göre şişelerden çıkan seslerin şiddet
leri arasındaki ilişki, aşağıdaki sütun grafik
lerinden hangisinde doğru olarak gösteril
miştir?
A)
B)
Ses ş idd e ti
Ses ş id d e ti
K, L ve M diyapazonlarına ait frekans grafiği
yukarıda verilmiştir.
Buna göre;
I. K nın frekansı 322 Hz dir.
II. En tiz ses M diyapazonundan çıkar.
K
C)
L
K
M
Ses ş id d e ti
D) i
L
M
Ses ş idd e ti
III. L nin frekansı 256 Hz olabilir,
yargılarından hangileri yanlıştır?
A) YalnızI
B) İ v e l i
C) II ve III
D) I, II ve III
Q COŞKU
i
K L M
K L M
Sesin Özellikleri
6.
■
9.
umma
illil
Aşağıdaki ortamlarda desibelmetre ile ses şid
deti ölçümleri yapılmıştır.
©
■
/V !
İ lil'/ I I
İMII m II
R
III mil
J İ
kütüphane
sınıf ortamı
asfalt delme
işlemi
Yukarıdaki ses dalgaları eşit zaman dilimlerin
de elde edilmiştir.
Buna göre ses dalgalarından frekansı en
büyük olanı hangisidir?
B) II
A) I
7.
C) III
İnsan kulağında kalıcı hasara neden olan ses
şiddeti eşiği aşağıdakilerden hangisidir?
A) 90 dB B) 120 dB C ) 1 4 0 d B
8.
D) IV
Yukarıdaki desibelmetrelerle ortamlar arasın
da, aşağıdakilerden hangisindeki gibi bir eş
leştirme yapmak yanlış olur?
D) 200 dB
Cemil bir dereceli silindire farklı seviyelerde su
doldurup her defasında silindirin üst kısmından
aşağıdaki şekillerde gösterildiği gibi üflüyor.
j
|
1. ortam
2. ortam
3. ortam
A)
K
M
L
B)
N
M
P
C)
K
L
P
D)
N
M
L
10. Aşağıda frekans değerleri verilen seslerden
hangisi ultrasonik sese örnek olarak verile
mez?
I-
A) 1500 Hz
B) 25 000 Hz
C) 35 000 Hz
D) 80 000 Hz
11 .
-IV-
1
K
L
M
Cemil dereceli silindirlerden çıkan seslerin in
ceden kalına doğru değişmesini istiyor.
K, L, M seslerinin frekans ve genliklerine ait sü
tun grafikleri şekildeki gibidir.
Buna göre Cemil, yukarıdaki deneyleri han
gi sıra ile yapmalıdır?
Buna göre aşağıdaki yargılardan hangisi
yanlıştır?
A) I, II, IV, III
B) I, II, III, IV
A) K, M den gürdür.
B) L, M den peştir.
C) IV, III, II, I
D) III, IV, II, I
C) M, K den gürdür.
D) K, L den tizdir.
Q COŞKU
Sesin Özellikleri
12. Genliği değiştirilebilen bir ses kaynağından
farklı sesler elde ediliyor.
Kaplan
doğrudur?
A) Genliği artırılan sesin frekansı artar.
B) Genlikteki değişiklikler sesin frekansını et
kilemez.
C) Genliği artırılan sesin şiddeti azalır.
Şekil - 1
Şekil - II
Bir kedinin ürettiği ses dalgası Şekil
rilmiştir.
D) Genliği azaltılan sesin şiddeti artar.
de ve-
Buna göre ayı, arı ve kaplanın ses dalgala
rı için Şekil-II de çizilen grafiklerden hangi
leri doğru olabilir? (Grafikler eşit zaman aralıkla
13. Aynı ortamdaki üç farklı
kaynaktan elde edilen ses
lere ait dalga grafikleri şe
kildeki gibidir.
rına aittir.)
İ / V
V
^
A) Yalnız ayı
B) Arı ve ayı
C) Arı ve kaplan
D) Ayı ve kaplan
Buna göre seslere ait,
I. Frekans
II. Genlik
III. Hız
niceliklerinden hangileri eşit değildir?
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İ v e l i
D) İve III
14.
Şekildeki gibi içleri farklı yükseklikte özdeş sı
vılarla dolu özdeş şişelere bir cisimle sırayla
vuruluyor.
Bir ksilafonun K, L, M tuşlarına baget ile vuru
larak sesler elde ediliyor.
Şişelerden çıkan seslerin eşit zaman aralık
ları için çizilen dalga grafikleri, aşağıdakilerden hangisine benzer?
Buna göre, K, L, M tuşlarından elde edilen
seslerin frekanslarına ait sütun grafiği aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A)
A)
B) i
F re k a n s
Frekans
B)
K
C)
L
K
M
D)
F re k a n s
L
M
Frekans
C)
D)
ü
K
Q COŞKU
L
M
K
L
M
m
m
m m
OA, m
mm
♦♦
♦
MÜZİK ve FEN
Kazanımlar
2.1 Bir müzik aletinden çıkan seslerin yüksekli
ğini ve şiddetini nasıl değiştirebileceğini,
2 .2 Farklı yükseklik ve şiddette sesler oluşturabi
leceği bir müzik aleti tasarlamayı,
Bir araba korna
sından çıkan ses
le, müzik parçası
çalarken bir flüt
ten çıkan ses ara
sında fark vardır.
Flütten çıkan ses,
kulağımıza hoş
gelirken korna sesi kulağımıza hoş gelmez. Korna
sesini gürültü olarak adlandırırken flüt sesini gürül
tü olarak adlandırmayız.
Müzik rastgele seslerin bir araya gelmesinden de
ğil, belli frekanslarda bir düzen içinde çıkan sesler
den oluşur. Bu sesler nota olarak adlandırılır. Mü
zisyenler kalın sese pes ses, ince sese tiz ses der
ler. Tellerin titreşimi sonucunda çıkan sesler peşten
tize doğru sırasıyla “sol”,” re” , “ la” ve “mi” notaları
na karşılık gelir.
Bir kemanı incelediğimizde keman
üzerinde farklı kalınlıkta ince çelik
teller olduğunu görürüz. Teller
farklı frekansta titreşecek şekilde
yapılır ve gerilir. Müzisyenler perde
denilen keman sapındaki kısımda
tellerin üzerine basıp tel uzunluk
larını değiştirerek diğer notaları çı
karırlar.
Keman akort edilirken keman sapındaki düğmelerle(mandallarla) tel gerginlikleri ayarlanır ve tellerin
uygun frekansta ses üretmeleri sağlanır. Keman ve
diğer telli sazlarda keman telleri kadar gövde de
önemlidir. Çünkü sadece telin titreşmesiyle yeterli
ses çıkmaz.
Çalgı aleti üzerindeki tel titreşirken titreşim gövde
ye aktarılır. Geniş yüzeyli gövde titreşirken havayı
da titreştirir. Titreşen hava gövdenin ürettiği sesi ku
lağımıza aktarır. Telli çalgıların hemen hepsinde ben
zer yapıda teller kullanılsa da gövde yapıları farklı ol
duğu için çıkan sesler çoğunlukla birbirinden farklıdır.
Anahtar Bilgi
Müzik aletlerinin yapı
sında ses çıkarmaya
yarayan düzenekler
bulunur. Bu düzenek
ler titreşirken müzik
aleti de ses çıkarır.
Örneğin telli çalgılar
da, çalgı üzerinde
farklı kalınlık ya da
farklı uzunlukta teller
bulunur. Bu tellere belli bir düzen içinde vurulma
sıyla kulağa hoş gelen sesler çıkar. Gitar ve kanun
aletini inceleyiniz. Yapılarındaki teller farklı boylarda
olduğu gibi gerginlikleri de farklı farklıdır.
-> Titreşen telin kalınlığı arttıkça ses kalınlaşır,
tel inceldikçe ses incelir.
Kalın tellerle kalın sesler yani düşük notalar,
ince tellerle ince sesler yani yüksek notalar
çıkarılır.
-► Titreşen telin boyu kısaldıkça frekansı yük
selir ses incelir, boyu uzadıkça frekans artar
ses kalınlaşır.
-► Titreşen telin gerginliği arttıkça ses incelir,
gerginlik azaldıkça ses kalınlaşır.
Titreşen telin yapıldığı maddenin cinsi deği
şirse çıkan sesin frekansı da değişir.
g COŞKU
Müzik ve Fen
Üflemeli Müzik Aletleri
Ömek - 7
Aynı maddeden yapılmış aşağıdaki teller eşit kuv
vetler uygulanarak gerilmiştir. K ve M telleri birbirleriyle eşit kalınlıkta, L ve N telleri de birbirleriyle eşit
kalınlıktadır.
M
N
Buna göre;
a. Ahmet bu telleri eşit kuvvetle çekip bıraktı
ğında, hangi tellerden çıkan seslerin şiddet
leri daha yüksektir?
b. Tellerden çıkan sesleri incelik ve kalınlıkları
na göre karşılaştırınız.
Çözüm
Sorunun çözümüne başlamadan önce, tellerde üre
tilen seslerin özellikleriyle ilgili aşağıdaki bilgileri
gözden geçirelim.
Telli çalgılarda telin titreşmesiyle ses üretilirken üf
lemeli çalgılarda havanın titreşmesiyle ses üretilir.
Üflemeli müzik aletlerinden olan klarnet, bir ağızlık
ve üzerinde delikler bulunan boru şeklinde bir tüp
ten oluşur.
Klarnete üflendiğinde ağızlık kısmı titrer. Bu titreşim
klarnetin içindeki havanın titreşmesine sebep olur.
Klarneti çalan kişi tüp üzerindeki delikleri açıp ka
patarak içerdeki havanın titreşimini değiştirir, böylece farklı notalar elde edilir.
a. Gerginlikleri eşit olan teller eşit kuvvetlerle çeki
lip bırakıldıkları için her birinin genliği, dolayısıyla
her birinden çıkan seslerin şiddetleri de eşittir.
b. İnce ve kısa tellerden çıkan ses ince, kalın ve
uzun tellerden çıkan ses kalındır.
parm aklar
Bu bilgilere göre, kalın ve uzun olan K telinde üre
tilen ses, ona göre daha kısa olan M telinde üreti
len sesten daha kalındır. Aynı boydaki tellerden ka
lın M telinde üretilen ses, ince L telinden daha ka
lındır.
İnce olan L telinde üretilen ses, ona göre daha kısa
olan ince N telinde üretilen sesten daha kalındır. Bu
durumda sesler kalından inceye; K, M, L, N şeklin
de sıralanır.
delikler
hava
kanalı
Bütün delikler kapalı olunca kalın,
yani pes ses çıkar.
Şekil - 1
Deliklerin
bir kısmı açılın
ca ses incelir, ya
ni tizleşir.
Şekil - II
Yukarıdaki şekilde görüldüğü gibi flütün ağzından
üflendiğinde tüp içinde bir hava akımı meydana gelir.
Sıra Sfzdc - 7
Ayhan ses konusu ile ilgili
proje ödevinde V şeklindeki
bir ağaç dalının arasına ince
çelik telleri şekildeki gibi sıkı
ca bağlayıp adına Ayhançe
adını verdiği müzik âletini yapıyor.
Tel gerginlikleri eşit olduğuna göre, Ayhançe’nin
K, L, M tellerinden çıkan seslerin frekansları ara
sındaki ilişki, aşağıdakilerden hangisinde doğru
verilmiştir?
A) K > L > M
B) M > K > L
C) M > L > K
D) L > K > M
©COŞKU
Eğer Şekil - 1deki gibi flütün bütün deliklerini ka
patıp üflersek kalın (pes) bir ses meydana gelir.
Eğer Şekil-II deki gibi delikleri en uçtan başlamak
üzere tek tek açarsak ses incelir, tizleşir. Bunun
sebebi bütün delikler kapalı olduğunda tüp içinde
uzun bir hava kanalı oluşur. Hava kanalı ne kadar
uzun olursa ses titreşimi o kadar seyrekleşir. Dola
yısıyla kalın, pes bir ses çıkar. Delikleri açtıkça ha
va kanalının uzunluğu azalır, ses titreşimi o kadar
sıklaşır. Dolayısıyla ince, tiz ses çıkar.
Trompet ve trom bon gibi üflemeli aletlerde çalgıla
rın titreşen ağızlıkları yoktur. Bu aletlerin içine doğ
rudan üflenerek hava titreşimi oluşturulur. Trompet
te çalgıcı hava titreşimini kontrol etmek için süpapları kullanır. Trombonda ise boru uzunluğu değiştirilir.
( 187
Müzik ve Fen
Örnek -8
Yandaki flütlerin tüm delik
lerini kapatarak aynı şid
dette üfleyen bir öğrenci,
çıkan seslerin dalga mo
dellerini çizmek istiyor.
\
>
İ
>
II
/
Genelde büyük müzik aletleri düşük frekanslı yani
kalın sesler, küçük müzik aletleri de yüksek fre
kanslı yani ince sesler çıkarır.
III
Öğrencinin dalga model
lerini nasıl çizmesi uy
gun olur?
1
i
1
V
s
Çözüm
Flütlerin boyu uzadıkça yani içindeki hava kanalının
uzunluğu arttıkça ses kalınlaşır. Flüt boyu kısaldık
ça ses incelir.
Buna göre sesi en kalın olan III flütü, en ince olan I
flütüdür. Kalın ses küçük frekans, ince ses büyük
frekans demektir. 1 saniyedeki dalga sayısı I için en
fazla, III için ise en az olmalıdır. Öğrenci dalga mo
dellerini aşağıdaki gibi çizmelidir.
A A MA AMA
Üflemeli çalgılar
ı
ıı
ııı
S Sıra Sizde -8
Vurmalı çalgılar
Maddesel ortamdaki cisimlerin titreşmesiyle ses
oluşur. Aşağıda bazı müzik aletleri verilmiştir.
T itre ş tird iğ i
p a rç a
M ü z ik a le ti
>
<}
Tel
İ»
4 'i
Ağızlık
>
i t
D eri
Davul
Telli çalgılar
Davul, trampet gibi vurmalı çalgılarda, derinin ger
ginliğine göre çıkan ses incelir ya da kalınlaşır. De
ri kalınlığı artarsa ses daha kalın çıkar. Deri yüzeyi
büyürse de ses kalınlaşır. Aşağıdaki davullarda en
tiz ses çıkaranı I numaralı olan, en pes ses çıkaranı
II numaralı olandır.
Saz
Buna göre, verilen müzik aletleri ses çıkarmak
için titreşen parçalar ile eşleştirildiğinde, okların
görünümü aşağıdakilerden hangisindeki gibi olur?
A)
—
. _____ 4
:x
C)
D)
fc----• ----e—
Q COŞKU
ÖLÇME VE DİĞERLENDİRME
Müzik ve Fen
.— te
M.
gövde
Yukarıdaki resimde bir keman gösterilmiştir. Ke
mandaki her telden farklı frekansta ses çıkar.
Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
Aynı demir tellerden yapılmış yukarıdaki halkalara
vurulduğunda halkalardan farklı sesler elde edil
mektedir.
Buna göre, halkalardan çıkan seslerin frekans
larını gösteren grafiği çiziniz.
a. Mandalların görevi nedir?
b. Tel kalınlıkları aynı mıdır? Niçin?
‘ Frekans
c. Tel uzunlukları aynı mıdır?
d. Gövdenin görevi nedir?
Halka
M
Yandaki şekilde
eşit kalınlıkta fa
kat farklı uzun
lukta borulardan
yapılmış
boro*
zanlar gösteril
miştir.
Aşağıda resimleri verilen müzik aletleri İle çıkar
dıkları seslerin dalgalarını eşleştiriniz.
Buna göre bo
razanlardan çı
kan seslerin fre
kansları arasındaki ilişki nasıl olur?
*
O
*
*
-
fi fi A
Şekildeki gibi aynı
cins maddeden yapıl
mış farklı kalınlıkta
eşit uzunlukta tellerin
uçlarına özdeş cisim-
0 COŞKU
Davul
'erası'mışt.r,
K
L
M
N
Buna göre tellerden
çıkan seslerin frekansları arasındaki ilişki nasıl
olur?
N
Trampet
MÜZİK ve FEN
1.
Bir gitar telinden elde edilen sesin yayılma hızı;
4.
Telin titreşim frekansı
I
ı
1 !
ı
!
Sesin genliği
Ortamın sıcaklığı
Ortamın yoğunluğu
Ortamın katı, sıvı, gaz olması
niceliklerinden kaç tanesine bağlıdır?
A) 2
B) 3
Gitaristler ya da
saz sanatçıları ba» g zen müzik aletleriiçözüm nj akort ederler.
D) 5
C) 4
2.
„
m
Şekilde müzik aletleriyle, bu müzik aletlerin
den elde edilebilen en kalın seslerin dalga
grafikleri görülmektedir.
Buna göre aşağıdaki eşleştirmelerden han
gisi doğru olur?
Bu işlem, aşağıdakilerden han
gisini
yaparak
gerçekleşir?
A)
B)
C)
D)
A) Müzik aletinin tellerinin gerginliğinin ayar
lanmasıyla
B) Müzik aletinin tellerinin uzunluklarının ayar
lanmasıyla
C) Müzik aletlerinin tellerinin arka kısmındaki
boşluğun ayarlanmasıyla
D) Müzik aletlerinin tellerinin kalınlığını değiş
tirerek
Ç B B B B aam sf ' • n m m ı n f c n ı « i m
3.
Bir öğrenci sınıfta yapacağı deneyde bir teli tit
reştirerek üretilen sesin, telin uzunluğuna bağ
lı olduğunu kanıtlamak istiyor.
ince bakır tel
kalın bakır tel
kalın krom tel
Üflemeli müzik aletlerinde resimde görüldüğü
gibi bazı delikler vardır. Bu tür müzik aletlerin
de sesin yol aldığı hava kanalının boyu delik
ler kapatılarak kısaltılır veya uzatılır. Hava ne
kadar uzun bir kanaldan geçerek dışarı çıkar
sa müzik aletinden o derece düşük frekanslı
ses elde edilir.
Buna göre aşağıdaki yorumlardan hangisi
yanlıştır?
ince bakır tel
■
ince krom tel
ince gümüş t e l;
Buna göre, öğrencinin hangi telleri kullan
ması uygun olur?
A) 1 ve 2
B) 4 ve 3
C) 1 ve 4
D) 5 ve 6
A) En tiz sesi elde etmek için tüm delikler açık
olarak üflenmelidir.
B) En pes sesi elde etmek için tüm delikler
kapatılarak üflenmelidir.
C) En yüksek sesi elde etmek için tüm delik
ler kapatılarak üflenmelidir.
D) Elde edilecek sesin genliği kapatılan delik
sayısına bağlı değildir.
Q COŞKU
8.
r * h ---------------Çoğu müzik
aletinin ses şid
deti ve yüksekliği
ayarlanabilir.
Her müzik aleti
her f rekansta
ses çıkarabilir.
Bir müzik aletinin
telini gerginleşti
rirsek sesi pes
hâle gelir.
Üflemeli müzik
aletlerinde hava,
telli müzik aletle
rinde tel titreşir.
v—
...------- ----------------
Müzik aletleri ile ilgili verilen bilgilerden doğru
olanların kutuları sarıya, yanlış olanların kutu
ları maviye boyanıyor.
Buna göre, kutuların son görünümü aşağıdakilerden hangisi gibi olur?
A)
B)
C)
D)
Y
i Frekans
Z
• « • <- *
'
M
ü
I
l
II
III
Uçlarına K, L, M cisimleri asılarak gerginleştiri
len özdeş tellerden sesler elde ediliyor. K cis
minin ağırlığı en fazla, L cismininki en azdır. Tel
lerden elde edilen seslere ait frekansların sü
tun grafiği şekildeki gibi veriliyor.
Buna göre sütunların hangi telden gelen
sese ait olduğu, aşağıdakilerden hangisin
A) X : III
Y : II
Z: 1
C) X : 1
Y : II
Z : III
B) X : II
Y : III
Z :1
D) X :
Y :
Z :
7.
m
(çözüm
Yukarıda farklı araçlardan çıkan I ve II ses dal
gaları görünmektedir.
J p A
1
Arp ve keman aynı aileden telli müzik aletleri
dir. Buna rağmen arpda, kemana göre daha
kalın ses üretilir. Bunun nedenini tartışan öğ
rencilerin yorumları aşağıdaki gibidir.
Kemanın bir
gövdesi var
ken arpın
yoktur.
" iğ *
Arpın te l
leri kemana
göre çok uzun
ve kalındır.
İm
—
--------------
- t
Buna göre, K, L, M, N nin ürettiği seslerin
dalga grafikleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi sınıflanabilir?
Banu
1
Buna göre, hangi öğrenciler nedeni doğru
açıklamıştır?
II
A)
N
K, L, M
B)
K, N
L, M
A) Yalnız Arif
B) Yalnız Banu
C) K, M
L, N
C) Arif ve Banu
D) Banu ve Cihan
D) L, M
K, N
Q COŞKU
♦♦
♦♦
♦♦
SES BİR ENERJİ TURUDUR
Belli bir uzaklıktan sonra ses duyulmaz. Sonuç ola
rak, uçak aynı sesi üretmesine rağmen, uzaklaşır
ken bize ulaşan ses azalır.
Kazanımlar
4.
Sesin bir enerji türü olduğunu,
Örnek -9
4 .2 Ses enerjisinin başka bir enerjiye dönüşebi
leceğini,
m
Aşağıda verilenlerden hangisi, sesin bir enerji
türü olduğunu anlamamıza yardımcı olmaz?
J
Ses Bir Enerji T ü rü d ü r
A) Şimşek çakması sonucu gök gürültüsü
B) Davula tokmağın vurulmasıyla ses oluşması
C) Kapının çarpmasıyla kapı camının ses çıkarması
Sokaktan geçen bir kamyonun ya da yüksek sesle
çalan müzik setinin evlerin camlarını titreştirmesi,
bize sesin bir enerji türü olduğunu gösterir.
D) Anahtara basıldığında ampulün ışık vermesi
Ses bombası patladığında, sahip olduğu enerji se
bebiyle çevredeki pencere camlarının kırılmasına
sebep olur.
Ses oluşması için taneciklerin titreşmesi gerekir. Ta
neciklerin hareket etmesi için enerji gereklidir.
Ses, bir kaynaktan çıktıktan sonra ortamdaki tane
cik ya da moleküller tarafından iletilir. Bunu aşağı
daki gibi birbirine yakın şekilde dizilmiş bilyelerin
çarpışması şeklinde de düşünebiliriz. En baştaki
bilye hafifçe yukarı kaldırıldığında bilye potansiyel
enerji kazanır. Bilye serbest bırakıldığında bu po
tansiyel enerji kinetik enerjiye dönüşür. 1. bilye bu
kinetik enerji ile 2. bilyeye çarpar. Bu enerji aktarımı
3., 4. ve 5. bilyeye doğru ilerler.
OT O O O
-' AC
Çözüm
A, B ve C seçeneklerinde verilenlerle sesin bir ener
ji türü olduğu anlaşılabilir.
B seçeneğinde verilen durumda elektrik enerjisi ışık
ve ısı enerjisine dönüştüğü için sesin bir enerji türü
olduğu anlaşılmaz.
Cevap D
Sıra Sizde -9
't o
Öğretmeni Salim’den“Ses
dalgaları ilerlerken enerji ta
şır.” yargısını modellerle gös
termesini istiyor.
Alçaktan uçan uçak bize doğru yaklaşırken ses şid
deti artar ve rahatsız edici sınıra ulaşır. Ancak uçak
bizi geçip uzaklaşırken ses şiddeti giderek azalır.
Hava molekülleri sesi aktarırken birbiriyle çarpıştı
ğında enerjilerinin bir kısmı ısıya dönüşür ve aktarı
lan enerjinin miktarı azalır.
Salim yukarıdakilerden
hangilerini seçerse ama
cına ulaşmış olur?
A) Yalnız I
B) I veya II
C) II veya I
D) I veya III
Q COŞKU
İ\
Ses Bir Enerji Türüdür
Kazanımlar
Sesin Hızının Bağlı Olduğu
F aktö rle r
Ses dalgaları her ortamda aynı hızla yayılmaz. Ses
hızını etkileyen bazı faktörler vardır.
5.1 Ses dalgalarının belirli bir yayılma hızının
Bunlardan biri maddenin yoğunluğu, diğeri ise or
tam sıcaklığıdır.
olduğunu ve bu hızın, sesin yayıldığı orta
mın yoğunluğuna bağlı olarak değiştiğini,
5 .2 Sesin farklı ortamlardaki hızlarının karşılaş
Yoğunluk arttıkça
tırılmasını,
Sesin hızı artar
5.3 Işığın ve sesin havadaki yayılma hızlarının
Ses katilarda sıvılardakine göre daha hızlı yayılır. Sı
vılarda da gazlardakine göre daha hızlı yayılır. Bu
nun sebebi katiların sıvılardan, sıvıların da gazlar
dan daha yoğun olmasıdır.
karşılaştırılmasını,
Katilarda hız > Sıvılarda hız > Gazlarda hız
Ses Hızı
Yağmurlu bir havada
şimşek
çakarken,
gök gürültüsü de ay
nı anda oluşur. An
cak biz önce şimşek
çakmasıyla oluşan
ışığı görür, ardından
sesi işitiriz.
Bu olay, sesin ışıktan
çok daha yavaş yayıldığını gösterir. Işık
havada
yaklaşık
300 000 000 m/s hızla yayılırken ses havada yakla
şık 340 m/s hızla yayılır. Yani ışık sesten yaklaşık
900 000 kat daha hızlıdır.
Örnek -10
Sıcaklık (°C)
Sesin Hızı (m/s)
Karbondioksit
20
277
Hava
20
344
_0
Alkol
20
1213
|
^
Su
20
1463
Altın
20
1743
Bakır
20
3560
Demir
20
5130
=
^
Ortam sıcaklığının artması ses hızını arttırır. Çünkü
maddenin sıcaklığı arttıkça maddeyi oluşturan ta
neciklerin hareketliliği artar. Bu da sesin madde
içinde daha hızlı yayılmasını sağlar.
Aşağıdaki tabloda bazı maddelerin farklı sıcaklıklar
da sesi iletme hızları verilmiştir.
Buna göre, yıldırım Se
lim den yaklaşık kaç km
uzağa düşmüştür?
B) 3
Madde
Soğuk maddede sesin ^ Sıcak maddede sesin
hızı
^
hızı
Selim uzaktaki bir noktaya
düşen yıldırımı gördükten 6
saniye sonra sesini duyu
yor.
A) 2
Aşağıdaki tabloda aynı sıcaklıktaki bazı maddelerin
sesi iletme hızları verilmiştir.
Madde
C) 4
D) 5
Sıcaklık (°C)
Sesin Hızı (m/s)
Hava
0
332
Hava
20
344
Hava
100
386
Su
0
1432
Ses havada yaklaşık 340 m/s hızla yayılır.
Su
20
1463
Buna göre ses 6 saniyede,
Su
100
2100
x = 3 4 0 . 6 = 2040 metre yol alır.
Demir
0
5000
Demir
20
5130
Demir
100
5300
Çözüm
O hâlde, yıldırım Selim'in yaklaşık 2 km uzağına
düşmüştür.
Bir uçağın hızı ses hızı
na ulaştığında bu du
rumda uçaktan yayılan
ses dalgalarının tümü
üst üste biner. Bu du
rumda Ses hızından
daha hızlı giden uçak
ların seslerini uçak gel
meden işitemezsiniz. Ancak uçak sizi geçtikten son
ra sesi işitirsiniz.
Örnek -12
/. O rtam
II. Ortam
III. Ortam
Deniz seviyesi
Deniz seviyesi
Deniz
seviyesinin
1 km yukarısı
Sıcaklık 4 8 °C
Sıcaklık 2 5 °C
Sıcaklık 2 5 °C
Yukarıda özellikleri verilen üç farklı hava ortamında
sesin yayılma hızları ölçülüyor.
Örnek -11
Buna göre, sesin bu ortamlardaki hızları ile ilgi
li sütun grafiği aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A)
Güneş
B)
Ortam
ı ‘ Ortam
m
m
m
m
m
ımmmm
'> .
II
III
Güneş'ten gelen ışıkla aydınlanır ve
ısınırız. Ancak Güneş'te meydana
gelen patlamaları duymayız.
C)
Ö ğretm en
B)
Aynur
Ses katilarda
sıvılara göre daha
iyi yayılır.
Sesin hızı
D)
Ortam
Aşağıdaki öğrencilerden hangisi öğretmenin
sorduğu soruyu doğru şekilde cevaplamıştır?
C)
ıı
mn
Sesin hızı
Bunun sebebi nedir?
Iş ık boşlukta
yayılır, ses ise
yayılmaz.
ı mmm
I
Yayılan güneş
ışığı sesin gelme
sini engeller^
Sesin hızı
Sesin hızı
o Çözüm
Banu
D)
İ H
Ortam
@
Sıcaklık artınca havanın ses iletim hızı artar.
göre I. ortamda ses hızı II. ortamınkine göre
büyüktür. Yükseklere çıkıldıkça hava soğur.
zamanda hava yoğunluğu da azalır. Yoğunluk
ca ses hızı da artar.
Patlama ses
leri çok ş id d et
li değildir.
Buna
daha
Aynı
artın
Canan
II. ve III. oramda hava sıcaklığı eşittir ama III. ortam
da yoğunluk daha azdır. O hâlde II. durumda ses
hızı III. durumdakinden daha büyüktür.
A 'A
Çözüm
Cevap C
Güneş’te meydana gelen patlamaları duyamamamızın sebebi, boşlukta sesin yayılamamasıdır. Fa
kat ışık boşlukta yayılabildiği için Güneş’ten yayılan
ışık bize ulaşır.
Sıra Sizde -11
Cevap A
p
Sıra Sizde -10
(^ )
Sesin havada yayılma hızı yaklaşık 340 m/s dir.
Men/e, gök gürültülü bir günde kronomometre ile
bekleyip şimşek çakan nokta ile kendi arasındaki
mesafeyi ölçmek istiyor.
Merve şimşek çaktıktan 12 saniye sonra sesi işit
tiğine göre, şimşeğin çaktığı nokta ile Merve ara
sında kaç metre mesafe vardır?
dP =
1
g/cm 3
80 °C
R
S
dR = 0,7 g/cm 3
ds = 1,5 g/cm 3
20 °C
80 °C
Yukarıda farklı sıcaklıklarda yoğunlukları veril
miş olan sıvılarda, sesin yayılma hızları arasın
daki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
A) P > R > S
B) R > P > S
C) S > P > R
D) S > R > P
Q COŞKU
Murat, geceleyin tünele
uzak olduğu hâlde tünel
den çıkan trenin sesini,
tren yakındaymış gibi algı
lıyor.
Bunun sebebini şekle
bakıp açıklayınız.
Ses hızı
Ortam - sıcaklık
Aşağıda birbiriyle bağlantılı cümlelerden oluşturul
muş etkinlikte cümlelerin içerdiği bilginin doğru (D)
Hava
330 m/s
0°C
ya da yanlış (Y) olduğuna göre ok yönünde ilerlenecektir. Her doğru değerlendirmede 20 puan ka
zanıp her hatalı değerlendirmede 5 puan kaybedili
yor.
Hava
350 m/s
30 °C
Buna göre etkinliği yapan öğrenciler kaç puan
kazanmıştır?
Su
1400 m/s
0°C
,
.
II
Bir saniyedeki titre ş im
sayısı frekansı verir.
5000 mis
*J 8 1 İ İ ...1 .. .... "
Bir sesin
şiddeti a r
ta rs a genliği
azalır.
... * . . . ....
Yukarıdaki şekle göre aşağıdaki ifadelerin doğ
ru ya da yanlış olduğunu belirtiniz.
] 1. Hava sıcaklığı arttıkça ses hızı azalır.
j 2. Ses suda, havadakinden daha yavaş iletilir.
I 3. Ses katida, sudakinden daha hızlı iletilir.
j 4. Ses katı, sıvı ve gazlarda iletilir.
j 5. Ortam sıcaklığı değişse de ses hızı değiş
mez.
j 6. Ses katilarda en hızlı iletilir.
Q COŞKU
v
/r
V
Bir telin
uzunluğu a r
ta rs a çıkan
sesin f r e
kansı azalır.
Bir telin
kalınlığı a r
tarsa çıkan
sesin f r e
kansı a rta r.
Bir maddenin
sıcaklığı a r
ta rs a sesi
iletm e hızı
azalır.
\.
V
(
Ses kayna
ğından uzak
laştıkça se
sin şiddeti
azalır.
Sesin
frekansı
a rttık ç a
ses incelir.
(X i \ O / V
m®
© M§ §
□□
Ayşe
Bilge
Cemre
Defne
Emine
Hande
İmge
Jale
SES BİR ENERJİ TÜRÜDÜR
4.
Hertz
P
Metre/saniye
b
Büyüklük ve birimlerinin eşleştirildiği yuka
rıdaki etkinliğin doğru olabilmesi için aşağı
daki değişikliklerden hangisi yapılmalıdır?
Sesin, bazı maddelerde farklı sıcaklıklardaki
hızları aşağıdaki tabloda verilmiştir.
S ıca klık
D e m ird e
S uda
H avada
100 °C ta
5300 m /s
2100 m is
386 m /s
20 °C ta
5130 m /s
1463 m /s
344 m /s
0 °C ta
5000 m /s
1432 m /s
332 m /s
Bu tabloyu inceleyen öğrencilerden hangi
lerinin çıkarımı doğrudur?
A) 6 nolu levhanın yerine “kilometre/saat” ya
zan pano takılmalı
Sıcaklığın artması
maddelerdeki ses
hızım arttırır.
Ses, demirde
havadakinden
daha hızlı ilerler.
B) 4 nolu levha yerine “saniye” yazan levha
takılmalı
A İB B r
C) 4 ve 5 nolu levhalar yer değiştirmeli
D) 1 ve 3 nolu levhalar yer değiştirmeli
Su soğuduğunda
ses daha hızlı
yayılır.
2.
im a r
Katilar sesi gazlara göre daha iyi iletir.
/
D oğru
!
\
Yanlış
/
/
D oğru
/
/
\
D oğ ru
/
III
A) I
B)
C) Murat, Tamer ve Cansu
\
D) Murat, Tamer ve Fatma
Yanlış
\
IV
Yukarıdaki etkinlikte uygun cevaplar verile
rek oklar takip edildiğinde kaçıncı çıkışa
ulaşılır?
C) III
n
»
A)7 Yalnız Murat
B) Tamer ve Fatma
Ses katı yüzeyler
den yansıyabilir.
\
Yanlış
*
Ja
C
<J
\
Ortamın sıcaklığı se
sin yüksekliğini etkiler.
5.
Aşağıdaki ortamlardan hangisi sesi iletirken
ışığı iletmez?
A) Boşluk
B) Demir
C) Cam
D) Hava
D) IV
6.
3.
Gece hava soğu
duğunda sesin ha
vadaki hızı azalır.
Sesin bir ortamda iletilmesi ile ilgili olarak
aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
Bir ses kaynağından gelen ses ile ilgili ola
rak aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) Ses her ortamda iletilebilir.
A) Kaynaktan uzaklaştıkça sesin genliği artar.
B) Sesin ortamdaki iletilme hızı, ortamın sı
caklığına bağlıdır.
B) Kaynaktan uzaklaştıkça sesin frekansı artar.
C) Kaynaktan uzaklaştıkça sesin şiddeti azalır.
C) Sesin iletim hızı, ortamın katı, sıvı ya da gaz
olmasına bağlıdır.
D) Kaynaktan uzaklaştıkça sesin yüksekliği
değişir.
D) Sesin ortamdaki iletilme hızı, ortamdaki ta
neciklerin arasındaki uzaklığa bağlıdır.
0 COŞKU
7.
Hava
0 °C
II
Hava
9.
Sesin hızı (m/s)
Sesin hızı (m/s)
t>
m
4
Hava
30 °C
5 0
m
^
7
382
360
332
Ses kaynağı
Ses kaynağı
4
10 °C
IV
Hava
tJ k
Sıcaklık
CC)
30 °C
Sesin hava ve demirde yayılma hızlarıyla ilgili
grafikler yukarıdaki gibi çizilmiştir.
100m
Buna göre grafikler,
Ses kaynağı
Ses kaynağı
Haşan şekildeki gibi farklı hava sıcaklıklarında,
bir kaynaktan çıkan sesi dinleyerek deneyler
yapıyor.
Hasan’ın yaptığı bu deneylerle ilgili olarak
aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A
Ses
katilarda
gazlara göre
daha hızlı
yayılır.
Ses, sıcak mad
delerde soğuk
olanlara göre
daha hızlı
yayılır.
Ses
boşlukta
yayılmaz.
A) I ve II deneyleri ile Haşan, ortam sıcaklığı
nın sesin hızına etkisini incelemiş olabilir.
bilgilerinden hangilerinin doğruluğunu gös
termek için kullanılabilir?
B) III ve IV deneyleri ile Haşan, uzaklığın ses
şiddetine etkisini incelemiş olabilir.
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
C) II ve IV deneyleri ile Haşan, uzaklığın ses
frekansına etkisini incelemiş olabilir.
D) II ve III deneyleri ile Haşan, ortam sıcaklığı
nın sesin hızına etkisini incelemiş olabilir.
1 0 . Özdeş tellerden eşit boylarda parçalar kesile
rek aşağıdaki gibi bir düzenek kurulmuştur.
Düzenekte sistem sürtünmesi önemsiz olup
teller eşit kuvvetlerle çekilmektedir.
8.
Özdeş demir bilyeler bir ksilofonun tuşlarına
yukarıdaki gibi farklı yüksekliklerden bıra
kılıyor.
Tellerin titreşmesiyle çıkan sesler için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
A) En hızlı titreşen tel K telidir.
B) En pes ses çıkaran tel M telidir.
Hangi bilye ksilofonun tuşuna çarptığında,
çıkan ses en şiddetli olur?
A) K
Q COŞKU
B )L
C) M
D) N
C) Tellerin üçü de aynı şiddette ses çıkarabilir.
D) L telinin çıkardığı ses M telinin çıkardığı
sesten daha incedir.
SES
1.
D
S
Ses maddesel ortamda dalgalar hâlinde
yayılır.
Bir kaynaktan çıkan sesin frekansı kay
nağın özelliklerine bağlıdır.
X ve Y kaynaklarının 1 saniyede ürettiği ses
dalgalarının osiloskop ekranındaki görünüm
leri şekildeki gibidir.
Ses dalgalarını da su dalgaları gibi göz
lerimizle görebiliriz.
Yukarıda sesle ilgili verilenler doğru ya da yan
lış olarak değerlendiriliyor.
Buna göre, ses dalgaları ile ilgili aşağıdaki
grafiklerden hangileri doğrudur?
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi doğru
dur? (D : doğru ; Y : yanlış)
1
2
3
A)
D
D
D
B)
D
Y
D
C)
D
D
Y
D)
Y
Y
D
A)
Genlik
Frekans
Ses
kaynağı
X
B)
Y
Ses
kaynağı
X
' Genlik
Y
l Frekans
Ses
kaynağı
X
2.
C)
Bİr ortamın farklı hâllerinde sesin hızı aşa
ğıda verilenlerden hangisindeki gibi olamaz?
Katı
Sıvı
Gaz
2500 m/s
450 m/s
B) 3200 m/s
950
m/s
150 m/s
C) 2000 m/s
2500 m/s
500 m/s
D) 3150 m/s
780
175 m/s
m/s
D)
X
Genlik
X
A) 4500 m/s
Y
Ses
kaynağı
Y
Frekans
□
Ses
kaynağı
Y
n
X
Genlik
Y
■Frekans
Ses
kaynağı
X
Ses
kaynağı
Y
Ses
kaynağı
X
Y
3.
5.
doğru
/
a
yanlış
doğru
\
cd
✓
s
A) Köpeğin çıkardığı sesin hızının kedininkinden büyük olması
yanlış
\
m
Yukarıdaki bilgiler doğru veya yanlış olarak
değerlendirildiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
B) 2
C) 3
Bir köpek sesinin bir kedi sesinden daha ka
lın olmasının sebebi, aşağıdakilerden han
gisidir?
D) 4
B) Köpeğin çıkardığı sesin şiddetinin kedininkinden büyük olması
C) Köpek sesinin frekansının kedininkinden
küçük olması
D) Köpek sesinin genliğinin kedininkinden
büyük olması
Q COŞKU
8.
6.
/
B ilg i:
II
y
V
b irim id ir
ile ö lç ü lü r
\
Ses şiddeti
Üflemeli bir müzik aletinde hava kanalı
uzadıkça titreşen hava miktarı da artar ve
ses kalınlaşır.
Flüt
Tuba
ile g ö ste rilir
i
Saksafon
III
Yukarıdaki kavram haritasında I, II, III ile ve
rilen boşluklara aşağıda verilenlerden han
gileri yerleştirilmelidir?
III
II
I
A) Desibelmetre
desibel
dB
B) Sismograf
ses hızı
cm
C) Metre
kütle
ohm
D) Desibelmetre
iletim
C
Yukarıdaki müzik aletlerinin çıkarabildikleri
en yüksek seslerin frekanslarına ait sütun
grafiği, aşağıdakilerden hangisindeki gibi
olabilir?
B)
Frekans
1
A B C
C)
7.
D)
Frekans
Bilgi: İnsan kulağı, frekansı 20 - 20 000 Hz
aralığında olan sesleri duyabilir.
30 60 100 200
m
1
U
Frekans
s
c
B
C
400
Yukarıda bazı müzik aletlerinin ürettiği seslerin
frekans aralıkları verilmiştir.
Bu grafiği inceleyen öğrencilerden hangile
rinin yorumları doğrudur?
En kalın
sesi üreten
müzik aleti
flüttür.
Ürettikleri ses
Keman ve flüt,
lerin frekans
insan kulağının
aralığı en geniş duyabileceği ses
olan müzik aleti aralığının dışında
da ses üretebilir.
kemandır.
Laboratuvarda diyapazonları inceleyen Mehmet
diyapazonlar üzerinde şekilde gösterildiği gibi
bazı rakamlar yazılmış olduğunu görüyor.
Buna göre, Mehmet plastik tokmakla diya
pazonların çubuklarına vurduğunda en ka
lın sesi hangi diyapazondan elde eder?
B)
S e la m i
* *
K e m al
||
Servet
Ben bu grafiğe baktığımda flü t se
sinin şiddetinin trampetten büyük
olduğunu anlarım.
O sm an
A) Yalnız Kemal
B) Servet ve Osman
C) Selami ve Osman
D) Selami ve Kemal
Q COŞKU
199
SES
fefe/
1.
I.durum
Il.durum
i *4
"wr
Hl
m
I. durumda Ayşe tek başına alkışlarken, II. du
rumda arkadaşları ile birlikte alkışlıyor. Ayşe ve
arkadaşları her iki durumda aynı tempoda al
kış yapıyor.
Şekil - 1
Bir ucu sıkıştırılan bir cetvelin diğer ucu basılıp
bırakılmasıyla elde edilen ses “fa” notasıyla
gösteriliyor.
Buna göre, I ve II durumlarında üretilen ses
lerin dalga grafikleri aşağıdakilerden han
gisi olabilir?
¿m
k g?.
mm
VMV
Aynı cetvelle Şekil - II deki gibi üretilen ses
hangi notaya karşılık gelebilir?
4.
rahatsız e d e r
ö ze lliğ id ir
Şekil - II
•
Aslanın sesi kedinin sesinden gürdür.
•
Arı vızıltısı kedi sesinden yüksektir.
•
Uçak motorunun sesi otomobil motoru se
sinden daha şiddetlidir.
•
Bayanların sesi genellikle erkeklerden da
ha peştir.
kulağa hoş g e lir
Yukarıdaki yargılardan kaç tanesi doğrudur?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
b irim id ir
I
H e rtz
Yukarıda verilen şemada I, II, III ile belirtilen
yerlere aşağıda verilenlerden hangileri yer
leştirilmelidir?
200
A) gür
ses hızı
hız
B) ses
ses şiddeti
tanecik
C) melodi
genlik
titreşim
D) gürültü
frekans
müzik
Aynı zaman dilimlerinde ölçümleri yapılan ses
lere ait dalga grafikleri aşağıdaki gibidir.
Buna göre en şiddetli sesin grafiği aşağıdakilerden hangisidir?
A)
B
>VWW
C)
D )/ V \ / \
0 COŞKU
Ses
6.
9.
Bilgi: İnsanlar 20 Hz ile 20 000 Hz aralığında
ki sesleri duyabilir.
L
I sesi
Frekansı
\
800 Hz /
L±
III se si
sesi
Frekansı
Frekansı
22 0 00 H z !
\ l 8 000 H z !
I
10 Hz
Seslerden sadece
ikisi insanlar tara
fından işitilebilir.
IV sesini, I sesinden
daha kalın olarak
duyarız.
İnce seslerin frekans değeri büyüktür.
•
Genliği büyük olan ses dalgaları daha şid
detlidir.
•
Frekansı farklı olan seslerin genlikleri eşit
olabilir.
•
Genliği eşit olan seslerin frekansları farklı
olabilir.
N sesi
Frekansı
\
•
Ses ile ilgili yukarıda verilen yargılardan
kaç tanesi doğrudur?
B) 2
A) 1
1 0 . Aynı ortamdaki dört
farklı kaynaktan elde
edilen seslerin şiddet
lerine ait sütun grafiği
şekildeki gibidir.
Kulağımıza gelen I I I sesi
I sesinden daha incedir.
A) Yalnız Asım
B) Asım ve Güven
C) Yalnız Güven
D) Canan ve Güven
A) K
g>
®
Aşağıdaki ortamlardan hangisi hem sesi
hem de ışığı geçirir?
A) Boşluk
8
B) Demir
C) Cam
S es ş id d e ti
K
L
M
N
Buna göre, hangi
kaynaktan gelen sesin genliği en büyüktür?
Verilen bilgilere göre hangi öğrencilerin yap
tıkları yorumlar doğrudur?
7.
D) 4
C) 3
D) Bakır
Aynı cins maddeden
yapılmış boyları eşit
düzgün metal çubuk
lardan K en ince, M ise
en kalındır. Bir uçların
dan sabitlenen çubuk
lara bir tokmakla vu
B) L
D) N
C) M
1 1 . Okul Müdürü Ih-
ET
M egafon
san Bey okul bah_
çesinde önceleri
içozSm çocuklara I duru
mundaki gibi ses
lenirken,
daha
sonraları Fen ve
Teknoloji öğretmeninin tavsiyesiyle II durumdaki gibi seslenme
ye başlıyor. Bu durumlarla ilgili öğrenciler aşa
ğıdaki yorumları yapıyor.
Müdür Beyin
sesinin taşıdığı
genlik arttı.
C em al
Müdür Bey’in
artık sesini tümN
bahçeye duyurma
ihtimali daha
fazla.
Megafon
sayesinde müdür
ßey'in ses frekansı
yükseldi.
Ozan
rularak ses elde ediliyor.
Yeşim
Buna göre çubuklardan elde edilen sesle
rin kalından inceye sıralanışı, aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
a
Buna göre, hangi öğrencilerin yorumları
doğrudur?
A) K, L, M
B) L, M, K
A) Yalnız Cemal
B) Cemal ve Ozan
C) M, L, K
D) M, K, L
C) Ozan ve Yeşim
D) Cemal ve Yeşim
COŞKU
201
SES
4.
K, L, M noktalarından serbest bırakılan sarkaç
ların denge konumu olan O ya ulaşma sürele
ri sırasıyla 1 saniye, 2 saniye ve 3 saniyedir.
Buna göre, sarkaçların frekanslarıyla ilgili
sütun grafikleri aşağıdakilerden hangisin
deki gibi çizilebilir?
A)
Frekans
.....
B) f Frekans
l
2.
II
Sarkaç
II
. Frekans
i—i
1
III
■
Sarkaç
III
1
II
Genlik Frekans
(mm)
(Hz)
"" —
"-"«IpMi1—
—
'—---K sesi
0,3 «
Buna göre, aşağıda
ki yargılardan han
gisi yanlıştır?
A) K sesi L den kalındır.
B) M sesi L den incedir.
C) L sesi K den şiddetlidir.
D) M ve K seslerinin şiddetleri eşittir.
—
m
1.□Sarka« n1
>Frekans
K, L, M seslerine ait
frekans ve genlik de
ğerleri yandaki tablo
da verildiği gibidir.
Sarkaç
III
Bir ksilafonun K, L,
M tuşlarına baget
ile vurularak sesler
elde ediliyor.
Buna göre K, L,
M den elde edilen
seslerin tizden pese sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde doğru olarak verilmiştir?
A) L, M, K
B) M, L, K
C) M, K, L
D) K, L, M
Davul çalmakta olan İhsan elindeki tokmağıy
la artan şiddetle davuluna vurmaktadır.
Buna göre aşağıdaki yorumlardan hangisi
yanlıştır?
A) Sesin şiddeti artar.
B) Sesin frekansı artar.
C) Sesin genliği artar.
D) Sesin kalınlığı değişmez.
3.
Bir diyapazon takımında çubuklarının boy
larının farklı yapılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
A) Farklı şiddetlerde sesler elde etmek
B) Yüksek frekanslı sesler elde etmek.
Düzgün metal bir çubuktan farklı boylarda ke
silerek şekildeki gibi K, L, M üçgen zilleri elde
ediliyor. İplerle asılan zillere, bagetle vurularak
sesler elde ediliyor.
Buna göre, zillerden elde edilen seslerin
kalından inceye sıralanışı aşağıdakilerden
hangisi gibidir?
C) Yüksek şiddette sesler elde etemk
A) L, K, M
B) M, L, K
D) Farklı frekanslarda ses elde etmek
C) K, L, M
D) M, K, L
Q COŞKU
Ses
9
7.
Bir piyanonun
içinden sökürjt9 k len aynı cins K,
(çözüm L, M, N telleri
eşit miktar geriliyor.
Kr
L?
}
m*
kalın tel
Buna göre tel
lerde üretilen seslerin tizliklerini gösteren
grafik, aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A)
K
C)
B)
Tizlik
L
EL
M
Tel
K
N
Tizlik
D)
n
L
M
K
N
L
M
n
Titreştirilen bir diyapazondan çıkan ses, bir
mikrofon yardımıyla üç farklı noktadan osiloskoba aktarılıyor.
Tel
N
Tizlik
n
Tel
K
Tizlik
K, L ve M noktalarının diyapazona uzaklık
ları şekildeki gibi olduğuna göre, 1 saniye
lik süre için osiloskopta elde edilecek dal
ga grafikleri, aşağıdakilerden hangisindeki
gibi olur?
Tel
L
M
N
M
K
8.
Uçlarına K, L, M
cisimleri asılarak
gerginleştirilen öz
deş tellerden ses
ler elde ediliyor. K
cisminin ağırlığı
en fazla, L cismininki en azdır.
M
Tellerden elde edilen seslerin eşit hava ke
sitindeki hava tanecikleri üzerinde eşit sü
redeki etkisini gösteren dalga modelleri
aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A)
İ : İ l J§ K B> 1 1
fü
H :İ -1 t
1İ t i
L
M
C)
İ 1 t1
K
m
i
p j COŞKU
t
L
D>
t ;:£ t
§f t §
c»
D> V W b
10.
m
Bir ucundan sabitlen
miş metal çubuğa bir
topuz ile vurularak ses
elde ediliyor.
Buna göre elde edilen sesin frekansı;
Çubuğun boyu
Çubuğun kalınlığı
Çubuğun yapıldığı maddenin cinsi
Çubuğun rengi
Çubuğa vurulan tokmağın büyüklüğü
niceliklerinden kaç tanesine bağlıdır?
M
A) 5
B) 4
C) 3
D) 2
203
Ses
11.
m_
Ahmet bir
tahta par
çası üzeri
ne kenar
uzunlukla
rı 20 cm
ve 10 cm olan bir dikdörtgen çizerek dikdört
genin köşelerine birer çivi çakıyor. Daha sonra
elindeki bir parça çelik teli seçtiği iki çiviye eşit
gerginlikte bağlayarak teli titreştirip ses elde
ediyor.
Buna göre Ahmet, elindeki teli hangi iki çiviye
bağlandığında elde edeceği ses en tiz olur?
A) K - L
B) L - N
C) K - N
D) K - M
14.
Düzgün bir telden kesilen farklı boylardaki K,
L, M, N tellerinin uçlarına yeteri kadar ağır ve
özdeş cisimler asılıyor. Gerginleştirilen teller
den sesler elde ediliyor.
Tellerin uzunluğu şekildeki gibi olduğuna gö
re, hangi telden elde edilen ses en incedir?
A) K
B) L
C) M
D) N
1 2 . Bir ses kaynağından gelen sesin şiddeti 50 dB,
frekansı 1200 Hz dir.
Bu ses ile ilgili olarak aşağıdakilerden han
gisi doğrudur?
A) İnsan kulağı duyabilir ancak rahatsız eder.
B) İnsan kulağı duyamaz.
C) İnsan kulağı duyabilir ve rahatsız etmez.
D) Sağlıklı bir insan kulağı, bu sesi çok zor
duyabilir.
Frekans (Hz)
K, L ve M canlılarının
işitme aralıkları grafikte
gösterilmiştir.
1 5 . İçlerinde farklı mik
Frekans
tarlarda su bulu
nan özdeş şişelere
sırasıyla vurularak
ses üretiliyor. Üreti
Şişe
len sesin şişelere
I
göre frekanslarını
7 2 ö 4 5
gösteren sütun grafiği yukarıdaki gibi oluyor.
Buna göre 1, 2, 3, 4 ve 5 şişeleri aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir?
En geniş işitme
aralığına K
canlısı sahiptir.
V ı
Berk
K
L
M
K ve L nin duyamayacağı yüksek
frekanslı sesi M duyabilir.
fS
Büşra
Bu canlıların ürete
bildikleri ses fre - .
kans aralığı da
kesinlikle bu
aralıklar kadar olur.
i
B ülent
Grafiği yorumlayan öğrencilerden hangile
rinin yorumları doğrudur?
A) Yalnız Berk
B) Yalnız Büşra
C) Berk ve Büşra
D) Berk ve Bülent
Q COŞKU
5. UNITE
Maddenin Hâlleri
ve Isı
ISI SICAKLIK, ENERJİ
DÖNÜŞÜMÜ ve ÖZ ISI
Şöminenin karşısına geçen Ayhan da ısınmaya
başlar. Şömineden Ayhan’a aktarılan ısı enerjisidir.
Ayhan’la ortam arasında bir ısı alışverişi olmuştur.
Kazanımlar
İçindeki suyun kayna
makta olduğu çay
danlık, ocaktan alına
rak mermerin üzerine
konulduğunda, bir sü
re sonra çaydanlığın
soğuduğunu merme
rin ise ısındığını fark
ederiz. Bu örneklerde
de görüldüğü gibi ısının akış yönü sıcak maddeden
soğuk maddeye doğrudur.
1.1 Isının, sıcaklığı yüksek maddeden sıcaklığı
düşük olan maddeye aktarılan enerji oldu
ğunu,
1.2 Aynı maddenin kütlesi büyük bir örneğini
belirli bir sıcaklığa kadar ısıtmak için, kütlesi
daha küçük olana göre, daha çok ısı gerek
tiğini,
1.3 Tek tek moleküllerin hareket enerjilerinin
farklı olabileceğini ve çarpışmalarla değişe
ceğini,
mmmm
m mm■m m■ *
Sıcak
madde
mâmv^mmJ
Soğuk
madde
Isı ve Sıcaklık
Isı
Buzdolabının dondurucu kısmına bıraktığımız bar-
|
daktaki su bir süre sonra buza dönüşür.
^
Sl/H
Güneşli bir günde yola dökülen su bir süre sonra
3
©
kaybolur yol kurur.
Uzun süre güneşin altında kalan sudan bir miktar al
dığımızda suyun sıcak olduğunu fark ederiz.
Yaşamımızda ısının önemi oldukça büyüktür. İnsan
lar yaşamlarını sürdürebilmek için sürekli ısı enerji
sine ihtiyaç duymuşlardır. Vücudumuz ısı kaybetti
ğinde üşümeye başlarız. Giysilerimiz bizi ısıtmaz
yalnızca vücudumuzun ısı kaybını engeller.
Soğuk bir kış günü
kar yağmış ve Ayhan
evden dışarı çıkıp
markete gitmiştir. Ay
han eve dönerken
üşüdüğünü
hisset
miştir. Eve girdiğinde
ilk işi aldıklarını mut
fağa bırakıp şöminedeki ateşin karşısına geçmek
olmuştur.
Sıcaklıkları farklı olan maddeler arasında alınıp ve
rilen, diğer bir ifadeyle transfer edilen enerjiye ısı
enerjisi adı verilir. Isının bir maddeden diğerine ak
tarımına ısı alışverişi denir.
Sıcaklıkları farklı olan maddeler biraraya getirildik
lerinde, yüksek sıcaklıkta olandan düşük sıcaklıkta
olana doğru bir enerji akışı gerçekleşir. Bu enerji ısı
enerjisidir. Yüksek sıcaklıktaki madde ısı kaybeder
ve soğur. Dolayısıyla o madde ısı verendir. Düşük
sıcaklıktaki madde ısınır ve sıcaklığı yükselir. Bu da
ısı alandır. Maddeler arasındaki ısı alışverişi, mad
deler aynı sıcaklığa ulaşıncaya kadar devam eder.
Elimize aldığımız kar parçası bir süre sonra erime
ye başlar. Elimizden kar parçasına ısı akışı olur. Isı
enerjisi veren elimiz üşümeye başlar.
Maddelerin bulunduğu ortamla dış ortam arasında
bir ısı yalıtımı sağlandığında, alınan ısı enerjisi veri
len ısı enerjisine eşit olur.
Alınan ısı = Verilen ısı
Q COŞKU
Isı Sıcaklık, Enerji Dönüşümü ve Öz Isı
Şimdi aynı deneyi biraz farklı bir şekilde yapalım. İç
lerinde farklı miktarlarda sular bulunan K ve L kapla
rında sıcaklıkları 20 °C olan suları özdeş ısı kaynak
larının üstüne koyalım ve kapları 15 dakika ısıtalım.
Isı alışverişinde bulu
nan cisimlerin ulaşaca
ğı ortak sıcaklık değeri
ni denge sıcaklığı ola
rak adlandırırsak, den
ge sıcaklığı cisimlerin
ilk sıcaklıkları arasında
bir değer olur. Bir araya
getirilen iki maddeden
birinin sıcaklığı 60 °C,
diğerinin 20 °C olsun.
Isı alışverişinde bulu
nan maddelerin denge sıcaklığı için aşağıdaki ifade
yazılabilir.
20 °C < Tdenge < 60 °C
Sıcaklık bir maddenin taneciklerinin sahip olduğu
ortalama kinetik enerjisinin bir göstergesidir.
Bu sürenin sonunda K ve L kaplarındaki suların son
sıcaklıklarını karşılaştıralım. L kabındaki su sıcaklığı
nın K kabındaki su sıcaklığından yüksek olduğunu
görürüz. Örneğin L kabındaki su sıcaklığının 60 °C
a çıktığı gözlenirken, K kabındaki suyun son sıcak
lığı 90 °C olarak ölçülebilir.
Isı ile sıcaklık arasın
da bir ilişki vardır. Isı
alan maddelerin sı
caklığı artarken, ısı
veren maddelerin sı
caklığı azalır.
Burdan su sonuç çıkarılabilir: Bir maddenin küt
lesi arttıkça, o maddeye verilen ısı enerjisinin,
maddenin sıcaklığında sebep olduğu değişme
daha az olur.
Isı - K ü tle - S ıc a k lık İliş k ile r i
Isı enerjisi aktarımının bir madde üzerinde farklı et
kileri vardır. Bunlardan biri de sıcaklık değişimidir.
Aşağıdaki K ve L kaplarında sıcaklıkları 20 °C olan
sular vardır. Suları özdeş ısı kaynaklarının üstüne
koyalım ve sıcaklıklarını 100 °C a çıkarmaya, yani
kaynatmaya çalışalım.
©
Örnek -1
İlk sıcaklıkları veri
H 2L
len şe kild eki öz
deş kaplardaki su
1 20 °C
lara eşit m iktar ısı
verildiğinde son sı
caklıkların arasın
daki ilişki nasıl olur?
n 1L
3L
20 °C
20 CC
Çözüm
Kaplara eşit miktar ısı verildiğinde kütlesi büyük ola
nın sıcaklığı az, kütlesi küçük olanın sıcaklığı fazla
artar. Buna göre kaplardaki sıvıların son sıcaklıkları
arasındaki ilişki L > K > M şeklinde olur.
K kabındaki suyun sıcaklığını 100°C a çıkarmak
için bu kabın, L kabından daha uzun süre ısı kayna
ğının üzerinde kalması gerekir. Yani daha fazla
enerjiye ihtiyaç duyulur.
K ütlesi Büyük Olan Çok Enerji
V e re b ilir
Bunun nedeni K kabındaki su miktarının L dekine
göre daha fazla olmasıdır.
Buradan su sonuç çıkarılabilir: Bir maddenin küt
lesi arttıkça, o maddeyi belli bir sıcaklığa ulaştır
mak için daha fazla ısı enerjisine ihtiyaç vardır.
& COŞKU
bardak
sürahi
İçi su dolu bardak ve sürahi
ye özdeş buzlardan birer par
ça bırakırsak, sürahideki su,
buza daha fazla enerji aktara
cak, böylece sürahiye bırakı
lan buz, bardaktakinden da
ha erken eriyecektir.
Kazanımlar
Örnek -2
Şekildeki özdeş
kaplarda 30 °C
sıcaklıkta su var
dır.
30 °C
30 °C
Buna göre,
I. Su sıcaklıkla
rını 80 °C a çıkarmak için en fazla ısıyı X kabın
daki suya vermek gerekir.
II. Kapları 0 °C sıcaklıktaki ortama koyduğumuzda
en az ısıyı X kabındaki su verir.
III. Suların içine 80 °C sıcaklıktaki özdeş bilyeler atı
lırsa son durumda bilyelerin sıcaklıkları eşit olur.
yargılardan hangileri doğrudur?
Çözüm
I. Kaplardaki suların ilk sıcaklıkları eşittir ama
kütleleri farklıdır. X kabındaki suyun kütlesi da
ha az olduğu için, üç kaptaki suyun da sıcaklı
ğını 80 °C a çıkarmak için X deki suya diğerle
rinden daha az ısı enerjisi vermek yeterli olur.
(I yanlış)
II. Üç kaptaki suyun ilk sıcaklıkları eşit iken üçü
nün de sıcaklığının yine eşit miktar azalması için
kütlesi en az olanın daha az ısı vermesi gerekir.
Bu da X deki sudur. (II doğru)
III. Sıcaklığı 80 °C olan özdeş bilyeler sulara atılırsa
denge sıcaklığı, su kütlesi fazla olan kaptaki su
da daha küçük olur. Örneğin X deki denge sı
caklığı 38 °C ise, Y deki 35 °C, Z deki 32 °C ola
bilir. (III yanlış)
Buna göre, II yargısı doğru, I ve III yanlıştır.
Sıra Sizde -1
İlk sıcaklıkları eşit olan K, L, M
sıvıları özdeş ısıtıcılarla ısıtıldı
ğında, son sıcaklıkları şekilde
verilen sütun grafiğindeki gibi
oluyor.
Buna göre, aşağıda verilen
lerden hangisi kesinlikle
yanlıştır?
1 .4 Sıcaklığı, moleküllerin ortalama hareket ener
jisinin göstergesi şeklinde yorumlandığını,
1 .5 Isı aktanm yönü ile sıcaklık arasındaki ilişkiyi,
1 .6 Sıvı termometrelerin nasıl yapıldığını,
Sıcaklık
Maddelerin molekül ya da atom denilen tanecikler
den oluştuğunu geçtiğimiz yıllarda öğrenmiştik. Bu
tanecikler madde hangi hâlde olursa olsun hareket
hâlindedir. Hepsinin bir titreşim hızı vardır. Bir mad
deyi oluşturan taneciklerin tamamı aynı hızla hare
ket etmiyor olabilir.
Örneğin alttan ısıtılan
kapta sıvının ısı kay
nağına yakın olan ta
necikleri daha hızlı,
uzaktaki tanecikleri
ise daha yavaş hare
ket eder.
*\ *>)
l 's f v
Aynı ısıtıcının üzerine
bu sefer içinde daha
az sıvı bulunan bir
kap koyalım. Bu du
rumda verilen enerji
daha az tanecik tara
fından paylaşılacağından her bir taneciğin hızı ilk
durumdakine göre daha fazla olur.
Bir madde sıcak ise maddeyi oluşturan taneciklerin
titreşim hızı büyük, madde soğuk ise taneciklerinin
titreşim hızı küçük olur.
fr .p
«V %
Sıcaklığı yüksek olan taneciklerin ortalam a hızları, sıcaklığı
düşük olan taneciklerin ortalam a hızlarından büyüktüri
A) En uzun süre M sıvısı ısıtılmıştır.
B) Kütlesi en fazla olan K sıvısıdır.
C) Son durumda üç sıvının da taneciklerinin ortala
ma hareket enerjileri eşittir.
D) K, L, M nin kütlesi eşittir.
Bir maddenin sıcaklığının artması, maddeyi oluştu
ran taneciklerin daha da hareketlenmesi, yani tane
ciklerin hareket enerjilerinin artması demektir.
Sıcaklık bir maddenin taneciklerinin sahip olduğu
ortalama kinetik enerjisinin bir göstergesidir.
0 COŞKU
Sıvılı termometrede ölçümün hassas olabilmesi için
kullanılan sıvının sıcaklıkla genleşmesi orantılı ol
malıdır. Bu nedenle bu tip termometrelerde sıvı ola
rak cıva veya alkol kullanılır.
Bir maddenin sıcaklığının O °C olarak ölçülmesi o
maddenin taneciklerinin titreşimlerinin durduğu an
lamına gelmez.
Sıcaklık, bir enerji türü değildir, ancak enerji ile ilgi
li bir büyüklüğün ölçüsüdür.
Term om etre Yapalım
Bir maddenin sıcaklığı maddenin cinsine ve mikta
rına bağlı değildir. Yani aynı sıcaklıkta farklı cins ve
farklı kütlede bir çok madde olabilir.
İçinde cıva bulunan cam
boruyu önce su - buz karı
şımı içine daldıralım. Bu
durumda cam boru üzerin
deki cıva düzeyini işaretle
yelim. Bu noktayı X olarak
adlandıralım.
Sıcaklığın Ölçülm esi
Maddelerin hangisinin sıcak, hangisinin soğuk ol
duğunu dokunarak anlayabiliriz. Ancak dokunma
duyumuzla sıcaklığı ölçemediğimiz gibi kıyaslama
sında da yanılabiliriz. Hislerimizle gerçek değerleri
algılamamız zor olabilir. Bunun için doğru ölçüm
yapan cihazlara ihtiyaç vardır. Bunlar da termometrelerdir.
ölçek
UiL
1.il
Cam
iıa
*-
boru
-10.
-a taT* SlVI
i
Hazne
Birim
Sıcaklığı sayısal olarak ölçmeye
yarayan cihazlara term om etre
denir. Bir maddenin sıcaklığı ter
mometre ile doğrudan ölçülebilir.
Termometreler, maddelerin sıcak
lığa bağlı olarak genleşme özelli
ğinden faydalanılarak geliştiril
miştir.
Termometre basitçe, içinde sıvı
nın yükselip alçalabileceği cam
borudan oluşur. İçinde sıvı bulu
nan alttaki geniş bölmeye hazne
adı verilir.
Termometre bir maddenin içine konulduğunda ya
da maddeyle temas ettiğinde onunla ısı alışverişi
de bulunur ve termometre camıyla madde arasında
enerji aktarımı gerçekleşir. Bu enerji daha sonra
haznedeki sıvıya aktarılır. Sıcaklığı artan sıvı tane
ciklerinin hareketlenmeleri de artar. Daha hızlı hare
ket eden tanecikler arası mesafe artar. Sıvı hazneye
sığmaz, cam boruda yükselir. Termometrenin gös
terdiği değer yükselmiş olur.
Eğer bunun tersi gerçekleşir, haznedeki sıvı tane
ciklerinin hareket enerjileri azalırsa, tanecikler ara
sındaki mesafeler azalır, sıvı büzülür ve cam borudaki sıvı yüksekliği azalır. Termometrenin r *
gösterdiği değer azalır.
Cıvalı ve alkollü termometreler
\
ile ölçülemeyen sıcaklık derecelerini ölç- \
mek için metal termometreler kullanılır.
\
Metal termometreler ile 1400 °C a kadar olan \
yüksek sıcaklıklar ölçülür. Fabrika ve fırınlarda \
kullanılır.
0 COŞKU
c
Daha sonra cam boruyu
kaynamakta olan su içine
daldıralım. Cıvanın denge
ye gelmesinden sonra, cı
va düzeyini tekrar işaretle
yelim. Bu noktayı ise Y ola
rak adlandıralım. Bu aşa
mada cam borunun ucunu
kapatalım. X ve Y arasını
istediğimiz şekilde bölmelendirerek düşündüğümüz
duyarlılıkta bir termometre
üretmiş oluruz.
i
s
©
Anahtar Bilgi
*
• -***■*'
Sıvılı bir termometrenin ölçüm yapabileceği sı
caklık aralığı, içinde kullanılan sıvının donma ve
kaynama sıcaklıkları arasında olur.
Buna göre, termometrenin gösterebileceği en dü
şük sıcaklık kullanılan sıvının donma noktasına ve
gösterebileceği en yüksek sıcaklık kullanılan sıvının
kaynama noktasına eşittir.
Sıcaklık ve ısı arasındaki farklılıklar aşağıdaki
SICAKLIK
■
Enerji çeşididir.
Enerji çeşidi değildir.
Maddenin miktarına
bağlıdır.
Maddenin miktarına
bağlı değildir.
Maddenin cinsine
bağlıdır.
Maddenin cinsine
bağlı değildir.
Ölçüm sonucu yapılan
hesaplamalarla bulunur.
Termometre ile ölçülür.
Birimi Joule ya da
kalori dir.
Birim i derecedir.
Örnek - 3
Kazanımlar
Şekildeki kap
larda sırasıyla
10°C, 30 °C ve
50 °C sıcaklıkta
sular vardır. Su
lar içine termo
metreler daldırı
lıyor.
50 “C
3 0 -C j
su
I
2.1 Mekanik ve elektrik enerjisinin ısıya dönüş
tüğünü gösteren deneyleri,
2 .2 Maddelerin ısınmasının enerji almaları anla
mına geldiğini,
Buna göre,
I. X termometresindeki sıvı moleküllerinin hareket
enerjileri daha fazladır.
II. Termometreler sulara sokulurken 25 °C u göste
riyorsa, Y termometresindeki sıvının hareketliliği
artar.
III. Z termometresi suya sokulduktan sonra tane
ciklerinin hareketliliği artıyorsa, bu durum termo
metrenin sıcaklığındaki azalışın göstergesidir.
Çözüm
I. Sıcaklık maddenin ortalama hareket enerjileri
nin bir ölçüsüdür. X termometresi en küçük sıcak
lık değerini gösterdiğine göre, X deki sıvı mole
küllerinin hareket enerjileri en küçüktür. (I yanlış)
II. Y termometresinin ilk sıcaklığını 25 °C olarak
kabul edersek, sıcaklığı 30 °C olan sıvı içine bı
rakıldığından sıcaklığı artar. Y termometresinde
ki sıvının hareketliliği artar. (II doğru)
III. Bir maddenin taneciklerinin sahip olduğu hare
ket enerjisinin artması sıcaklıklarının artması an
lamına gelir, sıcaklıkta azalma olmaz. (III yanlış)
Buna göre, yalnız II yargısı doğrudur.
Sıra Sizde -2
Enerji Dönüşümü
İki taş parçasını sürekli birbirlerine vurursak bir sü
re sonra taşların ısındığını gözleriz. Burada meka
nik enerji ısı enerjisine dönüşmüştür. Taşların çar
pışma sayısı arttıkça, sıcaklıklarının da o kadar faz
la arttığını hissederiz.
Kışın en soğuk günlerinde
üşüyen ellerimizi ısıtmak için
birbirlerine sürteriz. Sürtün
me sonucu ısı açığa çıkar
ken, bu ısıyı alan ellerimizin
sıcaklığı artar. Hareket ener
jisi yine sürtünme sebebiyle
ısı enerjisine dönüşmüştür.
Arabaların ani fren yapma
sı ya da fazla gaz vererek
lastikleri yerle sürtünen bir
arabanın lastiğinin oldukça
ısındığını hissederiz.
Kibrit başının kutuya sürtülmesi sonucu ateş alan kibrit
te mekanik enerji ısı enerjisi
ne dönüşmüş olur.
Bu örneklerde görüldüğü gi
bi maddelerin birbiriyle sür
tündüğü ya da çarpıştığı du
rumlarda mekanik enerji ısı
enerjisine dönüşmektedir.
Bazı elektrikli aletlerin amacı ısı enerjisi üretmektir.
Cisimleri meydana getiren çok küçük tanecikler de
vamlı titreşim halindedirler. Titreşimlerin artması
cismin ısı enerjisinin artması demektir.
Yukarıda verilen cümlelerin doğru (D) ya da yan
lış (Y) olduğuna karar verilerek ok yönünde ilerlendiğinde hangi çıkıştan çıkılır?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Bir ütüyü çalıştırdığımızda,
elektrik enerjisi direnç tel
leri üzerinden geçerken
onların ısınmasını sağlar.
Telleri oluşturan tanecikle
rinin titreşim enerjileri artar
ve teller böylelikle ısınır.
0 COŞKU
Isı Sıcaklık, Enerji Dönüşümü ve Oz Isı
Cisimleri meydana getiren çok küçük taneciklerin
titreşimleri cismin ısı enerjisidir. Titreşimlerin artma
sı cismin ısı enerjisinin alması anlamına gelir.
Ü
I
Sıra Sizde - 3
I çözüm
C
çözu"
Sonuç olarak elektrik enerjisi ısı enerjisine dö
nüşmüştür.
Elektrikli ısıtıcı, kettle, tost makinesi, termosifon, elek
trikli fırın da aynı mantık ve enerji dönüşümüyle ça
lışır. Bunların yanı sıra birçok elektrikli cihazın iste
ğimiz ve üretilme amacı dışında ısındığını fark ede
riz. Bir süre çalıştıktan sonra bilgisayarınızın ya da
televizyonunuzun arkasına dokunduğunuzda ısındı
ğını hissedebiliriz. Bu istenilmeyen bir durum oldu
ğu için bilgisayarın içine soğutma fanı konulmuştur.
I 'i
H
Isıya dönüşen enerjiye genellikle kayıp enerji
olarak bakılır. Bunun sebebi iletkenlerin dirençleri
nin olmasıdır. Direncin, elektrik akımının geçişine
karşı gösterilen zorluk olduğunu geçen yıllarda öğ
renmiştik.
Enerji Dönüşümü
Mekanik
enerji
Isı
enerjisi
Elektrik
enerjisi
Isı
enerjisi
*
Elle çevrilen
mikser
Ateş yakmaya
çalışan insan
Yukarıda verilenlerden hangilerinde mekanik
enerji ısı enerjisine dönüşür?
Örnek -4
Isı
enerjisi
Tost makinesi
Hareket
enerjisi
Olay
LU
□
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) II ve III
D) II, III ve IV
Kazanımlar
2.3 Suyun ve diğer maddelerin “öz ısı” larının
tanımlarını ve sembollerini,
2.4 Farklı maddelerin öz ısılarının farklı olduğu
nu (öz ısının ayırt edici bir özellik olduğunu),
Yukarıda verilen “ Enerji dönüşümleri” ile “Olaylar”
eşleştirilecektir.
2.5 Suyun öz ısısını joule/g °C ve kalori/g °C cin
Bu eşleştirme aşağıdakilerden hangisindeki gibi
olmalıdır?
A) « ----- B)
D) U)
►# C) «-----4-----
«—
Çözüm
Olaylara baktığımızda ilk resimde birbirine sürtülen
eller görülmektedir. Ellerin sürtülmesi ile mekanik
enerji
ısı enerjisi dönüşümü olur. İkinci resimde
ısıtılan sudan çıkan buhar pervaneyi döndürmekte
dir. Burada ısı enerjisinden hareket enerjisi elde edi
lir. Üçüncü resimde elektrik sobasında elektrik ener
jisinden ısı enerjisi elde edilmektedir. Buna göre eş
leştirme C seçeneğindeki gibi olmalıdır.
Cevap C
0 COŞKU
sinden belirtildiğini,
Öz Isı
Daha önce yaptığımız deneylerde, aynı maddenin
farklı miktarlarını özdeş ısıtıcılarla ısıtıp, miktarı az
olanın sıcaklığının diğerine göre daha fazla yüksel
diğini bulmuştuk. Bir diğer ulaştığımız sonuç da
madde miktarı arttıkça maddenin sıcaklığını belli
miktar yükseltmek için gereken enerji miktarının da
artmasıydı.
Şimdi ise K ve L kaplarına 20 °C ta eşit kütlede su
ve yağ koyalım. Sıvıların bulunduğu kapları özdeş
ısı kaynaklarının üstüne koyalım ve sıcaklıklarını
60 °C a çıkarmaya çalışalım.
K
L
20 °C
20 °C
L kabındaki yağın
sıcaklığı
sudan
daha kısa sürede
60 °C a ulaşır. Su
yun sıcaklığının
60 °C a çıkabilme
si için yağa göre
daha fazla ısıya ih
tiyaç duyulur.
yağ
Maddelerin belli
bir sıcaklık artışı
için ihtiyaç duydukları ısı enerjisi miktarı cinslerine
göre değişir. Hâl değişimi yoksa her madde ısıtıldı
ğında sıcaklığı artar. Ancak bazı maddelerde bu ar
tış fazla olurken, bazılarında az olur. Bu fark mad
delerin öz ısılarının farklı olmasından kaynaklan
maktadır.
-
r
Anahtar Bilgi
Maddenin 1 gramının sıcaklığını 1 °C artırmak
için gerekli ısı miktarına o maddenin öz ısısı de
nir. Öz ısı maddeler için ayırt edici bir özelliktir.
m
m
Demir
0,46
Bakır
0,37
Cam
0,45
Çinko
0,39
Buz
2,09
Su
4,18
Joule ile birlikte bir
enerji birimi olan kalori
suyun öz ısısı ölçü alı
narak tarif edilmiştir.
1 kalori, 1 gram suyun
sıcaklığını 1 °C artırabil
mek için gerekli olan ısı
miktarıdır.
Cıva
0,12
Alkol
2,54
Zeytinyağı
1,96
“ Kalori” cal ile sembo
lize edilir. Öz ısı c ile
gösterilir. Isı birimleri
arasındaki ilişki;
Oksijen
0,92
1 cal = 4,18 J dür.
Su buharı
2,09
Hava
0,96
1 cal/g °C = 4,18 J/g °C
tur.
Örnek - 5
K, L M ve N saf sıvılarının
öz ısı değerleri yandaki
Madde
Oz ısı (J/g°C)
K
0,83
Buna göre,
L
0,26
a. Bir radyatör peteğin
de kullanılması daha
avantajlı olan sıvı han
gisidir?
M
7,87
N
2,12
Çözüm
a. Bir radyatör peteğinde kullanılması daha avan
tajlı olan sıvı eşit ısı verildiğinde diğerlerinden
çabuk ısınandır.
Öz ısısı küçük olan maddelerin, diğerlerine gö
re sıcaklıkları daha kolay yükselir veya alçalır.
Bu anlamda radyatörde sıvı olarak öz ısısı en
küçük olan L nin kullanılması avantajlıdır.
b. Sıcaklıktaki değişmenin en az olabilmesi için sı
vı öz ısısının en büyük olması gerekir.
Öz ısısı en büyük olan M sıvısının sıcaklık deği
şimi en az olur.
©
Sıra Sizde -4
Kütleleri ve ilk
sıcaklıkları eşit
olan X ve Y sı
vıları özdeş ısı
tıcılarla eşit sü
re ısıtıldığında,
son sıcaklıkları
50 °C oluyor.
10 °c
100
10 °c
g
100
X sıvısı
g
Y sıvısı
Buna göre,
I. X sıvısının öz ısısı Y ninkinden büyüktür.
II. Sıvılar aynı cins olabilir.
III. X sıvısına aynı sürede verilen ısı enerjisi, Y sıvı
sına verilenin iki katıdır.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) İve III
D) II ve III
IS ©
Sıra Sizde - 5
Ö zd e ş
ıs ıtıc ı sayısı
Isıtm a
s ü re s i (d k)
S ıca klık
d e ğ iş im i f Ç )
X sıvısı
2
8
20
Y sıvısı
1
8
20
Z sıvısı
1
4
20
Kütleleri eşit olan X, Y, Z sıvıları özdeş ısıtıcılarla ısı
tılıyor. Çizelgede sıvıların kaç ısıtıcı ile ısıtıldıkları,
ısıtma süreleri ve sıcaklık değişimleri verilmiştir.
Buna göre, sıvıların cx, cY, cz öz ısıları arasında
ki ilişki nedir?
b. Sıvıların eşit kütleleri eşit süreler boyunca öz
A) Cx > Cy > cz
deş kaynaklarla ısıtıldığında, hangi sıvının sı
caklığındaki değişme en az olur?
B) cz > Cy > cx
C) CX > CZ > Cy
D) Cy > cx > cz
Q COŞKU
Öz ısıları aşağıda verilen maddelerin hangisinin
sıcaklığını 1 °C artırmak için gerekli ısı en fazla
dır? Hesaplayıp kutu içine yazınız.
K, 10 gram
L, 20 gram
P, 5 gram
cK= 2 J/g°C
cL= 4 J/g°C
cp = 8 J/g°C
*
Hava sıcaklığı 10 °C olan bir ortamda bulunan ter
mometre 50 °C taki sıcak suya daldırılıyor.
♦
Gerekli
enerji
Termometre ve su arasındaki ısı alış verişini
oklar çizerek gösteriniz. .
Aşağıdaki kaplardaki sulara eritebilecekleri mik
tarda 0 °C ta eşit kütlede buz atıldığında kaplar
daki buzların erime sırası nasıl olur?
Aşağıdaki ifadelerin doğru ya da yanlış olduğu
na karar vererek kutucuklara D ya da Y yazınız.
J 1. Isı, sıcaklığı düşük olan maddeden yüksek
olan maddeye doğru aktarılan bir enerjidir.
J 2. Bir maddenin taneciklerinin hareketliliğinin
artması, maddenin ısı verdiğini gösterir.
Erime sırası:
3. Sıcaklık termometre ile ölçülür.
~] 4. Isı enerjisinden hareket enerjisi elde edile
mez.
] 5. Ampul yanarken elektrik enerjisi hem ısı hem
ışık enerjisine dönüşür.
6. Bütün maddelerin öz ısıları birbirine eşittir.
R R, S, T maddeleri aynı cins olup ilk sıcaklıkları
eşittir. Maddelerin kütleleri sırasıyla 10 g, 40 g, 5 g,
20 g dır. Bu maddelere eşit miktar ısı veriliyor.
Buna göre maddelerin sıcaklıklarındaki artışı
gösteren bir sütun grafiği çiziniz.
Sıcaklık
Aynı ortamda bırakılan aşağıdaki maddeler ara
sındaki ısı akış yönünü ok çizerek gösteriniz.
20 °c
20 °c
70 °c
40 °C
Madde
50 °C
Q COŞKU
ISI SICAKLIK, ENERJİ DONUŞUMU ve OZ ISI
KDT
1.
_______
Fen ve Teknoloji öğretmeni
nin yukarıdaki
isteğini yerine
getirmek iste
yen öğrenciler, aşağıdaki açıklamaları yapıyorlar.
^
Isı ve sıcaklık
kavramları ile ilgi
li bilgi veriniz.
Isı, sıcaklıkları
eşit farklı iki madde
arasında alınıp verilen
enerjinin adıdır.
Sıcaklık, tanecik
başına düşen ortala
ma hareket enerjisi
nin bir ölçüsüdür.
1
Şekildeki çizelgede bazı
maddelerin öz ısıları veril
miştir.
Öz ısı
(J/g °C)
Madde
Bu maddelerin eşit küt
lelerinin sıcaklıkları eşit
miktar azaldığında, çev
relerine verdikleri ısı
enerjileri için,
Su
4,18
Zeytinyağı
1,96
Demir
0,46
Cıva
0,12
I. En çok ısı veren sudur.
II. En az ısı veren cıvadır.
*
i 1
A t*
Bir maddeye ısı
verdiğimizde madde
nin taneciklerinin
hızını artırırız.
Sıcaklık bir
enerji türü
değildir.
III. Zeytinyağının verdiği ısı, demirin verdiği ısı
nın iki katından fazladır.
A) Yalnız I
B) Yalnız
C) İv e li
D) I, II ve
Hangi öğrencilerin ifadeleri doğru bilgi içerir?
A) Yalnız İhsan
B) Kâmil, Ayla ve Elvan
C) Yalnız Kâmil
D) İhsan ve Elvan
Mekanik
enerji ®
2.
Aynı ortamda bulunan X,
Y, Z maddeleri arasında
ki ısı aktarımı oklarla şe
kildeki gibi verilmiştir.
Isı
* enerjisi
ElektrikO=s>c
lsı
enerjisi v
v enerjisi
Potansiyel ^
enerji ©
.
Bununla ilgili öğrenci
ler yorum yapıyor.
IV.
I *
214;
Elektrik
enerjisi ©
„
Elektrik
© enerjisi
Işık
© enerjisi
Yukarıdaki resimlerde görülen durumlarla ilgili
enerji dönüşümleri resimlerin yan tarafında be
lirtilmiştir.
Buna göre, hangi öğrencilerin yorumları doğ
rudur?
Buna göre, hangilerinde belirtilen enerji dö
nüşümleri doğrudur?
A) Yalnız Suat
B) Yalnız Süheyla
A) I, II ve II
B) II ve
C) Suat ve Süheyla
D) Suat ve Esat
C) III ve IV
D) I, II, I ve IV
Q COŞKU
5.
8.
60 °c
200
Yukarıda X, Y, Z katı maddelerinin tanecik ha
reketliliği modellenmiştir.
g su
200
400 g su
g su
Kütle ve sıcaklıkları verilen K, L, M kaplarında
ki suların her birinin içine 20 °C ta eşit kütleli
demir parçası atılıyor.
Bu maddeler ısı yalıtımlı bir ortama birlikte
bırakıldığında, aşağıdakilerden hangisi ger
çekleşmez?
yanlıştır?
A) X, Y’den ısı alır.
A) Demir parçasına en az ısı enerjisini K deki
su verir.
B) Y - Z arasında ısı alışverişi olur.
C) Z nin tanecik hareketliliği artar.
B) Demir parçasına en çok ısı enerjisini M de
ki su verir.
D) X’in tanecik hareketliliği azalır.
C) L deki su, demirin sıcaklığını K dekine gö
re daha fazla artırır.
6.
Özdeş X, Y, Z kapların
daki sular, aynı elektrik
li ısıtıcı ile eşit süre ısıtıl
dığında suların sıcaklık
değişim grafiği şekilde
ki gibi oluyor.
D) L ve M deki suların demir parçalarına ver
diği ısı enerjileri eşittir.
Sıcaklık değişimi
9.
I. Isı alan maddenin tanecikleri hızlanır.
II. Isının akış yönü sıcak maddeden soğuk
maddeye doğrudur.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
B) Y deki suyun aldığı ısı en azdır.
III. Isı yalıtımı olan bir ortamda ısı alışverişinde
bulunan maddelerden birinin aldığı ısı, di
ğerinin verdiği ısıya eşittir.
C) Z deki suyun kütlesi Y dekine eşittir.
Yukarıdaki yargılardan hangileri doğrudur?
A) X teki suyun kütlesi en azdır.
D) X teki suyun aldığı ısı en fazladır.
7.
Bir termometre ha
va ortamında 30 °C
sıcaklığı gösterir
ken su içine bırakıl
dığında 60 °C sıcak
30 °C
lığı gösteriyor.
Bununla ilgili ola
rak aşağıdakilerden hangisi söy
lenemez?
60 °C
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
10. Bir maddenin sıcaklık değişiminin maddenin
cinsine bağlı olup olmadığını araştıran öğ
renci, deneyinde aşağıdaki düzeneklerden
hangilerini kullanmalıdır?
m
II
III
A) Termometre sudan ısı almıştır.
B) Termometre sıvısındaki tanecik hareketlili
ği artmıştır.
C) Termometre sıvısının hacmi azalmıştır.
D) Suyun sıcaklığı hava sıcaklığından daha
büyüktür.
Q COŞKU
A) İv e li
B) II ve III
C) II ve IV
D) İve IV
IV
MADDENİN HALLERİ ve
ISI ALIŞVERİŞİ
Kazanımlar
Katı hâlde
su
3.1
Sıvı hâlde
su
Gaz hâlde
su
Gaz, sıvı ve katı maddelerde molekülle
rin / atomların yakınlık derecesi, bağ sağlam
lığı ve hareket özellikleri arasındaki ilişkiyi
model veya resim üzerinde açıklamayı,
3 .2 Bağların, katilarda sıvılardakinden daha sağ
lam olduğu çıkarımını yapmayı,
3 .3 Gazlarda moleküller arasındaki bağların yok
denecek kadar zayıf olduğunu,
3.4 Erimenin ve buharlaşmanın ısı gerektirmesi
ni, donmanın ve yoğusmanın ısı açığa çıkar
masını, bağların kopması ve oluşması teme
linde açıklamayı,
Maddeler doğada katı, sıvı ve gaz olmak üzere üç
hâlde bulunur. Maddenin farklı hâllerinde değişen
özellikler, maddeyi oluşturan taneciklerin;
birbirlerine yakınlığı,
«♦ hızları,
-► birbirleri arasındaki çekim etkileridir.
Maddenin tanecik yapısında bir değişme olmaz.
M a d d e n in H âlleri ve Isı
A lışverişi
Maddenin en küçük yapıtaşının atom olduğunu bili
yoruz. Maddeler, atomlardan ya da atomların bir ara
ya gelmesiyle oluşan moleküllerden meydana gel
miştir. Şimdiye kadar tanecik olarak adlandırdığımız
bu yapılar aslında molekül ya da atom gruplarıdır.
Molekülü oluşturan atomlar arasında kimyasal
bağlar bulunduğunu biliyoruz. Bu bağlara sebep
olan çekim kuvvetleri oldukça büyüktür.
Maddeyi oluşturan tanecikler birbirlerine uyguladık
ları çekim kuvveti ile aralarında moleküller arası bağ
oluşturur. Bu bağ sayesinde tanecikler bir arada
bulunur. Tanecikler arasındaki çekim kuvveti atomlar
arasındaki çekim kuvvetine göre oldukça zayıftır.
Kimyasal bağ
Ç ekim kuvveti ç o k büyük
arası bağ
Çekim kuvveti ç o k k ü çük
Isıtılan veya soğutulan bir madde hâl değiştirebilir.
Maddeyi oluşturan moleküller arasındaki çekim
kuvveti maddenin fiziksel hâlini belirler. Bir madde
ısıtıldıkça moleküller arası uzaklık artar ve araların
daki çekim kuvveti azalır. Bir seviyeden sonra mad
de hâl değiştirebilir.
Madde katı hâlde iken taneciker arasındaki çekim
kuvveti en fazla, gaz hâlde iken çekim kuvveti yok
denecek kadar azdır. Madde hâl değiştirdiğinde çe
kim kuvveti de değişir.
Erime ve Donma
Katı madde taneciklerinin
hareketi yavaştır. Tanecik
ler arasındaki uzaklık çok
azdır. Taneciklerinin ara
sındaki çekim kuvveti ise
büyüktür. Maddeye ısı
enerjisi vererek sıvı hâle
geçmesini sağlayalım. Katı hâldeki durumuna gö
re, sıvı taneciklerinin hareketlenmeleri ve hareket
enerjileri artmıştır.
Q COŞKU
Maddenin Hâlleri ve Isı Alışverişi
m
Sıvı hâldeki madde ısıtılmaya devam edilirse, madde
taneciklerinin hızları artar ve sıvının sıcaklığı artmış
olur. Bu sırada hızlanan taneciklerin arasındaki bağ
lar daha da zayıfladığından,
tanecikler sıvıyı yüzeyden terk
^
âf
etmeye başlarlar. Buna bu
harlaşma denir.
O *
Katı hâldeki duruma göre, sıvı hâldeki tanecikler ara
sındaki uzaklık daha büyüktür. Taneciklerinin arasın
daki çekim kuvveti ise katı hâldekine göre daha az
dır. Tanecikler arasındaki çekim kuvveti ilk duruma
göre zayıflamıştır. O hâlde bir maddenin katı hâlden
sıvı hâle geçmesine erime denir. Erimenin başladı
ğı sıcaklığa ise erime sıcaklığı denir. Buzun erime
sıcaklığı 0 °C tur.
u
O O û O
*
Q
m
*
a <►
m
d
a
a
Madde ısıtılmaya devam edilirse buharlaşma hızla
nır, sıcaklık belirli bir değere ulaştığında sıvının her
tarafında buharlaşma olur ve sıvı kaynamaya baş
lar. Bu andaki sıvı sıcaklığına kaynama sıcaklığı
denir. Ayrıca sıvının buharlaşma hızının maksimum
olduğu andaki sıcaklık kaynama sıcaklığı olarak ifa
de edilir. Arı suyun normal şartlarda kaynama sı
caklığı 100 °C tur.
© O
Bu olayın tersi de donma olarak adlandırılır. Sıvı hâl
deki maddenin ısı vererek katılaşmaya başladığı sı
caklığa donma sıcaklığı denir. Suyun donma sıcak
lığı 0 °C tur.
Örnek - 6
%
20 °C taki bir demir parçasının sıcaklığı 50 °C a çı
kartılıyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi artmaz?
m
o & & &
|
£
Madde tamamen buharlaşıp gaz hâle geçtiğinde, sı
vı hâldeki durumuna göre, taneciklerin hareketlen
meleri daha da fazlalaşmış, taneciklerin hareket ener
jileri artmıştır. Yine sıvı ve katı hâldeki durumlara göre, maddenin tanecikleri arasındaki uzaklık oldukça
artmıştır. Gaz haldeki maddenin taneciklerinin arasındaki çekim kuvveti ise artık çok çok küçüktür.
A) Maddenin hacmi
J.
°
o
B) Maddenin kütlesi
C) Taneciklerin hareketliliği
Gaz hâldeki bir maddenin çevresine ısı enerjisi ve
rerek sıvı hâle geçmeye başladığı sıcaklığa yoğuş
ma sıcaklığı denir.
D) Tanecikler arası uzaklık
Çözüm
Demirin kütlesinin artması sadece demire demir
eklenerek olur. Isıtılan demirin kütlesi artmaz.
Cevap B
Anahtar Bilgi
Erime ve Donma
1 ■ Her maddenin normal şartlar altında belirli
bir erime ve donma sıcaklığı vardır.
2. Bir madde için erime ve donma sıcaklıkları
aynıdır.
3. Saf maddelerde erime veya donma süre
since sıcaklık sabit kalır.
Buharlaşm a ve K aynam a
Bu sefer de sıvı hâldeki maddeye ısı enerjisi vere
rek gaz hâle geçmesini sağlayalım.
0 COŞKU
Buharlaşma olayının tersi de yoğuşma olarak adlandırılır.
Soğuk kış aylarında çaydanlıktan çıkan su buharı
soğuk cama çarptığında ısı vere
rek yoğuşur yani sıvı hâle geçer.
Su buharının yoğuşma sıcaklı
ğı, 100 °C tur.
r-M
Soğuk olan aynaya hohladığınızda ciğerlerimiz
den gelen sıcak hava
içindeki su buharı soğuk
olan aynada yoğuşur.
M mm
Anahtar Bilgi
Kaynama ve Yoğuşma (Yoğunlaşma)
1. Her maddenin normal şartlar altında belirli
bir kaynama ve yoğuşma sıcaklığı vardır.
2. Bir madde için kaynama ve yoğuşma sıcak
lıkları aynıdır.
3. Saf maddelerde kaynama veya yoğuşma
süresince sıcaklık sabit kalır.
Madde katı hâlden sıvı hâle, sıvı hâlden gaz hâle geçerken tanecikleri arasındaki çekim kuvveti azalır. Ancak
bunun tersi durumda, yani madde gaz hâlden sıvı hâle, sıvı hâlden katı hâle geçerken tanecikleri arasındaki
çekim kuvveti artar.
Katı
Sıvı
Gaz
Tanecikler arası çekim
kuvveti oldukça büyüktür.
kuvveti küçüktür.
kuvveti çok çok zayıftır.
Tanecikler sıkı dizilidir, arala
rındaki mesafe çok çok azdır.
Tanecikler arası mesafe ka
tı hâle göre biraz fazladır.
Tanecikler arası mesafe
çok çok fazladır.
Taneciklerin hareket
enerjileri çok düşüktür.
enerjileri daha fazladır.
enerjileri çok büyüktür.
Tanecikler bulundukları
yerde titreşim hareketi yapar.
Tanecikler hem titreşim hem
öteleme hareketi yapar.
Tanecikler hem titreşim hem
öteleme hareketi yapar. Her
yönde serbestçe hareket eder.
Örnek - 7
< s>
Sıra Sizde - 6
Önceki
Yukarıdaki şekilde numara ile belirtilen madde
sel ortamlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söy
lenem ez?
A) I numaralı ortamda tanecikler arası bağlar çok
zayıftır.
B) II numaralı ortamda tanecikler hem öteleme
hem titreşim hareketi yapar.
Yukarıda verilen I. ve II. grup şekillerde bazı mad
delere ait hâl değişimleri ile ilgili taneciklerin du
rumları modellenmiştir.
C) III numaralı ortamda tanecikler sıkı dizilidir.
Bu modellerle ilgili aşağıdakilerden hangisi söy
D) Tanecik hareketliliğinin en fazla olduğu ortam II
ortamıdır.
lenemez?
Çözüm
Şekilde belirtilen ortamlardan I, gaz ortamı, II sıvı
ortamı; III katı ortamı gösterir. I de tanecikler birbi
rinden oldukça uzak, II de yakın, III te sıkı dizilidir.
Tanecikler arası bağ I de çok zayıftır. II de tanecik
ler hem öteleme hem titreşim hareketi yapar. Buna
göre D seçeneğindeki ifade söylenemez.
Cevap D
A) I de madde sıvı hâlden katı hâle geçmiştir.
B) Kve L taneciklerinin arasındaki çekim kuvveti
artmıştır.
C) M ve N taneciklerinin önceki durumdaki hare
ketliliği sonraki durumdaki hareketliliğinden bü
yüktür.
D) II de madde ısı alarak sıvı hâlden gaz hâle geç
miştir.
Q COŞKU
ÖLÇMİ V i PiĞiRLlNDİRM i
Kazanım Pekiştirme 7
A
cö
2 (O
£
aj E
"O w
cö
uy
û
Bulut
1. Yukarıdaki hangi kutulardaki maddelerin tane
cikleri arası mesafe çok küçüktür?.............
2. Hangi kutulardaki maddelerin tanecikleri ötele
me hareketi yapar?............................
3. Hangi kutulardaki maddelerin tanecikleri ara
sındaki mesafe çok büyüktür?......................
4. Hangi kutulardaki maddelerin tanecikleri ara
sındaki çekim kuvveti çok zayıftır?.....................
Yukarıdaki şekle göre aşağıdaki cümlelerde boş
bırakılan yerleri doldurunuz.
5. Hangi kutulardaki maddelerin tanecikleri arasın
1. Katı hâlden sıvı hâle geçen m a d d e ..................
6. Hangi kutucuklardaki maddelerin belirli şekli
..................alır.
daki çekim kuvveti çok büyüktür?.....................
vardır?...................................
2. Gaz hâldeki madde sıvı hâle geçerken
.................. verir.
3. Sıvı maddenin katı hâle geçm esine...................
gaz hâle geçm esine..............denir.
I. durum
4. Katı hâlde tanecikler..................dizilidir.
0000G0
o
Pj n (^3
5. Gaz hâlde tanecikler a ra s ı..................çok bü
İl. durum
000(0
& € 3 > O m
yüktür.
6. Madde buharlaşırken taneciklerin......................
artar.
7. Gaz hâlden sıvı hâle geçen maddenin tanecik
leri arasındaki m esafe....................
8. Gaz maddenin sıvı hâle geçm esine..................
denir. Bu sırada m a d d e ............................ verir.
0 COŞKU
Yukarıda bir maddenin ilk ve son durumdaki tane
cik modeli verilmiştir.
Buna göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
a. Her bir durumda madde hangi hâldedir?
b. Madde ısı mı almıştır, ısı mı vermiştir?
c. Tanecikler arası çekim kuvveti artmış mıdır, azal
mış mıdır?
219
MADDENİN HALLERİ ve ISI ALIŞVERİŞİ
Buz, su ve bu
har arasında
hâl değişimleri
oklarla göste
rilmiştir.
3.
K, L, M madde
lerin donma ve
kaynama nok
taları tabloda
verilmiştir.
n
Donma
noktası (°C)
K
-4 4
L
0
M
+33
Kaynam a
noktası (°C)
+ 2 0
+
100
+ 2 2 0
Buna göre,
Buna göre, I,
II, III okları
hangi hâl de
ğişimini belirt
mektedir?
I. 10 °C sıcaklığında üçü de sıvı hâldedir.
II. 150 °C sıcaklığında K ile L gaz, M sıvı hâl
dedir.
III. -10 °C sıcaklığında K sıvı, L ile M katı hâl
dedir.
A) Buharlaşma
Yoğuşma
Erime
B) Erime
Yoğuşma
Buharlaşma
A) Yalnız II
B) Yalnız III
C) Erime
Buharlaşma
Yoğuşma
C) İv e li
D) liv e
D) Erime
Kaynama
Buharlaşma
Aşağıdakilerden hangileri ısının maddeler
üzerindeki etkilerinden olabilir?
2.
p £
Ççozum
Termometre
hava
Şekilde -10 °C
taki buzun içi
ne termometre
konulmuştur.
I. Sıcaklık değişimi
II. Hâl değişimi
III. Boyut değişimi
IV. Renk ve koku değişimi
Tanecik mo
deli oluşturul
buz
mak istenirse
I,
ne gelmesi gereken modeller aşağıdakilerden hangisi gibi olur?
5.
.e k o
g jg g
^
A) İv e li
B) II ve III
C) II, II
III ve
ve III
IV yeri
D) I, II, III ve IV
Sıcaklıkları Tx ve TY olan X ve Y maddelerinin
sıcaklıkları arasındaki ilişki Tx < TY dir. Bu
maddeler yanlız kendi arasında ısı alışverişi
yaptığında X in sıcaklığı değişmiyor.
Buna göre, X maddesi ile ilgili,
I. Erimektedir.
II. Kaynamaktadır.
III. Yoğuşmaktadır.
yargılarından hangileri doğru olabilir?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) İv e li
D) II ve III
Q COŞKU
6.
0
{çözüm
Hande, annesi musluk suyu
ile dolu tencereyi ocağın üstü
ne koyduğunda tenceredeki
suyu oluşturan taneciklerin
modellerini çizmeye karar veri
yor. Başlangıçta, t süre sonra ve başlangıçtan
2t süre sonraki tanecik modellerini çiziyor.
8.
Madde
Y
A)
0 <#
<•> % <#
v#
B)
9 <#
<# % <#
# % m,
f anında
«<#» «<#»
^
%
^ < « # » Jjj
I
80
A) -20 °C
B) 30 °C
C) 5 5 °C
D) 120 °C
Bir maddenin tanecikleri arasındaki mesafe
çok çok az ise, bu madde için aşağıdakilerden hangisini söyleyemeyiz?
#
A) Madde katı hâlde olabilir.
B) Maddenin tanecikleri arasındaki çekim
kuvveti zayıftır.
«•>>V
.V *
C) Maddenin belli bir şekli olabilir.
%
D) Tanecikleri bulundukları yerde titreşim ha
reketi yapıyordur.
«<#» ««•»»
V# •
50
«m
,V
^«< #»
<♦ % <•>
100
2 t anında
«<#» «İl#»)
^
r%
C)
D)
60
10
Buna göre, aşağıdaki sıcaklık değerlerinin
hangisinde her üç madde de aynı hâlde bu
lunmaz?
«<#» «<#»
%T
-10
X, Y ve Z maddelerinin donma sıcaklıkları ve
kaynama sıcaklıkları tabloda verilmiştir.
Buna göre, modeller aşağıdakilerden hangi
sindeki gibi olursa, Hande doğru bir çizim
yapmış olur?
Başlangıçta
Kaynama
Sıcaklığı (°C)
Donma
Sıcaklığı (°C)
sm''
i*
'%
■
«mV
%
§
10. Farklı bilgiler veren aşağıdaki öğrenciler
den hangisinin ifadeleri vanlış bilgi içerir?
(çözüm
7.
-> S/w// bir termometre, içindeki sıvının don
ma ve kaynama sıcaklıkları arasında ölçüm
yapabilir.
-> Cıvanın donma sıcaklığı -39 °C, kaynama
sıcaklığı 357 °C tadır.
Buzun gaz
hâle geçmesi
için önce
erimesi sonra
buharlaşması
gerekir.
Bir maddenin
kaynama sı
caklığı yoğuşma sıcaklığın
dan büyüktür.
Bu bilgilere göre, cıvalı bir termometre aşa
ğıdaki durumların hangilerinde ölçüm ya
pabilir?
Sertaç
Bir sıvı her sı
caklıkta buhar
laşır, ancak
kaynama sıcak
lığına ulaştığın
da kaynar.
I. Sıcaklığı -50 °C olan buz, 50 °C ta suya
dönüşürken
II. 4 °C taki buzdolabından alınan kolonya
78 °C a kadar ısıtılırken
III. 250 °C olan fırın sıcaklığı 400 °C a yükselir
ken
A) Yalnız II
B) İv e li
A) Eda
B) Şule
C) İve III
D) I, II ve
C) Ömer
D) Sertaç
0 COŞKU
1221
ERİME - DONMA ve
BUHARLAŞMA - YOGUŞMA
ISISI
Erime sıcaklığındaki,
Kazanımlar
1 gram buzun erimesi için
-> 334,4 J ısı,
1 gram kurşunun erimesi için -> 22,57 J ısı,
4.1
Erimenin neden ısı gerektirdiğini ve donma
ısısı ile ilişkisi,
4 .2
Farklı maddelerin erime ısılarını,
4 .3
Belli kütledeki buzun, erime sıcaklığında, ta
mamen suya dönüşmesi için gerekli ısı mik
tarının hesaplanmasını,
10 gram buzun erimesi için
-> 3344 J ısı,
10 gram bakırın erimesi için
-♦
1755,6 J ısı,
Bir katı maddenin eritilebilm esi için gereken ısı
miktarı, maddenin kütlesi ile doğru orantılıdır.
Maddenin kütlesi arttıkça erimesi için alması gere
ken ısı da artar.
Bu ısı miktarını aşağıdaki bağıntı ile hesaplayabiliriz:
Erime ve D o n m a Isısı
Q = m
Erime sıcaklığındaki katı bir cisme ısı verildikçe eri
meye başlar. Bu ısı enerjisi maddeyi oluşturan ta
necikler arasındaki bağı koparmak için kullanılır.
Katı maddelerin tanecik yapısında bağların, sıvılara
göre daha kuvvetli olduğunu biliyoruz.
Alınan ısı enerjisiyle katiyı oluşturan tanecikler ara
sı bağlar kopar. Katı eriyerek suya dönüşür. Erime
sırasında katının sıcaklığı değişmez. Katının tama
mı eriyip sıvı hâle dönüştüğünde sıvının sıcaklığı
yükselmeye devam eder.
Maddenin erimesi
için gerekli ısı
= Kütle x Erime ısısı
Erime ısısı birimi J/g (Joule/gram ), kütle birimi g
(gram) olduğunda, erime için gerekli ısı enerjisi bi
rimi J (Joule) olur.
Erime sıcaklığındaki katı bir madde sıvıya dönüşür
ken ne kadar ısı enerjisi alıyorsa, donma sıcaklığın
da sıvı madde katılaşırken çevresine o kadar ısı ve
rir. Bu sebeple bir maddenin erime ve donma ısıla
rı eşittir.
Anahtar Bilgi
Erime sıcaklığındaki 1 gram maddenin katı hâl
den sıvı hâle dönüşmesi için gereken ısı mikta
rına, o maddenin erime ısısı denir. Erime ısısı
Le ile gösterilir.
Donma sıcaklığında bulunan 1 gram sıvı hâldeki
saf maddenin katı hâle geçerken verdiği ısı miktarı
na donma ısısı denir. Donma ısısı, Ld ile gösterilir.
Buzun erime ısısı = Suyun donma ısısı
Buzun erime ısısı 334,4 J/g
dır. Yani sıcaklığı 0 °C olan
1 gram buz, 334,4 J lük ısı
verilerek eritilebilir ve 0 °C
ta suya dönüşür.
Erime ısısı maddelerin ayırt
edici özelliklerinden biridir.
Farklı maddelerin eşit miktar
larını eritmek için gereken
ısı miktarları farklı farklıdır.
Madde
Erime
Isısı (Jlg)
Cıva
11,28
Kurşun
22,57
Demir
117,04
Bakır
175,56
Alüminyum
321,02
Buz
334,40
Le = Ld
Dolayısıyla sıvı hâldeki bir maddenin donarak katı
laşırken etrafa verdiği ısıyı;
Q = m ■L,
Maddenin donarken
verdiği ısı
= Kütle x Donma ısısı
eşitliği ile hesaplayabiliriz.
0 COŞKU
Erime - Donma ve Buharlaşma - Yoğurma Isısı
Sıra Sizde -8
Erime sıcaklığındaki 40 g kurşunu tamamen sıvı
hâle getirmek için kaç J enerji gerekir?
<L* W „ = 22’57J'9>
Çözüm
Erime sıcaklığındaki 10 gram buzu mu, yoksa
erime sıcaklığındaki 20 gram bakırı mı eritmek
için daha çok enerji veririz? Aradaki fark kaç
Joule dür?
Kazanımlar
Erime sıcaklığındaki katı bir maddeyi tamamen erit
mek için verilmesi gereken ısı miktarı aşağıdaki ba
ğıntıda verilen değerleri yerlerine yazılarak hesap
4 .4 Kapalı mekânların aşırı soğumasını önle
mek için ortama su konulmasının yararını,
lanır.
Q =
m ' L ekurşun
Q = 40 • 22,57 = 902,8 J
4 .5 Saf olmayan suyun donma noktasının, saf
sudan daha düşük olduğunu,
4 .6
Buzlanmayı önlemek için başvurulan “tuz
lama” işleminin hangi ilkeye dayandığını,
902,8 J lük enerji verildiğinde erime sıcaklığındaki
4 . 7 Atatürk’ün bilim ve teknolojiye verdiği önemi,
40 g kurşun tamamen katı hâlden sıvı hâle geçer.
A şırı Soğumayı Önleyelim
Örnek -9
Donma sıcaklığındaki bir miktar sıvı cıva, donarken
Kapalı mekânların aşırı soğumasını önlemek için
bazen ortama su konulur. Bunun nedeni su donar
ken ortama ısı verir. Dolayısıyla ortamın aşırı soğu
ması engellenmiş olur.
etrafa 282,5 J lük enerji yayıyor.
Donmayı G e ciktirelim
Cıvanın donma ısısı (Lcva) 11,3 J/g olduğuna gö
Saf maddelerin erime ve kaynama sıcaklıkları, on
ların ayırt edici özellikleridir. Yani normal şartlar al
tında maddelerin erime ve kaynama sıcaklıkları sa
bittir, değişmez. Ancak, bir maddenin saflığı bozu
lursa maddeye ait bu nicelikler de değiştirilebilir. Su
taneciklerinin birbirleri etrafında düzensiz şekilde
yuvarlanma ve dönme hareketi yaptıklarını biliyo
ruz. Buzda ise tanecikler arası bağlar kuvvetli oldu
ğundan, tanecik yapıları düzenlidir.
re, donan cıvanın kütlesi kaç gramdır?
Çözüm
Verilen değerleri yerlerine yazarak donan cıvanın
kütlesini aşağıdaki gibi hesaplayalım:
Q = m „ıwa • L
282,5 = mc ıv a 11,3
m
= 25 gram olarak bulunur.
Sıra Sizde - 7
Saf suya, bir miktar tuz ekleyerek saflığını bozalım.
Bu durumda suyun donma sıcaklığı 0 °C tan daha
aşağı düşer. Bunun sebebi, tuzu oluşturan sodyum
(Na+) ve klor (Cl~) iyonlarının su molekülleri (H20)
arasına girerek bunların düzenli bir yapı oluşturma
sını geciktirmesidir.
h 2o
m olekülü
K maddesinin erime ısısı 280 J/g, L maddesininki
35 J/g dır.
N a*
iyonu
Erime sıcaklığındaki 200 g K maddesini eritmek
için gerekli ısı ile erime sıcaklığındaki kaç gram
L maddesi eritilebilir?
iyonu
cr
0 °C taki saf su
molekülleri
0 °C taki tuzlu su
molekülleri
Erime - Donma ve Buharlaşma - Yogusma Isısı
Donma sıcaklığına gelmiş, düzenli bir hâl alma
ya başlayan su tanecikleri sodyum ve klor iyon
larının aralara girmesiyle düzensizleşir ve bu
durum da suyun donması için daha büyük bir
enerji açığa çıkmasını gerektirir. Yani suyun
donması gecikir. Atılan tuz oranına göre suyun
donma sıcaklığı düşer.
*■> Saf suyun donması sıra
sında sıcaklığı sabitken,
tuzlu suyun donması sı
rasında sıcaklık düşer.
Yani donma sıcaklığı sa
bit değildir. Suyun don
ma sıcaklığının azalması, buzun erime sıcaklığı
nın da azalması anlamına gelir. Bu sebeple saf
lığı bozulan buz daha kolay erir. Kapta çözünen
tuz oranı ne kadar fazla ise, suyun donma nok
tası da o kadar fazla düşer.
Çözüm
Kaplarda çözünmüş tuz oranlarına bakarak suların
donma sıcaklıkları hakkında bir fikir edinebiliriz.
Kaplardaki tuz oranları şöyledir.
K kabında — = %25,
20
10
L kabında — = %25,
40
30
M kabında — = % 30,
100
20
N kabında — = % 50
40
Buna göre I. öncüldeki ifade doğrudur.
Tuz oranı yükseldikçe donma sıcaklığı düşer, bu
nun için II. öncül de doğrudur.
Kış aylarında yollardaki
buzlanmaların engellen
mesi için yollara tuz ve
ya farklı kimyasallar atıl
masının sebebi de bun
dan kaynaklanır.
M kabındaki tuz oranı L kabındakinden daha fazla
dır. Dolayısıyla M kabındaki su L kabındakinden da
ha düşük sıcaklıkta donar. III. öncül yanlıştır.
Cevap C
Benzer şekilde suya antifriz adını verdiğimiz
kimyasal maddenin katılması da tuz gibi suyun
donma sıcaklığını düşürür. Arabaların soğutma
sularına kış aylarında donmamaları için antifriz
katılır.
Sıra Sîzde -9
Kışın soğuk havalarda meydana gelen
buzlanmaları önlemek için neler yapı-
Örnek -10
20
m
■
(çozum
Fen ve Teknoloji öğretmeninin sorusunu cevapla
yan öğrencilerin yorumları aşağıdaki gibidir.
g su
5 g tuz ■
10
g tuz
30 g tuz
20
g tuz
K, L, M, N kaplarındaki su ve çözünmüş tuz miktar
ları yukarıda verilmiştir.
Buna göre hangi öğrencinin önerisi yanlıştır?
A)
Buna göre,
I. K ve L kaplarındaki suların donma sıcaklıkları
eşittir.
Otomobillerde
radyatöre antif iriz
eklenebilir.
tü m
B)
m
Yağışlı havalarda
yollara tuz serpilebilir.
f *
« s a v
II. Donma sıcaklığı en düşük N kabındaki sudur.
III. M kabındaki suyun donma sıcaklığı L kabındaki
suyun donma sıcaklığından yüksektir.
A) Yalnız
B) Yalnızll
C) İveli
D) I, II ve III
C)
D)
Suya alkol
eklenmesi.
Yağışlı havalarda
yollara kum ser
pilmesi.
yşassf
i!
Q COŞKU
Erime - Donma ve Buharlaşma - Yoğuşma Isısı
Benzer örnekleri çoğaltabiliriz.
m
Kazanımlar
Toprak testinin yapısındaki göze
nekler içinden dışarı su sızdırır ve
testi yüzeyinde buharlaşma olur.
Dolayısıyla testi içindeki su soğur.
5 .4 Buharlaşmanın neden ısı gerektirdiğini, bu
harlaşma ısısını maddenin türü ile ilişkisini,
Sıcaktan etkilenen insanların alnı
na ıslak bez konulması, kesilen
karpuzun bir süre güneşte tutul
ması sonucu serinlemenin olma
sı, buharlaşmanın olduğu yerde
soğuma olmasına örnek olarak verilebilir.
5 .5 Kütlesi belli suyun, kaynama sıcaklığında ta
mamen buhara dönüşmesi için gerekli ısı
miktarını,
5 .6 Buharlaşmanın soğutma amacı ile kullanılı
şına günlük hayattan örnekler
Kaynama sıcaklığına gelmiş bir maddeye verilen ısı
enerjisi, tanecikler arasındaki çekim kuvvetinin yok
denecek kadar küçülmesinde yani tanecikler ara
Buharlaşma ve Yoğuşm a Isısı
sındaki bağların zayıflatmasında kullanılır.
Sıvı bir maddenin ısı alarak gaz hâle geçmesi olayı
na buharlaşma denildiğini biliyoruz. Maddelerin
erirken ısıya ihtiyaçları olduğunu, donarken etrafa
ısı verdiklerini de öğrendik.
-fr Yabancı katı maddeler suyun buharlaşma ve
buharın yoğunlaşma sıcaklığını etkiler. Suyun
içine bırakılan katı maddeler su içinde çözün
düklerinde, suyun kaynama sıcaklığı yükselir.
Taneciklerin sıvı yüzeyini terk etmesine buharlaş
ma denildiğini öğrenmiştik.
Buharlaşma ile ilgili bazı özellikler aşağıda verilmiştir.
-► Buharlaşma her sıcaklıkta olabilir.
-> Maddeler dışarıdan ısı alarak buharlaşırlar. Do
layısıyla buharlaşmanın olduğu yerde serinle
me ve soğuma olur.
|
1“
J
o
0
Suyun içine tuz veya şeker
karıştırılıp çözündüğünde
kaynama sıcaklığı 100 °C
un üstünde olur. Su içindeki tuz oranı arttıkça, suyun
kaynama sıcaklığı daha da
yükselir. Saf su ve tuzlu suyun sıcaklık - ısı grafikleri şekildeki gibi olur.
-♦ Sıcaklığın artması buharlaşmayı hızlandırır.
-> Açık hava basıncının azalması buharlaşmayı ar
tırır.
-♦ Sıvının açık yüzey alanı arttıkça buharlaşma da
ha fazla olur.
Rüzgârlı havada buharlaşma fazla olduğundan
ıslak çamaşırlar daha çabuk kurur.
Buharlaşma sıvı yüzeyinde olur. Yerlere dökülen
suların kaybolması, ağzı açık kaptaki suyun azal
ması buharlaşma sonucu olur.
Sıvılar buharlaşırken çevrelerinden ısı alırlar. Bun
dan dolayı buharlaşmanın olduğu yerde serinleme
olur. Örneğin kışın terleyen bir insan dinlenmeye
başladığında bir süre sonra üşüme ve titreme olur.
Elimize döktüğümüz kolon
yanın elimizi serinlettiğini
biliyoruz. Çünkü kolonya
buharlaşırken gerekli ısının
bir kısmını elimizden alır ve
ısı kaybeden elimizde serin
leme olur.
a COŞKU
■4 Birden fazla sıvıdan oluşan homojen karışımın
bulunduğu bir kabı ısıttığımızda, öncelikle kay
nama sıcaklığı en küçük olan sıvı buharlaşır.
Sonra kaynama sıcaklıklarına göre diğer sıvılar
ilkini izler. Kaptaki sıvıların birisi kaynarken, di
ğerlerinin sıcaklıkları sabit kalır, değişmez.
K, L, M sıvılarından
oluşan
karışımın
ısıtılmasıyla elde
edilen
grafikteki
düzlükler farklı sı
caklıklarda kayna
yan maddeleri göstermektedir.
ı Sıcaklık (°C)
M /
L /
Zaman
-10 / K
225 |
Erime - Donma ve Buharlaşma - yoğuşma Isısı
Yoğuşma ısısı birimi J/g (Joule/gram), kütle birimi g
(gram) olduğunda, yoğuşma için gerekli ısı enerjisi
birimi J (Joule) olur.
Anahtar Bilgi
Kaynama sıcaklığındaki 1 gram sıvı hâldeki
maddenin gaz hâle dönüşmesi için gereken ısı
miktarına, o maddenin buharlaşma ısısı denir.
Buharlaşma ısısı Lb ile gösterilir.
Örnek -11
K, L ve M sıvılarının buhar
laşma ısıları tabloda veril
miştir. Eşit kütleli sıvılar kay
nama sıcaklığındadır.
Suyun buharlaşma ısısı 2257 J/g dır. Yani sıcaklığı
100 °C olan 1 gram su, 2257 J lük ısı verilerek tama
men buharlaşır ve 100 °C ta su buharına dönüşür.
Buharlaşma ısısı mad
delerin ayırt edici özel
liklerinden biridir. Farklı
maddelerin eşit miktar
larını buharlaştırmak için
gereken ısı miktarları
farklı farklıdır. Bazı mad
delerin buharlaşma ısısı
Madde
Eter
296,78
Aseton
520,41
Alkol
854,97
Su
2257,0
a. Özdeş ıstıcılarla ısıtılan
maddelerden hangisi ilk
olarak buharlaşır?
c. 100 g M maddesinin buharlaşması için verilen
ısı enerjisi ile kaç g K maddesi buharlaştırılır?
Çözüm
a. Buharlaşma ısısı en az olan, dolayısıyla buhar
laşmak için en az ısıya ihtiyaç duyan madde, ilk
olarak buharlaşır. Bu madde K sıvısıdır.
b. Bir maddenin buharlaşma ısısı, yoğuşma ısısına
eşittir. Dolayısıyla L maddesinin yoğuşma ısısı
da 770 J/g dır.
Q = m • Lb
= Kütle x Buharlaşma ısısı
Buharlaşma ısısı birimi J/g (Joule/gram), kütle biri
mi g (gram) olduğunda, buharlaşma için gerekli ısı
enerjisi birimi J (Joule) olur.
Kaynama sıcaklığındaki sıvı bir madde gaz hâle ge
çerken ne kadar ısı enerjisi alıyorsa, kaynama sı
caklığında gaz hâldeki madde yoğuşarak sıvı hâle
geçerken çevresine o kadar ısı verir. Bu sebeple bir
maddenin buharlaşma ve yoğuşma ısısı b irbiri
ne eşittir.
Kaynama sıcaklığında bulunan 1 gram gaz hâldeki
saf maddenin sıvı hâle geçerken verdiği ısı miktarı
na yoğuşma ısısı denir. Yoğuşma ısısı, Ly ile gös
terilir.
Buharlaşma ısısı = Yoğuşma ısısı
Ly
M
b. L maddesinin yoğuşma ısısı kaç J/g dır?
Bu ısı miktarını aşağıdaki bağıntı ile hesaplayabiliriz:
Lb =
B uharlaşm a
Isısı (J/g)
Buna göre;
Buharlaşma
Isısı (J/g)
Bir miktar sıvı maddenin buharlaştırılabilmesi için ge
reken ısı miktarı, maddenin kütlesi ile doğru orantı
lıdır. Maddenin kütlesi ne kadar fazlaysa buharlaş
ması için alması gereken ısı da o kadar fazladır.
Maddenin
buharlaşması
için gerekli ısı
m
o
O
©
c. K sıvısının buharlaşma ısısı, Y sıvısının buharlaş
ma ısısının yarısıdır. (370/2 = 185) Verilen ısı ile
100 g M sıvısı buharlaştırılabiliyorsa aynı miktar
ısıyla 200 g K sıvısı buharlaştırılır.
Örnek -12
s>
Eterin yoğuşma ısısı yaklaşık 297 J/g dır.
Yoğuşma sıcaklığındaki 200 gram eter sıvı hâle
geçerken çevreye kaç Joule ısı enerjisi verir?
Çözüm
Yoğuşma sırasında maddenin çevreye verdiği ısı
enerjisi, Q = m.Ly den hesaplanır.
Soruda verilenler denklemde yerine yazılırsa,
Q = 200 x 297 = 59 400 J
= 59,4 kJ bulunur.
Dolayısıyla kaynama sıcaklığında gaz hâldeki bir
maddenin yoğuşarak sıvılaşırken etrafa verdiği ısıyı;
Q = m • Ly
Maddenin yoğuşur„ . . 41
w _
.
ji- T
= Kütle x Yoğuşma ısısı
ken verdiği ısı
a *
eşitliği ile hesaplarız.
Sıra Sizde - 10
Kaynama sıcaklığındaki 400 gram alkolün gaz
hâle geçmesi için kaç kJ enerji gerekir? (Alkolün
buharlaşma ısısı yaklaşık 855 J/g dır.)
0 COŞKU
Erime - Donma ve Buharlaşma - yoğuşma Isısı
Madde
Buharlaşma Isısı (J/g)
K
500
Buharlaşma ısısı
Erime ısısı
Buz
335 J/g
Su
Bakır
176 J/g
Aseton
2257 J/g
520 J/g
L
f
M
i
Yukarıda bazı maddelere ait yaklaşık erime ve
buharlaşma ısıları verilmiştir.
300
2000
250
N
|
Yukarıdaki tabloya göre aşağıdaki soruların
doğru ya da yanlış olduğuna karar veriniz.
1a. Kaynama sıcaklığındaki 1 kg K maddesini
buharlaştırmak için gerekli enerji ile kayna
ma sıcaklığındaki 2 kg L maddesi buharlaştırılabilir.
j b. Kaynama sıcaklığındaki 200 gram M mad
desini buharlaştırmak için gerekli ısı ile kay
nama sıcaklığındaki en fazla 800 gram N
maddesi buharlaştırılır.
] c. Yoğuşma sıcaklığında ve gaz hâldeki 20
gram L maddesinin sıvı hâle geçerken verdi
ği ısı ile kaynama sıcaklığındaki 3 gram M
maddesi gaz hâle geçer.
d. Yoğuşma sıcaklığındaki 2000 g N maddesi
sıvı hâle geçerken 500 kJ ısı enerjisi alır.
! e. Gaz hâldeki K maddesinin yoğuşma ısısı
500 J/g dır.
~^\ f.
Kaynama sıcaklığındaki 1 kg M maddesinin
buharlaşması için gerekli ısı ile yoğuşma sı
caklığındaki 4 kg K maddesinin etrafa verdi
ği ısı birbirine eşittir.
Buna göre,
a. 0 °C ta 50 g buzu eritmek için gerekli ısı kaç J
dür?
b. Donma sıcaklığında 100 g bakır donarken kaç J
ısı enerjisi çevreye yayılır?
c. 10 gram kaynama sıcaklığındaki aseton sıvı ha
le geçerken verdiği ısı ile, yaklaşık kaç gram eri
me sıcaklığındaki bakır erir?
d. 100 °C ta 100 g suyu baharlaştırmak için gerek
li ısı ile kaynama sıcaklığındaki yaklaşık kaç
gram aseton buharlaşır?
Suyun donmasını geciktirmek için üç yöntem
öneriniz.
1....................................................................................
2 ......................................................................
3..................................................................................
Aşağıda verilen kavramlar, semboller ve birim
leri eşleştiriniz.
Buharlaşma ısısı «
« Le *
Erime ısısı
* m *
Kütle
*
•
* J/g °C
c «
Sıcaklık
# T *
Öz ısı
* Lb *
Q COŞKU
* g
* J/g
«
°c
ERİME - DONM A ve BUHARLAŞMA - YOGUŞMA ISISI
1.
Aşağıdaki niceliklerden hangisi ayırt edici
bir özellik değildir?
4.
Bir maddenin donma - erimesi ile ilgili,
I. Erime - donma sıcaklığı birbirine eşittir.
A) Kaynama sıcaklığı
II. Donma sırasında madde çevresine ısı verir.
B) Sıcaklık
III. Erime sırasında madde çevresinden ısı alır,
C) Öz ısı
D) Donma sıcaklığı
2.
«
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Suyun buharlaşma
ısısı yaklaşık olarak
2257 J/g dır.
Banyo yapan Merve
havadaki 15 gram
su buharının banyo
aynasında yoğuştuğunu fark ediyor.
5.
A)
Buna göre, buhar yoğuşurken etrafa kaç J
ısı enerjisi yaymıştır?
A) 2257
B) 22 570
Aynı ortama konmuş aşağıdaki hangi madde
çifti arasında kesinlikle ısı alışverişi olur?
C) 33 855
D) 45 140
B)
I
C)
D)
3.
6.
Aşağıdaki kaplarda bulunan eşit sıcaklıkta
ki sulardan hangisini kaynama sıcaklığına
çıkarmak için en az enerji gerekir?
A)
B)
200 g
su
Serpil, Fen ve Teknoloji dersinde “Maddenin
Hâlleri ve Isı” ünitesinde öğrendiği bazı nice
liklerin birimlerini, birim evi adı verdiği şekilde
ki gibi bir tabloya yazıyor.
Serpil’in hazırladığı birim evinde hangi ni
celiğin birimini yanlış yazmıştır?
A) I
■I
B)
C) III
D) IV
D)
300 g
□
@ COŞKU
Erime - Donma ve Buharlaşma - Yoguşma Isısı
7.
1 0 . Kışın buz tutan yollara
kumla karışık tuz serpilir.
I. Erime sıcaklığında katı madde
II. Donma sıcaklığında sıvı madde
m
III. Yoğuşma sıcaklığında gaz madde
(çozum
Buna göre,
Yukarıdaki maddelerin hangisine ısı enerji
si verildiğinde madde hemen hâl değiştirir?
I. Tuz, buzun donma
noktasını düşürür.
A) YalnızI
B) Yalnız II
II. Kum arabaların kaymasını ve patinaj yap
masını azaltır.
C) İve III
D) II ve III
III. Kum, buzun erimesini kolaylaştırır.
8.
Aşağıdaki olaylardan hangisi buharlaşan
bir sıvının çevresinden ısı alacağı ilkesiyle
açıklanabilir?
A) Kolumuza dökülen kolonyanın kolumuzu
serinletmesi
B) İçi sıcak olan bir evin camlarının buğulan
ması
C) İçine sıcak su doldurulan bardağın çatla
ması
D) Tuzlu suyun saf suya göre daha zor kayna
ması
9.
Bir sınıfta öğrenciler, ısı ve sıcaklık kavramla
rıyla ilgili aşağıdaki posterleri hazırlıyor.
A) Yalnız
B) Yalnız II
C) İv e li
D) I, II ve III
1 1 . Asetonun buharlaşma ısısı 520,4 J/g dır.
Buna göre, bir kumaşa dökülen 10 gram
aseton
buharlaşırken çevresinden kaç J ısı
(çözüm
alır?
A) 5,204
B) 52,04
C) 520,4
D) 5204
1 2 . Demir yaklaşık 1535 °C ta katı hâlden sıvı hâle
geçer. Bu sırada 5 g demir yaklaşık 600 J ısı
verir.
Buna göre demirin erime ısısı yaklaşık kaç
J/g dır?
A) 100
Isı, alınan ya da
verilebilen
bir enerjidir.
Kaynama, kaynama
sıcaklığında olur- l
ken, buharlaşma û
farklı sıcaklıklar- T
da olabilir.
B) 120
C) 150
D) 200
13. Şekildeki çizelgede
E rim e / D o n m a
M adde
ısısı (J /g )
^
erime sıcaklığında buf f t lunan cıva, kurşun ve
Cıva
11,28
{çözüm buzun erime/donma
K u rşun
22,57
ısıları verilmiştir. Cıva
nın 150 gramını, kur
334,4
Buz
şunun 100 gramını,
buzun da 10 gramını sıvı hâle getirmek için ve
rilmesi gereken ısı enerjileri sırasıyla Qc, Qk,
Qb dir.
Buna göre, bu ısılar arasındaki ilişki nedir?
Buna göre, hangi posterde verilen mesaj
yanlıştır?
A) I
p j COŞKU
B) II
C) III
D) IV
Qb
B) Qb > Qk > Qc
C) Qb > Qc > Qk
D) Qk > Qc > Qb
A) Qc >
qk>
ISINMA ve SOĞUMA
EĞRİLERİ
Kazanımlar
6.1 Katı, sıvı ve buhar hâlleri kolay elde edilebilir
(su gibi) maddeleri ısıtıp soğutarak, sıcaklık zaman verilerinin grafiğe geçirilebileceğini,
Isınma - Soğuma Eğrileri
Isı alan ya da veren maddelerin tanecikleri arasın
daki bağların, tanecik hareketliliklerinin ve tanecikler
arasındaki uzaklıkların değiştiğini öğrendik. Madde
lerin aldıkları ya da verdikleri ısı miktarı yeteri kadar
olduğunda madde hâl değiştirir.
6 .2 İsınan-soğuyan maddelerin, sıcaklık-zaman
grafiklerini yorumlayıp; hâl değişimleri ile
ilişkilendirilebileceğini,
Isı Alan Buzun Sıcaklık-Zaman
Grafiği
Başlangıçta katı hâlde, sıcaklığı ^40 °C olan buz düz
gün olarak ısıtılıyor. Maddenin ısınma grafiği aşağıda
ki gibi oluyor. Bu grafiği çizilen madde; ısı almaktadır.
Yukarıdaki şekilde buz, su ve buharın tanecik yapı
ları sembolize edilmiştir. Buzun tanecikleri arasın
daki uzaklık suyunkine göre daha fazla fakat mole
küller birbirine tutunmuş ve daha düzenli bir yapıya
sahiptir. Bu durumun su için özel bir durum olduğu
na dikkat ediniz.
Başlangıçta buz olan madde;
A - B noktaları arasında buzdur. Buzun sıcaklığı yükselmektedir. B noktasında madde erime sıcaklığına
ulaşmış olur.
B - C noktaları arasında madde hâl değiştirmektedir, sıcaklık sabittir. B de maddenin tamamı buz, B - C
noktaları arasında buz - su karışımı, C noktasında ise tamamı 0 °C ta sudur.
C -D noktaları arasında sudur. Suyun sıcaklığı yükselmektedir. D noktasında kaynama sıcaklığına ulaşmış olur.
D - E noktaları arasında madde hâl değiştirmektedir, sıcaklık sabittir. D de maddenin tamamı su, D - E nok
taları arasında su - buhar karışımı, E noktasında ise tamamı 100 0 C ta buhardır.
E noktasından sonra buhardır. Buharın sıcaklığı yükselmektedir.
Q COŞKU
Isınma ve Soğuma Eğrileri
Isı Veren Bir Maddenin Sıcaklık - Zaman Grafiği
İlk sıcaklığı 130 °C olan bir miktar su buharı, soğuk bir ortama götürüldüğünde, etrafa ısı verir. Bu esnada mad
denin sıcaklık - zaman grafiği aşağıdaki gibi çizilebilir. Grafiği çizilen madde; ısı vermektedir.
Başlangıçta su buharı olan madde;
-♦ A - B noktaları arasında buhardır. Buharın sıcaklığı alçalmaktadır. B noktasında madde kaynama sıcaklığı
na ulaşmış olur.
- * B - C noktaları arasında madde hâl değiştirmektedir, sıcaklık sabittir. B noktasında maddenin tamamı
100 °C ta buhar, B - C noktaları arasında buhar - su karışımı, C noktasında ise tamamı sudur.
C - D noktaları ara
sında sudur. Suyun
sıcaklığı alçalmaktadır. D noktasında
donma sıcaklığına
ulaşmış olur.
Yoğuşma
sıcaklığı 100
- * D - E noktaları ara
sında madde hâl
değiştirmektedir, sı
caklık sabittir. D
Donma
noktasında madde««aklığı
nin tamamı 0 °C ta
su, D - E noktaları
arasında su - buz
karışımı, E noktasında ise tamamı 0 °C ta buzdur.
Zaman
•4 E noktasından sonra buzun sıcaklığı alçalmaktadır.
Örnek -13
^
Başlangıçta katı hâl
deki madde eşit za
man aralıklarında eşit
ısı veren kaynakla ısı
tılıyor.
Madde ile ilgili aşa
ğıdaki yargılardan
©
Sıra Sizde -11
80 °C
Sıcaklığı 80 °C olan Y cis
mi -1 0 °C taki X sıvısının
içine bırakılıyor.
Denge sıcaklığına ulaş
maları için yeterli süre
beklenilen saf maddele
rin sıcaklık - zaman gra
fiği aşağıdakilerden hangisi olamaz?
Y cismi
A) 60 °C ta gaz hâle geçer.
B) Madde 14 dakika sonra tamamen erimiştir.
C) Madde 50 °C ta gaz hâldedir.
D) Madde 20 °C ta hem sıvı hem de katı hâlde bu
lunabilir.
Çözüm
Grafiğe baktığımızda maddenin başlangıçta -30 °C
ta olduğu görülür. Isı alan madde 20 °C ta erimeye
başlar. Sıcaklık 60 °C’a geldiğinde sıvı hâlden gaz
hâle geçmeye başlar. Buna göre A ve D seçenekle
ri doğrudur.
Maddenin başlangıçtan itibaren ısıtılarak 20 °C ta
sıvı hâle geçinceye kadar geçen süre 14 dakikadır.
D doğrudur. Madde 50 °C ta sıvı hâldedir, henüz gaz
hâle geçmemiştir.
Cevap C
0 COŞKU
SıcaklıkfC )
S ıcaklıkfC )
Y
Zaman
Isınma ve Soğuma Eğrileri
Düzenli olarak ısıtılan bir katiya ait sıcaklık - za
man tablosu aşağıda verilen madde İçin sıcak
lık - zaman grafiğini çiziniz.
Zaman (dk)
0
5
10
15
20
25
Sıcaklık (°C)
10
20
30
40
40
40
Sıcaklık (°C)
Bir maddeye ait yukarıdaki grafiğe bakarak mad
denin sıcaklık - zaman tablosunu doldurunuz.
(Madde düzenli olarak soğutulmaktadır.)
Sıcaklık (°C)
Zaman (dk)
5
10
15
20
Zaman (dk)
25
Bu grafiğe göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
Grafiğe göre aşağıdaki soruları cevaplayınız.
a. Madde hangi zaman aralığında gaz hâldedir?
a. 5. dakikada madde taneciklerinin hareketliliği
ile 25. dakikadaki taneciklerinin hareketliliğini
b. Madde hangi zaman aralığında sıvı hâldedir?
karşılaştırınız.
c. Madde hangi sıcaklıkta donmaya başlar?
b. Madde kaç derecede hâl değiştirmeye başla
d. Maddenin donması kaç dakika sürmüştür?
mıştır?
e. - 0 °C ta madde hangi hâldedir?
c. 20. dakikada madde hangi hâlde ya da hâllerde
bulunur?
f.
- 40 °C ta madde hangi hâldedir?
Yanda verilen cümlelerin doğru
(D) ya da yanlış (Y) olduğu de
ğerlendirildiğinde kaç numara
lı çıkışa ulaşılır?
Hâl değiştirme sıra
sında maddenin sıcak
lığı sabit kalır.
Sıvı hâlden gaz hâle geçen
maddenin taneciklerinin
hareketliliği azalır.
Kaynama buharlaşmanın
en hızlı olduğu ana denir.
0 COŞKU
ISINMA ve SOĞUMA EĞRİLERİ
1.
Sıcaklığı 20 °C olan su, buzdolabına konulup
-18 °C ta buz olana kadar bekletiliyor.
Suyun bu olaydaki sıcaklık değişiminin za
mana göre grafiği aşağıdakilerden hangisi
gibi çizilebilir?
B)
20
0
-1 8
Sıcaklık (°C)
Isıca yalıtılmış ortamda bir kapta bulunan saf
su içerisine bir miktar buz parçası konuluyor.
Z
7
Zaman
Isı alışverişi yalnızca su ile buz arasında ol
duğuna göre, bunların sıcaklık - zaman gra
fikleri I, II, III te verilen grafiklerden hangi
leri olabilir?
5.
A) Yalnız II
B) Yalnız I
C) İv e li
D) I, II ve
Isınan maddenin tanecikleri arasındaki uzaklık
artar.
p(çozum
2.
Eşit zaman
a ralıklarında
eşit ısı veren
kaynakla ısıtı
lan maddenin
ısınma eğrisi
şekildeki gibi
dir.
Sıcaklık - zaman grafiği şekildeki gibi olan
bir madde için, aşağıda verilen zaman ara
lıklarının hangisinde tanecikler arasındaki
uzaklık en fazladır?
A) Maddenin erime sıcaklığı 30 °C tur.
B) Maddenin buharlaşma sıcaklığı 60 °C tur.
A) 5. dk
B) 1 0.d k
C) 20. dk
D) 30. dk
C) Maddenin erime süresi kaynama süresin
den kısadır.
D) Madde 0 °C ta katıdır.
6.
Saf X katisına ait sıcaklık - zaman grafiği
jjS fe yanda verilmiştir.
{çözüm
3.
Saf katı bir mad
denin sıcaklık - ve
rilen ısı enerjisi de
ğişimi grafikteki gi
bidir.
■Sıcaklık (°C)
Verilen ısı
enerjisi
(cal)
Q COŞKU
B) 20
5
4
" / i
/ i 2 :
1 i
3
/
Zaman
A) Madde miktarı artırılırsa T2 değeri artar.
B) 2. bölgede kimyasal değişme olur.
Erime ısısı 10 cal/g
olan bu maddenin kütlesi kaç gramdır?
A) 10
Buna göre, aşağıda
ki yargılardan hangi
si doğrudur?
Sıcaklık
C) 25
D) 30
C) 4. bölgede madde kaynamaktadır.
D) 1. ve 3. bölgelerde maddenin yoğunluğu
eşittir.
Isınma ve Soğuma Esrileri
7.
Saf bir maddeye
ait sıcaklık-verilen
ısı grafiği şekilde
ki gibidir.
9.
Buna göre;
İçlerinde sırasıyla 100 g ve 200 g kütleli mus
luk suyu bulunan K ve L kapları özdeş ısıtıcıla
rın üzerine konuluyor. Isıtıcı üzerindeki sıvılar
kaynayana kadar ısıtılıyor.
Aşağıdaki grafiklerden hangileri K ve L kap
larındaki sulara ait olabilir?
I. B u h a rla ş m a
ısısı, erime ısısından büyüktür.
II. Eşit miktarda enerji aldığında madde katı
hâldeyken sıvı hâldekine göre daha fazla
sıcaklık değişimine uğrar.
III. Hâl değiştirme sıcaklıkları T ve 2T dir.
(Bölmeler eşit aralıklıdır.)
A) Yalnız
B) İve III
C) II ve III
D) 1,11 ve
8.
M
{çözüm
10.
Bir maddenin soğuma eğrisi şekildeki gibidir.
Öğretmen öğrencilere “Madde miktarı daha faz
la olsaydı, grafikle ilgili neler söylerdiniz?” diye
soruyor ve öğrencilerden aşağıdaki cevaplar,
alıyor.
M
(çözüm
Zam an
(dk)
1
2
3
4
5
6
7
8
Sıcaklık
(°C)
10
20
30
40
40
40
60
80
Yukarıdaki çizelgede ısı alan katı hâldeki bir
maddenin zamana göre sıcaklık değerleri ve
rilmiştir.
Buna göre, maddenin sıcaklık - zaman gra
fiği aşağıdakilerden hangisi gibidir?
Hangi öğrencilerin verdiği cevaplar yanlıştır?
A) Yakup ve Berra
B) Burcu ve Cengiz
C) Berra ve Burcu
D) Yakup ve Burcu
0 COŞKU
MADDENİN HALLERİ ve ISI
1.
Şekildeki kap sıcak bir or
tama bırakılıyor.
4.
I. İstanbul’da Ocak ayının ortalama hava sı
caklığı 12 °C tur.
II. Ocakta pişirilen yemeğe sıcaklık aktarılır.
Termometrenin gösterdi
ği değer hangi durumda
ortam sıcaklığına doğru
yükselmeye başlar?
III. Bu kazak beni çok ısıttı.
IV. Buz erirken çevresinden ısı alır.
Yukarıda içinde “ısı” ve “sıcaklık” kavramları
geçen cümleler verilmiştir.
A) Kaba buz ilave ettikten sonra
B) Kabı sıcak ortama koyduğumuz anda
Buna göre, bu kavramların doğru ve yanlış
kullanıldığı cümleler aşağıdakilerden han
gisinde doğru gösterilmiştir?
C) Kaba 0 °C ta su eklendikten sonra
D) Buzun tamamı suya dönüştükten sonra
Yanlış
Doğru
2.
Aşağıdakilerden hangisi yanlış bilgi içerir?
A)
I, II
III, IV
B)
I, III
II, IV
C)
I, IV
II, III
D)
III, IV
I, II
A) Öz ısı hem madde miktarına hem madde
nin cinsine bağlıdır.
B) “ Kalori” bir ısı enerjisi birimidir.
C) Öz ısının birimi J/g °C tur.
5.
D) Farklı maddelerin öz ısıları farklı olabilir.
Yandaki tablo
da hangileri
nin yerlerinin
kendi araların
da değişme
siyle tablodaki
yanlışlıklar dü
zelir?
A) 3 ile 5
3.
6.
Öğrenciler, ısı ve sıcaklıkla ilgili yorumlar yapı
yor.
-10
Ölçü Aleti
Nicelik
1. Sıcaklık —
2. Metre
3. Kuwet
—
4. Dinamometre
5. Basınç
—
6
. Barometre
7. Uzunluk —
8
. Termometre
B) 4 ile 8
C) 2 ile 8
D) 2 ile 6
Isı yalıtımının sağ
landığı ortamda
bir araya konu
lan K ve L mad
Zaman
delerinin sıcak
(dk)
lık - zaman gra
fikleri şekildeki
gibidir.
Buna göre, hangilerinin yaptığı yorum doğ
rudur?
Buna göre, K ve L maddeleri ile ilgili aşağı
daki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Elif ve Rana
A) K ısı verirken, L ısı alır.
B) Elif, Nesibe, Betül ve Rana
B) Maddelerinin denge sıcaklığı 15 °C tur.
C) Elif, Betül ve Rana
C) L deki ısı değişimi K dekinden büyüktür.
D) Yalnız Nesibe
D) Isı alışverişi 10 dk sürmüştür.
Q COŞKU
235
GÜSH
Maddenin Hâlleri ve Isı
7.
0°C taki termometre
10.
şekildeki gibi 20 °C ta
ki suya konuluyor.
200 g
200 g
Buna göre termomet
re haznesindeki ısı
aktarımının yönleri,
aşağıdakilerden han
gisindeki gibi göste
rilirse doğru olur?
60 °C
80 °C
Isıca yalıtılmış I, II,
III ortamlarındaki
sıcaklık ve kütleleri
verilen sular birbiriyle karıştırıldığın
da, hangilerinde ısı
alışverişi gerçek
leşmez?
A)
C)
III
100 g
100 g
LJ
80 °C
60 °C
A) Yalnız I B) Yalnız II C) II ve III D) I ve
D)
11. Donmakta olan bir madde için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Çevresine ısı verir.
B) Sıcaklığı sabit olabilir.
8.
Bir sıvılı termometrenin yapımında kullanı
lacak sıvının özellikleri arasında, aşağıdakilerden hangileri bulunur?
C) Çevresinden ısı alır.
D) Kütlesinde değişme olmaz.
I. Sıvı donma ve kaynama sıcaklığının, ölçüm
yapılacak sıcaklıklara uygun olması
II. Sıvının düzgün genleşebilmesi
III. Sıvının özkütlesinin büyük olması
9.
A) Yalnız II
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Aşağıdaki sıcaklık - ısı grafiklerinden hangi
si ısı alan bir maddeye ait olamaz?
B)
K, L, M kaplarında eşit miktarda farklı sıcaklık
larda aynı cins sıvılar vardır. Bu sıvıların içine
özdeş termometreler bırakılıyor.
Buna göre,
Sıcaklık (°C)
I. K deki termometre sıvısının taneciklerinin
hareket enerjisi diğerlerinden büyüktür.
Isı
D)
II. M deki sıvı taneciklerinin hareket enerjisi
sıfırdır.
III. L kabı 25°C taki odaya konulduğunda çev
resine ısı aktarır.
Sıcaklık (°C)
Isı
A) Yalnız I B) I ve III C) I ve II D) I, II ve III
236)
Q COŞKU
MADDENİN HÂLLERİ ve ISI
4.
1.
Bir termometreyle ölçülen üç farklı sıcaklıkta
termometre içindeki sıvıyla ilgili aşağıdaki bilİ JpB giler veriliyor.
(çözüm
T0 \
ı
T
Tanecikler ara
Taneciklerin
Tanecikler
sı mesafe dihareket enerjisi
arası mesafe T1sıcaklığındakin- ğerlerinkinden
büyüktür.
daha küçüktür.
den büyüktür.
Donma ve kayna
ma sıcaklıkları tab
loda verilen S, R ve
T sıvıları ile yapılan
term om etrelerinin
üçü birden aşağı
daki hangi sıcaklık
değerini ölçebilir?
A) 20 °C
II
B) 30 °C
Donma
sıcaklığı
(°C)
Kaynama
sıcaklığı
(°C)
s
-2 0
80
R
10
60
T
40
100
C) 45 °C
D) 70 °C
Buna göre, T.,, T2 ve T3 sıcaklıkları aşağıda
ki termometrelerin hangisinde doğru gös
terilmiş olabilir?
A
B) ~h C) - h D) - h
'- h
,
-T 2
-T
~ T3
-T3
i
•
2.
-h
-7",
- T1
~h
<
)
Aşağıdakilerden hangisinin birimi J/g dır?
A) Donma ısısı
B) Donma sıcaklığı
C) Sıcaklık
D) Öz ısı
3.
Şekildeki özdeş I, II, III ve IV kaplarında ilk sı
caklıkları verilen sular vardır. Kaplar aynı anda
özdeş ısıtıcılarla ısıtılmaya başlıyor.
Sıvı
Donma
Sıcaklığı (°C)
Kaynama
Sıcaklığı ( X )
X
-1 0
110
Y
10
90
Tabloda donma ve kaynama sıcaklıkları veri
len X ve Y sıvılarıyla sırasıyla K ve L termomet
releri yapılıyor.
j
Buna göre, hangi kaplardaki sular aynı anda kaynamaya başlayabilir?
I
(Kaplar yeterince büyüktür.)
£
■I
o
o
A) İv e li
B) II ve III
C) İve IV
D) II ve IV
6.
M
( çözüm
60 °C
200 g su
60 °C
30 °C
100gsu
100 g su
Yukarıdaki kaplar 90 °C sıcaklığındaki bir orta
ma bırakılıp uzun süre bekletiliyor.
Buna göre;
I. Yalnız K termometresi suyun donma sıcak
lığını ölçebilir.
II. L termometresi suyun kaynama sıcaklığını
ölçebilir.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi yanlıştu? (Buharlaşma olmadığı düşünülecek.)
A) Hiç bir kaptan çevreye ısı aktarımı olmaz.
III. Hava sıcaklığı -5 °C olduğunda termomet
relerden yalnız biri ölçüm yapabilir.
B) Başlangıçta K ve L kaplarındaki taneciklerin
ortalama hareket enerjisi birbirine eşittir.
C) Taneciklerinin toplam hareket enerjisi en
fazla olan kap L kabıdır.
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) İve III
0 COŞKU
D) Sıcaklık artışının en fazla olacağı su M ka
bındaki sudur.
C237İ
7.
8.
Aşağıdaki niceliklerden hangisi maddelerin
ayırt edici özelliklerden değildir?
A) Öz ısı
B) Kaynama sıcaklığı
C) Isı miktarı
D) Donma sıcaklığı
Sıcaklık
1 0 . Bir öğrenci aşağıdaki gibi eşit sıcaklıkta özdeş
erlenmayerlere eşit kütlede su, alkol ve sıvı
yağ koyuyor.
Eşit kütleli yağ ve su,
ısıtıcılarla ısıtıldıkların
da şekildeki grafik el
de ediliyor.
Erlenmayerleri özdeş ısıtıcılarla ısıtmaya baş
layıp 5 dakika boyunca her dakika sıvı sıcak
lıklarını ölçüyor ve ölçümlerini bir çizelgeye kay
dediyor.
Buna göre, eşit mik
tar ısı enerjisi aldık
larında yağ ve suyun
sıcaklıklarının farklı
miktar değişmesinin nedeni, hangi nicelik
lerinin farklı olmasıdır?
A) Hacim
B) Öz ısı
C) Yoğunluk
D) Kaynama sıcaklığı
Bu deneyi yapan öğrenci, aşağıdaki sorular
dan hangisinin cevabını bulmayı amaçlamış
olabilir? (Sıvıların kaynamadığı kabul ediliyor.)
A) Sıvıların aldığı ısı miktarı kütlelerine bağlı
mıdır?
B) Sıvılardaki sıcaklık artışları sıvıların cinsleri
ne bağlı mıdır?
C) Sıvılardaki sıcaklık artışı ısı kaynağının şid
detine bağlı mıdır?
9.
D) Termometrenin ölçüm hassasiyeti nelere
bağlıdır?
ET
m
(çözüm
11.
Kesilen karpuzun
bir süre Güneş ışı
ğında bekletilmesi
Toprak testinin
yapısında gözenek
olması
P
( çozum
S a b it tu tu la n
d e ğ iş k e n
B a ğ ım lı
d e ğ iş k e n
B a ğ ım sız
d e ğ iş k e n
Sıvı kütlesi ve
verilen ısı miktarı
Sıcaklık
d e ğ işim i
M addenin
c in s i
Değişkenleri yukarıdaki gibi olan bir deney
düzeneği kurmak istiyen Arif, aşağıdaki dü
zeneklerden hangilerini kurduğunda ama
cına ulaşmış olur? (Isıtıcılar özdeş olup eşit sü
re çalıştırılmaktadır.)
Bilgi: Buharlaşan sıvılar çevrelerinden ısı alır
ve soğumalarına neden olur.
Yunus bu bilginin doğruluğunu, yukarıda ve
rilen durumların hangilerinde görür?
238
A) YalnızI
B) II ve III
C) İve IV
D) 1,11 ve IV
0 COŞKU
1.
Şekildeki tabloda bazı
maddelerin buharlaşma-yoğuşma ısıları ve
rilmiştir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi yan
lıştır?
Buharlaşm a yoğuşm a
ısısı (J/g)
M adde
Su
2257
Aseton
520,41
Alkol
855
Eter
297,78
4.
Sınıfta ısı ve sıcaklık kavramlarıyla ilgili ko
nuşan hangi öğrencinin ifadesi yanlıştır?
m
(çözüm
Sıcaklık termo
metre ile ölçülür.
Isı, sıcaklıkları farklı mad
deler arasında aktarılan
bir enerji çeşididir.
A) 1 gramını buharlaştırmak için en fazla ısı
su için gereklidir.
B) 1 g alkolü buharlaştırmak için gereken ısı,
2 g asetonu buharlaştırmak için gereken
ısıdan fazladır.
C) 1 g aseton buharlaşması için gereken ısı,
1 g alkolün buharlaşması için gereken ısı
dan azdır.
D) 1 gramını buharlaştırmak için en az ısı eter
için gereklidir.
Isı alan bir katının
taneciklerinin hareket
enerjisi artar.
2.
K, L, M kaplarında kütle-
vj — leri eşit ve aynı cins sıvıiİF ffl lar varc|ır. Bu sıvılar 25 °C
(çözüm taki odalara konulduğun
da ortama verdikleri ısı
enerjilerinin sütun grafik
leri şekildeki gibi oluyor.
A) Bekir
B) Fatma
Sıcaklık
birimi jouledür.
C) Ali
D) Haşan
Ortama verdikleri
ısı e nerjisi
..
K
L
M
Buna göre, bu sıvıların odalara bırakılma
dan önceki sıcaklıkları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A) K > L > M
B) M > L > K
C) K > M > L
D) L > M > K
5
su
(£ >
Şekil - II
Şekil-I deki K ve L kapları taşma düzeylerine ka
dar çeşme suyu ile dolduruluyor. Her iki kap
taki sular ısıtıcılarla kaynayana kadar ısıtılıyor.
3.
Buhar hâlindeki saf bir madde yoğuşurken;
Düzenekte ısı kayıpları ihmal edildiğine gö
re, aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?
I. Sıcaklığı değişmez
A) Kaplardaki sulara ısı enerjisi aktarılmıştır.
II. Isı alır
B) L kabındaki suyun aldığı ısı enerjisi K kabındakinin aldığından daha büyüktür.
III. Kütlesi artar
yargılarından hangileri yanlış olur?
C) K ve L kaplarındaki suların son durumda
sıcaklıkları eşittir.
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) II ve III
D) I, II ve III
D) Kaplardaki suların ilk ve son sıcaklıkları eşit
olduğundan aldıkları ısı enerjileri eşit olur.
Q COŞKU
(239
6.
Isıca yalıtılmış or
tamda K ve L mad
deleri bir araya ge
tiriliyor K maddesi
nin sıcaklık - zaman
grafiği şekildeki gibi
çiziliyor.
JÜ
(çözüm
Isı alışverişi yalnız maddeler arasında oldu
ğuna göre, L maddesinin sıcaklık - zaman
grafiği aşağıdakilerden hangisi olabilir?
A)
B)
Sıcaklık (°C)
Isı ve sıcaklık ile ilgili ön bilgilere sahip bazı öğ
renciler fikirlerini yukarıdaki gibi ifade etmiştir.
40
Buna göre, hangi öğrenci vanlış bir bilgiye
sahiptir?
7.
20
60 Zaman(s)
C)
A) Furkan
B) Elif
C) Ahmet
D) Nuray
D)
L nin erime ısısı 180 J/g,
M nin buharlaşma ısısı 45 J/g dır.
Erime sıcaklığındaki 10 g L nin erirken ver
diği ısı ile kaynama sıcaklığındaki kaç gram
M gaz hâle geçer?
A) 20
B) 40
C) 80
D) 160
10. Eşit sürede eşit
Bir K maddesinin sı
caklık - zaman grafiği
şekildeki gibidir.
miktar ısı veren
bir ocakla ısıtılan
eşit kütleli K, L,
M ve N madde
lerinin sıcaklık zaman grafikleri
şekildeki gibidir.
Zaman
Buna göre, K madde
si ile ilgili aşağıdaki
doğrudur? (Isı kayıpları
doğrudur?
ihmal ediliyor.)
A) K ve L aynı cins maddeler olabilir.
A) Isı vermiştir.
B) Sıcaklığı artmıştır.
B) Eşit miktar ısı verildiğinde L maddesinin sı
caklığı N ye göre daha az artar.
C) Yoğunluğu değişmemiştir.
C) En az ısıyla en çok sıcaklık değişimi K maddesindedir.
D) Molekülleri arasındaki titreşim hareketi art
mıştır.
D) Eşit miktar enerji ile N maddesinin sıcaklı
ğı M maddesine göre 3 kat fazla artırılır.
Q COŞKU
1.
3.
Yalnız kendi ara
larında ısı alışve
rişi yapan X ve Y
katilarının sıcak
lık-ısı enerji gra
fiği şekilde veril
miştir.
su
Y maddesinin kütlesi 20 gram olduğuna göre,
I. X maddesi ısı vermiştir.
II. Y maddesinin hâl değiştirme ısısı
LY = 10 cal/g dır.
alkol
yağ
Sıvı kütleleri eşit olan su, sıvı yağ ve alkol öz
deş ısıtıcılarla eşit süre ısıtıldığında, sıcaklık ar
tışlarının farklı olduğu gözleniyor.
Buna göre,
III. Y maddesinin aldığı ısı miktarı X maddesi
nin verdiği ısı miktarının 2 katıdır.
I. Sıcaklık artışlarının farklı olmasının nedeni
öz ısılarının farklı olmasıdır.
II. Sıcaklık artışlarının farklı olması maddele
rin renkleri ile ilgilidir.
A) Yalnız I
B) II ve III
C) I ve II
D) I, II ve III
III. Bu sıvıların sıcaklıkları eşit miktar azaldığın
da çevrelerine verdikleri ısı enerjileri eşit olur.
\\
7 /
buz
ı ■■
}\
su
f f lfı
kaynar /7
su M
K termometre
si I kabındaki
sudan çıkartı
lıp II kabındaki
suya daldırılı
yor.
Bu olaylar süı
ıı
resince termo
metreyi gözleyen aşağıdaki öğrencilerden
hangisinin yorumu yanlıştır?
I I kabına daldırılan
termometre sıvıdan
ısı almıştır.
A) Yalnız I
B) İv e li
C) İve III
D) I, II ve
a
X
addesi
x m
maac
H \
addesı
Y m addesi
o
¡W
I kabından I I kabına
daldırılan termometre
içindeki sıvının hareket
enerjisi a r ta r..
Erime sıcaklıklarında bulunan eşit kütleli X ve
Y katı maddeleri şekildeki gibi tüp içindeyken
özdeş ısıtılcılarla aynı anda ısıtılmaya başlanı
yor. X maddesinin t sürede, Y maddesinin ise 2t
sürede tamamen sıvı hâle geçtiği gözleniyor.
Bu deney sonucunda aşağıdaki yargılardan
hangisine varılabilir?
A) X ve Y maddelerinin öz ısıları eşittir.
Termometrede okunan değer,
kapta bulunan maddeyi oluş
turan taneciklerin hareket
enerjilerinin bir göstergesidir.
A) Onur
0 COŞKU
B) Vedat
Termometre
deki sıvı tane
cikleri arasın
daki mesafe
azalmıştır.
C) Rânâ
D) Seda
B) X ve Y maddelerinin erime sıcaklıkları eşittir.
C) X maddesinin erimesi için gereken ısı mik
tarı, Y maddesinin erimesi için gereken ısı
miktarından küçüktür.
D) X ve Y maddelerinin tamamen eriyinceye
kadar geçen sürelerde aldıkları ısılar eşittir.
5.
Saf X, Y, Z madde
lerinin erime ve
kaynama sıcaklık
ları tablodaki gibi
verilmiştir.
M adde
Erime
sıcaklığı
ro
X
-1 0
+ 80
Y
-33
+ 90
z
+ 10
+ 120
Buna göre,
Kaynama
sıcaklığı
(°C)
8.
K
M
L
■
buz
buz
b uz
¿S
¡SSİ
I. 0 °C ta üçü de sıvı hâldedir.
II. 150 °C ta üçü de gaz hâlindedir.
III. - 40 °C ta üçü de katı hâldedir,
6.
A) Yalnız
B) Yalnız II
C) II ve III
D) I, II ve III
Öz ısıları tablodaki gibi olan
eşit kütleli K, L, M katı cisim
leri kaynamakta olan su içine
K
0,46
atılarak yeteri kadar bekleni
L
0,91
yor. Cisimlerin sıcaklığı, su
M
0,13
yun kaynama sıcaklığına ula
şınca cisimler, içinde eşit
miktarda ve 0 °C ta buz olan kapların içine şe
kildeki gibi bırakılıyor.
Ö z ısı
(J /g °C)
Isı alışverişi sadece cisimler ve buz kalıpla
rı arasında olduğuna göre, ısı alışverişi so
na erdiğinde, aşağıdakilerden hangisi söy
lenebilir?
K ve L saf sıvılarının sı
caklık - verilen ısı grafi
ği şekildeki gibidir.
A) En fazla buzu K cismi eritir.
Bu iki sıvı için;
B) Buzlar cisimlere ısı verir.
I. K, 2T derecede; L,
T derecede hâl de
ğiştiriyor.
C) En fazla ısıyı M cisminin temas ettiği buz
alır.
D) Buza en fazla ısı veren cisim L dir.
II. K ve L sıvıları aynı cins olabilir.
III. Sıcaklığının değişmediği anlarda sıvılar hâl
değiştiriyordur.
yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?
7.
A) Yalnız
B) Yalnız
C) Yalnız
D) I ve III
Cıva ve buza ait yaklaşık
erime ısıları yandaki tab
loda verilmiştir.
Bu tabloya göre aşağıdakilerden hangisi söy
lenemez?
Yandaki şekil
de aynı orta
ma bırakılan
K, L, M cisim
leri arasındaki
ısı akış yönleri
oklarla göste
rilmiştir.
[
M
Buna göre, bu cisimlerin ilk andaki tanecik
hareketliliklerini gösteren modeller, aşağıdakilerden hangisindeki gibi olabilir?
K
M
A)
(•)
« (• » )
(dO)))
((•))
(•)
(<«))
« •»
« <•» )
19)
« •»
(« •» )
A) Erime sıcaklığındaki 1 gram cıva erirken
dışarıdan 11 J ısı alır.
242)
B) Erime sıcaklığındaki 1 gram buz sıvı hâle
geçerken 330 J ısı alır.
B)
C) Erime sıcaklığındaki 1 gram buzu sıvı hâle
geçirmek için gerekli enerji ile erime sıcak
lığındaki 30 gram cıva sıvı hâle geçirilebilir.
C)
D) Donma sıcaklığındaki 10 gram saf su dışa
rıdan 3300 J enerji alarak buza dönüşür.
D)
Q COŞKU
/E n e rji
6. UNITE
Canlılar ve
Enerji İlişkileri
BESİN ZİNCİRİNDE
ENERJİ AKIŞI
Kazanımlar
Kazanımlar
1 .1 Besin zincirlerinin başlangıcında üreticilerin
1.2 Üreticilerin fotosentez yaparak basit şeker
bulunduğunu,
1 .6 Fotosentezin canlılar için önemini,
1 .8 Canlıların yaşamlarını sürdürebilmeleri için
enerjiye ihtiyaç duyduklarını,
ve oksijen ürettiğini,
1.7 Üreticilerin fotosentez ile güneş enerjisini
kullanılabilir enerjiye dönüştürdüğünü,
1 .9 Besin zincirindeki tüketicilerin enerji ihtiya
cını üreticilerden karşıladığını,
Organizmalar madde ve enerji gereksinimlerini be
sinlerden karşılar. Besinlerdeki enerjinin temel kay
nağı ise güneş enerjisidir.
•
Güneş enerjisi -4 Üreticiler -> Tüketiciler
Güneş ışığını kullanarak inorganik maddelerden or
ganik besin üreten canlılara üreticiler denir. Üretici
canlılar, besin gereksinimlerini fotosentezle karşı
lar. Besin zincirinin ilk halkasını oluştururlar.
Tüketici olan canlılar ise, doğrudan ya da dolaylı
olarak beslenmek için fotosentez yapan organiz
malara bağımlıdır. Üretici ve tüketici organizmaları,
yiyerek besin ihtiyaçlarını karşılarlar. Buna göre,
hem üretici hem de tüketici organizmalar, dolaylı,
olarak güneş ışığını kullanmış olurlar.
Üretici ve tüketici türleri arasında kurulan madde ve
enerji ilişkisine besin zinciri denir. Besin zincirleri,
güneş enerjisinin canlıdan canlıya aktarılmasında
görev yapar.
Besin zincirinin yapısında üreticiler ve farklı özellik
te tüketiciler (otçul, etçil, yırtıcı ve ayrıştırıcı tüketici
ler) bulunabilir.
Canlı organizmaların, yaşama ve çoğalmaları sırasın
da gerçekleştirdiği biyolojik etkinliklere metabolizma
denir. Vücudu oluşturan hücrelerdeki metabolizma
nın gerçekleşmesi için, madde ve enerji kullanılır.
Canlılar madde ve enerji ihtiyaçlarını besinlerden
karşılar. Besinler hücrelerin büyümesi, biyolojik et
kinliklerini gerçekleşmesi, hücrelerin çoğalması,
enerji ihtiyacının karşılanması, protein, yağ ve kar
bonhidrat gibi yeni maddelerin üretilmesi, hücre ve
vücuttaki olayların düzenlenmesinde kullanılır.
Doğadaki canlı organizmalar besin ihtiyaçlarını kar
şılama biçimlerine göre, üretici ve tüketici olarak iki
temel gruba ayrılır. Bu beslenme grupları, aşağıda
ki şemada verilmiştir.
Beslenme şekline Göre Canlılar
________ / V _______
/ ----------\
Üretici Canlılar
Tüketici Canlılar
Yeşil bitkiler
Öglenalar
Katı besinlerle
beslenenler
—v-------
Algler(Su yosunları)
Otçullar
Klorofilli bakteriler
(Siyanobakteriler)
Etçiller
Besinleri çürüterek
beslenenler
v-------- y-------- '
•
Bakteriler
•
Mantarlar
Hepçiller
Ü re tici Canlılar
Canlılar arasında kurulan besin zinciri
İhtiyaç duyduğu besinleri kendisi üreten organiz
malara üreticiler denir. Üretici olan canlıların hüc
relerinde, klorofil maddesi ya da kloroplast organelleri bulunur.
Q COŞKU
Besin Zincirinde Enerji Akışı
Hem otçul hemde etçiller (Hepçiller): İhtiyaç duy
duğu besinlerin bir kısmını üreticilerden, bir kısmını
da tüketicilerden karşılayan canlılardır. Bu tür canlı
lar bitkisel ve hayvansal kaynakları beslenmesinde
ortak olarak tüketir.
Bu yapılar yardımıyla, güneş ışığını kullanarak be
sin gereksinimini karşılarlar. Bu etkinliğe fotosen
tez denir. Fotosentez olayı ışık, karbon dioksit ve su
varlığında gerçekleşir.
Karbondioksit+Su + Işık -» Şeker (Glikoz)+ Oksijen
Üretici canlı türleri, besinlerini oluştururken gere
ken enerjiyi güneş ışığından karşılar. Üreticiler, üret
tikleri besinlerin bir kısmını kendi metabolizmaların
da kullanır. Doğadaki yeşil bitkiler, bazı bakteriler
(siyanobakteriler), öglena ve bazı su yosunları (alg
ler) üretici olarak besin ihtiyacını karşılar.
Hepçil Olarak Beslenen bir canlı türü “Ayı”
İnsan, ayı, fare, karga, kaplumbağa ve evcil olan ke
di ile köpek bu gruba girer.
Yırtıcı tüketiciler: Hem otobur hem de etobur tü
keticileri yiyerek beslenen canlılardan oluşur. Yırtıcı
ve vahşi özelliğe sahip olan hayvanlardır. Sırtlan,
timsah ve akbaba gibi canlılar bu gruba girer. Besin
zincirinin dördüncü halkasını oluştururlar.
Üretici Olarak Beslenen Canlılardan “Lale”
Bitkiler, ürettikleri besinlerin ihtiyaç fazlası olan kıs
mını kök, yaprak, meyve, tohum ve gövde gibi
farklı kısımlarında depolar. Böylece üreticiler, tüketi
ci özellikteki canlıların beslenmesi için kaynak üret
miş olurlar. Besin zincirinin ilk halkasını oluştururlar.
T ü ke tici C anlılar
Ic
İhtiyaç duyduğu besinleri kendisi üretemeyen organizmalara tüketiciler denir. Tüketici olan organizmalar, besin ihtiyacını başka canlılardan hazır
alarak karşılar. Tüketici canlı türleri besin aldıkları
kaynağa ve besin alma şekline göre, dört farklı gru
ba ayrılarak incelenir.
£
i
ö
@
Ayrıştırıcılar (Çürükçüller): Topraktaki canlı kalın
tılarını sindirerek, besin ihtiyacını karşılayan canlı
lardır. Bazı bakteri ve mantar türleri bu özelliğe sa
hiptir.
Çürükçüller, ölen canlıları toprağa karıştırarak, do
ğadaki madde döngüsünün devam etmesini sağ
larlar. Beslenmeleri sayesinde toprağın mineral yö
nüyle zenginleşmesini sağlamış olurlar.
O tçullar: Doğrudan üretici olan canlı türlerini yiye
rek madde ve enerji ihtiyacını karşılayan canlılardır.
Bitkilerin kök, gövde, yaprak, meyve ve tohum gibi
kısımlarını yiyerek beslenirler.
Çürükçül Olarak Beslenen bir Canlı Türü “MANTAR”
At
Gayflı
Otçul Olarak Beslenen Bazı canlılar
Keçi, inek, serçe, kanarya, çekirge, kelebek, cey
lan, geyik, tavşan, sincap, bazı balıklar ve böcekle
rin büyük bir kısmı otçul olarak beslenir. Besin zin
cirinin ikinci halkasını oluştururlar.
Etçiller: Otobur veya etobur olarak beslenen, baş
ka hayvanları yiyerek beslenen canlılardır. Aslan,
köpek balığı, ergin kurbağa, yılan, timsah, kerten
kele, şahin, akbaba, baykuş, kartal, kaplan, tilki,
kurt ve sırtlan gibi canlılar bu gruba girerler. Besin
zincirinin üçüncü halkasını oluştururlar.
Besin zincirleri, üretici ve tüketici olan organizmalar
arasında oluşur. Besin zincirleri güneş enerjisinin
üreticilerden son tüketicilere doğru madde ve ener
ji akışını gösterir. Besin zincirlerinin başında üretici
özellikte canlılar, diğer halkalarında ise tüketici
özellikte canlılar bulunur.
•
Üreticiler —>Tüketiciler
•
Üreticiler - > Otçul tüketici -» Etçil tüketici -»Yır
tıcı tüketici
Ayrıştırıcı canlılar
•
Buğday
Şahin
•
Yonca -> Koyun -> İnsan -> Aslan
•
Su yosunu -> Karides —>Balık -> Balıkçıl kuşu
Çekirge -» Kurbağa -> Kertenkele
Sırtlan
Bakteriler
Kazanımlar
1 .3 Fotosentez için nelerin gerekli olduğunu,
1 .4 Fotosentezde ışığın gerekliliğini,
İ
Farklı Canlılar Arasındaki Beslenme İlişkisi
Çevremizi aydınlatan ve ısıtan güneş ışığının yapı
sında bir çeşit enerji bulunur. Bu enerji; odada üşü
yüp güneş ışığı altına çıkıldığında vücudun bir mik
tar ısınması veya güneş ışığının cam bir kaptaki su
yu buharlaştırması gibi bazı etkinlikler sonucu farkedilebilir.
Örnek -1
Tüketici beslenme şekline, aşağıdaki etkinlikler
den hangisi örnek verilemez?
A) Bazı bakterilerin canlı kalıntılarını parçalaması
B) Bazı sinek türlerinin insan ve hayvanların kanını
emerek beslenmesi
§
|
C) Tenyaların ince bağırsaktaki sindirilmiş besinleri emerek, vücudunda kullanması
^
go
@
Çözüm
Canlıların dış ortamlarından besin alarak vücutların
da kullanması, tüketici beslenmedir. Çürükçül can
lılar, böcek yiyen bitkiler ve parazit olan canlılar bu
şekilde beslenir. Ancak, mavi yeşil algler güneş ışı
ğını kullanarak, kendi besinlerini kendileri üretirler.
Cevap D
Örnek - 2
Aşağıdaki canlılardan hangisi, yaşamak için gü
neş ışığını kullanmak zorunda deâildir?
A) Şapkalı mantar
B) Kara yosunu
C) Klorofilli bakteriler
D) Su yosunu
FOTOSENTEZ ve IŞIK
Doğadaki pek çok canlı birden fazla besin zincirin
de bulunur. Yeryüzünde çok sayıda doğrudan ya
da dolaylı olarak birbirleriyle ilişkili besin zinciri var
dır. Doğadaki birbirine bağlı çok sayıda besin zinci
rinin oluşturduğu yapıya besin ağı denir.
D) Bazı bir hücrelilerin ışık gören sularda yaşaması
l .5 Fotosentezi denklemle ifade etmeyi,
Güneş ışığındaki enerjiyi hiç bir canlı grubu doğru
dan kullanamaz. Ancak başka bir enerji şekline dö
nüştürerek, dolaylı yoldan kullanabilir. Fotosentez
olayı, güneş enerjisinin besinlerdeki kimyasal ener
jiye çevrilmesinde görev yapar.
Hücrelerinde klorofil ya da kloroplast taşıyan canlı
ların güneş ışığını emerek, karbon dioksit ve sudan
glikoz (besin) üretilmesine fotosentez adı verilir.
Canlıların Güneş Enerjisini K im
yasal Enerjiye D önüştürerek, Besin
Ü retm esi
Güneş ışığını besin üretiminde kullanabilen hücre
lerde, yeşil renkli olan klorofil pigmenti vardır. Klo
rofil pigmentleri bitkinin yeşil kısımlarındaki klorop
last organellerinde bulunur. Kloroplastlar besin üre
ten fabrikalar gibi çalışırlar.
Klorofiller güneş ışığını emerken, ışığın yapısındaki
yeşil ışığın büyük bir kısmını geri yansıtır. Bundan
dolayı, fotosentez yapan hücre veya organlar yeşil
renkli olarak görünür. Yeşil bitkiler, öglena gibi tek
hücreli canlılar ve bazı bakterilerde (Siyanobakteriler) klorofil pigmentleri bulunur.
Çözüm
Yaşamak için güneş ışığına üretici olarak beslenen
canlılar muhtaçtır. Su yosunu, kara yosunu, klorofil
li bakteriler ve yeşil yapraklı olan bitkiler güneş ışı
ğını kullanırlar. Ancak, şapkalı mantar çürükçül ola
rak beslenir ve ışığa ihtiyaç duymaz
Cevap A
Siyanobakteriler ve Öglena
Q COŞKU
Klorofilin emdiği güneş enerjisi ATP denen mole
küllerde kimyasal enerji şeklinde bir süre depolanır.
Bitkiler ile öglenada klorofiller kloroplast organelleri içinde bulunur. Bitkilerde klorofillerin en yoğun
bulunduğu yer yapraklarıdır. Siyanobakterilerde ise
klorofiller sitoplazmada serbest olarak bulunurlar.
Bitkiler besin üretmek için güneş ışığını doğrudan
kullanamazlar. Öncelikle ışıktaki enerjiyi, hücrele
rinde kullanabilecekleri ve depolayabilecekleri kim
yasal enerji şekline dönüştürürler. Hücredeki kloro
filler bu dönüşümde rol oynar.
Daha sonra glikoz moleküllerinin dönüşmesi sonu
cu, protein ve yağların yapıtaşları ile vitaminlerin
üretilmesi sağlanır. Yapraklarda üretilen besinlerin
bir kısmı yapraklarda kullanılır. Kalan kısmı ise bit
kinin kök, gövde ve meyve gibi yapılarına iletilerek
buralarda yedek olarak depolanır.
Bitki organlarına taşınan glikoz şekerinin bir bölü
mü, nişasta ve selüloz üretiminde kaynak olarak
kullanılır. Üretilen selüloz hücre duvarının yapısına
katılır. Nişasta daha sonra kullanılmak üzere lökoplast organellerinde depolanır.
Daha sonra bu ATP enerjisi kullanılarak, glikoz mo
leküllerinin kimyasal bağları oluşturulur ve organik
besinler üretilir. Fotosentez olayı bir miktar enerjiy
le besin üretilmesini sağlar.
Yaprak ayasının
^mikroskop altındaki
görüntüsü
Oüneş ışığı
6
m
lfc >
Fotosentez sonucu bitkisel besinler meydana gelir.
Glikoz, bitkideki diğer besin moleküllerinin yapı
mında temel kaynak olarak kullanılır. Ayrıca, bu be
sinlerden; proteinlerin yapılmasında azot, klorofille
rin yapılmasında magnezyum ve nükleotitlerin ya
pılması sırasında fosfat mineralleri kullanılır.
C02
Karbon dioksit
Gur»*
/
Hfi
eo,
6 02
Oksijen
6 H20
Su
Bitkilerde klorofillerin en yoğun bulunduğu
yer yapraklardır
Kloroplastta besin üretilmesi
Güneş enerjisi + ADP + P -> AT?
ATP + Karbondioksit + Su -» Besin + Oksijen
Gündüz, bitkilerde fotosentez ve solunum olayları
nın her ikiside gerçekleşir.
Glikoz
(Kimyasal enerji)
Karbondioksit
+
Su
Işık
Klorofil
Glikoz
Oksijen
Dksijen
SOLUNUM
FOTOSENT
4'^
Güneş ışığı ener|lsl yapraklarda kimyasal
enerjiye dönüşür.
Kloroplast
o, co,
Fotosentez olayını en yoğun olarak gerçekleştiren
canlı grubu bitkilerdir. Klorofiller en çok bitki yap
raklarında bulunduğundan, fotosentez yoğun ola
rak bitkinin yapraklarında gerçekleşir.
Karada yaşayan bitkiler fotosentez için gerekli olan
suyu kökleriyle topraktan alır. Gerekli olan karbon
dioksit gazını ise gözenekleriyle (stoma) havadan
ve mitokondrilerde oluşan karbon dioksitten karşı
larlar. Fotosentez sonucu öncelikle glikoz molekül
leri oluşur.
COŞKU
Mitokondri
,
(Atmosfer)
Hücrede
■^Jrtullanılan
CO, + H,0
enerji
Fotosentez ve solunum gündüz birlikte gerçekleşir.
Anahtar Bilgi
Sadece güneş ışığı değil, yapay ışık kaynaklarıda ışık şiddeti yeterli olduğu durumlarda foto
sentez olayını gerçekleştirir.
D
Gece ise ışıksız ortamda fotosentez gerçekleşemiyeceği için sadece solunum olayı gerçekleşir.
(R
©
Sıra Sizde -1
Bitkilerin fotosentez yapmasıyla ilgili olarak,
aşağıdaki açıklamalardan hangisi yanlıştır?
Oksijen
(Atmosfer)
SOLUNUM
A) Işık enerjisinin hücrelerde kullanılabilecek veya
depolanabilecek enerjiye çevrilmesini sağlar.
Kloroplast
fc
Karbon dioksit
(Atmosfer)
B) Bitkilerin “üretici” biçimde beslenmesini sağlar.
Mitokondri
Bitkilerde gece sadece solunum olayı gerçekleşir.
Fotosentezin en az yeşil ışıkta gerçekleşir. Bunun
sebebi bitkilerin yeşil ışığın çoğunu geriye yansıt
malarıdır. Bitkiler bundan dolayı yeşil renklidirler.
Bitkilerin uzun süre ışıksız ortamda bekletilmesi ve
ya dışarıdan ihtiyaç duyduğu karbon dioksit mole
küllerini alamaması durumunda bitki bir süre sonra
fotosentez yapamadığı ve kendi besinini üretemediği için sarararak ölür. Bitkiler çevrelerinden besin
alma özelliğine sahip değildir.
Örnek - 3
C) Tohumun çimlenmesinden sonra, yeni bitkinin
ihtiyaç duyduğu besinleri üretir.
D) Bitkinin madensel madde ihtiyacını karşılar.
Belli başlı fotosentez ürünleri;
•
Tekstilde kullanılan pamuk ve keten
•
İnşaatlarda, mobilyacılıkta, kauçuk ve kağıt üre
timinde kullanılan ağaç
•
Sıvı yağlar ve mumlar
•
İlaç hammaddeleri ve baharatlar
•
Enerji üretmek için kullanılan doğal gaz petrol
ve kömür gibi fosil yakıtlar: Geçmişte fotosen
tez yapan bitkilerin tuttuğu güneş enerjisinden
oluşmaktadır.
(jp
Yaprak hücrelerinde meydana gelen bir reaksiyon,
şematik olarak şekilde gösterilmiştir.
Güneş ışığı
®o
©c
+ AAV
AA
Karbondioksit Su
Besin
o©
Oksijen
Yaprak
Şekilde gösterilen olayla ilgili olarak, aşağıda
verilen açıklamaların hangisi yanlıştır?
A) Havadaki oksijenin artıp, karbondioksitin azal
masını sağlar.
B) Bitkilerde gerçekleşir, hayvanlarda gerçekleş
mez.
C) Gece ve gündüz sürekli olarak gerçekleşebilir.
Fosil yakıtlar yakıldıklarında karbon dioksit üretirler.
Bu gaz atmosferde arttığında sıcaklık artar ve küre
sel ısınmaya sebep olur. Fotosentezde karbon di
oksit gazının kullanılması bu olumsuz etkiyi azalt
maktadır.
Fotosentezi etkileyen faktö rler:
•
Işık şiddeti
•
Işığın rengi
•
Sıcaklık derecesi
Karbondioksit ve su miktarı
Yaprağın genişliği
Kloroplast (klorofil) sayısı
D) Bitkinin madde ve enerji ihtiyacını karşılar.
Çözüm
Sıra Sizde -2
Şekilde gösterilen olay fotosentezdir. Fotosentez,
bitki hücrelerinde bulunan kloroplastlarda sadece
ışığın bulunduğu (gündüz) zamanlarda gerçekleşir.
Kloroplastlarda bulunan klorofillerin Güneş ışığını
tutması, bitkinin çevreden yapraklarıyla karbon di
oksit, kökleriyle de su almasıyla gerçekleşir. Reak
siyon sonunda bitki besin üretir ve çevreye oksijen
verir. Gece ışık olmadığından fotosentez gerçekleş
mez.
Cevap C
248
Aşağıdaki etkinliklerden hangisinin gerçekleş
mesi, bir bitkinin belli bir zamandaki besin üre
timinin artmasına neden olmaz?
A) Bitkideki yaprak sayısının artması
B) Topraktan su ve mineral aliminin artması
C) Bitkiye ulaşan ışık ve karbondioksit oranının art
ması
D) Havadaki oksijen miktarının azalması
Q COŞKU
BULMACA
m
#
3
«
.A
-.A
. —/.A
f
.t
t
A----- -A-----—
A.
—
A---- —
.■■.J.ank.
Yukarıdan aşağıya
Besin zincirinin ilk halkasını oluşturan canlı grubu
Işık enerjisinden besin üretme olayı
Fotosentez sonucu oluşan basit şeker
Otçul canlılarla beslenen canlılar
Fotosentez sonucu oluşan gaz
Nişastanın ayıracı
Soldan sağa
Kloroplastların ışık enerjisinin kimyasal enerjiye çeviren kısmı
Besin üretemeyen ve besinini hazır olarak çevresinden karşılayan canlıların genel adı
Fotosentez yapımında karbondioksit ve su yanında gerekli olan üçüncü madde
Üreticilerle beslenen ve etçil canlıların besini olan canlılar
0 COŞKU
249
BESİN ZİNCİRİNDE ENERJİ AKIŞI
1.
.eÜ
Bir yaprak hücresinde meydana gelen, foto
sentez olayının genel reaksiyonu şöyledir.
3.
Bir bitkide, fotosentez hızındaki değişmenin
aylara göre gerçekleşme durumu, grafikte verilmiştir.
gjüBb
C 02 + H20 + Işık Kloroplast > Besin + 0 2
Rozüm
* Fotosentez
hızı
Bu bilgilere göre,
I. Toprağın nem oranı
II. Havadaki karbondioksit oranı
III. Yaprakların büyüklüğü
Mart
Nisan
İ Aylar
Mayıs Haziran
maddelerinden hangilerinin artması, bitkinin
besin üretiminin artmasını sağlar?
Belirtilen değişimin oluşmasında;
A) YalnızI
B) İv e li
II. Hava sıcaklığının artması
C) II ve III
D) I, II ve III
I. Işık şiddetinin artması
III. Işık alma süresinin artması
şeklindeki faktörlerden hangileri rol oynar?
2.
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Fotosentez hızını değiştiren, bazı faktörler ve
etkileme biçimleri grafiklerde verilmiştir.
Fotosentez
hızı
Fotosentez
hızı
Fotosentez
hızı
/
C02miktarı
İ
4.
İyi aydınlatılmış bir ortamdaki bitkinin; dış
ortamdan aldığı maddeler, aşağıdakilerin
hangisinde eşleştirilmiştir?
A) Oksijen - Karbondioksit
Işık şiddeti
Su miktarı
Karbondioksit, ışık ve su miktarı sürekli artırıl
dığı halde, fotosentez hızının belirli bir değer
den sonra sabit kaldığı belirleniyor.
B) Karbondioksit - Su
C) Oksijen - Su
D) Besin - Oksijen
Bu durumun oluşmasıyla ilgili, hangi öğren
cinin yaptığı değerlendirme doğru olur?
A)
Bütün
faktörlerin artırılması
Fotosentez hızını
durumunda bile,
etkileyen, diğer bazı
fotosentez hızının
faktörlerin daha
aynı kalması
—
bulunması
Aşağıdaki düzeneklerden hangisindeki bitki
nin, gün içerisinde fotosentezle ürettiği be
sin miktarı en fazla olur?
A)
B)
Cemil
. Nemli
toprak
Fotosentez
hızının artıp artmaya
cağını, sadece
kalıtsal faktörlerin
belirlemesi
W
Veli
Kuru
toprak
D)
Nemli
toprak
1
'IP '
Nemli
toprak
0 COŞKU
6.
Yeşil bitkilerde, ışık enerjisinden daha fazla ya
rarlanmayı sağlayan çeşitli uyumlar vardır.
9.
I. Fotosentez sonucu oluşan oksijen, yaprak
lardan dış ortama verilebilir.
Aşağıdakilerden hangisi, fotosentezi artıran
bir uyum sayılmaz?
II. Dış ortamdan karbon dioksit alınması için,
ortamda ışık bulunmalıdır.
A) Yaprak hücrelerinde çok sayıda kloroplast
bulunması
III. Fotosentez reaksiyonları bitkilerin beslen
mesini sağlar.
B) Bitkinin çok sayıda çiçek açması
gibi açıklamalardan hangileri doğrudur?
C) Yaprak sayısının fazla olması
D) Yaprak ayasının geniş olması
7.
Fotosentez reaksiyonları için;
A) Yalnız I
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Özdeş yapılı olan dört bitkiye farklı koşullar uy
gulandığında, bitkinin büyümesi şöyle oluyor.
Su
oranı
Işık
şiddeti
%3
%70
Düşük
Normal
II
%1
% 50
Yüksek
Yavaş
III
%3
% 70
Yüksek
Hızlı
IV
% 1
%70
Düşük
Yavaş
Bitki
no
C 02
oranı
l
Bitki
büyümesi
1 0 . Bir öğrenci; özdeş üç ayrı saksıya, şekildeki
işlemleri uygulayarak deney yapıyor.
Işık
fâzûm
m
ı
Yapılan bu deneyle ilgili olarak, aşağıdaki
ifadelerden hangisi söylenebilir?
A) Ortamdaki faktörlerin sürekli artırılması, bü
yümenin de sürekli artmasını sağlar.
B) Bitki büyümesinde, ışık şiddeti diğerlerin
den daha fazla etkili olur.
C) Bitki büyümesinde birden çok faktör etkilidir.
D) İlkbahar ve yaz aylarındaki koşullarda, sa
dece I numaralı bitki büyümesi gerçekleşir.
8.
Normal haliyle
gelişmeye
bırakılır.
Yapraklarının bir
kısmı koparılarak
gelişmeye bırakılır.
Yapraklarının
büyük kısmı
koparılarak
gelişmeye bırakılır.
Öğrenci, yaptığı bu deneyden, her üç bitki
nin fotosentez hızları arasında, hangi ilişki
ye ulaşabilir?
A) I > II > I
B) II > I > III
C) I > III >
D) III > II > I
Bir bitkinin fotosentez etkinliğinin artması
na bağlı olarak;
I. Topraktan su emiliminin artması
II. Kloroplast etkinliğinin artması
III. Solunum yapma oranının artması
11. Canlılar arasındaki besin zinciri düşünüldü
ğünde; güneş enerjisinin solunumla açığa
çıkartılması, aşağıdakilerden hangisinde
en kısa yoldan gerçekleşir?
IV. Havadan karbondioksit aliminin artması
gibi durumlardan hangileri gerçekleşir?
A) Üreticiler
B) Otcul tüketiciler
A) İv e li
B) İve III
C) Etçil tüketiciler
C) I, II ve IV
D) I, III ve IV
D) Ayrıştırıcılar
Q COŞKU
KDT
2
1.
Aşağıdaki durumlardan hangisi, fotosenteze
etki eden kalıtsal faktörlerden değildir?
A) Hücrelerdeki kloroplast sayısı
B) Yaprakların genişliği
2.
4.
ßVçozum
Yeşil bitkilerde gerçekleşen, fotosentezin
hızını;
I. Sıcaklık derecesi
II. Havanın C 0 2 oranı
C) Hücreye ulaşan ışık şiddeti
III. Yapraktaki kloroplast sayısı
D) Hücrelerdeki enzim miktarı
şeklindeki faktörlerden hangileri etkiler?
A) İv e li
B) İve III
C) II ve II
D) I, liv e
Bir bitkinin, belli bir süredeki fotosentez hızı
şekildeki gibi değişim geçirmiştir.
' Fotosentez hızı
/
/
A
/
/
i
s
.
"'v.
s
:\
: \
:
\
;
\
Fotosentez hızının; ışık şiddeti ve karbon diok
sit miktarına bağlı değişimi, grafikte verilmiştir.
Fotosentez hızı
./
;
\
»e----------- 1-------------- ------------- 1------------- 1---------►
18 Zaman
12
15
(saat)
•• Yüksek
şiddette ışık
Normal ışık
Bu bitkide belirtilen zamanlarda, aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmemiş olabilir?
Düşük
şiddette ışık
CC> 2 yoğunluğu
A) Güneş ışığındaki enerjinin bazı besinlerin
yapısında depolanması
B) Kloroplastlarda su ve karbon dioksit mole
küllerinin kullanılması
C) Yapraklardaki stomalardan dış ortama sü
rekli olarak aynı miktarda oksijen verilmesi
D) Besin üretme hızının değişmesi
Bu durumun oluşmasıyla ilgili olarak, aşağıdakilerden hangisi yanlış olur?
A) Işık şiddetinin artması, kloroplastlardaki en
zim etkinliğini azaltır.
B) Karbon dioksit oranının azalması, kullanılan
ışık miktarını azaltır.
C) Işık şiddeti arttıkça, tüketilen karbon diok
sit miktarı belli bir değere kadar artar.
D) Tüketilen karbon dioksit miktarı, üretilen
oksijen miktarını etkiler.
3.
Şapkalı mantar, küf mantarı ve bakterilerin bü
yük bir kısmı; ihtiyaç duyduğu besinleri bitki
ve hayvan kalıntılarını ayrıştırarak karşılar.
Bu canlıların beslenmeleriyle ilgili, aşağıda
ki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Bu canlılar, madensel tuzların toprağa geri
dönmesini sağlarlar.
Bitkinin bir yaprağında, bir günde üretilen
besin miktarını, aşağıdaki özelliklerden han
gisi diğerlerinden daha az etkiler?
B) Tüketici olarak beslenirler.
C) Besin zincirlerinin sonundaki halkada, bu
türlerden birisi bulunabilir.
A) Gözenek (Stoma) sayısı
D) Besin bulamadıkları ortamlarda, ışığı eme
rek fotosentez yaparlar.
C) Kloroplast sayısı
B) Yaprak genişliği
D) Işık şiddeti
7.
Aşağıda verilen canlıların hangisi tüketici
olarak beslenmez?
A) Böcekçil bitki
10. Yanda verilen fotosen
tezin hız grafiğinde,
soru (?) işareti yerine;
I. Işık şiddeti
B) Su yosunu
II. C 0 2 yoğunluğu
C) Çürükçül bakteri
III. Su miktarı
D) Küf mantarı
faktörlerinden hangileri getirilebilir?
8.
A) Yalnız I
B) İv e li
C) İve III
D) I, II ve
Bazı canlılar arasında oluşturulan besin zinciri
aşağıdaki şekilde verilmiştir.
1 1 . C 0 2 4- H20
C6H12°6 (Glikoz) + °2
Yukarıdaki fotosentez denklemine göre,
aşağıdakilerden hangisi kesin olarak söyle
nebilir?
A) Glikozun yapısındaki “C” nun kaynağı, kar
bondioksit molekülüdür.
Güneş
W
i — ışığı
Bu canlılardan hangisi, hem otçul hem de
etçil olarak beslenir?
9.
A) 3 ve 4. canlılar
B) 1 ve 2. canlılar
C) Yalnız 2. canlı
D) Yalnız 5. canlı
Kapalı fanusa yeşil bir bitki konuyor. Bu ortam
daki, ışık şiddeti, C 0 2 ve 0 2 miktarında birgünde gerçekleşen değişmeler, şekildeki gibidir.
B) Glikozun yapısındaki “O" nin kaynağı, su
molekülüdür.
C) Oksijenin yapısındaki “O” nin kaynağı, kar
bondioksit molekülüdür.
D) Glikozun yapısındaki “H” nin kaynağı, klo
rofil molekülüdür.
1 2 . Doğadaki üretici ve tüketici canlılar arasındaki
bazı etkileşimler, aşağıda verilmiştir.
Miktar
-ı—ı—t—P—ı—ı—
—ı—ı—ı—ı-
Zaman
Üreticiler
(Bitkiler)
Buna göre, ışık şiddeti, C 0 2 miktarı ve 0 2
miktarındaki değişmeler; grafikte X, Y ve Z
eğrilerinden hangileriyle gösterilmiştir?
Işık şiddeti
C 0 2 miktarı
0 2 miktarı
Tüketiciler
(Hayvanlar)
Yeryüzündeki üretici canlıların yok olması
durumunda, hangisi gerçekleşmez?
A) Havadaki karbon dioksitin artması
A)
X
Z
Y
B)
Y
Z
X
B) Doğadaki hayvan sayısının artması
C)
X
Y
Z
C) Havadaki oksijenin azalması
D)
Z
Y
X
D) Doğadaki toplam besin miktarının azalması
Q COŞKU
\
I
♦♦
«fe.
«
♦♦
♦
MADDE DÖNGÜLERİ
NC.
oa.M,o
Hücre, hazır ve kullanılabilir enerjiyi ATP’nin yapısın
Kazanımlar
da depolayarak, hücrenin her tarafına ulaştırır. Bü
tün canlı hücrelerde ATP enerjisi kullanılır. ATP hüc
re zarından geçmediği için, her hücre kendi ATP’si-
1 .lOSolunumun canlılar için önemini,
ni kendisi üretir.
ATP------- > ADP + P + Enerji
Karbonhidrat, yağ ve proteinler yüksek enerjili mo
leküllerdir. Hücrelerde bu besinlerin parçalanarak
ATP enerjisinin üretilmesine hücre solunum u de
nir. Hücre solunumu yardımıyla, besinlerin yapısın
da bulunan enerji ATP’nin yapısına aktarılmış olur.
Biyokimyasal reaksiyonlar için enerji gerektiğinde;
ATP’nin son iki fosfatı arasındaki yüksek enerjili
bağlar kopar. Bu sırada açığa çıkan kimyasal ener
ji, ortam ısısının artırılması ile biyokimyasal olayların
gerçekleşmesinde kullanılır.
Besin -> A DP + P + Enerji -» ATP
ATP’lerin üretilmesinde fotosentez ve solunum re
aksiyonları rol oynar. Ancak fotosentezde üretilen
Besinlerin parçalanmasında, oksijen molekülünün
kullanılıp kullanılmamasına göre iki çeşit solunum
reaksiyonu görülür. Bunlar oksijenli ve oksijensiz
solunumdur.
HÜCRELERİN KULLANABİLECEĞİ
ENERJİ “ATP”
Canlı hücreler, belli bir düzeyde bulunan ve hücre
yapılarına zarar vermeyecek miktardaki enerjiyi kul
lanabilirler. Besinlerin yapısında depolanan kimya
sal enerji, özel enzimlerle açığa çıkartılarak, biyolo
jik reaksiyonlarda kullanılır.
Hücrelerin glikozun kimyasal bağlarındaki enerjiyi
kullanabilmesi için, bu enerjinin daha küçük enerji
birimleri haline getirilmesi gereklidir. Belli miktarda
enerji taşıyan bu özel birimlere ATP (Adenozin trifosfat) adı verilir.
Yüksek enerji
bağları
ATP’ler besinlerin sentezlenmesinde kullanılır.
|
Sı
iO
Hücre solunumunda üretilen ATP’ler ise hücredeki
biyolojik olaylarda harcanır. Hücredeki ATP molekül
leri; madde sentezi, büyüme, gelişme, hareket, hüc
re bölünmesi, besin depolanması ve dışarıdan bazı
maddelerin alınması gibi etkinliklerde kullanılabilir.
o
ADP + P + ENERJİ -> ATP
ATR hücre içinde sürekli
kullanılarak yerine yenisi
üretilmektedir. ATP’nin
yeniden
oluşabilmesi
için, ayrılan fosfatın yeri
ne yeni bir fosfatın bağ
lanması gerekir. Gerekli
enerji besinlerin parça
lanmasından elde edilir.
ı -Riboz
o - © -3©
-©
Fosfat
----- v---Adenozin
v_____
_>L
v
Trifosfat
________ >
Adenozin Trifosfat (ATP)
Bir ATP molekülünün yapısı
Bunun için gerçekleşen
reaksiyon hücre solunu
mudur. Hücrede günlük
Sportif etkinliklerde
çok yoğun ATP üretimi
ve tüketimi yapılır
olarak binlerce kez ATP
üretimi ve tüketimi yapıl
maktadır.
0 COŞKU
Madde Döngüleri
Örnek -4
m
Aşağıdaki etkinliklerden hangisinin gerçekleş
mesi sırasında "ATP” enerjisi tüketilmez?
A) Bir hücreli canlının bölünmesi
B) Tavşan yavrularının büyümesi
C) Sararan bitki yaprağının kuruması
Bu moleküller mitokondriye geçerek, buradaki en
zimlerin etkisiyle karbondioksit ve suya kadar par
çalanır. Mitokondrideki etkinlikler sırasında, gliko
zun yapısındaki hidrojenlerin dışarıdan alınan oksi
jenlerle birleşmesi sonucu su molekülleri oluşur. Bu
kimyasal olaylar gerçekleşirken açığa çıkan enerji,
çok sayıda ATP’nin sentezlenmesinde kullanılır. Ok
sijenli solunumun enerji verimi oksijensiz solunuma
göre daha fazladır.
D) İnsanların hareket etmesi
Çözüm
Hücrede enzim kullanılan biyolojik olayların yapıl
ması sırasında ATP kullanılır. Bu biyolojik olaylara
hücre bölünmesi, hücrenin büyüme ve gelişmesi,
canlı vücudunun büyümesi, tohumun çimlenmesi
protein ve yağ gibi besinlerin sentezlenmesi örnek
verilebilir. Sararan bitki yaprağı ölmüş olacağı için
bu yaprağın kuruması sırasında enerji kullanılmaz.
Cevap C
Kazanımlar
j
1 .11 Oksijenli solunum sonucunda oluşan ürün
leri,
1 .12 Oksijenli solunumun denklemini,
1 .1 3 Bazı canlıların yaşamlarını sürdürebilmek
için gerekli enerjiyi oksijen kullanmadan
sağladığını,
1 .14 Günlük yaşamdan oksijensiz solunum ile il
gili örnekler vermeyi,
Hücrelerde özel enzimler yardımıyla, glikozun oksi
jen kullanılmadan parçalanarak enerji (ATP) sen
tezlenmesine oksijensiz solunum denir.
Oksijensiz solunum bir çok bakteri, maya mantarla
rı, bazı tek hücreli canlılar ve gerekli olduğunda
hayvan hücreleri tarafından gerçekleştirilir.
Oksijensiz solunum sonucu az miktarda enerji üre
tilir. Bunun nedeni, glikozun yapıtaşlarına kadar ayrışmamasıdır. Bundan dolayı, enerjinin büyük bir
kısmı oluşan organik artıkların yapısında kalır.
Hücrelerdeki mitokondrilerde özel enzimler ve ok
sijen yardımıyla glikozun parçalanarak enerji (ATP)
sentezlenmesine oksijenli solunum denir. Bu solu
num biçiminde besinler yapıtaşlarına kadar parça
lanır.
ölikoz+Oksijen —> Karbondioksit+Su+Enerji
Besinlerin oksijensiz solunumla parçalanması so
nucu alkol ve asit kökenli artık maddeler oluşur. Bu
maddeler bulundukları besin çözeltisinin mayalan
masında rol oynar (hamurun mayalanması).
Bu özellikten faydalanılarak sütün yoğurt veya pey
nir haline dönüşmesi, meyve sularının alkollü içkiye
dönüşmesi, bazı meyve ve sebzelerin turşulaştırılması gibi etkinlikler gerçekleştirilir.
Oksijenli solunumda; önce sitoplazmadaki özel en
zimlerin etkisiyle glikozun kimyasal bağları kopma
ya başlar ve bazı organik moleküller oluşur.
COa
HjO o2
co2
Oksijensiz solunum ürünleri: Mayalanmış
hamur ve peynir
- i .1i i
Mitokondrinin enerji sentezlemesi
Q COŞKU
Ağır bir iş veya sportif egzersizler yapma durumun
da, kas hücrelerine yeterli oksijen gelmez. Bu du
rum da yeterli oksijenli solunum yapılamadığından
oksijensiz solunumla bir miktar yorgunluk asidi
üretilir.
Madde Döngüleri
Biriken yorgunluk asidi, kan yoluyla beyne giderek,
uyku merkezlerini etkiler. Bu etkileşim sonucu, kan
daki yorgunluk asidi azaltılıncaya kadar “yorulma”
ve “uyuklama" durumu oluşur.
Bitkiler güneş enerjisini kullanarak karbon dioksit
ve sudan besin (glikoz) üretmektedir. Yine bitkiler
ve diğer canlılar, bitkilerin ürettiği bu besini mito
kondrilerde oksijenle yakarak büyümek ve geliş
mek için gerekli olan enerjiyi (ATP) üretmektedirler.
Örnek - 5
Glikoz şekerinin oksijenli ve oksijensiz solunum
la parçalanması arasındaki ilişkiyle ilgili olarak,
Kazanımlar
1.16 Beslenme ve eneıji akışı açısından üreticiler
A) Oksijenli solunumda üretilen ATR oksijensiz so
lunuma göre daha fazladır.
B) Oksijensiz solunum sonucu yorgunluk asidi,
oksijenli solunum sonucuda karbondioksit ve
su oluşur.
C) Oksijensiz solunum sitoplazmada, oksijenli so
lunum ise mitokondride yapılır.
D) Canlıların çoğunluğu oksijensiz solunum, az bir
kısmı ise oksijenli solunum yapar.
Çözüm
Oksijenli solunumda daha fazla enerji üretilir. Oksi
jensiz solunum sonucu yorgunluk asidi oluşur. Ok
sijenli solunum sonucunda ise karbondioksit ve su
oluşur. Oksijenli solunum mitokondrilerde, oksijen
siz solunum ise sitoplazmada gerçekleşir. Canlıla
rın çoğunluğu oksijenli solunum yapar. Bitki, man
tar, insan ve hayvanların hepsinin hücrelerinde mitokondri bulunur.
Cevap D
ve tüketiciler arasındaki ilişkiyi,
Besin zincirlerinde; üreticilerden itibaren en son tü
keticiye doğru her bir halkadaki toplam canlı sayısı
azalır. Buna bağlı olarak, besin zincirinin başından
sonuna doğru aktarılan madde ve enerji miktarı da
azalış gösterir.
üreticiler
O tcul
tüketiciler
Etçil
tüketiciler
Besin zinciri
Bu azalmalar, enerji piram idi oluşturularak göste
rilebilir. Her bir katta üreticiden tüketiciye doğru
%10’luk bir enerji aktarımı olur.
Kazanımlar
4. KAT(1 kcal)
1 .150ksijenli solunum denklemi ile fotosentez
denklemini karşılaştırmayı,
3. KAT
(10 kcal)
Fotosentez ve oksijenli solunum olaylarının denk
lemlerini yazdığımızda, aslında bu iki olay arasında
direk bir ilişki olduğunu görürüz. Bu iki olay bir biri
nin tersine madde dönüşümü yapmaktadır.
Oksijenli solunum denklemi:
Karbon dlokslt + Su + Enerji
Fotosentez denklemi:
Karbon diokslt + Su
Glikoz + Oksijen
2. KAT
(100kcal)
1. KAT
(1000 kcal)
Enerji Piramidi
Canlı grupları enerji piramidi üzerinde besin zinci
rindeki dizilişle sıralanırlar. Enerji piramidinin ilk ba
samağını üreticiler, ikinci basamağını otçullar,
üçüncü basamağını etçiller ve dördüncü basama
ğımda yırtıcılar oluşturur. Enerji piramidinde, ayrıştırıcı canlıların bulunduğu belli bir basamak yoktur.
Q COŞKU
Madde Döngüleri
Enerji piramidinin tabanından tepesine doğru ba
samaklar arasında şu farklılıklar bulunur:
► Toplam canlı sayısı azalır.
► Grupta bulunan toplam besin miktarı azalır.
► Bir üst basamağa %10’luk besin ve enerji mik
tarı aktarımı olur.
► Her bir grupta bulunan toplam tür sayısı azalır.
► Kimyasal maddelerden etkilenme oranı artar.
Karbon Döngüsü
Atmosferde yaklaşık olarak % 0,3 oranında karbon
dioksit gazı bulunur. Üretici olan canlılar, havadaki
bu gazı kullanarak fotosentezle besin üretirler. Üre
tilen karbonlu besinler, besin ağı yoluyla doğadaki
tüm canlılara aktarılır.
Böylece besinlerin canlıların yaşaması ve yeni can
lıların oluşturulmasında kullanılması sağlanmış olur.
Fosil
_ Havadaki
'Tcarbondiı
Örnek - 6
Dokularda CO2
yanması
■ ■ ■
1 W
Bir bölgedeki enerji piramidinde bulunan canlı
lar arası etkileşimlerle ilgili olarak;
I. Alt basamaklarda depo edilen toplam enerji
miktarı, üst basamağa göre daha fazladır.
rC02ninsuya
geçmesi f v ,
II. Enerji, bir üst basamağa beslenme etkinliğiyle
geçebilir.
III. Üst basamaklara doğru her bir basamaktaki top
lam canlı sayısı azalır.
şeklindeki yargılardan hangileri doğrudur?
A) Yalnız I
B) İv e li
C) İve III
D) I, II ve
Çözüm
Enerji piramidi, depolanan toplam besin ve enerji
miktarını gösterir. Alt basamaklarda depolanan be
sin miktarı üst basamaklardan fazladır. Basamaklar
arasında enerji aktarımı beslenmeyle gerçekleşir.
Üst basamaklara doğru tür ve canlı sayısı azalış
gösterir.
Cevap D
Kazanımlar
1 .1 7 Besin zincirindeki enerji akışına paralel ola
rak madde döngülerini,
: •.flforaanik'maddetorikmesi
Doğada Karbondioksit Döngüsünün Gerçekleşmesi
Besin zincirlerindeki üreticilerin fotosentez etkinlik
leri, havadaki karbon oranının azalmasına neden
olur. Canlıların oksijenli solunum yapması, doğada
ki fosil yakıtların ve volkanların püskürmesi ve can
lı kalıntılarının çürümesi gibi olaylar da havadaki
karbondioksit oranının artmasına neden olur.
Oksijen Döngüsü
Doğadaki karbon döngüsünün tersi şeklinde ger
çekleşir. Atmosfer havasında % 21 oranında oksijen
gazı bulunur. Fotosentezle besin üretilmesi sırasın
da açığa çıkan oksijen (0 2) atmosfere verilir. Bunun
tersine oksijenli solunumda oksijenin kullanılması
havadaki oksijen miktarının azalmasına neden olur.
A z o t Döngüsü
Canlı vücudundaki protein, vitamin, DNA, enzim,
hormon ve antikor gibi önemli moleküllerin yapısın
da azot elementi bulunur. Yaşama ve çoğalma için
önemli olan bir maddedir.
. Havadaki azot gazı
Azot oksit
Yeryüzünde canlıların yapı ve yaşamı için gerekli
maddeler sınırlı miktarda bulunur. Yeryüzündeki
maddeler, canlı ve cansız varlıklar arasında, sürekli
döngü halindedir. Bundan dolayı, çevredeki canlıla
rın kullanabileceği madde miktarı zamanla azalmaz.
Canlıların yapısını oluşturan ve yaşamasını ilgilen
diren en önemli maddeler karbon, oksijen, su ve
azottur. Bu maddelerin döngüsünün gerçekleşme
si, canlıların yaşamını doğrudan etkiler.
Q COŞKU
Şimşeğin azotlu bileşik
/sr
Çürüme'
Doğada Azot Döngüsünün Gerçekleşmesi
Madde Döngüleri
Atmosfer havasında yaklaşık olarak %78 oranında
azot gazı vardır. Ancak havadaki azot gazını hiç bir
canlı grubu doğrudan kullanamaz. Azot gazının
döngüsünde canlılar ve bazı doğa olayları rol oynar.
KÜRESEL IS I N M A ve
İKLİM DEĞİŞİMİ
İnsanlar tarafından atmosfere salınan gazların sera
etkisi oluşturması sonucunda dünya yüzeyinde sı
caklığın artmasına küresel ısınma denir. Dünyanın
yüzeyi güneş ışınları tarafından ısıtılır.
Havadaki serbest azotun kullanılabilmesi için, azo
tun bağlanması ve azotlu organik ve inorganik bile
şiklere dönüştürülmesi gerekir. Azotun bağlanma
sında bazı bakteri türleri ve yağmur öncesinde şim
şek çakması olayları etkili olur.
Bu ışınların bir kısmı tekrar atmosfere yansıtılır, yan
sıtılan ışınların bir kısmı da atmosferde bulunan su
buharı, karbondioksit ve metan gibi gazların oluş
turduğu bir katman tarafından tutulur. Tutulan ışın
lar yeryüzünün belli bir sıcaklıkta kalmasını sağlar.
Bakterilerin bazı kimyasal etkinlikleri sonucu, hava
daki azot molekülleri topraktaki azotlu bileşiklere
çevrilir. Topraktaki azotlu bileşikler de besin zinciri
yoluyla canlıdan canlıya aktarılır.
Bunun yanında; doğadaki bazı ayrıştırıcı bakteri
grupları topraktaki azotlu bileşikleri parçalayarak
havadaki azot gazının oluşmasını sağlar.
Su Döngüsü
Su döngüsü yeryüzü, canlılar ve atmosfer havası
arasında gerçekleşir. Isınma ve buharlaşma etkinlik
leri sonucu havadaki su moleküllerinin oranı artar.
Ayrıca canlıların solunum ve terleme etkinlikleri de
havadaki su buharı oranının artmasını sağlar.
Küresel ısınmada sera gazlarının etkisi
|
|
a
o
@
Günümüzde fosil yakıtların (petrol, kömür, doğal
gaz vb.) kullanılması, endüstriyel atıklar, ormansızlaşma, nüfus artışı gibi nedenlerle atmosferdeki
karbondioksit gazının miktarı artış göstermiştir. Bu
artış sera etkisi yaparak küresel ısınmaya neden
olur. 1860’tan günümüze kadar küresel sıcaklık, ortalama 0,5 - 0,8 °C kadar artmıştır.
Kutuplardaki buzullar erimekte (Kuzey Yarımküre’de 20’inci yüzyılda kar örtüsünde %10’luk bir
azalma olmuştur) ve deniz suyu seviyesi yüksel
mektedir. (1960’dan günümüze deniz seviyelerinde
10-25 cm arasında bir artış oldu.)
Doğada Su Döngüsünün Gerçekleşmesi
Yağışların oluşması da havadaki su miktarının azal
masını sağlar. Havadaki bulutların oluşmasında en
büyük katkıyı, deniz ve okyanuslardan buharlaşan
su molekülleri oluşturur.
Sıra Sizde - 3
(^ )
Doğadaki azot döngüsünün gerçekleşmesinde;
I. Ölen canlı kalıntılarının çürümesi
II. Topraktaki bazı bakterilerin havadaki azotu tut
ması
III. Bitkilerin topraktaki azotu, besin yapımında kul
lanması
şeklindeki olaylardan hangileri etkili olur?
A) YalnızI
B) İv e li
C) I ve III
D) I, II ve III
Buna bağlı olarakta kıyı kesimlerde toprak kayıpla
rı artmaktadır. Küresel ısınmanın sonucu olarak
dünyanın bazı bölgelerinde şiddetli kuraklıklar ve
çölleşme etkili olabilmektedir. Bazı bölgelerinde ise
kasırgalar, seller ve taşkınlar oluşmaktadır.
Küresel ısınmadan dolayı mevsimlerde değişiklikler
meydana gelmektedir (Kışın hava sıcaklıkları artı
yor, ilk bahar daha erken gelirken, sonbaharda ge
cikiyor). Buna bağlı olarak da hayvanların göç dö
nemlerinde değişmeler gözlenmektedir. Bu değişi
me uyum sağlayamayan bitki ve hayvan türleri
azalmakta, bazı türler ise tamamen yok olmaktadır.
Q COŞKU
Madde Döngüleri
Kdzdnım Pekiştirme -2
m
m
ı m
â
ı â
i
Aşağıdaki cümlelerden doğru olanların karşısına “ D” , yanlış olanların karşısına “Y” harfi yazınız.
1. Yaşamlarını sürdürebilmeleri için fazla enerjiye ihtiyacı olan canlılar oksijensiz solunum yaparlar.
2. Solunumla açığa çıkan enerji karbondioksit molekülünde saklanır.
3 . Solunum, hücre içindeki glikozun parçalanması ve bunun sonucunda karbondioksit ve su ile bir
likte enerjinin açığa çıkması olayıdır.
4. Kas hücreleri oksijensiz solunum yaptığında hücrelerde glikoz birikir. Bu da kaslarda yorgunlu
ğa yol açar.
5. Peynir, yoğurt ve turşu üretiminde oksijensiz solunumdan yararlanılmaktadır.
6 . Karbondioksit ve ATP üreten hücre organeli Kloroplasttır.
7. Yıldırım ve şimşek gibi doğa olayları, toprağa azot bağlanmasında etkilidir.
8 . Su döngüsü, suyun devamlı olarak dünya yüzeyi ve hava arasında sıvı halden gaz hale ve gaz
dan sıvı hale dönüşmesi olayıdır.
Yanda verilen kelimeleri harf tablosu içerisinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz keli
melerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim.
KLOROPLAST
ENERJİ PİRAMİDİ
SOLUNUM
KARBON
AZOT
ATP
MADDE DÖNGÜSÜ
OKSİJEN
AYRISTIRICILAR
MİTOKONDRİ
E
N
E
R
J
i
P
j
R
A
M
i
D
i
G
E
M
A
D
D
E
D
Ö
N
G
Ü
S
Ü
P
S
D
S
S
A
F
K
A
R
B
0
N
R
N
R
0
A
Y
R
I
ş
T
I
R
I
C
I
L
A
R
L
M
i
T
0
K
0
N
D
R
i
I
K
L
L
U
A
U
D
L
L
C
K
T
0
I
D
0
I
0
N
Z
R
D
I
D
H
F
0
T
S
A
G
P
G
U
0
K
S
i
J
E
N
P
F
M
T
V
X
V
M
T
L
Y
K
P
B
R
z
P
I
P
M
B
M
B
S
A
V
Ç
K
0
R
0
P
L
A
S
T
R
L
MADDE DÖNGÜLERİ
1.
Bir enerji piramidi ve basamaklarında yer alan,
bazı canlılar şekilde gösterilmiştir.
3.
Kas hücrelerinde harcanan ATP miktarı, metabolik etkinliğin yükselmesine bağlı olarak artar.
Buna göre, bir insanın;
3. basamak
I. Yürümesi
-2. basamak
II. Koşması
III. Hareketsiz yatması
-1. basamak
Enerji piramidinin üç basamağındaki canlı
ların, beslenme biçimleriyle ilgili, hangi eş
leştirme doğru olur?
1. basamak
2.
2. basamak
sırasında bacak kaslarında tüketilen enerji
miktarları arasında, aşağıdaki ilişkilerden
hangisi bulunur?
A)
Tüketilen enerji
3. basamak
A)
Üretici
Otobur
Etobur
B)
Üretici
Etobur
Otobur
C)
Etobur
Üretici
Otobur
D)
Otobur
Etobur
Üretici
Aşağıdaki düzenek kurulduktan bir süre son
ra, hava borusundaki civanın ok (-») yönünde
ilerlediği belirleniyor.
Zaman
C)
Tüketilen enerji
D)
Tüketilen enerji
II
Aşağıdaki düzenekler kurulduktan sonra I. dü
zenekteki kelebeğin 2 gün; II. düzenekteki ke
lebeğin ise 1 gün yaşadığı belirleniyor.
Hava borusu
Bu durumun oluşmasında;
I. Maya hücrelerinin solunum yapması
II. Kaptaki besin miktarının azalmasına karşı
lık, karbon dioksit miktarının artması
III. Maya hücresi sayısının azalması
şeklindeki olaylardan hangileri etkili ol
muştur?
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Bu durumun oluşmasıyla ilgili olarak, aşa
ğıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
A) I. düzenekteki kelebek II. düzenektekine
göre daha uzun süre solunum yapmıştır.
B) II. düzenekteki bitki I. düzenektekine göre
daha kısa süre fotosentez yapmıştır.
C) II. düzenekteki kelebek I. düzenektekine gö
re daha çok besin ve oksijen harcamıştır.
D) I. düzenekteki bitki II. düzenektekine göre
daha az besin ve oksijen harcamıştır.
0 COŞKU
Madde Döngüleri
5.
8.
Hücrede meydana gelen, oksijenli solunum
reaksiyonu şöyledir:
% 4Q ATp
[çözüm Besjn + q 2 Mitokondri^ ^
Bir hayvan hücresinde, mitokondrilerin bir
kısmının çıkartılması durumunda, aşağıdakilerden hangisi gerçekleşmez?
+ H20 + Enerjj
A) Hücrenin madde alış verişinin azalması
Y
% 60 ISI
B) Gerekli enerjinin üretilememesi
Bu hücredeki solunum sırasında üretilen ener
jinin büyük kısmının ısı olarak açığa çıkması,
aşağıdakilerin hangisiyle açıklanabilir?
C) Hücrede büyüme ve gelişmenin durması
D) Oksijen tüketiminin artması
A) Gerekenden, daha fazla ATP nin üretilmesi
ni engellemek
B) Diğer bazı besin maddelerinin parçalanma
sını kolaylaştırmak
9.
c i»
C) Vücut ısısının, oluşmasını ve korunmasını
sağlamak
JH|
D) Artık maddelerin, vücuttan daha kolay atıl
masını sağlamak
Şekildeki kapalı sistemin içine, bir saksı bitki
siyle beraber X canlısı da konuyor. Hazırlanan
düzenek, ışıklı ortamda yeterli süre bekletiliyor.
{çözüm
Cam
fanus
6.
Yeşil bitkilerin hücrelerinde, hem solunum hem
de fotosentez olayları meydana gelir.
ş
Bu konuyla ilgili olarak, aşağıda gösterilen |
bireylerden hangisinin değerlendirmesi yan- *
İ1Ş olur?
S-
Bu düzenekteki X canlısı, aşağıdakilerden
hangisi olursa yeşil bitkinin fotosentez hızı
zamanla azalır?
A)
Arzu
10. Zarındaki geçitlerden (porlar) oksijen alımı
ve karbon dioksit atımı çok yoğun olan bir
hücreyle ilgili olarak, aşağıdakilerden han
gisi yanlıştır?
7.
Bir hücrede, aşağıdakilerden hangisinin art
ması, solunumla enerji üretimini etkilemez?
A) Solunumu hızlıdır.
B) Enerji tüketimi azdır.
C) Besin tüketimi yoğundur.
A) Glikoz
B) Mitokondri
C) Oksijen
D) Klorofil
0 I COŞKU
D) Büyüme ve gelişmesi ya da metabolizması
hızlı olabilir.
İ261
Madde Döngüleri
11.
j g
Şekilde gösterilen deney düzeneği hazırlanarak, kavanoza canlı bir fare konulmuş ve belirli bir süre beklenmiştir.
13. Eşit ağırlığa sahip olan kurbağa, kertenkele ve
fare, ayrı ayrı düzenekteki fanus içinde birer
gün bekletiliyor.
(çözüm
H ava borusu
Cam
fanus
Deney sonunda; kireç suyu farenin bulundu
ğu zamanda en fazla, kurbağanın bulunduğu
zamanda ise en az oranda bulanıyor.
Bu deneyde, ortama eklenen Ca(OH)2 (kireç
suyu) çözeltisi, C 02 tutucusu olarak görev yap
maktadır.
Bu sonucun oluşmasıyla ilgili olarak, aşağı
daki ifadelerden hangisi yanlıştır? (Kireç su
Buna göre; belirtilen süre içerisinde, aşağı
daki değişmelerden hangisi gerçekleşmez?
yu ortamdaki C 0 2 leri tutarak çökelek oluşturur ve
bulanır.)
A) Kavanoz havasındaki nem oranının artması
A) Farenin vücudundaki depo besin miktarı
diğerlerinden daha fazladır.
B) Kavanozdaki hava basıncının azalması
C) Kavanozda bulunan, oksijen miktarının gi
derek azalması
B) Düzenek içinde, farenin solunum hızı kur
bağadan yüksek olmuştur.
D) Cam boruda bulunan renkli sıvının, 17 yö
nüne doğru ilerlemesi
C) Kurbağa diğerlerine göre, daha az besin
ve oksijen tüketmiştir.
c
"c
D) Kertenkelenin vücudundaki mitokondri et
kinliği, kurbağadan fazla fareden daha az
olabilir.
3
M
O
<J
12. Bir kara ekosistemine ait enerji piramidinin kat
larını oluşturan canlılar, şekilde gösterilmiştir.
14. Aşağıdaki düzenek kurulduktan sonra, cam
fanus içindeki oksijen ve karbon dioksit mikta
rının değişmediği belirleniyor.
Güneş
Bu enerji piramidindeki canlılar arası etkile
şimlerle ilgili, hangi ifade yanlıştır?
A) Ekosistemde, etçil tüketici olan canlıların
artması, üreticileri olumlu yönde etkileye
bilir.
B) Üreticiler tarafından, üretilen besinin hepsi,
beslenme yoluyla otçul tüketicilere aktarılır.
0
Cam fanus
Bu durumun oluşmasının nedeni, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
A) Bitkinin fotosentez hızı = Mantarın solu
num hızı
B) Bitkinin solunum miktarı = Mantarın solu
num miktarı
C) Yırtıcı tüketiciler; hem üreticileri, hem de ot
çul ve etçil tüketicileri besin olarak kullana
bilir.
C) Bitkinin solunum miktarı + Mantarın solu
num miktarı = Bitkinin fotosentez miktarı
D) Ayrıştırıcı organizmaların sayısındaki artma,
üreticilerin gelişmesini olumlu etkiler.
D) Bitkinin solunum hızı = Bitkinin fotosentez
hızı
Q COŞKU
ENERJİ KAYNAKLARI ve
GERİ DÖNÜŞÜM
Kazanımlar
2.1 Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynak
larını,
2.2 Yenilenebilir ve yenilenemez enerji kaynak
larının kullanımını,
2.3 Yenilenebilir enerji kaynaklan kullanmanın
önemini,
2.4 Yenilenebilir enerji kaynaklarının kullanımı
na örnek olabilecek bir tasarım yapmayı,
kmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmmrnmm
Herhangi bir yolla enerji üretilmesini sağlayan kay
naklara enerji kaynakları denir. Enerji kaynakları
zamanla tükenme durumuna göre iki gruba ayrılır.
Bunlar yenilenem ez ve yenilenebilir enerji kay
naklarıdır.
Kolayca yanabilme özelliği vardır. Dünyada en çok
elektrik üretiminde kullanılmaktadır. Bir çok çeşidi
vardır. Mesela ısı derecesi yüksek olan taş kömürü,
fabrikalarda kullanılır. Isı değeri en yüksek olan kö
mür ise ülkemizde az bulunan Antrasittir. Türkiye’de
en çok bulunan kömür linyittir. Kömürün yaklaşık
olarak 230 yıllık kullanım ömrü kaldığı tahmin edil
mektedir.
P e tro l: Milyonlarca yıldır denizlerde yaşayan ya da
suların denizlere sürüklediği bitki kalıntılarının yer
altında ve oksijensiz bir ortamda, uygun sıcaklık,
basınç ve mikroorganizmaların etkisiyle başkalaş
masıyla oluşur.
Az bulunduğundan değeri çok yüksek bir yakıttır.
Enerji üretmenin yanında günlük hayatta kullandı
ğımız bir çok şey (Benzin, mazot, LPG, teflon, plas
tik, naftalin ve boya) petrolden üretilir. Yaklaşık ola
rak 42 yıllık kullanım ömrü kaldığı tahmin edilmek
tedir.
YENİLENEMEZ ENERJİ
KAYNAKLARI
Kullanıldıktan sonra bir daha yenilenemeyen veya
yenilenmeleri için çok uzun zaman gereken enerji
kaynaklarına yenilenemez enerji kaynakları denir.
Fosil yakıtlar ve radyoaktif elementlerden elde edi
len nükleer enerji, yenilemeyen enerji kaynaklarıdır.
2005 yılı verilerine göre Dünya enerji ihtiyacının
%87,3’ü yenilenemez enerji kaynaklarından karşı
lanmaktadır.
Fosil Y a k ıtla r
Fosil yakıtların yapısında karbon bulunur. Fosil yakıt
lardan petrol, kömür ve doğalgaz en temel enerji kay
naklarıdır. Termik santrallerde elektrik üretmek amaçlı
kullanıldığı gibi ısınma amaçlıda kullanılmaktadır.
Kömür: Yeraltı madenciliği veya açık
işletme metodları kullanılarak çıkarı
lan fosil kaynaklı yakıttır. Bitki ve hay
van fosillerinden oluşur.
Doğalgaz : Doğalgaz da petrol gibi çok eski za
manlardan beri bilinmekle ve kullanılmaktadır Dün
ya enerji tüketiminin %20,7'si doğalgaza dayan
maktadır.
Doğalgazın %75’i ısınma amaçlı olarak işyerlerinde
ve evlerde kullanır, %10-15’i ise elektrik üretiminde
kullanılmaktadır. Yaklaşık olarak 65 yıllık kullanım
ömrü kaldığı tahmin edilmektedir.
# rt^ ı
Kömür
Q COŞKU
Petrol pompası
Doğal gaz
2631m m
(İH
Enerji Kaynakları ve Geri Dönüşüm
Fosil yakıtların kullanımı dünya ortalama sıcaklığını
da son bin yılın en yüksek değerlerine ulaştırmış ve
küresel ısınma dediğimiz problemin oluşmasına
sebep olmuştur.
Fosil yakıtlar içindeki karbon yanma halinde, hava
daki oksijen ile birleşerek karbon dioksit (C02) ve
karbon monoksit (CO) gazlarını ortaya çıkarmakta
dır. Yine yakıt içerisinde bulunan kurşun, kükürt gi
bi elementler yanma sıcaklığında oksijen ile birleşir.
Bu durumda insan sağlığı açısından önemli tehdit
oluşturan kükürt dioksit (S02), azot oksitleri (NO,
N 0 2) gibi maddeler oluşur.
Nükleer santraller, çevre
ye zarar vermeyecek şe
kilde güvenlik tedbirleri
alınarak yapılmışlardır. Alı
nan tedbirlere rağmen 20.
yüzyılın ilk büyük nükleer
kazası 1986 da Ukray
na’daki Çernobil kentin
deki Nükleer Güç Reaktö
ründe meydana gelmiştir.
Radyasyon logosu
Bu yanma ürünleri atmosfere bırakılmakta ve at
mosfer içerisinde birikmektedir. Biriken maddeler
yoğun hava kirliliğinin yanı sıra maddi zarara yol
açan sel, fırtına gibi doğal afetlerin artmasına se
bep olmuştur.
Çürüme ve fotosentez gibi tabii dönüşümler bu bi
rikime kısmen engel olabilselerde, aşırı fosil yakıt
tüketimi atmosferde bir birikime neden olmaktadır.
Atmosfer içinde biriken bu gazlar, güneş ve yer ara
sında bir katman meydana getirir. Bu durum insan
ve bitki hayatı üzerinde zararlı sera etkisi olarak da
bilinen bir etkiye neden olmaktadır.
Örnek - 7
Aşağıdakilerden hangisi fosil yakıt tüketiminin
oluşturduğu zararlardan birisi değildir?
Nükleer santraller enerji üretiminde kullanılır.
Nükleer kaza sonrasında, atmosfere büyük miktar
da radyasyon salınmış ve bütün dünyada olumsuz
etkileri görülmüştür. Ülkemizde de nükleer enerji
son yıllarda önem kazanmış ve nükleer santrallerin
yapılması için çalışmalar başlatılmıştır.
£ YENİLENEBİLİR ENERJİ
| KAYNAKLARI
Enerji gücünü güneşten alan, hiç tükenmeyecek
olarak düşünülen ve çevreye zararlı atıklar yayma
yan enerji kaynaklarına yenilenebilir enerji kay
nakları denir.
A) Sera etkisi
B) Küresel ısınma
C) Yenilenebilir enerji kaynaklarının tükenmesi
Yenilenebilir Enerji Kaynakları Nelerdir?
D) Hava kirliliği
Yenilenebilir Enerji Kaynakları
Çözüm
1
Fosil yakıtlar yenilenemez enerji kaynaklarındandır.
Fosil yakıtların tüketimi yenilenebilir enerji kaynak
larını etkilemez.
Ancak bu yakıtların kullanılması sonucu karbondi
oksit miktarı artar. Bu ise sera etkisinin oluşmasına
ve hava kirliliğine neden olur. Küresel ısınma sera
etkisinin bir sonucudur.
Hidroelektrik Enerji
2
Rüzgar Enerjisi
3
Jeotermal Enerji
4
Güneş Enerjisi
5
Biyokütle Enerjisi
Kaynak veya Yakıtı
Nehirler
Rüzgar
Yeraltı Suları
Güneş
Biyolojik Atıklar
Cevap C
N ü k le e r Enerji
Yenilenebilir enerji kaynakları yukarıda da görüldü
ğü gibi su, güneş, rüzgar, jeotermal gibi enerji kay
naklarına verilen isimdir. Burada belirtilmeyen dal
ga ve gelgit enerjisi, okyanus akıntısı ve okyanus
lardaki ısı etkisi gibi birkaç çeşit daha yenilenebilir
enerji kaynağı mevcuttur.
Nükleer santrallerde Uranyum, Plütonyum gibi rad
yoaktif elementlerden elektrik enerjisi elde edilir.
Radyoaktif elementlerden elektrik enerjisi elde edi
lirken radyasyon yayan radyoaktif atıklar da oluşur.
Bu atıklar çevreye zarar vermemeleri için, radyas
yon sızdırmayan özel kasalarda saklanırlar ve yerin
derinliklerine gömülürler.
Bir bölgenin enerji ihtiyacının karşılanmasında çok
iyi bir ön çalışmanın yapılması, bölgenin enerji kay
naklarının iyi araştırılması ve de mevcut olan enerji
kaynaklarının iyi değerlendirilmesi gereklidir. Unu
tulmamalıdır ki Türkiye her yıl ürettiği elektriğin he
men hemen yarısına yakın bir kısmını, iletim hatla
rında kaybetmektedir.
Q COŞKU
H id ro e le k trik (Su) Enerjisi
Su (Hidro latincede su demektir) yenilenebilir ener
ji kaynaklarının başında gelir. Nehirlere karışan
yağmur suyu ya da eriyen kar, su enerjisine dönüş
türülerek barajlarda biriktirilir ve baraj göletleri oluş
turulur.
Göletlerde biriktirilen suyun potansiyel enerjisi ar
tar. Biriktirilen su kontrollü olarak bırakılır ve türbin
leri döndürür. Türbinlere bağlı olan jenaratörler
elektrik üretir. Baraj inşası maliyeti düşünülmezse
hidroelektrik enerjisi, maliyeti az olan bir enerji yön
temidir.
Çevre kirliliği oluşturmaz. Akarsular ve nehirler yö
nüyle zengin olan ülkelerde en çok kullanılan enerji
üretme metodudur. Örneğin akarsular yönüyle zen
gin ülkelerden olan Norveç, enerji ihtiyacının
%99’unu hidroelektrik santrallerden karşılamaktadır.
Barajlarda Hidroelektrik enerjisi üretilir
Sıra Sizde -4
Bir bölgenin hidroelektrik enerjisinden yararla
nabilmesi için hangi doğal kaynağa bol miktar
da sahip olması gerekir?
A) Rüzgar
B) Güneş
C) Doğal gaz
D) Akarsu
Rüzgar jeneratörünün bir tanesi bir ev, okul veya
köyün elektrik ihtiyacını karşılıyabilir ve çevre kirlili
ği oluşturmaz.
Ülkemizin rüzgar potansiyeli yüksek olmasına rağ
men, şu ana kadar bu enerjiden gerektiği kadar yararlanılamamıştır. Ancak bu alanda yeni çalışmalar
ve uygulamalar yapılmaktadır.
Jeotermal Enerji
Latincede Jeo yer, termal ise ısı demektir. Jeoter
mal enerji, Dünya'nın merkezindeki eriyik halde bu
lunan sıcak mağma tabakasından ısınarak gelen su
veya su buharının kullanılmasıdır.
Bu ısının ilk kullanıldığı yer kaplıcalardır. Bu enerji
kuyular açılarak veya yüzeye yakın yerlerdeki su
kaynaklarından elde edilir. Elektrik enerjisi üretebil
mek için 20. yüzyılda jeotermal güç santralleri ku
rulmuştur.
Yeraltından gelen su ve su buharı
Ülkemiz jeotermal enerji bakımından zengindir. Dün
yada tüketilen enerjinin yalnızca % 0.4’ü bu yolla el
de edilmektedir. Örneğin sıcak jeotermal sular, ısıt
mak ve kullanılmak amacıyla binalara ve seralara
pompalanır.
Jeotermal enerji doğrudan veya dolaylı olarak do
kuma sanayi ve konservecilikte de kullanılmaktadır.
Bu enerji türünün kullanılmasında çevreye ve at
mosfere herhangi zararlı bir atık madde bırakılmamaktadır.
Güneş Enerjisi
Rüzgar Enerjisi
Rüzgar enerjisi, hidroelektrikten sonra en verimli
ikinci yenilenebilir enerji kaynağıdır. Rüzgar enerji
sinden en çok Avrupa ülkeleri faydalanmaktadır.
Rüzgar, jeneratörleri uzun kule şeklinde ve genellik
le iki veya üç kanatlıdır.
Rüzgar enerjisinin kullanılması
Q COŞKU
Güneş enerjisi bütün enerji kaynaklarını oluşturan
temel enerji kaynağıdır. Güneş panelleri, bir çok ül
kede ev ve işyerlerinin çatılarına kurulabilmekte ve
doğrudan suyun ısıtılmasında kullanılmaktadır.
Güneş enerjisinin kullanılması
Güneş enerjisi, güneş panellerindeki güneş pilleri
yardımıyla doğrudan elektriğe çevrilir. Uydular ça
lışmaları için gerekli olan enerjiyi, panellerindeki
güneş pilleriyle aynı şekilde elde ederler. Güneş
enerjisi sera etkisine yol açan gazları üretmeyen ve
kirlilik oluşturmayan, temiz, yenilenebilir bir enerji
kaynağıdır. Ülkemizin coğrafya yapısı güneş enerji
sinden yararlanabilme özelliğine sahiptir.
Biyokütle (O rg an ik) Enerjisi
İnsan nüfusunun artışıyla beraber, artan tüketim
doğal dengeyi bozmakta ve doğaya zarar vermek
tedir. Tüketilen maddelerin yeniden geri dönüşüm
halkası içine katılabilmesiyle, öncelikle hammadde
ihtiyacı azalır.
Böylece yeniden dönüştürülebilen maddelerin tek
rar hammadde olarak kullanılması ve büyük miktar
da enerji tasarrufunu sağlar. Örneğin, yeniden kazanılabilir alüminyumun kullanılması alüminyumun
sıfırdan imal edilmesine oranla %35'e varan enerji
tasarrufu sağlamaktadır.
Yenilenebilir enerji kaynağı olan fosilleşmemiş bitki
ve hayvan atıklarından (hayvan dışkısı, odun parça
ları, ölü ağaçlar, besin atıkları, ağaç kabuğu ve ta
laş gibi organik atıklardan) faydalanılarak elde edi
len enerjiye biyokütle enerjisi denir.
Bitkilerden elde edilen madde, başka maddelere,
kimyasallara, yakıta (biyodizel) ve enerjiye modern
yöntemler kullanılarak dönüştürülebilir. Bazı türleri,
sanayide faal biçimde kullanılır; Örneğin tohum, şe
ker ve sebze yağından ya da bunların karışımından
elde edilmiş biyo yakıtların kullanıldığı çok daha
fazla sayıda otomobil üretilmektedir.
Tarım ürünleri kullanılarak biyo yakıtlar üretilebilir.
Biyokütle enerjisi iki yolla elde edilir. Birinci yol;
atıklar çukura boşaltılır ve yakılır ortaya çıkan sıcak
gazlar, farklı işlemlerden geçirilerek elektrik enerjisi
üretiminde kullanılır. İkinci yol ise; atıklar (hayvan
dışkıları) bekletme tanklarında çüremeye terk edilir,
çürümeyle birlikte metan gazı üretilir ve ısıtmada
kullanılır.
Kazanımlar
2 .5 Geri dönüşümün ne olduğunu ve gereklili
J
Tüm dünyada kullanılan geri dönüşüm logosu
Atık maddeler kimyasallar, plastikler, metaller, cam
ve kağıt olmak üzere belirli kategoriler halinde top
lanırlar.
Atık maddelerin kategoriler halinde toplanması için
kullanılan geri dönüşüm kutuları
Çevre kirliliğinin engellenmesi açısından da atık
malzemelerin, hammadde olarak kullanılması
önemlidir. Kullanılmış kağıdın tekrar kağıt imalatın
da kullanılması, hava kirliliğini %74-94, su kirliliğini
%35, su kullanımını %45 azaltabilmektedir. Örneğin
bir ton atık kağıdın, kağıt hamuruna katılmasıyla
yaklaşık 20 ağacın kesilmesi önlenebilmektedir.
Geri dönüştürülebilen maddeler:
Cam, kağıt, alüminyum, plastik, piller, motor yağı,
akümülatörler, organik atıklar, beton ve elektronik
atıklar. Geri dönüştürme metodları her malzeme
için farklılık göstermektedir.
ğini,
2 .6 Yaşadığım çevrede geri dönüşüm uygula
Sıra Sizde - 5
malarını hayata geçirmeyi,
Aşağıdakilerden hangisi geri dönüşümün fayda
larından birisi deâildir?
ItoMMMHMHMMmMMnBMMM
Geri dönüşüm, kullanım dışı kalmış geri dönüştürü
lebilir atık malzemelerin, çeşitli geri dönüşüm yön
temleri ile hammadde olarak tekrar kullanılıp yeni
den üretime kazandırılmasıdır.
A) Atık maddeler tekrar üretime katılır.
B) Atık maddelerin miktarında artış olur.
C) Ham madde tasarrufu sağlanır.
D) Enerji tasarrufu sağlanır.
0 COŞKU
Aşağıdaki enerji kaynaklarını, belirtilen enerji kaynağı türleriyle bırakılan boşluğa ilgili harfi
yazarak eşleştiriniz.
r*\
Yenilenemez
enerji kaynağı
Yenilenebilir
enerji kaynağı
Fosil yakıtlar
3.
2.
1
4.
Rüzgar Enerjisi
Güneş Enerjisi
Doğal gaz
5.
M
6
N ükleer Enerji
Jeotermal Enerji
7.
8.
.
Petrol
9.
(HİDROJEN*
i
Hidroelektrik Enerjisi .....
Biyokütle Enerjisi .....
Hidrojen Enerjisi
Aşağıda verilen kelimeleri harf tablosu içerisinde yatay ve dikey doğrultuda arayalım. Bulduğumuz ke
limelerin üzerini renkli kalemle işaretleyelim.
Y E N İL E N E M E Z
YEN İLEN EB İLİR
J
N
E
R
Y
N
P
K
ö
M
Ü
R
G
H
G
E
M
A
D
E
Ü
D
B
N
G
ü
S
Ü
i
S
0
S
S
A
N
K
A
i
B
0
N
R
N
D
Y
BİYOKÜTLE
T
N
E
R
i
L
P
Y
R
A
M
i
E
R
E
HİDRO ELEK TR İK
E
M
A
D
L
E
D
0
N
G
Ü
S
ş
0
N
R
S
S
A
E
E
A
K
B
0
N
R
N
E
i
M
Y
R
1
N
R
1
Ü
1
C
1
L
A
L
L
A
i
T
0
E
0
N
T
R
i
1
K
L
E
E
JEO TE R M A L
L
U
D
L
B
E
K
L
0
1
D
0
1
K
N
N Ü K LEER
Z
R
D
1
1
H
F
E
T
S
A
G
P
T
E
F
0
S
i
L
Y
A
K
1
T
L
A
R
R
M
T
L
Y
K
1
B
R
Z
P
1
P
M
B
i
E
S
A
G
E
R
i
Ö
N
Ü
Ş
Ü
M
K
Z
KÖMÜR
FOSİL YAKITLAR
GERİ D Ö N Ü Ş Ü M
G Ü N EŞ
Q COŞKU
D
ENERJİ KAYNAKLARI ve GERİ DÖNÜŞÜM
1.
Günümüzde elektrik enerjisi üretmek için,
en çok hangi enerji kaynağı kullanılmakta
dır?
A) Petrol
B) Kömür
C) Doğal gaz
D) Hidroelektrik
4.
Sürekli kullanıldıkları halde tükenmeyen enerji
kaynaklarına yenilenebilir enerji kaynakları
denir.
Aşağıdakilerden hangisi, yenilenebilir ener
ji kaynaklarının olumsuz yönlerine örnek ve
rilebilir?
A) Çevreye zarar veren atıklar üretirler.
B) Kurulum aşamasında maliyetleri fazladır.
C) Küresel ısınmaya sebep olurlar.
D) Sera etkisi oluştururlar.
2.
Fatma, evlerinde kullanılmayan plastik, cam,
metal gibi, bir takım eşyaları toplayarak ayrı ayn paketliyor.
(çözüm
5.
0
( çözüm
İnsanlar tarafından, kullanılarak bitirilmesi ge
nellikle mümkün olmayan bir enerji çeşitidir.
Çevreye zararı yoktur. Çevremizde, doğal ola
rak bulunan enerji kaynağıdır. Isınma ve elek
trik üretiminde kullanılabilir.
Bazı özellikleri belirtilen bu enerji kaynağına,
aşağıdakilerin hangisi örnek verilebilir?
Fatma, bu etkinliği, aşağıdakilerden hangisi
ni sağlamak için yapmıştır?
A) Bazı maddelerin geri dönüşümüne katkı
sağlamak
B) Kullanım fazlası olan maddelerin evi kirlet
mesini önlemek
C) Atıkları sobada yakarak enerji üretmek
D) Fabrikaya yollayarak, benzer ürünlerin ye
nilerini indirimli olarak almak
3.
268
Bir ülkenin hidroelektrik enerjisinden yarar
lanabilmesi için doğal kaynaklardan hangi
sine bol miktarda sahip olması gereklidir?
6.
Bir çok enerji kaynağının dayandığı temel
enerji kaynağı hangisidir?
A) Rüzgar
B) Güneş
A) Güneş
B) Jeotermal
C) Su
D) Doğal gaz
C) Nükleer enerji
D) Fosil yakıtlar
0 COŞKU
7.
Geri dönüşümle ilgili olarak;
I. Atık maddelerin geri kazanımını sağlar.
10. Aşağıdakilerden hangisi yenilenemeyen,
aynı zamanda fosil yakıt türleri arasında l&b
lunmayan bir enerji kaynağıdır?
II. Hammadde sıkıntısını azaltır.
III. Enerji kaynaklarını korur.
A) Doğal gaz
B) Hidroelektrik
IV. Çevre kirliliğini azaltır.
C) Nükleer enerji
D) Jeotermal
şeklindeki açıklamalardan hangileri doğru
dur?
8.
A) YalnızI
B) İv e li
C) I, II ve III
D) I, II, III ve IV
11.
Dünya Enerji Ajansı’nın 2005 yılındaki verilerine göre, dünyada halen kullanılan enerji kay'jp g
naklarının çeşidi ve oranları, yaklaşık olarak
{çözüm aşağıdaki grafikte gösterilmiştir.
Günlük hayatımızda kullandığımız bazı enerji
türleri aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
D ü n y a ’m ız d a k i E n e ri K a yn akla rı
Buna göre, “kendimize ve gelecekteki canlıla
ra daha temiz bir dünya bırakmak için” , önce
3.
likli olarak aşağıda belirtilenlerden hangisi
yapılmalıdır?
M
Nükleer enerji
Yukarıda belirtilenlerin hangilerinden elde
edilen enerji, geri dönüşüm uygulamalarına
örnek verilebilir?
a)
^
İlh a n
m
B)
A ysu
A) Yalnız 1
B) 1 ve 2
C) 2 ve 3
D) 1 ,2 ve 3
C)
D)
Z e h ra
Enerji kaynakları arasında, eşit miktarda ener
ji üretirken en az karbondioksit açığa çıkaranı
na çevre dostu denir.
Aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisi
çevre dostudur?
12. Sera etkisi oluşturarak küresel ısınmaya se
bep olan gaz aşağıdakilerden hangisidir?
A) Kömür
B) Petrol
A) Kükürt dioksit
B) Karbon dioksit
C) Doğal gaz
D) Hidroelektrik
C) Ozon
D) Azot oksit
0 COŞKU
1 3 . En temel enerji kaynaklarından petrol, kömür
ve doğalgaz fosil yakıtlardır.
Bu yakıtların fosil yakıt olarak adlandırılma
sı, aşağıdakilerden hangisinde en iyi şekil
de ifade edilmiştir?
16. Aşağıdakilerden hangisi, fosil yakıt kullanı
mının sebep olduğu olumsuz etkilerden
değildir?
A) Sera etkisi
A) Yandıklarında havayı kirleten gazlar ürettik
lerinden
C) Yenilenebilir enerji kaynaklarının tükenmesi
D) Hava kirliliği
B) Yenilenemeyen enerji kaynakları oldukla
rından
C) Milyonlarca yıl önce yaşamış ve toprak al
tında kalmış bitki ve küçük hayvan kalıntı
larından oluşmalarından
D) Enerji üretmek için fosillerle karıştırıldıkla
rından
1 4 . Ülkemizde de kullanılan, bir enerji kaynağı şe
kilde gösterilmiştir.
M
1 7 . Yenilenemez enerji kaynaklarının 100 yıl gibi
kısa bir sürede hızla azalması, çevremizin ve
canlıların sağlığına zarar veren, sera etkisine
yol açan gazların (karbon dioksit, karbon monoksit) miktarını artırmıştır.
Aşağıda belirtilen yenilenemez enerji kay
naklarından hangisi, diğerlerine göre daha
az zararlı gaz (karbondioksit) açığa çıkarır?
A)
(çözüm
Kömür
Doğal gaz
D)
â9
4
Belirtilen enerji kaynağıyla ilgili olarak;
Petrol
Nükleer enerji
i. Yenilenebilir enerji kaynağıdır.
II. Elektrik üretilmesinde rol oynar.
III. Hava kirliliğine neden olmaz. •
A) Yalnız I
B) İv e li
C) İve İli
D) I, II ve
18. Fosil yakıtlardan petrol, kömür ve doğalgaz en
temel enerji kaynaklarıdır. Termik santrallerde
elektrik üretmek amaçlı kullanıldıkları gibi ısın
ma amaçlı da kullanılmaktadırlar.
Aşağıdakilerden hangisi fosil yakıtların oluş
turduğu olumsuz etkilerden değildir?
15. Ağaçları korumak için yapılması gereken
geri dönüşüm aşağıdakilerden hangisiyle
yapılır?
A) Cam
B) Kağıt
C) Organik atıklar
D) Kimyasallar
A) Hava, su ve toprağın kirlenmesi
C) Sera etkisi
D) Diğer enerji kaynaklarına göre daha pahalı
olmalarından kaynaklanan ekonomik prob
lemler
Q COŞKU
CANLILAR ve ENERJİ İLİŞKİLERİ
1.
Oyun oynayan bir çocuğun bir süre sonra
yorulmasına, hangisi neden olur?
4.
Bitki yapraklarında fotosentez yapılıp, kök
lerde yapılmadığının kanıtlanması için, aşağıdakilerden hangisi kullanılmaz?
A) Karnının acıkması
A) Yapraklardan köke besinlerin, köklerden
yapraklara ise su ve mineralerin iletilmesi
B) Kaslarındaki besin ve 0 2 nin artması
C) Oksijenli solunumla beraber oksijensiz so
lunum da yapması
B) Kökler solunumla biyolojik enerji üretirken,
yaprakların terleme yapması
D) Vücudunun terleme hızının artması
C) Yaprakların dışarıdan C 0 2 almasına karşı
lık, köklerin ise dışarıdan 0 2 alması
D) Yaprakların yeşil renkli, köklerin sarı veya
gri renklerde olması
Resimde çayırlık bir alanda ineğin otlaması gö
rülmektedir.
5.
Güneş ışığı alan bir yerdeki saksı bitkisinin fo
tosentez hızı, grafikteki gibi değişiyor.
*0
Z am an
Buna göre, “t0” dan sonraki değişime;
Bu olayla ilgili aşağıdaki açıklamalardan han
gisi yanlıştır?
I. Bitkinin az ışık alan bir yere taşınması
II. Bitkinin bir kısım yapraklarının koparılması
A) Azot döngüsü gerçekleşir.
III. Bitkinin olduğu saksıya yeni su verilmesi
B) Su döngüsü gerçekleşir.
etkinliklerinden hangileri neden olabilir?
C) Ortamdaki üretici sayısı artar.
D) Oksijen ve karbon döngüsü ortaya çıkar.
A) Yalnız
C) II ve III
3.
Su, güneş, rüzgar, jeotermal, biyokütle ve hid
roelektrik enerji, yenilenebilir enerji kaynakla
rıdır.
Bu enerji kaynaklarının yenilenebilir olarak
adlandırılması, aşağıdakilerden hangisinde
en iyi şekilde ifade edilmiştir?
A) Tekrar oluşturulmaları
B) Hızlı bir şekilde ısı ve elektriğe dönüştürülebilmeleri
6.
“Canlılık - Enerji” ilişkisiyle ilgili olarak, aşa
ğıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır?
A) Bütün canlılar, enerji sentezlemek için mitokondri organelini kullanır.
B) Bütün canlılar enerji ihtiyacını besinleri kulla
narak karşılar.
C) Temiz ve kullanımlarının kolay olması
C) Bütün canlıların günlük enerji tüketimi, ya
şamsal etkinliğe bağlı olarak değişebilir.
D) Hava kirliliği oluşturmamaları
D) Bütün canlılar yaşamak için enerji kullanır.
A COŞKU
271
Canlılar ve Enerji İlişkileri
7.
Bir bitkinin, ışıklı ortamda fotosentez yaptı
ğının belirlenmesinde;
I. Dış ortamdan C 0 2 alması
II. Dış ortama 0 2 vermesi
III. Hücredeki nişasta miktarının artması
10. Aşağıdaki ekosistemlerden hangisi, diğer
lerinden oldukça farklı çevre koşullarına
sahiptir?
A) Göl
B) Ova
C) Orman
D) Tundra
olayların hangileri kanıt olarak kullanılabilir?
A) YalnızI
B) İv e li
C) İve III
D) I, II ve
1 1 . Kireç suyu ve çeşitli canlılar bulunan dört ayrı
düzenek hazırlanarak, kireç suyunun bulanma
durumları araştırılıyor.
Kireç
8.
Hüseyin amca, çiftçilikle geçimini sağlamakta
dır. Hüseyin amca, üç yıl tarlasına aralıksız
buğday ekimi yapmıştır. Fakat son yılda ürün
verimi düşmüştür. Bu durumu tarım uzmanla
rına danışan Hüseyin amcaya toprağın azot
oranını artıracak bitki yetiştirmesi önerilmiştir.
-Bitki
A f.Işık.
/
Fare
Fare
Bitki
i. Düzenek
Kireç I
fi K irec^N.^' ıIşık
II. Düzenek
Işık
Kireç
Işık
Fare
Bitki
III. Düzenek
-gJLML
Buna göre, tarlada aşağıdaki bitkilerden
hangisi yetiştirilirse, toprağın azot gereksi
nimi giderilmiş olur?
A) Ayçiçeği
B) Fasulye
C) Soğan
D) Arpa
IV. Düzenek
Yukarıdaki düzeneklerden kireç suyunun
en fazla ve en az bulananları hangisinde ve
rilmiştir? (Kireç suyu karbondioksiti tutarak bulanır)
En fazla bulanan
En az bulanan
I. düzenek
II. düzenek
III. düzenek
IV. düzenek
IV. düzenek
III. düzenek
III. düzenek
I. düzenek
12. Bir hayvan türü, yaşamının,
9.
Elektrik enerjisi günümüzde en çok ihtiyaç du
yulan enerji türüdür.
Bu enerjinin üretilmesinde
I. Hidroelektrik santraller
III. Jeotermal enerji
IV. Nükleer enerji
I. evrede
şeklindeki enerji kaynaklarından hangileri
kullanılır?
C) I, II ve III
272}
II. evresinde; eklem bacaklılar, salyangozlar
ve küçük balıklarla beslenmektedir.
Bu balık türünün I. ve II. evredeki beslenme
biçimleri, hangisinde doğru eşleştirilmiştir?
II. Kömür
A) YalnızI
I. evresinde; bakteriler, su pireleri ve küçük
bitkilerle beslenirken
II. evrede
A) Otobur
Hepçil
B) Hepçil
Otobur
B) İv e li
C) Otobur
Etobur
D) I, II, III ve IV
D) Hepçil
Etobur
0 COŞKU
1.
Oksijensiz solunum sonucu glikozdan az
miktarda enerji elde edilmesinin nedeni,
hangisinde verilmiştir?
4.
Fotosentez sırasında gerçekleşen;
I. Glikoz şekeri sentezlenir.
II. C 0 2 ve H20 birleştirilir.
A) Glikozun tamamen parçalanması
III. Klorofiller güneş ışığını soğurur.
B) Glikoz moleküllerinin bütünüyle inorganik
bileşenlerine ayrılmaması
olaylarının meydana gelme sırası, aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir?
C) Glikozun yapısında az enerji bulunması
D) Oksijensiz solunumu sadece bakterilerin
yapması
2.
Karikatürde görüldüğü gibi bir boğanın, çocu
ğu uzun süre kovalaması sonucu çocukta aşı
rı şekilde yorgunluk ortaya çıkıyor.
5.
A) I - I I - I I I
B) l l - l l l - l
C) l l l - l l - l
D) I I I - I - I I
Şekilde iki hücre organeli arasındaki ilişki gö
rülmektedir.
0
(çözüm
Şekil üzerinde numaralandırılan yerlere
aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
Bunun nedeni aşağıdakilerden hangisiyle
açıklanabilir?
1
A) Kaslarında yorgunluk asidi birikmiştir.
A) Oksijen
Karbondioksit
B) Kaslarına fazla miktarda oksijen gelmiştir.
B) Oksijen
Azot
C) Kaslarında normalden fazla alkol toplan
mıştır.
C) Su
Karbondioksit
D) Minerel
Oksijen
D) Oksijenli solunumun hızlanmasıyla fazla
miktarda ATP molekülü birikmiştir.
6.
3.
Işıklı ortamda tutulan yeşil bitki hücreleri;
I. Azot
II. Karbon
III. Su
I. Karbondioksit üretme
IV. Oksijen
II. Oksijen üretme
olaylarından hangilerini gerçekleştirebilir?
Yukarıdaki madde döngülerinden hangileri
nin gerçekleşmesi, birbirine en çok bağlılık
gösterir?
A) YalnızI
B) İv e li
A) İv e li
B) İve III
C) I ve III
D) I, II ve III
C) II ve IV
D) III ve IV
III. Protein sentezleme
Q COŞKU
273]
7.
Kömür, doğal gaz, petrol gibi binlerce yılda
oluşmuş enerji kaynakları 100 yıl gibi kısa bir
sürede hızla azalmıştır.
10. Aşağıdaki besinlerden hangisinin solunum
da kullanılması sonucunda azotlu artık ürün
ler meydana gelir?
Aşağıdakilerden hangisi bunun oluşturdu
ğu olumsuz sonuçlardan değildir?
A) Karbonhidrat
B) Yağ
C) Protein
D) Vitamin
A) Sera etkisine yol açan gazların artması
B) Yenilenebilir enerji kaynaklarına yönelme
C) Çevre kirliliğine yol açan atıkların oluşması
D) Küresel ısınmanın oluşması
1 1 . Serdar ve Merve oksijen ve karbon döngüsünü
gözlemlemek için aşağıdaki deneyi yapıyor.
(çözüm
8.
Öğretmen öğrencilerine farklı canlılardan mey
dana gelen enerji piramidi modeli yaptırmıştır.
M
(çözüm
Öğrenciler bu deneyle ilgili aşağıdaki so
nuçlardan hangisine ulaşabilir?
Modelle ilgili öğrencilerin öğretmenlerine
yapmış oldukları açıklamalardan hangisi
yanlıştır?
A) Enerji, üreticilerden tüketiclere doğru akta
rılır.
B) Kendi besinini kendisi yapan canlılar üreti
cilerdir.
C) Üreticilerle beslenen canlılar tüketicilerdir.
A) Karbondioksit, bütün canlıların yaşamını
olumsuz olarak etkiler.
B) Bitki ve hayvanların normal yaşamlarını
sürdürmesi için oksijen ve karbondioksitin
ortamda bulunması gerekir.
C) Bitkilerin olmadığı ortamda hayvanlar uzun
süre yaşamını sürdürür.
D) Hayvanlar karbondioksiti kullanarak oksi
jen üretir.
D) Basamaklardaki her canlı türü güneş ener
jisini doğrudan kullanabilir.
1 2 . Hidrojen yakıldığında çok yüksek enerji veren
bir elementtir. Fakat günümüzde hidrojen
enerjisi hala yaygın olarak kullanılmamaktadır.
9.
Farklı hayvanlarda bulunan;
I. Geviş getirme
Bunun sebebi aşağıdakilerden hangisi de
ğildir?
II. Diş ve ayak tırnaklarının sivri olması
III. Sindirim sisteminin gelişmiş olması
A) Dünyada çok az bulunan bir element ol
ması
şeklindeki özelliklerden hangileri beslenme
etkinliğinde rol oynar?
B) Saklanması ve taşınmasının güç olması
A) Yalnız I
B) I ve II
C) I ve III
D) I, II ve III
C) Fosil yakıtlardan elde edildiğinde çevre kir
liliğine yol açması
D) Elde edilebilmesi için çok fazla enerji har
canması
Q COŞKU
1.
Yapraklarda bulunan gözeneklerin (stoma)
açılıp kapanabilme özellikleri vardır.
4.
Kurak havada stomaların kapalı olması, fo
tosentez hızı ve C 02 kullanımında nasıl bir
değişim meydana getirir?
Fotosentez hızı
2.
Bu görüşünün sebebi aşağıdakilerden han
gisi olabilir?
A) Yeryüzünde en az bulunan elementtir.
C 0 2 kullanımı
A)
Artar
Artar
B)
Azalır
Artar
C)
Değişmez
Azalır
D)
Azalır
Azalır
Bir bitkinin dışarıya verdiği oksijen miktarı, de
ney süresince grafikteki gibi değişiyor.
Bir bilim insanı, enerji kaynağı olarak hidrojen
yakıtının günümüzde kullanışlı olmadığını söy
lemektedir.
B) Doğada tek başına bulunur.
C) Elde edilirken çevreyi kirleten maddeler
açığa çıkmaz.
D) Elde edilmesi için enerji kullanılması ge
reklidir.
5.
ü
Çevremizde gerçekleşen bir madde döngüsü,
aşağıdaki şekilde gösterilmiştir.
(çözüm
Bu değişmelerin oluşmasında etkili olan olay
larla ilgili, hangi ifade yanlıştır?
A) IV deki değişimin oluşmasına; C 0 2 oranı
Belirtilen olayların gerçekleştiği madde dön
güsü hangisidir?
nın azalmaya başlaması neden olabilir.
B) Bitkinin kuru ağırlığı I, II, III ve IV de artar.
C) Bitkinin fotosentez ve solunum hızları, “II”
de birbirine eşit olmuştur.
A) Azot döngüsü
B) Su döngüsü
C) Karbon döngüsü
D) Kükürt döngüsü
D) I deki değişimin oluşmasına, kloroplasttaki
fotosentez hızı etkide bulunur.
6.
3.
İngilterede yaşayan güve kelebekleri açık renkliydi. Daha sonraki dönemlerde sanayi devri
mine bağlı olarak ağaçlar kurumla kaplanmış,
fç»™"' buna bağlı olarak da güve kelebeklerinin siyah
renkli olanları yaşama şansı bulmuş ve çoğal
mışlardır.
lip
I. Petrol
II. Biyokütle
III. Jeotermal
IV. Hidroelektrik
g
Yukarıda belirtilen enerji kaynaklarından han
gileri fotosentez sonucu oluşur?
Güve kelebeklerindeki bu değişim, aşağıdaki
kavramlardan hangisiyle ifade edilmektedir?
A) Yalnız I
B) I ve II
A) Modifikasyon
B) Mutasyon
C) II ve III
D) III ve IV
C) Doğal seçilim
D) Adaptasyon
coşku
275
7.
Oksijenli solunum ile oksijensiz solunum
arasında, aşağıdakilerden hangisi ortaktır?
10. Karbon döngüsünün gerçekleşmesinde, aşağıdakilerden hangisinin rolü yoktur?
A) Solunum sonucu az miktarda enerji oluş
ması
A) Oksijenli solunum yapılması
B) Solunum sonucu su ve karbondioksit oluş
ması
C) Fotosentez yapılması
B) Besinlerin sindirilmesi
D) Canlı artıklarının çürümesi
C) Solunumun mitokondri üzerinde yapılması
D) Besinlerin enzimlerle parçalanması
8.
Enerji kaynaklarından, eşit miktarda enerji üre
tilirken açığa çıkan karbondioksit miktarı gra
fikte görülmektedir.
1 1 . Şekilde görüldüğü gibi, besin moleküllerinin
parçalanmasıyla hücre yaşamı için gerekli
olan enerji üretilmiş olur.
Enerji üreten
reaksiyonlar
Enerji Kaynakları
»
Enerji
Buna göre belirtilen olay için,
I. Hücre solunumudur.
II. Fotosentezle enerji üretimidir.
III. Fotosentez ve solunum arasında enerji dö
nüşümüdür.
Grafikteki fazla karbondioksit (x) artışına ne
den olan enerji kaynaklarının özelliğini aşağıdakilerden hangisi belirtir?
şeklindeki ifadelerden hangileri söylenebilir?
A) Yenilenemeyen enerji kaynaklarının olması
A) Yalnız
B) Yalnız
B) Katı enerji kaynaklarının olması
C) İv e li
D) II ve III
C) Enerji değeri fazla olan maddeler olmaları
D) Enerji değeri az olan maddeler olmaları
12. Tek hücreli olan bira mayaları enerji ihtiyacını,
9.
Bir ekosistemde bulunan;
I. s o lu n u m
I. Yeşil bitkiler
Besin + 0 2 ------------ ►C 0 2 + Su + 38 ATP
II. Çürükçül mantarlar
II. solunum
B e s in ------------ ► C 0 2 + Etil alkol + 2 ATP
III. Otçul memeliler
IV. Etçil memeliler
isimli canlılardan atmosferdeki karbondiok
sit miktarını artıran ve azaltanlar hangisin
de eşleştirilmiştir?
Artıranlar
şu reaksiyonları gerçekleştirerek karşılayabilir.
Azaltanlar
A) İve IV
II ve III
B) III ve IV
I ve II
C) II, III ve IV
Yalnız I
D) Yalnız I
II, III ve IV
Bira mayalarının yaşamlarıyla ilgili olarak,
aşağıdaki ifadelerden hangisi söylenemez?
A) Havalı ortamda oksijenli, havasız ortamda
oksijensiz solunumla enerji sentezleyebilir.
B) Aynı miktardaki enerjinin üretimi için, I. so
lunuma göre II. de daha fazla besin harcar.
C) Bira mayaları havalı ortamlarda, daha hızlı
olarak büyüyüp gelişebilir.
D) Gündüzleri I. olayı, geceleri de II. olayı ger
çekleştirirler.
Q COŞKU
1.
Aşağıdaki düzenekler kurularak, farelerin ya
şam sürelerini etkileyen faktörler araştırılıyor.
4.
A
(çozum
Fosil yakıtların tüketilmesi sonucunda oluşan
karbon dioksit gazı miktarı, atmosferde biriken
karbondioksit miktarına göre daha fazladır.
Karbondioksit miktarları arasında oluşan
bu farkın sebebi aşağıdakilerden hangisin
de ifade edilmiştir?
A) Bir miktar karbon dioksitin uzay boşluğuna
gitmesi
B) Bir miktar karbon dioksitin toprak tarafın
dan emilmesi
Bu deneyin sonucunda, farelerin yaşam sü
releriyle ilgili olarak, hangi sonuca ulaşılır?
C) Bir miktar karbon dioksitin okyanuslar ta
rafından tutulması
A) Fare I. düzenekte en uzun, III. düzenekte
ise en kısa süre yaşar.
D) Bir miktar karbon dioksitin fotosentezde
kullanılması
B) Fare II. düzenekte en uzun, III. düzenekte
C) Fare III. düzenekte en uzun, I. düzenekte
D) Fare I. düzenekte en uzun, II. düzenekte
2.
Hidrojen dünyada en çok bulunan ve yakıldı
ğında çok yüksek enerji veren bir elementtir.
Ancak hidrojen doğada tek başına bulunmaz.
Diğer bileşiklerin yapısında bulunur. Bu yüzden
elde edilmesi için enerji kullanılması gerekir.
30 °c
Yukarıdaki şekilde gösterilen koşullarda
olan bitkilerin gelişim hızına, aşağıdakilerden hangisinin etkisi belirlenemez?
Günümüzde hidrojen hangi yakıt türleri kul
lanılarak elde edilmektedir?
A) Hidroelektrik
B) Fosil yakıtlar
C) Biyokütle
D) Su
6.
3.
Vücuda alınan besinlerin metabolizmada kul
lanılması, şemada gösterilmiştir.
Dışarıdan
=
alınan
enerji
İsıya
dönüşen +
enerji
İş haline
dönüşen +
enerji
Depo
edilen
enerji
Aşağıdaki bireylerden hangisinin vücudun
da, daha fazla besin depolanabilir?
A) Karbondioksit oranı
B) Sıcaklık değeri
C) Kloroplast sayısı
D) Işığın etkisi
Herhangi bir yolla enerji üretilmesini sağlayan
kaynaklara ise enerji kaynakları denir.
I. Nükleer enerji
II. Jeotermal
III. Fosil yakıtlar
IV. Güneş
Belirtilen enerji kaynaklarının hangileri, ye
nilenebilir enerji kaynaklarındandır?
A) Suda yüzen
B) Futbol oynayan
A) İv e li
B) II ve III
C) Bisiklet süren
D) Uyuyan
C) II ve IV
D) III ve IV
0 COŞKU
277!
4
7.
Hayvan dışkısı, odun parçaları, ölü ağaçlar, be
sin atıkları, ağaç kabuğu ve talaş gibi organik
atıklardan faydalanılarak elde edilen enerjiye
biyokütte enerjisi denir.
1 0. Jeotermal enerji, dünya'nın merkezindeki eri
yik halde bulunan sıcak mağma tabakasından
ısınarak gelen su veya su buharının kullanıl
masıdır.
I. Biyodizel
Aşağıdakilerden hangisi jeotermal enerji
den yararlandığımız alanlardan değildir?
II. Biyoetanol
III. Metan gazı
A) Evlerin ve seraların ısıtılması
IV. Elektrik
B) Doğal gaz üretimi
Yukarıda verilen ürünlerin hangileri biyokütle enerjisinden üretilebilir?
A) İv e li
B) İve III
C) I, II ve IV
D) I, II, III ve IV
C) Kaplıcalar
D) Elektrik üretimi
1 1 . Tabloda fotosentez ve solunumda rol oynayan
bazı faktörler listelenmiştir.
8.
M
(çözüm
Bir iklim bölgesinde; “Buğday, Baykuş, Çekir
ge ve Fare’ şeklindeki canlı türlerinin, beraber
bulunduğu düşünülmektedir.
Bu canlıların, bir besin ve enerji piramidin
de yer alma sırası, aşağıdakilerden hangi
sinde doğru olarak verilmiştir?
M
Vçozum
p f ----------Işık
Klorofil
Glikoz
1
2
3
Su
o2
Kloroplast
Mitokondri
5
6
7
8
co2
| 4
Buna göre fotosentez ve solunum için ge
rekli olan faktörleri eşleştiriniz?
Fotosentez
A) 1,2, 4, 5 ,7
Solunum
3, 6, 8
B) 2, 4, 5, 7
1, 3, 6, 8
C) 1, 2, 4, 5
3, 6, 7, 8
D) 1, 2, 5, 7
3, 4, 6, 8
12. Oksijensiz solunumda enerji üretilmesi sı
rasında gerçekleşen;
I. Besinlerin enzimlerle parçalanması
II. Son ürün olarak bazı organik maddelerin
oluşması
III. Glikoz başına az bir enerji üretilmesi
9.
278
IV. Solunum reaksiyonlarının hücredeki sıcak
lık artışından etkilenmesi
Bitkilerin karbon dioksit ve suyu kullanarak
besin sentezlediği kısım, aşağıdakilerden
hangisidir?
olaylarından hangileri oksijenli solunum re
aksiyonlarında da meydana gelebilir?
A) Kök
B) Yaprak
A) I ve II
B) İve III
C) Gövde
D) Tohum
C) İve IV
D) I, III ve IV
Q COŞKU
1.
Günlük hayatımızda kullandığımız aşağıda
4.
ki enerji kaynaklarından hangisi yenilenebi
lir enerji grubuna girer?
0
(çözüm
A) Kömür
B) Petrol
C) Doğal gaz
D) Jeotermal enerji
Sera etkisi, atmosferdeki karbondioksit oranı
nın artması sonucu, ışık ve ısının bir kısmının
tutularak havanın fazla ısınması durumudur.
Doğadaki sera etkisi olayının gerçekleşm e
sinde, aşağıdaki etkinliklerden hangisi di
ğerlerinden farklı yönde rol oynar?
A) İnsan nüfusunun artması
B) Sanayi kuruluşlarının artması
C) Bitki sayısının artması
2.
0
(çözüm
D) Fosil yakıt kullanımının artması
Semih’in annesi, yap
mış olduğu keki vak
tinde fırından çıkarma
yı unutunca, kekin bir
kısmı resimde görül
düğü gibi kömürleş
miştir.
Bu durumu gözlemleyen Semih, annesine kö
mürleşen yapının karbon olduğunu söyleyip,
karbonun canlı için önemiyle ilgili açıklamalar
da bulunmuştur.
5.
Aşağıdaki şekillerden birincisinde, civa dolu bir
deney tüpüne, çimlenmekte olan ve yeşil olmayan tohumlar yerleştiriliyor.
fiölüm
Çim lenmekte
olan nohut v
tohumları
Sem ih’in annesine karbonla ilgili yapmış ol
duğu hangi açıklama yanlıştır?
clva
A) Bitkiler, fotosentezde kullanır.
Şekil -1
B) Bütün canlıların yapısında bulunur.
Buna göre, deney tüpünde biriken gazın çe
şidi, aşağıdakilerden hangisi olmalıdır?
D) Hayvanlar solunumlarında karbonu, karbon
dioksit olarak tüketirler.
Fosil yakıtlardan kömür en temel enerji kay
naklarından biridir. Termik santrallerde elektrik
üretmek amaçlı kullanıldığı gibi ısınma amaçlı
da kullanılmaktadır.
Aşağıdakilerden hangisi kömür için yanlış
bir bilgidir?
A) Tüketildiğinde çevreye zarar veren atıklar
üretir.
B) Elektrik üretiminde dünyada en çok tüketi
len enerji kaynağıdır.
Şekil - 2
Bu tohumların üzerinde, üç gün sonra, ikinci
şekilde görüldüğü gibi bir gaz toplanıyor.
C) Karbon havada karbondioksit olarak bulu
nur.
3.
?
w
6.
A) Oksijen
B) Karbon dioksit
C) Azot
D) Su buharı
Bir hücrenin;
I. Atmosfere oksijen gazı vermesi
II. Nişastayı sindirerek kullanması
III. Dışarıdan karbon dioksit gazı alması
IV. Solunumla enerji (ATP) üretmesi
özelliklerinden hangilerine sahip olması,
bu hücrenin fotosentez yaptığını gösterir?
C) Yenilenebilir enerji kaynaklarındandır.
A) İv e li
B) İve III
D) Ekonomik olarak ucuz bir enerji kaynağıdır.
C) II ve IV
D) III ve IV
Q COŞKU
279
7.
Bazı küçük bileşiklerden büyük moleküllerin
üretilmesine özümleme denir. Örnek fotosentez
olayı. Büyük moleküllerin, daha küçük yapıtaş
larına ayrıştırmasına ise yadımlama adı verilir.
Örnek besinlerin solunumla parçalanması.
10. Aşağıdaki olaylardan hangisinin meydana
gelmesi, hücresel solunumun oksijenli ola
rak yapıldığını kesin olarak ispatlar?
A) Karbonhidratların solunumda parçalanması
B) Solunum reaksiyonlarının, bir bakteri hüc
resinde meydana gelmesi
Buna göre, bir bitkide büyümenin gerçek
leştirilebilmesi için;
C) Enerji üretmeyi sağlayan bütün olayların,
sitoplazmada yapılması
I. Özümleme < Yadımlama
II. Özümleme = Yadımlama
D) Reaksiyonlar sonucunda, H20 ve C 0 2 mo
III. Özümleme > Yadımlama
leküllerinin oluşması
şeklindeki durumlardan hangilerinin geçerli
olması gerekir?
A) Yalnız I
B) Yalnız
C) İv e li
D) II ve III
11
ATP molekülünde depolanmış olan enerjinin,
açığa çıkarılış biçimi şekilde gösterilmiştir.
Ş eker
Adenin
8.
Güneş
Enerji piramidinin ya
pısı, şekilde gösteril
miştir.
»•
ser
Besin zincirini oluş
turan canlı grupları,
enerji piramidinin ta
banından tepesine doaru yerleşimi, hangi
sinde verilmiştir?
A) Üreticiler - Otçullar - Etçiller - Yırtıcılar
B) Otçullar - Etçiller - Yırtıcılar - Üreticiler
C) Yırtıcılar - Üreticiler - Otçullar - Yırtıcılar
D) Üreticiler - Yırtıcılar - Otçullar - Etçiller
Fosfat
grupları
9 #
ATP m olekülünde
enerjinin açığa çıkışı
Buna göre, ATP ve enerji ilişkisi için;
I. ATP molekülündeki enerji, fosfat grupları
arasında yer almaktadır.
II. ATP’deki fosfat gruplarından, hem birincisi
hem de İkincisinin koparılması sonucunda
enerji açığa çıkar.
III. ATP’de depolanan enerji; büyüme, gelişme
ve madde sentezinde kullanılabilir.
değerlendirmelerinin hangileri yapılabilir?
9.
Son yıllarda atmosferdeki karbondioksit ve di
ğer gazların miktarı, hava kirliliğine bağlı olarak
hızla artmaktadır. Bu durum, atmosfer sıcaklı
ğının yükselmesine sebep olamaktadır. Bu
olay, küresel ısınma olarak ifade edilir. Küresel
ısınma, buzulların erimesi ve iklim değişikliği
ne neden olmaktadır.
Aşağıdaki enerji kaynaklarından hangisi di
ğerlerine göre küresel ısınmaya daha çok
katkı yapar?
A) Yalnız II
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve III
12. Aşağıda verilenlerin hangisi fotosentez hı
zını etkileyen çevresel bir faktördür?
A) Kömür
B) Rüzgar
A) Işık şiddeti
B) Yaprak sayısı
C) Hidroelektrik
D) Jeotermal
C) Yaprak genişliği
D) Klorofil sayısı
@ COŞKU
UDT
1.
Öğretmen sınıfını gruplandırıp besin zincirini
içeren çalışma kağıdını gruplara dağıtıyor.
Gruplardan numaralandırılan boşluklara gel
mesi gereken canlıların yazılmasını istemekte
dir.
3.
Dünyada bir çok enerji kaynağı elektrik üret
mek amaçlı kullanılmaktadır.
Ülkemizde elektrik üretiminde en çok hangi
enerji kaynağı kullanılmaktadır?
A) Doğal gaz
B) Jeotermal
C) Petrol
D) Rüzgar
4.
Buna göre, numaralandırılan yerlere aşağıdakilerden hangileri yazılmalıdır?
1
Aşağıdaki etkinlikte şekerli su ve hamur yapımında kullanılan mayadan bir parça alınıp, şiiğ S k şe içine konulmuştur. Daha sonra şişenin ağ(ç6züm zina balon geçirip, bir süre bekletildiğinde ba
lonun şiştiği gözlenmiştir.
III
II
Ayrıştırıcı
A) Çekirge
Yılan
B) Yılan
Ayrıştırıcı
Çekirge
C) Yılan
Çekirge
Ayrıştırıcı
D) Ayrıştırıcı
Çekirge
Yılan
Aşağıdakilerden hangisi bu etkinlikle ilgili
yanlış bir açıklamadır?
2.
MSI
Şekilde ATP ve ADP molekülleri arasındaki dö
nüşüm olayları görülmektedir.
A) Balonun şişmesine karbondioksit gazı ne
den olur.
(çözüm
B) Deneyde şeker, yaşam için gerekli olan
enerjiyi sağlar.
Kas faaliyetleri
C) Bu olay, mayanın canlı olduğunu gösterir.
Biyosentez reaksiyonları
D) Bu olayda karbondioksit besin yapımında
kullanılır.
Sinirsel iletim ve dönüşüm
Hücre bölünmesi
Şekil üzerinde X ve Y ile gösterilen yerlere
aşağıdailerden hangisi yazılmalıdır?
A) Fotosentez
Solunum
B) Solunum
Fotosentez
C) Oksijensiz solunum
Oksijenli solunum
D) Enerji üretimi
Enerji kullanımı
COŞKU
5.
Bazı enerji kaynakları sadece enerji üretmek
için kullanılmaz, bunun yanında bazı yan ürün
ler üretirler.
Teflon hangi enerji kaynağından elde edilen
bir yan üründür?
A) Kömür
B) Doğal gaz
C) Petrol
D) Hidrojen
281
6.
Şekilde K ve L canlısı
arasında madde alış
verişi görülmektedir.
K canlısı
H ,0
9.
Bir insanın, eşit sürelerde gerçekleştirdiği;
I. Yürüme (1 saat)
II. Koşma (1 saat)
Buna göre bu olayla
ilgili aşağıdaki açık
lamalardan hangisi
yanlıştır?
III. Dinlenme (1 saat)
Besin
L canlısı
etkinlikleri sırasında harcadığı enerji mikta
rının, çoktan aza doğru sıralanması, hangi
sinde verilmiştir?
A) K canlısı fotosentez yapar.
B) L canlısı, K canlısına bağımlı olarak yaşa
mını sürderebilir.
A) I - I I -III
B) I I - 1-III
C) l l - l l l - l
D) l l l - l l - l
C) K canlısı, L canlısıyla beslenerek yaşamını
sürdürür.
D) Besin zincirinde K canlısından sonra L can
lısı yer alır.
7.
Geri dönüşüm, kullanım dışı kalmış geri dönüş
türülebilir atık malzemelerin, çeşitli geri dönü
şüm yöntemleri ile hammadde olarak tekrar
kullanılıp yeniden üretime kazandırılmasıdır.
Aşağıdakilerden hangisi geri dönüşümün
faydalarından değildir?
A) Ağaçların kesilmesi engellenir.
B) Çevre kirliliğini önler.
C) Hammadde ihtiyacını arttırır.
D) Enerjiden tasarruf edilir.
8.
Sıcaklık
Hücre solunumuyla ilgili olarak verilen şe
kilde numaralı yerlere aşağıdakilerden han
gileri gelmelidir?
I
II
A) Azot
Su
Mineral
B) Besin
Su
ATP
C) ATP
Su
Oksijen
D) Mineral
Su
ATP
III
Eşit değerde metabolik hıza sahip olan, bir tür
bitki ve fareyle ilgili olarak, şekilde gösterilen
deneyler yapılıyor.
Işık
Işık
m
m
I
1 1 . Bira mayası mantarları hem oksijenli solunum
hem de oksijensiz solunum yaparak enerji
üretebilen canlılardır.
II
III
Düzeneklerdeki kireç suyunun bulanma mik
tarının çoktan aza doğru nasıl sıralanır? (Kar
Bir miktar bira mayasının bulunduğu ortam
da, aşağıdakilerden hangisi, iki solunum
çeşidini de olumsuz yönde etkiler?
A) Ortamdaki besin miktarının azalması
bondioksit kireç suyunun bulanmasına neden olur.)
B) Ortamdaki oksijen miktarının azalması
A) II - 1- I I I
B) I I I -1-I I
C) Ortam ısısının solunum için uygun değere
yaklaşması
C) I - I I - I I I
D) l l l - l l - l
D) Hücredeki mitokondri sayısının azalması
0 COŞKU
7. ÜNİTE
yaşamımızdaki
Elektrik
ELEKTRİK AKIMININ
MANYETİK ETKİSİ
Kazanımlar
(i
Örnek -1
1 .1 Üzerinden akım geçen bir bobinin, bir çu
buk mıknatıs gibi davrandığını,
Bütün metaller
manyetik mad
dedir.
Mıknatısların
iki kutbu var
dır.
1 .2 Bir elektromıknatıs yaparak kutuplarını akı
mın geçiş yönünden faydalanarak bulmayı,
Bir mıkantısın
N kutbu, diğer
mıknatısın S
kutbunu iter.
Mıknatıslar hakkında yukarıda verilen bilgiler
den hangileri doğrudur?
i
A) Yalnız I
B) Yalnız II
E l e k t r o m ık n a t ıs Y a p a lım
C) İ v e l i
D) II ve III
5. sınıfta temas gerektirmeyen kuvvetleri incelenir
ken mıknatısların bazı özellikleri anlatılmıştı. Bu bö
lümün daha kolay anlaşılması için mıknatısların ba
zı özelliklerini hatırlamamızda yarar var.
Çözüm
Demir, nikel ve kobalt gibi maddeleri çeken cisim
lere mıknatıs adı verilir. Mıknatısın çektiği maddele
re m anyetik m addeler denir. Mıknatıslar doğal ola
rak bulunabildiği gibi yapay olarak da üretilir.
Mıknatıslar çubuk, at nalı, U ve
halka şeklinde olabilirler. Mık
natısların çekim güçleri, mık
natıs üzerindeki iki bölgede
belirgin bir şekilde fazladır. Bu
bölgeler mıknatısın kutupları
olarak adlandırılır. Bu kutuplar
N ve S harfleri ile gösterilir.
Sadece demir, nikel ve kobalt manyetik maddedir.
Mıknatıslar yalnız manyetik maddeleri çeker, başka
metalleri örneğin bakır ve alüminyumu çekmez.
Her mıknatısın iki kutbu vardır. Mıknatısın aynı ku
tupları birbirlerini iter, zıt kutupları birbirlerini çeker.
Dolayısıyla N kutbu diğer mıknatısın S kutbunu çe
kecektir. Yalnız II bilgisi doğrudur.
Cevap B
Sıra Sizde -1
Mıknatıs aşağıdaki maddelerden hangilerini çe
kemez?
İki mıknatıs birbirine yeterince
yaklaştırıldığında aralarında
çekme ya da itme kuvveti mey
dana gelir.
Eğer mıknatısların kutupları aynı İse mıknatıslar
birbirini iter. Kutuplar zıt ise birbirini çeker.
....1.. —
\
çe k******1
—
I
I
„ Alüminyum
11
levha
A) Yalnız
B) İv e li
C) II ve III
D) I, II ve
Elektrik Akımının Manyetik Etkisi
E lektrik A kım ın ın M a n y e tik Etkisi
var mıdır?
Basit bir elektrik devre
sinde iletken telin altına
bir pusula koyduğumu
zu düşünelim. Anahtar
açıkken devrede akım
dolanmaz. Dolayısıyla
ampul yanmaz. Pusula
bulunduğu konumda kalır.
Anahtarı kapattığımız
da devrede akım do
lanmaya
başlar,
ampul ışık verir. Bu
sırada
pusulaya
dikkat edersek pu
sula ibresinin saptı
ğını ve farklı bir yönü
gösterdiğini görebiliriz.
Anahtarı kapattığımız sırada devreden elektrik
akımı geçerken pusula ibresinin sapması, elek
trik akımının m anyetik bir etki meydana getirdi
ğini gösterir. Bu deneyden de görüldüğü gibi için
den elektrik akımı geçen bir iletken telin etrafında
manyetik alan meydana gelir.
E lektrom ıknatıs Nedir?
Bjr demir çivi üzerine üstü yalıtkan kaplı teli doladığımızda bobin sarımı elde
ederiz. Bu bobin sarımının uçlarını bir pile bağladı
ğımızda bobin içinde ve etrafında bir manyetik alan
oluşur. Bu manyetik alanın ortasındaki bobinin üze
rine sarıldığı manyetik madde, örneğin demir çivi
mıknatıslık özelliği kazanır ve çevresinde bulunan
diğer manyetik maddeleri çekebilme özelliği kaza
nır. Demir elektrom ıknatıs olmuştur.
Aşağıda Şekil - 1 de görüldüğü gibi bir elektromık
natıs anahtar açıkken, yakınında duran vida, ataş,
iğne gibi manyetik maddeleri çekmez. Şekil - II de
ki gibi anahtarı kapatırsak devreden akım geçer ve
elektromıknatıs vida, ataş ve iğneyi çeker.
Şekil - 1
Şekil - II
Anahtarı açtığımızda manyetik maddelerin elektro
mıknatıstan aşağı doğru düştüğünü görürüz. Yani
elektrik akımı geçmeyince elektromıknatısın çekme
özelliği kaybolur. Elektromıknatısın içindeki demir
çivi artık mıknatıslık özelliğini yitirmiştir. Çünkt bo
bin telinden akım geçmeyince tel etrafında manye
tik alan oluşmaz ve demir çekirdek mıknatıslık özel
liği göstermez.
Şimdi devredeki pilin kutbunu değiştirip elektromık
natısı tekrar manyetik maddelere yaklaştıralım. Bu
durumda elektromıknatısın manyetik maddeleri yi
ne çektiğini görürüz.
Lr__J
Buradan hareketle şunu söyleyebiliriz: Bir elektro
mıknatıs elde etmek için pilin kutuplarının bağlan
ma yönünün bir önemi yoktur.
Elektrom ıknatısın Kutupları
Her mıknatısın biri N
diğeri S olarak adlan
dırılan iki kutbunun
olduğunu öğrenmiştik.
Elektromıknatısların da di
ğer mıknatıslar gibi N ve S ol
mak üzere iki kutbu vardır. Bir
elektromıknatısın kutuplarını yandaki
gibi pusula kullanarak tespit edebiliriz.
Pusula ibresi bulunduğu yerdeki manyetik alana
paralel durur. Böylelikle pusulanın bulunduğu böl
gedeki kutup işareti anlaşılır.
Elektromıknatısın kutupları sağ el kuralı ile de bu
lunabilir.
Bir elektromıknatısın kutuplarının yönü elektromık
natısı oluşturan bobinden geçen akımın yönüne
göre değişir. Yandaki şe
kilde görüldüğü gibi
bir elektromıknatı
sın kutuplarını
sağ elimizi kul
lanarak bulabi
N
liriz. Sağ elimi
zin parmaklarını
akım yönünü gös
terecek şekilde sa
rımlar avuç içine alındı
ğında, aşağıdaki gibi baş parmağımız N kutbunu
gösterir. Dolayısıyla elektromıknatısın diğer ucu S
kutbu olur.
Eğer pilin kutuplarını değiştirirsek elektromıknatısın
kutupları da yön değiştirir. Yine sağ elimizin par
makları akım yönün
de olacak şekilde
------ *
" - 0 \
elektromıknatıf
sı tuttuğumuz
da baş par::£'
inağım ızın
s
yönü
ele k
trom ıkn atısın
N kutbunu gös
terir. O hâlde elek
tromıknatısın diğer ucu
da S kutbudur.
Çözüm
Bir elektromıkna
tısın
meydana
getirdiği manye
tik kutupların yö
nü bobinden ge
çen akımın yönü
ne bağlıdır. Sağ
elin parmaklarını
akım yönünde olacak şekilde bobini avuç içine alır
sak, yukarıdaki gibi başparmağımız N kutbunu gös
terir.
Pilin kutuplarını değiştirerek elektromıknatısın ku
tuplarının yönünü değiştirebiliriz. Buna göre piller
elektromıknatıslara şekildeki gibi bağlanmalıdır.
Cevap B
©
Sıra Sizde -
Aşağıdaki düzenekte, anahtarlar kapatıldıktan
sonra oluşan elektromıknatısların kutuplarını
belirtiniz.
Sıra Sizde - 3
Aşağıdaki elektromıknatıslardan hangisinde ku
tupları bulmak için sağ el kuralı yanlış uygulan
mıştır?
Örnek -2
Yandaki şekilde bazı bo
bin sarımları ve bu bo
binlere pil bağlandığın
da meydana gelen ku
tuplar gösterilmiştir.
İLJ0
Buna göre pillerin bo- " 7 "
bin sarımlarına bağla
nışı, hangi seçenekteki gibi olmalıdır?
II
A)
B)
C)
D)
I 1 _
T +
1 _
f
~r+
_L +
T -
C) III
D) IV
Q COŞKU
Kazanımlar
Örnek - 3
2N
1 .3 Üzerinden akım geçen bobinin merkezinde
;
oluşan manyetik etkinin, bobinden geçen
akım ve bobinin sarım sayısı ile değiştiğini,
1 .4 Elektrik akımının manyetik etkisinin, günlük
hayatta kullanıldığı yerleri,
E lektrom ıknatısın Çekim Gücü
N elere Bağlıdır?
Çivi etrafına sarılan tel, bir bobin oluşturur. Bobin
deki her bir sarımın belirli bir çekim etkisi vardır. Sa
rım sayısı arttıkça her bir sarımın çekim etkisi birleşerek elektromıknatısın çekim gücünün artmasına
sebep olur.
Bobindeki sarım sayısı arttıkça elde edilen
mıknatıslık ve çekim gücü artar.
Sarım sayısı sabit tutulan bir bobinden farklı miktar
larda elektrik akımı geçmesini sağlayalım. Bağla
nan pil sayısı artırıldığında elektromıknatıstan ge
çen akım şiddeti de artar.
Akım şiddeti artırılan elektromıknatısın daha fazla
iğne ve ataş çektiği gözlenir. Sarım sayısı sabit tu
tulan elektromıknatısın çekim gücü, üzerinden ge
çen akım ile doğru orantılıdır.
-► Akım arttırıldığında elektromıknatısın çekim
gücü de artar.
Hazırlanan K, L ve M elektromıknatıslarının sarım
sayıları ve kullanılan pil sayıları şekilde verilmiştir.
Her bir elektromıknatısın altındaki iğne sayısı ve iğ
ne yığınlarının elektromıknatıslara uzaklıkları eşittir.
Buna göre, anahtar kapatıldığında elektronıknatısların çekeceği iğne miktarları, çoktan aza doğ
ru aşağıdakilerden hangisindeki gibi sıralanır?
A) K, L, M
B) L, K, M
C) M, L, K
D) M, K, L
Çözüm
Elektromıknatısın çekeceği iğne miktarı, elektromık
natısın gücü ile doğru orantılıdır. Elektromıknatısın
gücü yani mıknatıslık özelliği ise bobin sarım sayısı
ve iletkenden geçen akım miktarıyla doğru orantılı
dır. İletkenden geçen akım miktarı ise pil sayısı art
tıkça artar.
Bu ön bilgilerden sonra, yapısında 1 pil bulunan K
elektromıknatısındaki akım şiddetini 1 olarak kabul
edersek, 2 pili olan L eketromıknatısının akım şid
deti 21, yine 1 pili olan M elektromıknatısının akım
şiddeti ise I olur. Bu durumda hem sarım sayısı
hem de akım miktarı büyük olan (2 N, 21) L elektromoknatısı en fazla, hem akım miktarı hem de sarım
sayısı küçük olan M elektromıknatısı (N, I) en az sa
yıda iğne çeker.
Buna göre, çekilen iğne miktarları çoktan aza doğ
ru L, K, M şeklinde sıralanır.
Cevap B
Sıra Sizde -4
Özdeş piller ile kurulmuş, bobin sarımları veri
len aşağıdaki elektromıknatısların aynı mesafe
den çekebildikleri ataş sayılarını karşılaştırınız.
Q COŞKU
E lektro m ıkn atıslar N erelerd e
Kullanılır?
Elektromıknatısların en büyük avantajı isteğe bağlı
olarak mıknatıslanmasıdır. Gerekli olduğu durumda
bobine elektrik akımı uygulanır ve mıknatıs elde
edilir. Gerekli olmadığı durumda ise akım kesilerek
bobinin mıknatıslık özelliğine son verilir ve herhan
gi bir manyetik cismi çekmesi engellenmiş olur. Bü
yük metal cisimlerin
fabrikalarda ve hur
dalıklarda taşınması
bu şekilde kolaylıkla
yapılabilir.
Elektromıknatıslar çeşitli alarm
düzeneklerinin
yapılarında
yandaki gibi bulunabilir. Yan
daki düzenekte 1. devrede
elektromıknatıs vardır. Pen
cere kapalı iken 1. devre
den akım geçer ve elektro
mıknatıs iletkeni çeker.
Pencere açıldığında devre
nin akımı kesilir ve elektro
mıknatısın mıknatıslığını yi
tirmesi nedeni ile iletken
serbest kalır. Serbest kalan
parça 2. devrede anahtar gö
revi görür ve devreye akım verilmesini sağlar, Alarmın devreye girmesiyle gerekli uyarı yapılmış olur.
Örnek -4
Elektromıknatıslar günlük hayatta pek
çok elektrikli araçta kullanılır. Fakat
elektromıknatıslar araçların içinde
gizli olduklarından görülmezler.
Kapı zillerinde, kapı oto
matiklerinde, merdiven
otomatiklerinde, kontaktörlerde, hırsız alarm
larında, arabaların sin
yal sistemlerinde, tele
fon kulaklıklarında, ak
plastik tüpe
sarılı bobin
varyum pompalarında,
asansör otomatiklerin
v akım
de, hızlı trenlerde, bilgi
metal
sayar sabit disklerinde,
esnek " ı / çerçeve
ampermetre ve voltmetdiyafram
re gibi
ölçü aletlerinde, CD yazıcıların
da, elektrik motorlarında ve
elektrikle çalışan hemen
hemen bütün otomatik
açma kapama mekaniz
Elektrik
malarında elektromıknatıs
zili
lar kullanılır. Aşağıda bir kapı
zili modeli gösterilmiştir.
6
Yayın metal parçayı
çekmesiyle devre ka
panır, aynı olay tek
rar gerçekleşir.
> Metal çubuk ç■ana
ı
vurduğunda
qunda devre
d
açılır, akım geçmez.
1Düğmeye
basılınca
devreden
akım geçer
3
Akım geçtiğinde elektro
mıknatıs etkin hâle gelir
Elektromıknatıs
metal çubuğu
çeker
Şekilde bir elektrik
zili devre düzeneği
görülmektedir.
Bu düzenekle ilgi
li konuşan öğren
cilerden hangile
rinin
yorumları
doğrudur?
Anahtar kapatıl
madan devreden
akım geçmez.
Akım geçtiğinde
bobin içindeki demir
mıknatıs haline gelir.
Sam i
Aiper
Bobin, bağlantı
parçasını
sürekli iter.
§ . M u sta fa
Zil çanı ileri - geri
hareket ettikçe
tokmağa çarpar
ve ses çıkar.
Yunus
Çözüm
Soruda verilen devre bir elektrik zili devresidir. Dev
renin çalışabilmesi, yani zilin çalabilmesi için anahta
rın kapalı olması gerekir. Alper’in ifadesi doğrudur.
Devreden akım geçtiğinde, bobin içindeki demir
elektromıknatıs özellik kazanır ve karşısındaki me
tal parçayı çekip ucundaki parçanın çana vurması
na sebep olur. Sami’nin ifadesi doğrudur.
Bobinin bağlantı parçasını çekeceğini ifade etmiş
tik. Mustafa’nın ifadesi yanlıştır. Elektromınatıs sa
yesinde ileri geri hareket eden tokmaktır. Çan hare
ket etmez. Yunus’un ifadesi de yanlıştır.
Alper ve Sami’nin ifadeleri doğrudur.
Q COŞKU
Kazanımlar
4
1.5 Elektrik enerjisinin hareket enerjisine dö
nüştüğünü,
1 .6 Bir çubuk mıknatısın hareketinin, elektrik akı
mı oluşturduğunu,
1 .7 Hareket enerjisinin elektrik enerjisine dönüş
tüğünü,
Örnek - 5
Şekilde bir bilgisa
yar parçası fanı
görülmektedir. Bu
fan, bilgisayar par
çalarını aşırı ısın
maktan korumak
için çalışır.
Fanla ilgili, aşağıdakilerden hangi
si yanlıştır?
A) Fanın içindeki motorda elektromıknatıs vardır.
E lektrik Enerjisinden H areket
Enerjisine
B) Fanda elektrik enerjisi hareket enerjisine dö
nüşmektedir.
C) Fan motorunda hareket enerjisi elektrik enerjisi
ne dönüşmektedir.
Elektrikle çalışan ve içinde hareketli parçalar bulu
nan pek çok araçta elektrik motoru vardır.
D) Fan motoru çalışırken, elektrik enerjisinin bir kıs
mı ısı enerjisine dönüşmektedir.
Aşağıdaki şekilde kuvvetli bir manyetik alan içinde
bir bobin sarımı bulunmaktadır. Fırçaya akım veri
lince bobin sarımından akım geçer ve elektroman
yetik kuvvet oluşur. Sarım halkası ok yönünde dö
ner.
Çözüm
b o b in sa rım ı
kesikli kollektör
Bütün motorların içinde elektromıknatıs vardır. Elekt
romıknatısın etkisi ile kuvvet uygulanır ve dönme
olayı gerçekleşir.
Fan, prizden gelen elektrik enerjisinin bir kısmını
pervane motorunun dönmesiyle hareket enerjisine
dönüştürür. Bir kısmı ise sürtünmeden dolayı ısı
enerjisine dönüşür.
Fan motorunda hareket enerjisi elektrik enerjisine
dönüştürülmez.
Cevap C
Sıra Sizde - 5
\ /
Aşağıdaki düzenekte kablolara akım verildiğinde
bakır bobinin harekete geçerek döndüğü gözlenir.
Bunun sebebini açıklayınız.
Aynı kutuplar birbirini iteceği için, elektromıknatısla
mıknatıslar birbirini itecek ve bobin sarım ortasın
dan geçen eksen etrafında dönecektir.
Bobin sarımı yarım tur döndüğünde sarımın bir ucu
yine pilden gelen (+) kutba değecek ve elektromık
natısın N kutbuna bakan tarafı yine N kutbu diğer
tarafı S kutbu olacaktır. Bu durumda aynı kutuplar
birbirini iteceği için bobin sarımı dönmeye devam
edecektir.
Bobin sarımına gerilim uygulandığı sürece dönme
olayı devam edecektir. Bu şekilde elektrikle çalışan
araca elektrik motoru adı verilir.
Elektrik motoru ile elektrik enerjisi hareket enerjisi
ne dönüşütürülmüş olur.
Q COŞKU
H a re k e t Enerjisinden Elektrik
Enerjisine
Sıra Sizde -6
^
Aşağıdaki gibi aralarında konuşan öğrencikerden hangilerinin ifadeleri doğrudur?
Elektrik enerjisinden hareket enerjisi elde edildiği
gibi hareket enerjisinden elektrik enerjisi de elde
edilir. Eğer bir bobin sarımını manyetik alan içinde
hareket ettirirsek ya da mıknatısı bobin sarımlarının
içine doğru hareket ettirirsek, bobin sarımında
elektrik akımı meydana gelir.
i Bir bobin sarımı içindeki
manyetik alan değiştikçe,
bobin sarımda elektrik
oluşumu devam eder.
Evet, bu durumda bo
bin sarım sayısının a rt
ması elde edilen akımıl^nın şiddetini a rtırır. J
^r^M e rve
Aşağıdaki düzenekte, bobin içindeki mıknatısı ha
reket ettirelim. Mıknatısın hareketi sırasında amper
metrenin saptığını gözleriz.
( Aynı zamanda, bir elektromıknatısın
manyetik kutup sayısının doğal mıknatıslarınkinden dana fazla olduğunu
söyleyebiliriz.
Mıknatıs sabit tutulup bobin hareket ettirilirse bobinde elektrik akımı oluşmasını sağlanır. Oluşan
elektrik akımının büyüklüğü mıknatıs ve bobinin birbirine göre hareketine ve bobin sarım sayısına,
mıknatısın çekim şiddetine bağlıdır.
Örnek - 6
[O
Şekildeki düzenekte R diren
cinden akım geçmesi için
aşağıdakilerden hangileri yapılabilir?
I. Mıknatıs bobine yaklaştırılmalıdır.
A) İclâl ve Merve
B) Merve ve Oya
C) İclâl ve Oya
D) Merve, İclâl ve Oya
|
§■
a
S1
Sıra Sizde -7
j(çözüm
Ü
(2 )
yukarı
*
aşağı
II. Bobin sağa doğru hareket
ettirilmelidir.
III. Mıknatıs bobinden uzaklaştırılmalar.
A) İ v e l i
B) İve III
C) II ve III
D) I, II ve III
Çözüm
R direncinden akım geçmesi için, bobin içinden ge
çen manyetik alanın değişmesi gerekir. Üç durum
da da manyetik alanın bobin içindeki etkisi değiş
ken olacağı için R direncinden akım geçer. Bobin
ile mıknatıs birbirine göre hareketsiz olursa akım
oluşmaz.
Cevap D
Çubuk mıknatıs, miliampermetre, bobin ve bağ
lantı kabloları ile şekildeki düzeneği kuran Cen
giz, aşağıdakilerden hangisini göstermeyi amaç
lamıştır?
A) Hareket enerjisinden elektrik enerjisi elde edile
bilir mi?
B) Mıknatıs, bobini elektromıknatıs hâline getirebi
lir mi?
C) Ampermetre mıknatıslanabilir mi?
D) Elektrik enerjisi hareket enerjisine dönüşebilir
mi?
Kömür, doğal gaz gibi fosil yakıtlar ile çalışan elek
trik santrallerine term ik santral denir.
Kazanımlar
1 .8 Güç santrallerinde elektrik enerjisinin nasıl
Örnek -7
m
üretildiğini,
A
E lektrik Enerjisi Ü retim i
Ev ve iş yerlerinde,
hastanelerde elektrik
üretmek için jenera
törler kullanılır. Bu je
neratörler genelde sı
vı yakıt kullanıp önce
hareket enerjisi, ar
dından hareket ener
jisinden elektrik ener
jisi üretirler. Jeneratör düzenekleri elektrik motorla
rının tersi bir sistemle çalışır. Elektrik verilerek elek
trik motorlarında hareket elde edilirken, jeneratör
lere hareket verilerek elektrik enerjisi üretilir.
Hidroelektrik santrallerde, termik santrallerde, nük
leer santrallerde farklı enerji kaynakları kullanılarak
elde edilen hareket enerjisi, jeneratörler yardımıyla
elektrik enerjisine dönüştürülür. Aşağıda bir termik
santralin yapısı basitçe gösterilmiştir.
Hidroelektrik enerjisi, enerjinin bir türden diğerine
dönüşmesi ile elde edilir. Barajın arkasında depola
nan suyun potansiyel enerjisi vardır. Baraj kapakla
rı açıldığında su, tünellerden geçerek barajın taba
nına doğru hareket
eder.
Elektrik enerjisi santrailerde jeneratörlerle
üretilir.
r
Q
Doğru
Hidroelektrik
santrallerde enerji
kaynağı fosil
yakıtlardır
Yanlış
elektrik enerjisi
kimyasal enerjiye
D oğru
*
Yukarıda etkinlikte kutu içindeki cümleleri doğru
ya da yanlış olarak değerlendirip ok yönünde
ilerleyen bir öğrenci, hangi çıkışa ulaşılır?
A) I
B) II
C) III
D) IV
Çözüm
Elektrik enerjisi santrallerde jeneratör türbünlerinin
hareketlendirilmesiyle başlayan işlemler sonucu el
de edilir. 1. bilgi doğrudur.
Hidroelektrik santrallerde enerji kaynağı fosil yakıt
lar değil, suyun sahip olduğu potansiyel enerjidir.
2. bilgi yanlıştır.
Bu değerlendirmelere göre 2 çıkışına ulaşılır.
Santrallerde amaç elektrik enerjisi elde etmektir. Do
layısıyla elektrik enerjisinin başka tür enerjiye dö
nüşmesi söz konusu olamaz. 3. bilgi yanlıştır.
Cevap B
Sıra Sizde * 8
Hareket halinde suyun kinetik enerjisi türbinin ka
natlarına çarparak türbini döndürür. Böylece suyun
potansiyel enerjisi türbinin hareket enerjisine dö
nüşmüş olur. Türbinin mili bir jeneratöre bağlıdır.
Jeneratörün büyük mıknatısı, bobinler içinde dön
dürülerek elektrik enerjisi elde edilir.
Elektrik santrallerinde üretilen enerji transformatör
lerle 250 000 - 500 000 V gibi çok yüksek voltajlara
çıkartılıp şehirlere gönderilir. Bu yüzden şehirlerara
sı elektrik hatlarına yüksek gerilim hatları adı verilir.
Transformatörler hem elektrik enerji
sini naklederken hem de kullanım
aşamasında ihtiyaç duyulan gerilimi
yükseltip alçaltmaya yarayan önem
li araçlardır.
Transformatör
Aşağıda verilenlerden kaç tanesi, elektrik ener
jisini hareket enerjisine dönüştüren cihazdır?
f
Üzerinden akım geçen telin etrafında man
yetik alan oluşur.
Mıknatıslık özelliği bütün maddelerde var
dır.
Elektromıknatısın çekim gücü sarım sayısı
na bağlıdır.
Bobin
sarımı
Bir elektromıknatısın iki farklı kutbu vardır.
Ampermetre ile ölçüm yaparken ibrenin sap
ması elektromıknatıs yardımıyla sağlanır.
Elektrik motorlarının yapısında elektromık
natıs bulunur.
Jeneratör yardımıyla elektrik enerjisinden
hareket enerjisi elde edilir.
Murat hazırladığı elektromıknatıs düzeneğinde kab
loları şekildeki gibi bağladığında elektromıknatısın
çalışmadığını gözlemliyor.
Bir bobin içinde mıknatıs hareket ettirilirse
bobinde elektrik akımı elde edilir.
1. Elektromıknatısın ataşları çekmesi için Mu-
H
rat ne yapmalıdır? Çizerek gösteriniz.
2. Mıknatısın hangi ucu N kutbu olur?
..............................................................................
3. Murat elektromıknatısını çalıştırmaya başladığında çok az sayıda ataş çektiğini gözlemliyor.
Daha fazla ataş çekmesi için Murat’a iki yol
öneriniz.
I yol : ................................................................
II y o l : ....... .......................................................
III yol : ..............................................................
4. Murat elektromıknatısı ataşlardan uzaklaştır
dığı veya yaklaştırdığında, elektromıknatısın
çekim gücü ve çektiği ataş sayısı nasıl değişir?
i
I
D
-X
w»
O
u
@
Rüzgâr enerjisi santrallerinde hareket ener
jisinden elektrik enerjisi üretilir.
12 Hidroelektrik santrallerinde fosil yakıtlardan
elektrik enerjisi elde edilir.
Aynur şekilde
ki gibi bir elek
tromıknatıs ya
pıyor. Önce tek
pille sonra çift
pille yerdeki iğ
neleri çekme
ye çalışıyor.
Aynur’un kur
duğu bu dev
re ile ilgili
aşağıdaki tab
loyu dolduru
nuz.
1.
'2 2.
Mıknatıs, demir ve nikelden yapılmış mad
deleri çeker.
Bağımlı değişköif ifB a ğ ım s ızJ İ p 'Sa bit tutulan :||
nedir?
êğişken nedir% peğişken n e d if i
Elektromıknatıs hiçbir cismi itmez.
Q COŞKU
—
I
(^ )
Ceyhun, şekildeki gibi bir bo
bin sarımı içinde bir mık
natısı ileri - geri hareket
ettirmektedir. Bu sırada
ampermetre ibresi de
sağa - sola hareket
etmektedir.
a. Ampermetre ibresinin sapması neyi göster
mektedir?
Yukarıdaki şekilde bir bisiklet dinamosunun yapısı
gösterilmiştir.
b. Ceyhun mıknatısı bobin sarımı içinde bıraktı
ğında ampermetre sapar mı?
1. Bu sistemde bisiklet farı nasıl ışık vermekte
dir?
c. Mıknatıs sabit tutulup bobin hareket ettirilir
se ampermetrede sapma gözlenir mi?
2. Bisiklet farının daha şiddetli ışık vermesi için
d. Bu sistemde ampermetrenin daha fazla sap
ması için neler yapılmalıdır?
neler yapılabilir?
Şekildeki sistemde bobin sarımı şekline getirilmiş kablonun uçları amper
metreye bağlıdır. Bir el matkabı ucuna sabitlenmiş mıknatıs sarım içinde
döndürülüyor.
1. Bu sistemdeki enerji dönüşümünü yazınız.
2. Elde edilen enerji nasıl artırılabilir?
Aşağıda bir enerji santralinde üretilen elektriğin eve nasıl ulaştığı şematik olarak gösterilmiştir.
a. Bu sistemde hangi enerji dönüşümleri gerçekleşmektedir?
b. Aşağıdaki şekilde boş bırakılan kutulara neler yazılmalıdır?
0 COŞKU
ELEKTRİK AKIMININ MANYETİK ETKİSİ
1.
Mıknatıs aşağıdaki maddelerden hangileri
ni çekemez?
4.
2N
I. Alümimyum levha
Bir öğrenci şekildeki elektro
mıknatıs devresini kuruyor.
Elektromıknatısın çekim etkiv
sinin devreden geçen akıma
bağlılığını incelemek için, aşağıdaki devre
düzeneklerinden hangisini de kurmalıdır?
II. Ebonit çubuk
III. Nikel kapı kolu
A) Yalnız I
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
A) ( [ I I ,
2N
fffffffff
lifli
B)
M-J
v
C)
m
(çözüm
v
V
+.v-
Buzdolabı kapağına süs
eşyası yapıştırmak için
kullanılabilir.
v
D) ( m j j j j j j 2N
i l i l
2.
Demir, nikel ve ko
balt gibi maddeleri
çeker.
v
+ı-
J p ! Sarım sayısı
Eşlem
Derya
Uçlarındaki çekim
şiddeti daha bü
yüktür.
Erdem
Aynı kutup işaretli uçlar
karşılıklı tutulduğunda bir
birine yaklaştırmak için
kuvvet uygulamak gerekir.
if
2N
tm m m i
Direnç
Pil sayısı
Bobine bağlanmış
direnç
Yukarıdakilerden hangileri arttırılırsa elek
tromıknatısın çekim gücü azalır?
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ko
nuşmalarında mıknatıslarla ilgili doğru bil
giler verilmiştir?
A) Yalnız Eşlem
A) İ v e l i
B) II ve III
C) İve III
D) Yalnız
B) Yalnız Erdem
C) Yasemin ve Derya
D) Eşlem, Erdem, Yasemin ve Derya
6.
T
D emir
bilye
3.
Pusula
Şekildeki elektrik devre
sinin yanında duran pu
sula ibresinin yönünü
değiştirmek için aşağıdakilerden hangisi ya
pılmalıdır?
Şekildeki mıknatıs, ip
le tavana asılmış de
mir bilyeye doğru yak
laştırılıyor.
Bilye aşağıdaki du
rumlardan hangisin
de olduğu gibi dengede kalabilir?
Mıknatıs
B)
A) Pusulayı döndürmek
B) Üretecin kutuplarını ters bağlamak
D)
C) Pusulayı devreden uzaklaştırmak
D) K anahtarını kapatarak devreden akım geç
mesini sağlamak
IB 1
0 COŞKU
7.
Aşağıdakilerden hangisi bir elektromıknatı
sın çalışması için gerekli değildir?
A) Voltmetre
B) Elektrik üreteci
C) Bobin sarım
D) Demir çekirdek
10.
Akım
Sarım
sayısı
■
Ataş
sayısı
Ataş
sayısı
..
Şekil - 1
Şekil - II
Bir elektromıknatısın akıma göre çektiği ataş
sayısı Şekil - 1deki, sarım sayısına göre çekti
ği ataş sayısı Şekil - II deki grafikte verilmiştir.
8.
Buna göre,
I. Elektromıknatıstan geçen akım arttıkça
çektiği ataş sayısı da artar.
II. Elektromıknatıstan geçen akım arttıkça sa
rım sayısı da artar.
Şekildeki düzenekte X ve Y anahtarları kapalı
iken cam levha üzerindeki demir tozları çivi ta
rafından çekilmiştir.
III. Elektromıknatısın çektiği ataş sayısı, akıma
ve sarım sayısına bağlı değildir.
ifadelerinden hangileri doğru olabilir?
Yalnız X anahtarı açıldığında ya da yalnız Y
anahtarı açıldığında çivi tarafından çekilen
demir tozu miktarı için ne söylenebilir?
(Üretecin iç direnci önemsiz.)
Yalnız X anahtarı
açık iken
A) YalnızI
B) Yalnız II
C) Yalnız III
D) I ve II
Yalnız Y anahtarı
açık iken
A)
Daha az
Daha az
B)
Aynı
Hiç yoktur
C)
Daha çok
Hiç yoktur
D)
Daha az
Daha çok
11. Aşağıdakilerden hangisinde elektrik enerji
sinin hareket enerjisine dönüşümü gerçek
leşmektedir?
A) Ampulün çalışmasında
B) Elektrik motorunun çalışmasında
C) Jeneratörün çalışmasında
D) Floresan lambasının çalışmasında
9.
12.
Sarım
sayısı
Şekildeki elektromıknatısları kullanan öğrenci
her iki durumda da manyetik maddenin ucuna
yapışan çivi sayılarını karşılaştırıyor.
Buna göre, öğrencinin cevap aradığı soru
A) Bobinin sarım sayısı elektromıknatısın çe
kim gücünü etkiler mi?
Akım
(A)
Ataş
sayısı
K
10
1
2
L
20
0,5
2
M
20
1
II
K, L, M elektromık
natıslarının sarım
sayıları, akımları
ve çektikleri ataş
sayıları ile ilgili tab
lo şekildeki gibidir.
Buna göre, tablodaki I ve II yerlerine gele
bilecek rakamlar aşağıdakilerden hangisi
olabilir?
1
II
A)
1
2
B)
1
4
C)
2
4
D)
2
2
B) İndüksiyon akımı nelere bağlıdır?
C) Teldeki akım şiddeti elektromıknatısın mık
natıslığını nasıl etkiler?
D) Elektromıknatısın çekim özelliği manyetik
maddenin büyüklüğüne bağlı mıdır?
Q COŞKU
16
13. Aşağıda verilenlerden hangisinde hareket
enerjisinden elektrik enerjisi elde edilir?
A) Pil
B) Ütü
C) Jeneratör
D) Fluoresan lamba
.
Mıknatıs
N İ4 1
Şekildeki düzenekte mık
natıs ve bobin aynı doğ
rultudadır.
Aşağıdaki durumlardan
hangilerinde bobin üze
rinde akım oluşur?
Bobin
I. Mıknatıs 1 yönünde hareket ettirildiğinde
Emre geceleri bisik
let sürerken, bisiklet
farının önünü yete
rince aydınlatmadı
ğını fark ediyor.
II. Mıknatıs 2 yönünde hareket ettirildiğinde
III. Mıknatıs yerinde sabit olarak tutulduğunda
Bisiklet farı enerji
sini ' bisiklet dina
mosundan aldığına göre, Emre’nin aşağıdakilerden hangisini yapması, fardan yayı
lan ışık şiddetinin artmasını sağlar?
17.
I. Emre’nin bisikleti daha hızlı sürmesi
A) İ v e l i
B) İve III
C) II ve II
D) I, II ve
/\/\|)A./\/
V V V V
II. Dinamoda, daha fazla sarımlı bobin kullan
mak
Aşağıdakilerden
hangisinin yapıl
ması R direncin
den akım geçme
sini sağlayamaz?
'
L-///A —
III. Dinamoda, daha güçlü mıknatıs kullanmak
A) Yalnız II
B) I ve II
C) II ve III
D) I, II ve III
c
.0
c
X
>»
3
Jt
vO
»
U
A) Mıknatısın makaradan uzaklaştırılması
B) Makaranın mıknatısa yaklaştırılması
C) Makaranın ve mıknatısın aynı yönde ve eşit
hızla hareket ettirilmesi
D) Mıknatısın aşağı yukarı hareket ettirilmesi
15.
Çanak
^
x
on
DE
¥
Cemil, bir elektromıknatıs ile bir çubuk mıkna
tısın etkileşimini gözlemlemek istiyor. Bu
amaçla bir çubuk mıknatısı şekildeki gibi X ve
Z konumlarında sabit tutuyor.
Şekildeki elektrik devresinde K anahtarı kapa
tıldığında zil çalmaktadır.
Aşağıdaki işlemlerden hangilerinin yapılma
sı zil sesinin şiddetini artırır?
Cemil’in çubuk mıknatısı verilen konumlarda
sabit tutabilmesi için uygulaması gereken
kuvvetlerin yönleri, aşağıdakilerden hangi
sindeki gibidir?
Xe
I. Direncin değerini azaltmak.
II. Pile seri ve aynı yönlü bir pil daha bağlamak.
A)
III. Bobin üzerindeki iletkenin sarımını artırmak.
B)
A) İv e li
B) İve III
C)
C) II ve II
D) I, II ve
D)
Z ye
Q COŞKU
ELEKTRİK ENERJİSİ
ISIYA DÖNÜŞÜR
Kazanımlar
4
2.1
Bir iletkenden açığa çıkan ısı miktarı nelere bağlı
dır? Bir iletkenden açığa çıkan ısı miktarı,
iletkenden geçen akımın büyüklüğüne
iletkenin direncine
Elektrik akımı geçen iletkenlerin ısındığını,
2 .2 Elektrik enerjisinin bir iletkende ısı enerjisi
ne dönüşeceğini,
2 .3 Üzerinden akım geçen bir iletkende açığa çı
kan ısının; iletkenin direnci, üzerinden ge
çen akım ve akımın geçiş süresiyle ilişkili ol
duğunu,
2 .4 Elektrik enerjisinin ısı enerjisine dönüşümü
nü temel alan teknolojik uygulamaları,
E lektrik Enerjisi Isıya Dönüşür
Çalışan elektrikli aletlerin bir süre sonra ısındığını
farkederiz. Bununla birlikte elektrik sobası, elektrik
li su ısıtıcısı, elektrikli kalorifer peteği, ütü, elektrikli
şofben gibi tüm ısıtıcı araçlarda elektrik enerjisi ısı
enerjisine dönüştürülür. Bu enerji dönüşümünde
direnci yüksek iletken teller kullanılır.
Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi bir elektrikli çay
danlığın ısıtıcı kısmındaki teller genelde direnci yük
sek nikel - kromdan yapılır.
akımın iletkenden geçiş süresine bağlıdır.
Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi bir elektrik düze
neğinde devreden geçen akım miktarı reosta ile
kontrol edilmektedir. Şekildeki ampermetre devre
deki akımı, kronometre akımın geçiş süresini, ter
mometre suda meydana gelen sıcaklık artışını gös
termektedir.
--- ---,
..
,..T 7 Ü
Kaptaki suyun sı8' * ' ™
caklığının yüksel
me miktarı, suya
verilen ısı enerji ile
doğru orantılıdır.
Aynı zamanda su
miktarı ne kadar az olur
sa, sıcaklığındaki yüksel
me de o kadar fazla olur.
Devre akımının yüksek
olması, (akım değeri
sabitken) direncin büyük olması ve elektrik akımı
nın uygulanma süresinin uzaması su sıcaklığını da
ha çok yükseltir.
f
Birçok elektrikli alet kul
lanılırken, elektrik ener
jisinin ısı enerjisine dönüş
mesi amaçlanır. Duştan sonra
kullandığımız saç kurutma maki
nesinde, kahvaltı için annelerimizi
günlerde ortamın ısınması için kullanı
lan elektrikli ısıtıcılarda, yemeklerin pitrik enerjisi ısıya dönüşür. Bu araçlar
içine uygun şekilde yerleştirilen direnç
açığa çıkar.
0 COŞKU
Elektrik Enerjisi Isıya Dönüşür
Örnek -8
Kazanımlar
Şekildeki gibi kurulan düzeneklerde direnç telleri
nin değerleri ve devrelerdeki akım şiddetleri veril
miştir.
Anahtarlar aynı anda kapatıldığında ilk önce han
gi kaptaki su kaynar? (Suların kütleleri ve ilk sıcaklık
2 .5 Güvenlik açısından sigortanın önemini ve
çalışma prensibini,
2 .6 Teknolojideki sigorta modellerini araştırarak
bir sigorta modeli tasarlamayı,
ları eşittir.)
E lektrik Devrelerim izdeki
Güvencemiz: Sigorta
Bir elektrik devresinde oluşabile
cek bir arıza ya da kısa devre sonu
cu devreden aşırı akım geçer. Bu
aşırı akım devredeki araçların yan
masına, arızalanmasına sebep ola
bilir. İşte sigorta, devreye seri ola
rak bağlanan ve aşırı akım geçti
ğinde akımı keserek devrenin gü
venliğini sağlayan araçtır. Sigorta
nın elektrik devrelerindeki sembolü
aşağıdaki gibidir.
Çözüm
Bir direnç telinden elde edilen ısı enerjisi, iletkenin
direncine, akım şiddetine ve akımın geçiş süresine
bağlıdır.
Hem akım değeri hem de direnç değerinin büyük
olduğu kap M dir. Bu sebeple M kabındaki su en
önce kaynamaya başlar.
Sıra Sizde -9
Şekildeki ısıtıcı düzeneğini ku
ran Fen ve Teknoloji öğretme
ni, anahtarı kapattığında kap
taki suyun 20 dakikada kayna
dığını ölçüyor. “ Kaynama sü
resinin 10 dakikada olabilme
si için neler yaparsınız?” diye
sorduğunda dört öğrenci aşa
ğıdaki cevapları veriyor.
Bazı sigortalar elektriği iyi ile
ten ama erime sıcaklığı dü
şük olan metallerden yapılır.
Devreden aşırı akım geçtiğin
de tel hemen eriyip kopar.
Buna “ sigorta attı” denir. Si
gorta atınca devreden akım geçmez böylece oluşa
bilecek arıza veya yangın önlenmiş olur.
sigorta
T
şehir
cereyanı
Sigortanın devreye seri bağlı
olduğuna dikkat ediniz.
sigorta atmış
kablo kısa devre
Buna göre, hangi öğrencinin cevabı yanlıştır?
şehir
cereyanı
Z e yn e p
Kablo kısa devre olmuş.
Sigorta atıp devreyi kesmiş.
Bazı sigortalarda ise elektrik devresini kesen düze
nekte elektromıknatıstan yararlanılır. Devre normal
olarak çalıştığında, elektromıknatıs önündeki demir
parçaya fazla çekme kuvveti uygulamaz. Fakat aşı
rı akım geçtiğinde, elektromıknatıs önündeki demir
parçayı büyük bir kuvvetle çeker. Bu sırada demir
parçaya bağlı kontak açılır ve devreden akım geçi
şi önlenir.
0 COŞKU
Örneğin bir sigorta 6 amperlik (6 A) ise bu sigorta
en fazla 6 A akım geçmesine müsaade eder. Dev
reden daha fazla akım geçmesi durumunda sigor
ta atar, akım kesilir ve tehlike önlenir.
Bir ütü 4 amper (4 A) akım ile çalışıyorsa ütüye 2 A
(i
Örnek -9
Aşağıdaki tabloda bazı elektrikli cihazların çalışma
sı için gerekli olan akım miktarları ve bunlara ait si
gorta değerleri verilmiştir.
lik sigorta bağlamak anlamsızdır. Çünkü ütü çalış
Ç alıştığı akım
d e ğ e ri (A)
S ig o rta
d e ğ e ri (A)
Saç kurutma makinası
4
1
Su ısıtıcısı
II
10
Televizyon
1,2
1,4
Buz dolabı
0,8
III
E le k trik li a le t
maya başladığı anda sigorta hemen atar. Fakat ütü
yü 8 A’lik sigortaya bağlamak da anlamsızdır. Çün
kü ütü çalışmaya başlasa ve bir arıza olsa sigorta
atmayabilir ve yangın çıkabilir.
Sigorta
Tabloya göre numaralı yerlere aşağıdakilerden
hangileri gelm elidir?
Anahtar
A)
I
II
3
11
III
1
İşte bu yüzden elektrikli aletlere bağlanacak si
B)
8
9
0,6
gorta değerleri aletin çektiği akım değerinin bi
C)
2
3
3
D)
4,8
9
1
raz üzerinde bir değerde olmalıdır. Yani 4 A’lik
ütüyü çalıştırmak için
örneğin 5 A’lik bir sigor
ta uygundur.
Çözüm
ları bulunur. Bu ana si
Elektrikli aletlerde kullanılacak sigorta değeri, aletin
çektiği akım değerinin biraz üzerinde bir değer ol
malıdır. Bu yüzden I numaralı yere örneğin 4,8 A, II
numaralı yere 9 A, III numaralı yere 1 A gelmesi uy
gundur.
gorta kutularının dışın
Cevap D
Evlerde ve apartman gi
rişlerinde sigorta kutu
da her dairede bulunan
sigortalar tehlike anın
da evlerdeki elektrikli
©
Sıra Sizde -10
araçların tamamının za
rar görmesini engeller.
Kullandığımız elektrikli aletlerin
çoğunun kendi içinde sigor
tası vardır.
Otomobillerde de elektrik
sigortaları vardır. Yandaki re
simde otomobil sigortaları göste
rilmiştir.
Anahtar Bilgi
Selçuk bazı elek
trikli araçların re
simlerini bir kar
tona yapıştırıp
bu araçların çek
tiği akımları ve
araçları korumak
için gerekli olan
sigorta değerleri
ni aşağıdaki gibi
bir çizelgede be
lirtiyor.
Elektrikli
araç
Çektiği Sigorta
akım (A)
(A)
Saç kurutm a
K
6
12
L
M
11
jA
Elek*
trikj y §
toru
Su
ısıtıcısı
£2 *
\
V
Selçuk’un hazırladığı bu çizelge ile ilgili olarak
A) Su ısıtıcısı yaklaşık 10 A akım çekiyor olabilir.
Elektrik, faydalı olmasının yanında son derece
tehlikelidir. Evlerimizdeki priz, sigorta gibi araç
lara dokunmayalım. Elektrikli araçları kendimiz
tamir etmeye kalkışmayalım.
Q COŞKU
B) Elektrik motorunu korumak için devrede kulla
nılacak sigorta değeri en az 20 A olmalıdır.
C) Saç kurutma makinesi 6 A akım çekiyor olamaz.
D) En büyük sigorta değeri elektrik motoruna aittir.
Kazanımlar
2 .7 Elektrik enerjisinin ışık enerjisine dönüştü
ğünü,
2 .8 Üzerinden akım geçen bazı iletkenlerin gö
rülebilir bir ışık yaydığını,
2 .9 Bir ampulün patladığında neden tekrar yan
madiğim,
Eğer bir ampulün filaman teli
kopmuş ise ampulün içinden
akım geçmeyeceği için bu ampule
patlamış ampul denir. Evde, iş yerlerinde,
sokaklarda ve pek çok yerde kullandığımız ışık kay
nağı çeşitlerinden biri de floresan lambalardır. Floresan lamba içinde çok az cıva ve soy gaz bulunur.
Lamba camının iç yüzeyi fosfor tabakası ile kaplıdır.
Lambanın iki ucunda bulunan elektrotlara gerilim
uygulandığında cıva buharı içindeki atomlardan
mor ötesi ışınlar yayılır. Bu ışınlar fosfor tabakasına
çarpıp bu tabakanın parlamasını ve görünür ışık ya
yılmasını sağlar.
Günümüzde akkor filamanlı ampuller
yerine tasarruflu ampul dediğimiz kom
pakt floresan lambalar tercih edilmek
tedir. Kompakt floresan lambalar kulla
narak, aynı aydınlatma % 80 daha az
enerji tüketilerek elde edilir.
Elektrik Enerjisinden Işık Enerjisine
Örnek -10
Aydınlanmak için kullandığı
mız ampul ve lambalar, elek
trik enerjisinden ışık enerjisi
elde etmemize yarar.
a
Bir elektrik ampulünün içine
yakından baktığımızda ampulün ışık veren kısmının
bir tel parçası olduğunu görürüz. Ampulün bu kıs
mına filam an adı verilir.
Filaman tungsten metalinden yapılmış ince uzun
bir teldir. Aşağıdaki şekilde görüldüğü gibi filaman
kıvrımlı bir yapıya sahiptir. Böylece uzun bir tel kü
çük bir bölgeye sıkıştırılmış olur.
Akkor filamanlı lam
ba içindeki filaman
teli için üç öğrenci
nin söyledikleri yan
daki gibidir.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi
söylenebilir?
Yusuf
A) Yalnız Yeliz’in yorumu doğrudur.
B) Yalnız Emre’nin yorumu doğrudur.
C) Yalnız Yusuf'un yorumu yanlıştır.
D) Üçünün yorumu da doğrudur.
Çözüm
Filaman telinin hem direnci hem erime sıcaklığı yük
sektir. Tel metal olduğu için aynı zamanda ısı iletke
nidir. Üç öğrenci de doğru söylemiştir.
Cevap D
Telin ince ve uzun olması direnci arttırır. Telden akım
geçerken tel ısınıp kızarır akkor hâle gelir ve çevre
ye ışık saçar. Bu ampullere akkor filam anlı ampul
adı verilir.
Tungsten metalinin direnci büyük olduğu gibi erime
sıcaklığı da büyüktür. Dolayısıyla tel akkor hâle gel
se de eriyip kopmaz.
Akkor filamanlı ampullerde elektrik enerjisinin yak
laşık %5’i ışığa dönüşürken %95’i ısıya dönüşür.
Anlaşıldığı gibi içinden akım geçen tellerden bazıla
rı hem ısı hem de görülebilir ışık yayar.
Sıra Sizde - 11
Akkor filamanlı bir ampulde elektrik enerjisi,
Isı
enerjisi
Işık
enerjisi
Ses
enerjisi
verilenlerinden hangilerine dönüşür?
A) Yalnız I
B) Yalnız II
C) I ve II
D) I, II ve
Q COŞKU
Aşağıdaki etkinlikte girişten başlanarak kutu içinde
ki cümlelerin doğru ya da yanlış olduğuna karar ve
rilerek ilerlenip çıkışa ulaşılacaktır. Başlangıçta her
öğrencinin 60 puanı vardır. Her doğru adımda 10
puan kazanılırken her yanlış adımda 5 puan kaybe
Aşağıdaki tabloda bazı araçların çalıştığı akım de
ğerleri ile sigorta değerleri verilmiştir.
1. Buna göre boş bırakılan yerleri doldurunuz.
Çalıştığı akım
değeri (A)
Cihaz
diliyor.
Sigorta
değeri (A)
Buna göre en son çıkışta hangi öğrencinin kaç
puanı olur? Hesaplayıp kutu İçine yazınız.
1
Übm
□
Ayla
Ceyda
Berna
Derya
0,6
İD
i l
;
13
^
D o ğ ru
Yanlış
j
-
Ampullerin içindeki
ışık veren tele f ¡la
man denir.
Sigorta, devreden
aşırı akım geçmesi
ni önler.
8
3
Yanlış
D o ğ ru
n
İletkenden açığa çıkan ısı mik
tarı iletkenin direncine bağlı
değildir.
t
G iriş
-
u
14
K
f
2. Yukarıdaki cihazların hangileri elektrikten ısı
enerjisi elde etmek amacıyla kullanılır?
D o ğ ru
Üzerinden akım geçen b ir iletkende
açığa çıkan ısı m iktarı akımın büyüklü
ğüne bağlıdır.
Yanlış I
3. Bu cihazların hangileri elektrikte ışık enerjisi
üretmek için kullanılır?
4. Bu cihazların hangisi elektrik enerjisinden ha
reket enerjisi üretmek için kullanılır?
İletkenden açığa çıkan ısı
m iktarı akımın geçiş sü
resine bağlıdır.
D o ğ ru
Yanlış
2L
Her elektrikli aracın
sigorta değeri bir
birine eşittir.
Floresan lamba filamanlı lambaya göre
daha az enerji tüketir.
I.
S (S
II.
S5
4L
Yandaki şekillerde L,
uzunluğu; S dik kesit
alanı göster: : * : : t ' : mektedir.
Yandaki iletken teller aynı mad
delerden üretilmiştir. Bu tellerden
eşit sürede eşit miktar akım geçi
riliyor. Buna göre telleri, açığa
çıkan ısı enerjisi miktarına göre karşılaştırınız.
ELEKTRİK ENERJİSİ ISIYA DÖNÜŞÜR
1. Ampulün yapısında filaman olarak tungsten
Şekildeki R dirençli
kullanılmasının nedeni, tungstenin aşağıda
verilen özelliklerinden hangilerinin büyük
olmasıdır?
elektrik ısıtıcısı kaptaki
suyu ısıtmaktadır.
Buna göre, aşağıdakilerden hangilerinin
yapılması suyun da
ha erken kaynaması
nı sağlar?
I. Erime sıcaklığı
II. Öz ısısı
III. Direnci
A) Yalnız
B) Yalnız
C) İ v e l i
D) İve III
I. Üretecin geriliminin artırılması
II. Akım sabit tutulup R direncinin artırılması
III. Suyun kütlesinin azaltılması
2.
Otomobillerde kullanılan sigortalarla ilgili;
A) I ve II
B) İve III
C) II ve II
D) I, II ve
I. Sigortaların taşıdıkları akımlar farklıdır.
II. Farklı renklerdedir.
III. Farları koruyan sigorta attığında arabanın
farları söner diğer kısımları çalışır.
İfadelerinden hangileri doğru olabilir?
I
A) I, II ve III
B) I ve III
C) Yalnız II
D) Yalnız I
J
w
II
JJ
Direnç
-VWV—
1 ^3
3.
K
"
r
Uooooooor
.
M
L f
-mmr
Kütlesi eşit olan
özdeş kaplar Kap
daki sular öz
K
deş ısıtıcılarda
L
ısıtılıyor. Suların
M
ilk ve son sıcak
lıkları yandaki
-.motoJ
İlk sıcaklığı
(°C)
Son
sıcaklığı ( X )
15
20
15
39
15
24
Su
Kablo
Öğretmeni Burak’a yukarıdaki deney malze
melerini verdikten sonra bu malzemelerle kur
duğu devre yardımıyla belirli bir süre içinde su
yu en yüksek sıcaklığa çıkarmasını istiyor.
Bunun için Burak, aşağıdaki devrelerden
hangisini kurmalıdır?
(Kaplar özdeş, su sıcaklıkları eşittir.)
Buna göre, ampermetrelerin gösterdiği de
ğerler, aşağıdakilerden hangisindeki gibi
olabilir?
A, (A)
AÂ)
A)
8
8
8
B)
7
12
9
C)
10
8
7
D)
6
5
9
A3(A)
Q COŞKU
8.
Alparslan kur
duğu düze
nekte şekil
deki değişikli
ği yapıyor.
&
&
R
m
R
Buna göre
-WıAr
R
SU m su
A lparslan’ın
yaptığı değişiklikle ilgili aşağıdakilerden hangisi söyle
nemez?
1.düzenek
2.düzenek
A) Su daha kısa sürede ısınır.
Büşra aynı sıcaklıktaki suları özdeş kaplara
koyarak yukarıdaki düzeneklerde devreleri ay
nı anda çalıştırıyor. Bir süre sonra su sıcaklık
larının aynı olmadığını fark ediyor.
Ampermetrelerin gösterdikleri değerler eşit
olduğuna göre, Büşra bu deneyi aşağıdaki
sorulardan hangisinin cevabını vermek için
yapmış olabilir? (Direnç tellerinin uzunluk ve ka
B) Pil daha uzun sürede tükenir.
C) Pilden daha çok akım çekilir.
D) Suya daha çok enerji aktarılır.
9.
lınlıkları eşittir.)
A) Direnç teli olarak kullanılan iletkenin cinsi
yaydığı ısı miktarını etkiler mi?
B) Bir iletkenin direnci iletkenin uzunluğuna
bağlı mıdır?
C) Her iletkenden geçen akım şiddeti, iletke
nin ısı yaymasını sebep olur mu?
D) Direnç telinden geçen akım değeri, iletke
nin yaydığı ısıyı etkiler mi?
Yukarıdaki devre
ler özdeş ampul ve
pillerle kurulmuş
tur.
Buna göre, hangi
devrelerde ampul
lerden herhangi
birinin patlaması,
diğer ampullerin de mutlaka sönmesine se
bep olur?
A) Yalnız K
B) Yalnız M
C) K ve M
D) L ve M
10. Elektrikli X, Y, Z aletleri
Bazı futbol sahalarında saha zeminine döşen
miş teller yardımıyla kışın sahanın buzlanması
önlenir.
nin çalışma ve sigorta
akımlarından bazıları
verilmiştir.
Çalışma Sigorta
akımı
akımı
X
1A
Y
Bu düzeneğin çalışması aşağıdakilerden
A) Elektrik enerjisi farklı devre elemanlarında
ışık enerjisine dönüşebilir.
B) Elektrik enerjisinin gerilimi kullanılacağı
yere göre artırılıp azaltılabilir.
C) Elektrik enerjisi iletkenlerde iletkenin diren
cinden dolayı ısı enerjisine dönüşür.
D) Elektrik güvenliğini sağlamak için sigorta
lar kullanılır.
0 COŞKU
Buna göre,
Z
12 A
4A
I. En büyük akımla Y
aleti çalışır.
II. X in sigorta akımı Z nin sigorta akımından
küçüktür.
III. Y nin çalışma akımı 12 A den küçüktür,
A) Yalnız I
B) YalnızI
C) İve III
D) I, II ve
ELEKTRİKLİ ARAÇLARIN
♦♦
♦♦
GUCU
Kazanımlar
3.1
Elektrik enerjisi ile çalışan araçların birim
zamanda kullandıkları elektrik enerjisi mik
tarının farklı olabileceğini,
3 .2 Elektrik enerjisi ile çalışan araçlann birim za
Elektrikli cihazların üze
rindeki etiketlerde cihaz
ların gücü, kaç amperlik
akım çektiği, çalışma ge
rilimi yazar. Bu etiketlere
bakarak cihazların harca
dığı enerjiyi hesaplayabi
liriz.
¿JPWQBOUPIHC
fflB ® CB C< S_
Elektriksel güç aşağıdaki bağıntı ile hesaplanabilir.
manda tükettiği elektrik enerjisini, o aracın
gücü olarak ifade edildiğini,
Kullanılan elektrik
„
. .
enerjisi miktarı
Elektriksel guç = --------- ------------------Zaman
3 .3 Elektriksel güç birimlerinin watt ve kilowatt
olarak adlandırıldığını,
P =
Burada P aracın gücünü, E kullanılan elektrik ener
jisi miktarını, t zamanı göstermektedir.
E le k trik li A ra ç la rın Gücü
Bir araç 1 saniyede 1 joule enerji harcıyorsa bu ale
tin gücü 1 wattır.
1 joule
j
1 watt = — ---------- ; 1 — = 1 W
1 saniye
s
Örnek -11
ıs
*>
Elektriksel güç ile ilgili defterlerine not olan öğren
ciler, daha sonra yazdıklarını birbirlerine okuyor.
Isıtıcı, fırın, elektrikli süpürge, televizyon, ampul gi
bi elektrikli araçların eşit süre çalıştırıldığında har
cadığı enerji miktarı birbirine eşit değildir.
Elektrikli aracın çalışma gerilimi, çektiği akım ve
aletin çalışma süresi aletlerin harcadığı enerji mik
tarında etkili olan faktörlerdir.
Bir elektrik devresinde birim zamanda harcanan
elektrik enerjisine elektriksel güç adı verilir.
Elektriksel gücün birimi watt tır. Watt W ile gösteri
lir. Fakat günlük hayatta daha çok kilow att kullanı
lır ve kısaca kW ile gösterilir.
1 kW = 1000 W
Öğrencilerin söyledikleri aşağıdaki gibi olduğu
na göre, hangi öğrenci not alırken bir yanlışlık
yapmıştır?
A)
Elektrikli araçların birim zamanda kul
landıkları enerji miktarı farklı olabilir.
B)
Elektrikli araçların birim zamanda harca
dıkları elektrik enerjisine elektriksel güç
denir.
C) Elektriksel güç birimi w att(W ) ve kilowatt(kW ) olarak adlandırılır.
D) Elektrikli araçların harcadıkları elektrik
enerjisi, elektrikli aracın gücüne ve kulla
nıldığı süreye bağlı değildir.
Elektrikli Araçların Gücü
Çözüm
Elektriksel güç, birim zamanda harcanan elektrik
enerjisidir. Farklı etektrikli âletlerin eşit sürede har
cadıkları enerjiler, yani güçleri farklı olabilir. Elektrik
sel güç birimi watt ve kilowatt tır.
Bu durumda harcanan elektrik enerjisi de elektrik
sel güce ve elektrikli aracın kullanım süresine bağ
lıdır. Davut, aldığı notta bir yanlışlık yapmıştır.
Cevap D
Sıra Sizde - 12
.
.
.
.
.
.
(çözüm
Elektrikli aletin gücü Watt olarak, kullanım süresi ise
saniye olarak verilmiş olsun. Bu durumda enerji bi
rimi;
Enerji = Güç x Süre
= watt x saniye
= Ws
şeklinde elde edilir. Ws, Joule eşittir.
Elektrikli aletin gücü Kilowatt olarak, kullanım süre
si ise saat olarak verilmiş olsun. Bu durumda ener
ji birimi;
Enerji = Güç x Süre
^
= kilowatt x saat
= kW h olarak bulunur.
r t t t ai
Bu birimin kısaltması olarak kWh kullanılır.
Bir elektrikli cihazın harcadığı elektrik enerjisi
miktarı kullanıldığı süreye bağlıdır. 100 W’lik bir
alet 1 saniye çalıştığında 100 joule lük enerji harcar.
Bu cihaz 2 saniye çalıştığında 200 joule lük enerji
harcar. Bu durum bize, elektrikli cihazın kullanım
süresi arttıkça harcanan enerjinin arttığını gösterir.
Elektrikli araçların
kullandıkları
enerji miktarı farklı olabilir. Elektrikli araçların birim
zamanda harcadıkları elektrik enerjisine ...................
.......___ denir. Elektriksel güç birimleri watt ve kilo
watt olarak adlandırılır. Elektrikli araçların harcadık
ları elektrik enerjisi miktarı bulunurken elektrikli
aracın ............. ve
çarpılır. Bulunan
elektrik enerjisinin birimi watt saniye (joule) ya da
kilowatt s aa t ' olarak adlandırılır.
Yukarıda verilen cüm leleri doğru olarak tamam
lamak için aşağıdakilerden hangisini kulanmaya
gerek yoktur?
A) enerjisi
B) birim zamanda
C) elektriksel güç
D) gücü, kullanıldığı süre
Bir elektrikli cihazın harcadığı elek
trik enerjisi, aletin sahip olduğu
elektriksel güce bağlıdır. Örneğin
bir mikserin gücü 200 W, bir ütünün
gücü 1400 W olsun. Mikser 1 sani
ye çalıştığında harcadığı ener- (
200 W
ji 200 joule olurken, ütü
1 saniye çalıştığında
harcadığı enerji 1400 joule olur. Ya^
ni bir elektrikli cihazın gücü arttık
ça harcadığı elektrik enerjisi
,^
i, HWI.IM
miktarı da artar.
0 0 IV
Kazanımlar
Örnek -12
&
3 .4 Elektrik enerjisi ile çalışan araçlarda kullanı
lan elektrik enerjisi miktarının, aracın gücü
ne ve çalıştırıldığı süreye göre değiştiğini,
3 .5 Kullanılan elektrik enerjisi miktarının
“watt x saniye” ve “kilowatt x saat” olarak
adlandırıldığını,
j
E lektrik Enerjisi Tüketim i
Gücü ve kullanım süresi bilinen bir cihazın kullandı
ğı enerji miktarı aşağıdaki bağıntı ile bulunur.
Kullanılan
elektrik enerjisi =
miktar.
T elevizyon
Yukarıdaki elektrikli araçlar 1 er saat çalıştırıldık
larında hangisi en fazla enerji tüketir?
A
x
9UCU
m
Zaman
Çözüm
Gösterge
Elektrikli aletlerin harcadığı enerji güçleriyle kulla
nım sürelerinin çarpımıyla bulunur. Resimlerdeki
aletler 1 er saat çalıştırılmıştır. Dolayısyla gücü yük
sek olan aletin harcadığı enerji de fazla olcaktır. Gü
cü 2,5 kW, yani 2500 W olan elektrikli fırın 1 saatte
en fazla enerji harcar.
Cevap C
Sıra Sizde - 13
D isk
Elektrik sayaçlarının içinde elektrik motoru gibi ça
lışan bir parça vardır. Bu parçaya bağlanan disk dö
nerek, kullanılan elektrik enerjisi miktarını gösterge
de kaydeder. Aynı anda çalışan araç sayısı arttıkça
disk daha hızlı dönmeye başlar. Bu da tüketilen
enerji miktarının arttığını gösterir.
Örnek -13
Bir çamaşır makinesinin gü
cü 1200 W tır. Bu çamaşır
makinesi ortalama her gün
yarım saat çalışmaktadır.
A) Ütünün 1 saatte harcadığı enerjiyi matkap 2,5
saatte harcar.
Elektriğin 1 kilowatt-saati,
0,12 TL olduğuna göre, ça
maşır makinesi için bir ay
da kaç TL elektrik maliyeti
çıkar? (1 ay 30 gün kabul edilebilir.)
B) Matkabın gücü ütünün gücünün 2,5 katıdır.
Çözüm
Şekildeki gibi konuşturulan bir ütü ve matkap için
aşağıdaki karşılaştırmalardan hangisi yanlıştır?
C) Ütü 30 dakikada 500 Wh enerji harcar.
D) Matkap 15 dakikada 100 Wh enerji harcar.
Elektrikli aletin bir aylık çalışma süresi,
0,5 x 30 = 15 saattir.
E le k trik Enerjisi Nasıl Ölçülür?
Çamaşır makinesinin 1 ayda harcadığı enerji;
E = P x t = 1200 15 = 18 000 Wh = 18 kWh tir.
Her ay tükettiğimiz
elektrik enerjisi be
delini evimize gelen
fatura tutarına göre
öderiz.
Elektrik faturaların
da
kullandığımız
elektrik enerjisi mik
tarı ve enerji birim fi
yatı ile birlikte öde
memiz gereken be
del yazar. Ev, iş yer
leri ve sanayide kul
lanılan elektrik ener
jisi miktarı elektrik
sayaçları tarafından
tespit edilir.
Binaya giren elektrik
enerjisi eve girme
den önce elektrik
sayacından geçer.
AYEDAŞ Ss & ÿ ÿ z l
“T
1 kWh enerji 0,12 TL olduğuna göre, aylık maliyet;
Maliyet = 18 • 0,12 = 2,16 TL dir.
Sıra Sizde -14
-g » . Jîssî.saJmJ'SHSÂ».-nj
Kompakt floresan lamba
»11*5!
Gücü
25 W
Ömrü
6 13 2 0 saat (7 yıl)
Satış fiyatı
4 ,5 0 TL
Günde ortalama 4 saat çalıştırılan bir adet kompakt
floresan lambanın özellikleri tabloda verilmiştir.
Elektrik enerjisinin birim fiyatı 0,15 TL/kWh oldu
ğuna göre, 30 gün için bu kompakt floresan lam
banın harcadığı enerjinin tutarı kaç TL olur?
A) 0,15
B) 0,30
C) 0,45
D) 0,60
0 COŞKU
Eğ
Kazanımlar
Enerji tasarruflu lambalar
satın alarak aydınlatma
maliyetini % 80 azaltabi
lirsiniz.
3 .6 Elektrik enerjisinin bilinçli bir şekilde kulla
nımı için alınması gereken önlemleri,
■m m m m m b h b m v '
E le k trik Tasarrufu
Elektrik enerjisini bilinçli kullanarak hem elektrik ta
sarrufu sağlamış olur hem de elektrik masrafımızı
düşürmüş oluruz. Elektriğin önemli bir kısmının fo
sil yakıtlardan üretildiğini biliyorsunuz. Elektrik ta
sarrufu sayesinde fosil yakıt tüketimi azalmış, böylece doğaya daha az zararlı madde atmış, Dünya’mızı daha az kirletmiş oluruz.
Elektrik tasarrufunda bütün sorumluluk biz kullanı
cılara aittir. Örneğin sıcak bir yaz günü klima çalı
şan bir odada kapıyı açık bırakıp gidersek soğuma
sı için klimanın hiç durmadan daha uzun süre çalış
ması gerekir. Bu da daha fazla elektrik tüketimi de
mektir. Odada kimse olmadığı hâlde ışığı açık bı
rakmak da anlamsızdır. Oda boşu boşuna aydınla
tıldığı için elektrik israfı olmaktadır.
Kışın kalorifer peteklerini açıp odayı ısıttıktan sonra
pencere camını açıp içeriyi soğutmak da elektrik ve
enerji israfıdır. Bunun yerine kalorifer peteğinin va
nasını kısarak odanın fazla ısınmasını önleyebiliriz.
Televizyonu boşa çalıştırmak, müzik aletlerinin sesi
ni gereğinden fazla açmak, buzdolabını sık sık açıp
kapamak, buzdolabının kapağını uzun süre açık bı
rakmak, elle yapabileceğimiz basit işleri elektrikli
aletlerle yapmak da elektrik israfına sebep olur.
Akkor filamanlı ampullerinizi kompakt floresan am
pullerle değiştirin. Kompakt floresan ampuller nor
mal ampullerden 5 kat daha az enerji tüketirler ve
10 kat daha uzun ömürlüdürler.
Q COŞKU
Elektrikli araçların
enerji verim liliğini
gösteren şekildeki
etikete göre, aşağıdakilerden hangisi
söylenemez?
A)
B)
Elektrikli aracın
bir yılda harcadı
ğı elektrik enerji
sini hesaplayabiliriz.
ENERJİ VERİMLİLİĞİ ETİKETİ
Çok Verimli
4M
h
h
h
^
Az Verimli
Elektrikten tasarrufu en çok A sınıfı elektrikli
araçla sağlanır.
C) G sınıfına ait bir elektrikli araç ortalama enerji tü
ketimi bakımından, D sınıfı aynı cins elektrikli bir
araçtan daha fazla enerji tüketir.
D) A sınıfına ait bir elektrikli araç ortalama enerji tü
ketimi bakımından C sınıfı aynı cins elektrikli
araçtan daha az enerji harcar.
Çözüm
Enerji verimliliği etiketi adından da anlaşılabileceği
gibi bir elektrikli aracın enerji verimlilik sınıfını göste
rir. Şekildeki etikete bakıldığında en çok tasarruf ya
pılabilecek araçların A sınıfı olduğu görülür. G sınıfı
araç, benzeri D sınıfındakine göre daha verimsiz ol
duğundan daha çok enerji harcar. A sınıfı aracın ener
ji tüketimi ise D sınıfındaki benzer araca göre daha
düşüktür. Enerji verimliliği etiketi aracın 1 yılda kulla
nacağı elektrik enerjisini hesaplamamızı sağlamaz.
Cevap A
Sıra Sizde -15
Enerji verimliliği etiketleri aşağıdaki gibi olan ben
zer araçlardan hangisinin verimi en düşüktür?
A)
alil
Günümüzde elektrikli cihaz
EneıJİ
ların üzerlerinde enerji tüke
$**5ssr
timine göre sınıflandırılması
yapılmaktadır. En verimli sı
nıf “A sınıfı” elektrikli cihaz
lardır. “A sınıfı” cihazlar en
düşük düzeyde enerji tüke
tirken “G” sınıfı cihazlar en
XYZ
yüksek düzeyde enerji tüke
tirler. A sınıfı bir elektrikli
araç ortalama enerji tüketi
minden %45 daha az enerji
tüketecektir. G sınıfına ait bir elektrikli araç da orta
lama enerji tüketiminden yaklaşık % 25 daha fazla
enerji tüketecektir. A, B ve C sınıfına ait elektrikli ci
hazların tüketimi ortalama tüketiminden daha azdır.
Satın alacağımız elektrikli cihazların üzerindeki
enerji etiketlerine dikkat etmeliyiz.
Örnek -14
m
C)
■
<1
B)
«B a r*
D
u
D)
»
u n o
D
wm m m >
WM>
O
Aşağıdaki tabloda verilen bilgilere göre elektrik
li araçların enerjisini hesaplayınız.
Elektrikli
araç
Gücü
(W)
Gücü
(kW)
Harcadığı enerji
1 saatte
(kWh)
1 s de
(J)
Ayhan, Deniz ve Haluk aynı büyüklükte buzdolabı
alacaklardır. Birlikte mağazaları dolaşan arkadaş
lardan Ayhan, A sınıfı; Deniz, D sınıfı; Haluk ise H sı
nıfı buzdolabı almıştır.
E le k trik v e rim liliğ i e tik e ti
Elektrikli
aletlerde
En verimlisi
s A sınıfı
1500
3000
1800
Buna göre aşağıdaki cümlelerde boş bırakılan
yerleri doldurunuz.
1. Ayhan’ın aldığı buzdolabı Deniz’in aldığı buzdo
labından d a h a .......................
7
3
800
2. Deniz’in aldığı buzdolabı Haluk’un aldığı buzdo
labından eşit sürede daha az e n e rji..................
3. Ortalama enerji tüketimi en fazla olan cihaz
aldığı cihazdır.
200
1. Yukarıdaki araçlardan hangisinin gücü en bü
yük hangisinin en küçüktür?
2. Yukarıdaki tabloya göre bir günde elektrik
süpürgesi 1 saat, klima 3 saat, su ısıtıcısı ya
rım saat, saç kurutma makinası 15 dakika,
televizyon 2 saat çalıştığına göre, evde bir
günde ve bir ayda tüketilen enerji miktarı kaç
kWh dır?
Aşağıda verilen sayaç resimleri bir evde kullanılan
elektrik enerjisindeki ölçümleri göstermektedir.
Elektrik enerjisinin 1 kWh si 12 kuruştur.
İlk okuma
Son okuma
1. Kullanılan elektrik enerjisinin miktarı nedir?
3. Elektriğin 1 kWh si 0,1 TL ise aylık enerji be
deli kaç TL dir?
308
2. Kullanılan elektrik enerjisinin bedelini he
saplayınız.
Q COŞKU
KDT
ELEKTRİKLİ ARAÇLARIN GÜCÜ
3
3.
1.
Giriş
Aracın gücü
Aracının markası
Aracın çatıştığı
süre
(y
Evlerde kullandığımız aletlerden bazıları ve bu
aletlerin güçleri şekilde verilmiştir.
I. Ütünün 1 saatte harcadığı enerjiyi, ampul
15 saatte harcar.
Öğrenci girişten başlayarak ok yönünde gide
rek X kutusuna ulaşıyor. Saç kurutma makine
sinin harcadığı elektrik enerjisi miktarını he
saplamak için gerekli olan niceliklerin üzerin
den geçtiğinde 5 puan kazanıyor. Gerekli ol
mayan nicelikler üzerinden geçtiğinde ise 2
puan kaybediyor.
II. Ampulün 1 saatte harcadığı enerjiyi saç ku
rutma makinesi, 12 dakikada harcar.
III. Ütünün gücü, ampul ve saç kurutma maki
nesinin güçleri toplamından küçüktür.
B) YalnızI
C) İv e li
D) I, II ve
Aracın sigorta
değeri
Bir saç kurutma makinesinin harcadığı elektrik
enerjisi miktarını hesaplamak isteyen bir öğ
renciye yukarıdaki şema veriliyor.
Buna göre;
A) Yalnız I
Aracın verdiği
ısı enerjisi
Buna göre, öğrenci X kutusuna ulaştığında
kaç puana ulaşır?
B) 4
A) 2
D) 8
C) 6
2 . Bülent, Fen ve Teknoloji dersinde öğrendiği baeto^ı zı birimlerin sembollerini, “Birim Sembolleri Evi”
j p g ^ adını verdiği aşağıdaki gibi tabloya yazıyor.
fçöîüm
4.
• Kullanıldığı
süre(h)
Güç(W)
T
I
0
X
Y
Z
Şekil - II
X, Y, Z araçlarının güçlerine ve kullanıldıkları sü
relere ait sütun grafikleri Şekil - 1ve Şekil - II de
verilmiştir.
Bülent’in hazırladığı birim sembolleri evi ile
ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
A) Güç birimi sembolü yanlış yazılmıştır.
B) Elektrik akımı sembolü doğru yazılmıştır.
Araçların kullanıldığı bu sürelerde harcadık
ları elektriksel enerjiler sırasıyla Ex, EY, Ez
olduğuna göre, bunlar arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisinde doğru gösterilmiş
tir?
C) Enerji ve güç birimi sembolleri birbirine ka
rıştırılmıştır.
A) Ey < Ex < Ez
B) Ez < EY < Ex
D) Gerilim birimi sembolü yanlış yazılmıştır.
Q Ex < EY < Ez
D) Ey < Ez < Ex
©COŞKU
309
Elektrikli araçların birim zamanda harcadıkları
elektrik enerjisine ........................ denir. Bir
elektrikli aracın harcadığı elektrik enerjisi
bulunurken elektrikli aracın........................ ile
kullanıldığı........................ çarpılır.
Yukarıdaki paragrafta boş bırakılan yerlere
aşağıdaki kavramlar yazıldığında, hangisi
boş kalır?
9.
Aşağıda verilen şiirin hangi mısrasında elek
trikle ilgili yanlış bir bilgi verilmiştir?
jü
(çözüm
(1) Kompakt floresan lamba ile elektrik
tasarrufu yaparsın.
(2) Saç kurutma makinesi kullanırsan
çok enerji harcarsın.
(3) Alacağın aracın enerji verimliliği A
kalite olursa elektrik faturası az olur.
A) Gücü
B) Akım
C) Süre
D) Elektriksel güç
(4) Televizyon yerine radyo çalıştırırsan
çok enerji harcamış olursun.
B) 2
A) 1
6.
E le k trik li a ra ç
E le k trik s e l g ü ç (W)
Radyo
m
(çözüm
6
Elektrikli battaniye
100
2
Televizyon
125
4
40
8
Evlerimizde kullanılan araçlardan bazılarının
elektriksel gücü ve bir günde kullanıldıkları sü
re tabloda verilmiştir.
Buna göre, hangi aracın harcadığı elektrik
enerji miktarı en azdır?
7.
D) 4
Z a m a n (h )
10
Am pul
C) 3
A) Ampul
B) Radyo
C) Elektrikli battaniye
D) Televizyon
10.
Fen ve Teknoloji dersi öğretmeni, öğrencilerin
m i ş den bir sonraki derste sınıfa üç farklı elektrikli
araç getirmelerini istiyor. Üç öğrenciden iste(çöîum diklerini ise aşağıdaki gibi ifade ediyor.
Ferit, senin elektrikli aracının verimi çok yüksek olsun.
Tekin, senin elektrikli aracın elektrik enerjisini ısı ve
hareket enerjisine dönüştürsün.
Selin, senin elektrikli aracın ise çok düfük verimli ol
sun.
X
Selin
Ferit
Aşağıdakilerden hangisi bir elektrik devre
sini koruma amacıyla kullanılır?
A) Zil
B) Transformatör
C) Sigorta
D) Amplifikatör
8 . Şekildeki tablo
da verilen elek
trikli araçlardan
(çözüm hangisi, aynı sü
rede daha fazla
elektrik enerjisi
harcar?
0
E le k trik li a raç
G ücü (kW )
M atkap
0,4
Ütü
1,8
A) Matkap
B) Ütü
C) Televizyon
D) Süpürge
Buna göre, Ferit, Tekin ve Selin’in sınıfa ge
tireceği araçlar aşağıdakilerden hangisin
deki gibi olabilir?
Ferit
Tekin
Selin
Kompakt
floresan
lamba
Saç
kurutma
makinesi
Akkor
filamanlı
ampul
Radyo
Akkor
filamanlı
ampul
Kompakt
floresan
lamba
Kompakt
floresan
lamba
Ütü
Saç
kurutma
makinesi
Akkor
filamanlı
ampul
Kompakt
floresan
lamba
Radyo
Q COŞKU
YAŞAMIMIZDAKİ ELEKTRIK
1.
Aşağıda verilen bilgilerden hangileri doğru
dur?
I. Manyetik özellik gösterebilen bütün mad
delerin her zaman N ve S kutupları vardır.
4.
Aşağıdakilerden hangileri bir elektromıkna
tısın manyetik alan şiddetini artıran etkiler
dendir?
I. Akım şiddetinin artırılması
II. Sarım sayısının artırılması
II. Bütün manyetik maddelerin (+) ve (-) ku
tupları vardır.
III. Demir çubuğun boyunun uzatılması
III. Bütün manyetik maddeler mıknatıs tarafın
dan çekilebilir.
A) I ve II
B) İv e III
C) II ve II
D) I, II ve
A) Yalnız I
B) Yalnız
C) Yalnız II
D) İv e III
2.
Mıknatıs
Şekilde görülen mıknatısın iki tarafına man
yetik maddeler konduğunda K, L, M ve P bö
lümlerinin kutupları nasıl oluşur?
M
K
N
S
N
S
B)
S
N
S
N
C)
S
S
N
N
D)
N
N
S
S
A)
İplerle tavana asılan I
ve II mıknatıslarının
arasına III mıknatısı
sabitlendiğinde, I ve II
şekildeki gibi denge
de kalıyor.
T X
Şekilde verilen elektromıknatıs modellerini tah
taya çizen öğretmen, elektromıknatısların ku
tup işaretlerine göre KL, MN, PR ve TS arası
na bağlanması gereken pilleri öğrencilerinden
çizmesini istiyor.
Buna göre, hangi öğrencinin çizimi yanlıştır?
A)
TX arasına
malıdır.
Buna göre, mıknatıs
ların K, L ve M uçla
rının kutupları için
aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
K
L
M
S
N
N
B)
N
N
S
C)
S
N
S
D)
N
S
S
A)
g coşku
h
|^~ şeklinde pil bağlan
MZ arasına
malıdır.
şeklinde pil bağlan
PR arasına
malıdır.
şeklinde pil bağlan
Cemal
D)
i
Cemil
KL arasına - jh şeklinde pil bağlan
malıdır.
(?IİEüH İ
yaşamımızdaki Elektrik
6.
35 sarım
Şekildeki gibi özdeş demir çubuklara farklı sa
rım sayılarında bobin teli sarılarak elektromık
natıslar elde ediliyor. Daha sonra elektromık
natıslara özdeş piller bağlanarak aynı yüksek
likten çektikleri ataş sayıları karşılaştırılıyor.
Bu deneyleri yapan bir öğrencinin amacı,
aşağıdakilerden hangisi olabilir?
8.
Elektromıknatıs
£ £
jp g
ve ataşlarla deney yapan bir
öğrenci, elek
tro m ık n a tıs ın
akım şiddetini
d e ğ iş t ir e r e k
elektrom ıknatı
sın çektiği ataş
sayısını buluyor.
Buna göre, deneyle ilgili aşağıdaki grafik
lerden hangisi doğru olabilir?
A)
B)
Akım şiddeti
A) Bir elektromıknatısın çekim gücü ile sarım
sayısı arasındaki ilişkiyi bulmak
1,5
C) Bir elektromıknatısın ataşları çektiği mesa
feyi bulmak
D) Elektromıknatısın hangi maddeleri çekip
çekmediğini bulmak
C)
ı
i
1 2 3 4 5
6
1
° '5
"
‘
0
I I I I I I
1 2 3 4 5
D)
Akım şiddeti
2,0
Ataş
sayısı
6
Akım şiddeti
2 ,0 -
1.5
1.5
1,0--
Ataş 1,0
sayısı 0,5
0,5
0
7.
Ataş
sayısı
0 ,5 0
■
1.5 -
1.0 4— t- I
B) Bir elektromıknatısın çekim gücü ile pil sa
yısı arasındaki ilişkiyi bulmak
Akım şiddeti
2,0
2 ,0 -
1 2 3 4 5
6
0
Ataş
sayısı
t I ı I ı t
1 2 3 4 5
6
8
Bir öğrenci aşağıdaki gibi bir düzenek kurup
çalıştırıyor.
Şekildeki düzenek
te anahtar kapatıldı
ğında demir çivi
ataşların bazılarını
çekmektedir.
Bu düzenekle ilgili
olarak,
I. Pil sayısı arttırıl
dığında çekilen
ataş sayısı artar.
II. Pilin kutupları
değiştirildiğinde çekilen ataş sayısı artar.
312
Düzenek çalışırken,
I. Elektrik enerjisi
Ses enerjisi
II. Elektrik enerjisi —» Isı enerjisi
III. Pilin kutupları değiştirildiğinde devrede do
lanan akımın yönü değişir.
III. Elektrik enerjisi -> Işık enerjisi
yargılarından hangileri doğru olur?
dönüşümlerinden hangileri gerçekleşir?
A) Yalnız
B) Yalnız
A) YalnızI
B) II ve III
C) İve III
D) I, II ve
C) I ve III
D) I, II ve III
Q COŞKU
1.
3.
Otomobil ve diğer
araçlarda şekildeki
gibi çok sayıda si
gorta kullanılır.
Transformatörlerle ilgili aşağıdaki yargılar
dan hangisi doğrudur?
A) Amaçları elektrik akım şiddetini artırmaktır.
B) İdeal transformatörde gerilim artarken akım
da artar.
Bunun
sebebini
aşağıdaki öğrenci
lerden hangisi doğru şekilde açıklamıştır?
C) Elektrik gerilimini artırıp azaltırlar.
D) Transformatör her elektrikli cihazda bulunur.
4.
0
(çözüm
H e r bir sigorta
'otom obilde fa rk lı b ir parça[ daki devreyi korur. Böylece i
vy erde sigorta attığında diğery
y e rle r çalışmasına
devam eder.
Bir grup öğrenci bir çivi üzerine izoleli tel sara
rak elde ettikleri elektromıknatısı pille çalıştıra
rak masa üzerindeki iğneleri çekiyorlar.
Bir elektromıknatısın çekim etkisini artırmak
için yapılabilecekler ile ilgili olarak öğrencilerin
önerileri aşağıdaki gibidir.
K enan
Meral
Dilruba
Hem sarım
sayısını hem de
pil sayısını
artırmak.
Buna göre, hangi öğrencinin önerisi yanlıştır?
2.
Aşağıdakilerin hangisinde elektromıknatıs
yoktur?
(M
çözüm
çöziim
A)
B) Derya
C) Dilek
D) Dilruba
B)
A
,
Saç kurutma makinesi
Mikser
U)
C)
& u
Vantilatör
COŞKU
A) Demet
Kriko
5.
Bir transformatör ile ilgili aşağıdaki ifade
lerden hangileri doğrudur?
I. Transformatör yardımıyla gerilim yükselti
lebilir.
II. Transformatör yardımıyla kullanılan elek
trik enerjisi artırılabilir.
III. Transformatör elektrik akımının gerilimini
düşürebilir.
A) Yalnızlı
B) Yalnız
C) İv e li
D) İve
313
ÖDT
8.
Isıtıcının ürettiği
ısı enerjisi
doğru
orantılıdır
1
doğru
orantılıdır
doğru
orantılıdır
Akım şiddeti
X
Y
Bir öğrenci özdeş direnç teli, özdeş kap ve öz
deş piller kullanarak aşağıdaki düzenekleri ku
ruyor. Öğrenci başlangıçta kaplara aynı sıcak
lıkta su dolduruyor.
D
Elektrikli bir su ısıtıcısı için yukarıda verilen
kavram haritasında, X ve Y kutularına aşağıdakilerden hangisi gelmelidir?
\
A) Su miktarı
Akım geçme süresi
B) Direnç
Akım geçme süresi
C) Su miktarı
Direnç
D) Termometre sayısı
Gerilim
Öğrenci düzenekleri eşit süre çalıştırıp su sı
caklıklarını ölçüyor.
Buna göre, aşağıdaki hangi öğrencinin yo
rumu yanlıştır?
Düzenekte bağımlı değişken
suyun kütlesidir.
7.
Ceyhun, bir bobin sarımı ve bir ampermetre ile
şekillerdeki düzeneği kuruyor. Daha sonra mık
natıs ve bobin sarımı ile birlikte üç farklı deney
yapıyor.
Esra
B)
Düzenekte pil sayısı sabit tutulan
değişkendir
Mıknatıs
sabit
tutuluyor.
n
Hayati
öf
Bobin
sabit
tutuluyor.
a*
C)
Direnç büyüklüğü sabit
tutulan değişkendir.
D)
Düzeneğin çalışma süresi sabit
tutulan değişkendir
Gülsüm
9.
Gücü 2000 watt olan bir şofben
günde 10 saat çalışmaktadır.
Buna göre Ceyhun hangi deneylerde, am
permetreden bir akım geçtiğini fark eder?
A) Yalnız deney 2’de
B) Deney 2 ve 3’de
C) Deney 1 ve 2’de
D) Deney 1, 2 ve 3’de
Elektriğin 1 kilowatt saati
0,15 TL olduğuna göre, bir ay
da (30 gün) bu aracın harca
yacağı elektrik enerjisinin tu
tarı kaç TL dır?
A) 9000
B) 1800
C) 90
D) 9
1.
Şekildeki tablo*
yu doğru olarak
tam am lam ak için
I, II ve III numa
ralı kutulara ya
zılması gereken
ler aşağıdakilerden hangisidir?
Araç
Verilen
enerji
Alınan
enerji
1
Hareket
Elektrik
Zil
II
Ses
Motor
Elektrik
III
Çalışma akımı 2,5 A olan buzdolabına
« f l ' sigorta değeri 3 A olan sigorta takıl' 'V.'
malıdır.
Osman
Çalışma akımı 10 A olan su ısıtıcısı
' için sigorta değeri 20 A olan sigorta
takılmalıdır.
*
i *
Omer
Çalışma akımı 4 A olan saç kurutma
: makinesi için sigorta değeri 5 A olan
sigorta kullanılmalıdır.
Ş '
A) Jeneratör
Elektrik
Isı
B) Pil
Hareket
Hareket
C) Jeneratör
Elektrik
Hareket
D) Vantilatör
Hareket
Isı
Hüseyin
Çalışma akımı 1 A olan televizyon
için sigorta değeri 1,2 A olan sigorta
kullanılmalıdır.
O*
Haşan
Dört öğrencinin verdiği örneklere göre, han
gisinde cihaz çalışırken tehlikeli bir durum
oluşabilir?
2.
A) Osman
B) Ömer
C) Hüseyin
D) Haşan
Gücü 2,4 kW olan bir elektrikli ısıtıcı günde
5 saat çalıştırıldığında 30 günde kaç TL lik
elektrik enerjisi harcar? (Elektriğin kW-h i 15 kr
dir.)
A) 27
B) 32
C) 48
D) 54
5.
I
|l
|l
|
a l
3.
Şekildeki sistemde çu
buk mıknatıs sağa sola
hareket ettiriliyor.
Bobin
O l Mil I
LAWV-
-AWv->
Mıknatıs
Şekil - 1
Şekil - II
Buna göre,
I. Mıknatısın hareket hızı artırılırsa ampermet
re daha büyük değer gösterir.
II. Hareket hâlindeki mıknatısın hızı telde olu
şan akımın değerini etkiler.
III. Mıknatıs bobin içinde duruyor iken oluşan
akımın değeri en büyük olur.
Laboratuvarda Şekil-I ve Şekil-II deki düzenek
leri kuran iki öğrenci, özdeş piller ve özdeş di
rençler kullanarak eşit kütledeki suları ısıtıyorlar.
10 dakika sonra kaplardaki su sıcaklıkları
nın eşit olduğu ölçüldüğüne göre, aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Suların ilk sıcaklıkları eşittir.
B) Dirençlerin verdiği ısılar farklıdır.
A) Yalnız
B) İv e li
C) Dirençlerden geçen akımlar farklıdır.
C) II ve III
D) I, II ve
D) Suların sıcaklık değişimleri eşit değildir.
Q COŞKU
315
•
•
•
c
•
•
Jeneratör
i
Sigorta
Yukarıdaki etkinlikte ilgili kutular eşleştirildiğinde okların görünümü aşağıdakilerden
hangisindeki gibi olur?
A)
B)
7.
Şekildeki deney düze
neğini kuran bir öğ
renci suyu ısıtmak için
(çözüm i uzunluğunda bakır
tel ve bir üreteç kulla
nıyor.
Bu öğrenci, suyun sı
caklığını kısa sürede
arttırmak için, aşağı
da verilen hangi ar
kadaşının tavsiyesine uymalıdır?
A)
Ü rc te c in kutuplarını te rs çevirip
bağlamalısın.
B ü le n t
B)
Akımı sab it tutup aynı uzunlukta
daha kalın bakır te l kullanmalısın.
» • {B ila l
tg &
C)
H
Akımı sab it tutup aynı kalınlıkta
daha uzun bakır te l kullanmalısın
B in n a z
■P
Q COŞKU
1.
-> | X | -» Hareket enerjisi
Yakıt enerjisi
Elektrik enerjisi -► | Y |
Ses enerjisi
| Z | -♦ Elektrik enerjisi
Hareket enerjisi
Yukarıda verilen etkinlikte X, Y, Z araçlarına gi
ren ve çıkan enerji türleri belirtilmiştir.
Buna göre X, Y ve Z aşağıdakilerden hangi
leri olabilir?
X
Y
Z
A) Otomobil
Radyo
Jeneratör
B) Ampul
Zil
Akü
C) Pil
Hoparlör
Ampul
D) Otomobil
Jeneratör
Zil
Bobinlere pil bağlandığında, uçlarında oluşan
kutuplar yukarıdaki şekillerde gösterilmiştir.
Buna göre pillerin bobin sarımlarına bağla
nışı, hangi seçenekteki gibi olmalıdır?
1
A)
B)
C)
D)
2.
Aşağıda güçleri verilen bazı elektrikli aletlerin
çalışma süreleri grafikte gösterilmiştir.
■
V
L, 1800 W
K, 2400 W
M , 1300 W
Çalışma süresi (saat)
4.
Birimler
Büyüklük
Elektriksel güç
II
K
Elektrik enerjisi
L
M
Araç
Elektrik akımı
A) K aracı 7,2 kWh enerji harcamıştır.
B) L aracı 10,8 kWh enerji harcamıştır.
C) Gücü en küçük olan araç M dir.
D) Araçların 1 saatte harcadıkları enerji ara
sında L > M > K ilişkisi vardır.
<
<
amper
kw . h
watt
volt
>
>
Yukarıda bazı elektriksel büyüklükler ve bunla
ra ait birimler verilmiştir.
Büyüklükler ve birimler eşleştirildiğinde,
hangi birimin bir kavramla eşleşmediği gö
rülür?
A) 1
B) 2
C) 3
D) 4
Q COŞKU
3,7
5.
[çölüm
X, Y ve Z elektrikli ısıtıcıları için kullanılan pil ve
direncin grafikleri I ve II deki gibi, K, L ve M kap
larındaki su hacminin sütun grafiği de III teki
gibidir.
7.
Bazı araçlar aşağıdaki gibi kendilerini tanıtıyorlar.
ß
(çözüm
Tık tık atarım . Selen e le k triğ e bakarım.
Kullandığın ele k triğ i sayarım.
Direnç
Pil sayısı
H e r ay size selam veririm . Ödemezsen
a
X
te k ra r gelirim. Bilirsin kWh'ıma bazen
zam gelir. Çok harcarsan cebindekiler
az gelir.
Bana bakmadan e le k trik li araç alma. S ı
Y
Z
X
Y
Z
nıfımı kontrol etmeden kararını verme.
I
Uyarmadı deme, parana yazık etme.
Buna göre, ısıtıcılar
eşit süre çalıştırıl
mak şartıyla aşağıdakilerden hangisin
de suyun sıcaklığı
en fazla artar?
Su hacmi
Buna göre, kendilerini tanıtan araçlar, aşağıdakilerden hangisi olabilir?
2 L
1L
A)
A) Z ısıtıcısını M ye koyup çalıştırmak
B) X ısıtıcısını M ye koyup çalıştırmak
C) Y ısıtıcısını L ye koyup çalıştırmak
B)
D) Z ısıtıcısını K ye koyup çalıştırmak
4»
S i1
ENERJİVERİMlİLİĞİETİKETİ
C)
rn a
6.
İhsan, Fen ve Teknoloji laboratuvarında bir
elektromıknatıs yapıyor. Dört öğrenci İhsan’a
aşağıdaki gibi elektromıknatısla ilgili sorular
(çöîum soruyor.
Bobinin sarım sayısı
elektromıknatısın
çekim gücünü etki
ler mi?
D)
Elektromıknatısın
çekim gücü pil sa
yısına bağlı mıdır?
V ------------
8.
Elektromıknatısın çe
kim gücü, manyetik
maddenin büyüklüğüne
bağlı mıdır?
Teldeki akım şiddeti
elektromıknatısın çek
me gücünü etkiler mi?
Hareket enerjisinden elektrik enerjisi elde et
mek iç in ....... I.......kullanılırken, elektrik ener
jisinden hareket enerjisi elde etmek için
........ II......... kullanılır. Şehir gerilimini düşür
mek veya yükseltmek için kullanılan araca
........ III.......denir.
Yukarıdaki cümleyi doğru olarak tamamla
yan kavramlar, aşağıdakilerden hangisinde
A) güç santrali, motor, jeneratör
Buna göre Ihsan, kaç tanesine “Evet" ceva
bı vermelidir?
A) 1
318
B) 2
ENERJİVERİMLİLİĞİETİKETİ
C) 3
D) 4
B) pil, jeneratör, transformatör
C) motor, jeneratör, santral
D) jeneratör, motor, transformatör
3
1.
¿fil
Ççozum
Şekildeki elektrikli su
ısıtıcısı ile ilgili aşağıdakilerden hangisi yan
lıştır?
+
-T
Şekil - 1
A) 1 kısmının direnci düşüktür.
Şekil - II
B) 2 kısmının direnci yüksektir.
Özdeş sarımlara sahip X ve Y elektromıknatıs
larını hazırlayan bir öğrenci, X in Y den daha
az toplu iğne çektiğini gözlemliyor.
C) Araç yardımıyla elektrik enerjisinden ısı
enerjisi elde edilir.
D) 1 ve 2 kısmının direnci eşittir.
Her iki elektromıknatısın eşit sayıda toplu
iğne çekmesi için, öğrencinin aşağıdakilerden hangisini yapması gerekir?
4.
Elektrik enerji kaynağı
A) h1 yüksekliğini artırmak
*
B) X in sarım sayısını azaltmak
P
(çözüm
C) Y nin sarım sayısını artırmak
D em ir
çekird e k
D) h2 yüksekliğini artırmak
B obin
Tokm ak-
Arkadaşlarına zilin çalışma prensibini anlat
mak isteyen bir öğrenci tahtaya bir zil modeli
çiziyor. Bazı öğrenciler, zilin çalışması için tah
tadaki resme bakarak aşağıdaki gibi konuşu
yorlar.
Çekilen ataş sayısı
Sarım
sayısı
Ahmet yaptığı bir elektromıknatısta sarım sayı
larını değiştirerek, elektromıknatısın çektiği ataş
sayısının sarım sayısına bağlı sütun grafiğini
şekildeki gibi çiziyor.
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi söyle
nemez?
A) Sarım sayısı arttıkça, çekilen ataş sayısı da
artar.
Anahtar kapatılır ve bobinden akım
geçer.
Furkan
r s * y>
Fatih
Elektromıknatıs demir parçasını çe
ker.
M ehm et
B) Sarım sayısı 60 a çıkarılırsa çekilen ataş
sayısı 9 dan fazla olur.
C) Sarım sayısının artması, elektromıknatısın
çekim gücünü artırır.
D) Çekilen ataş sayısı, sarımlarda dolanan
akım yönüne göre değişir.
Q COŞKU
Bobin içindeki demir çekirdek elektro
mıknatıs hâline gelir.
E nes
Tokmak zilden ayrılır ve devre kesilir.
Elektromıknatıs demir parçasını bıra
kır ve zil çalar.
Buna göre, kaç öğrencinin ifadesi doğrudur?
A) Bir
B) İki
C) Üç
D) Dört
319
sigorta
sigorta
2A
H 3 = O - ',
10 A
Ütü
Elektrikli soba
Elektrikli su ısıtıcısı
Elektrikli kalorifer
peteği
4A
anahtar
Elektrik tamircisi olan
babasından, bazı alet
lerin kullanım sırasın
daki akım şiddetlerini
öğrenen Mehmet, bu
aletler için sigorta ta
sarlayıp I, II ve III teki
gibi bağlıyor.
Yukarıda verilen araçların kaç tanesinde
elektrik enerjisi ısı enerjisine dönüştürülür?
A) Beş
B) Dört
C) Üç
D) İki
2A
anahtar
1
Elektrikli şofben
CM o
- _________________________________________________________________________________
220
i v o lt ^
Kahve
makinesi
II
sigorta
Traş
makinesi
KD e e e îIH
0,7 A
220
1f
I VOII^
volt
0,5 A
anahtar
Buna göre, Mehmet hangilerinde yanlış si
gorta kullanmıştır?
6.
Erhan, Murat ve Canan aşağıdaki deneylere
başlamadan önce maddelerin sıcaklıklarını öl
çüyor, deney bittikten sonra da ölçüp sıcaklık
ları karşılaştırıyor.
A) Yalnız I
B) Yalnızlı
C) İv e li
D) Yalnız III
8.
Erhan, için d e su
bulunan şişeyi uzun
süre ile ri g e ri sallıyor.
Murat, çe kiçle dem ir
levhaya vuruyor.
say,.
Akım
şid d e ti
J
Elektrom ıknatıs
ve ataşlarla deO
ney yapan bir öğ© p 2üm rencj elektromıknatısın sarım sa
yıları ve akım şid
detini değiştire
rek çektiği ataş
sayısını buluyor.
Ç ektiği
ataş
sayısı
Buna göre, elektromıknatısların çekim gü
cünün sütun grafiği aşağıdakilerden hangi
si gibidir?
„ „
Canan, için d e su bulunan kaba
dire n ç te li koyup te li devreye
bağlıyor. Anahtarı b e lli b ir süre
kapatıp devreyi çalıştırıyor.
1 Çekim
B)
gücü
Çekim gücü
Bu deneyleri yapan öğrencilerle ilgili, aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Erhan, hareket enerjisinden ısı enerjisi el
de eder.
B) Murat, yaptığı deneyle, herhangi bir ısı kay
nağı olmadan da ısı üretilebileceğini göste
riyor.
C) Canan, yaptığı deneyde suyun sıcaklığını
arttırır.
D) Her üç deneyde de mekanik enerjiden ısı
enerjsi elde edilebileceği gösterilmiştir.
X
D)
Y
Z
Çekim gücü
■■I lilL
X
Y
Z
X
Y
Z
0 COŞKU
8. UNITE
Doğal Süreçler
EVREN ve DUNYA'MIZ
NASIL OLUŞTU?
Kazanımlar
1 . 1 Tarih boyunca Dünya’mızın oluşumu hak
kında çeşitli görüşlerin ortaya atıldığını,
1 .2 Dünya’mızın oluşumuyla ilgili olarak en çok
kabul gören görüşün, “Büyük Patlama” oldu
ğunu,
Evren ve Dünya’mız Nasıl
Oluştu?
Eski tarihlerden beri bilime meraklı inşaların zihinle
rini;
-> Evren ve Dünya nasıl oluştu?
Evren ve Dünya’nın yapısında neler var?
soruları sürekli kurcalamıştır. Yaptıkları basit araştır
malar ve gözlemlerle insanlar, bu soruların cevapla
rına ulaşmaya çalışmışlardır.
Başlangıçta insanlar basit gözlemlerle Dünya’mızı,
etrafında Güneş ve Ay’ın dolandığı sabit bir geze
gen olarak düşündüler.
Araştırma imkanları geliştikçe, Güneş’in merkezde
olduğunu ve diğer gezegenlerle birlikte Dünya’mızın da Güneş etrafında dolandığını farkettiler.
Bilim insanları evrenin oluşumu ile ilgili farklı görüş
ler ortaya atmışlardır. Ancak bu görüşler temel ola
rak iki farklı gruba ayrılır.
1. görüş; Nevvton'un 1600 lü yıllarda ortaya attığı
hareketsiz ve bir başlangıcı olmayan evren görüşü
dür. Bu görüşe göre, evren sonsuzdan beri var ol
muştur ve varlığı da şu anki hâlindeki gibi sonsuza
kadar devam edecektir.
2. görüş; evrenin bir başlangıcı olduğu görüşü
dür. Bu görüş çoğunluk bilim insanları tarafından
kabul görmüştür. Buna astronomideki birçok geliş
menin evrenin sürekli bir genişleme içinde olduğu
nu göstermesi sebep olmuştur.
Büyük Patlama (Big Bang) Teorisi
Belçikalı bilim adamı Georges Lemaitre 1927 yılın
da “ Büyük Patlama” (Big Bang) teorisini ortaya
atmıştır. Bu teoriye göre evrenin bir başlangıcı var
dır ve evren sürekli genişlemektedir.
Astronomideki son bu
luşlar evrenin sürekli ge
nişlemekte
olduğunu
göstermektedir. 1929 da
Edwin Hubble yaptığı
Big bang (Büyük
gözlemlerle evrendeki
gök adaların birbirlerin
den sürekli uzaklaştığını tesbit etmiştir.
Patlama)
Büyük patlama (Big Bang) teorisine göre; sürek
li genişleyen evrende geçmişte gök cisimlerinin bir
birlerine çok daha yakın olmaları dolayısıyla evre
nin daha sıkışık olması gerekir. Hatta bu düşüncenin
son noktası; bütün evrenin oluşumunun bir nokta
dan gerçekleştiğidir.
Evrenin genişlemesini bir balonun şişmesine, ev
rendeki gök cisimlerini ise balon üzerindeki bazı
noktalara benzetebiliriz. Evren genişledikçe nasıl
gök cisimleri birbirlerinden uzaklaşıyorsa, balon
şiştikçe üzerinde önceden çizilmiş noktalar birbirle
rinden uzaklaşır.
-v
Yapılan araştırmalar bu teorinin günümüzde daha
ciddi kabul görmesine sebep olmuştur.
Büyük Patlama teorisinin açıklanmasını sağla
yan en önemli gelişme uzaydaki kozmik ışınım
ların tespit edilmesidir.
1989 dan beri elde ettikleri verilerle John Mather ve
George Smoot, evrenin doğumundan 380 000 yıl
sonraki hâliyle ilgili bilgilere ulaşmayı başardılar. Bu
çalışma onlara 2006’da Nobel Ödülü’nü kazandırdı.
Bu teoriye göre, evren yaklaşık 15 m ilyar yıl ön
ce çok büyük bir patlamayla oluşmaya başladı.
Ä COŞKU
]
i
Evren ve Dünya'mız Nasıl Oluştu?
Bu büyük patlama sonrası süreçte gök adalar, yıl
dızlar, gezegenler ve diğer gök cisimleri oluştu.
Sıra Sizde -1
Büyük Patlama Teorisine göre aşama aşama ev
renin oluşum süreci kısaca aşağıdaki gibi gelişti:
Çok sıcak bir parçacık bulutu
Evren atom büyüklüğünden, bir üzümün büyüklüğündeyken sıcaklığı çok yüksekti. Evrenin oluşumu
süreci sıcaklığın giderek azalmasıyla devam etti. Ev
ren büyüyerek içinde elektron ve diğer küçük par
çacıkların bulunduğu sıcak bir karışım haline geldi.
Hızla soğumaya devam ederken küçük parçacıklar
proton ve nötronlara dönüştü. Büyük patlamadan
300.000 yıl sonra elektronlar, proton ve nötronlar
birleşerek atomu oluşturdu. Oluşan atomların çoğu
hidrojen ve helyum atomuydu. Bazı hidrojen atom
ları helyuma dönüştükçe ışık oluştu. Hidrojen ve hel
yum, kütle çekimi sayesinde gök adaları oluştura
cak dev bir bulut haline geldi. Küçük gaz kümeleri
ise yıldızları oluşturmak için yoğunlaştı. Son aşa
mada, büyük patlamadan 15 milyar yıl sonra gök
adalar kütle çekiminin etkisi ile yıldızların ölümüne
sebep oldu. Bundan dolayı uzaya yayılan ağır ele
mentler de gök adaların oluşmasına sebep oldu.
Örnek -1
Evrenin oluşumunu değerlendiren üç öğrenci ara
larında aşağıdaki gibi konuşuyor.
-2:
Gök adaların oluşumu
-1 :
Saz kümelerinin y ıld ızları oluş
turm ak üzere yoğunlaşması
Başlangıç anı
Evrenin oluşumu ile ilgili bir kronolojik takvim oluş
turulmak isteniyor. Meydana gelen olaylar başlan
gıç anından itibaren günümüze doğru sıralanacak
şekilde 1, 2, 3 olayları belirleniyor. Evrenin oluşum
aşamalarından bazıları olan K, L, M safhaları yuka
rıdaki gibi belirtiliyor.
Buna göre, K, L, M olayları takvim üzerine doğ
ru olarak yerleştirilmesi aşağıdakilerden hangi
si gibi olmalıdır?
1
2
3
A)
K
L
M
B)
L
K
M
C)
M
L
K
D)
K
M
L
D ü n ya’mızın O luşum u
Bir görüşe göre, Dünya, Güneş’ten kopan bir
madde yığınından meydana geldi. Bu kop
maya Güneş’in süratli dönmesi ya da
başka bir yıldızın çekim etkisi sebep
oldu. Kopan madde Güneş etrafın
da bir toz bulutu oluşturdu. Toz
bulutu soğudukça “gezegenim
si” denilebilecek küçük ve so
ğuk bölgeler oluştu.
Hangi öğrencilerin yorumları yanlış bilgi içerir?
Çözüm
Alper’in yorumu yanlış bilgi içerir. Evren’in oluşumu
ile ilgili temel olarak 40 - 50 değil, 2 görüş vardır.
Rezzan’ın yorumu doğrudur. Big Bang teorisine gö
re, Evren’in oluşum süreci bir patlama ile başlar.
Şenol’un yorumundaki evrenin giderek daralması
fikri yanlıştır. Evren giderek genişlemektedir.
Bu bölgeler dönerken ya birbirleriyle çarpışarak ya da ön
lerine gelen cisimleri de ken
dilerine katarak büyüdüler ve
gezegenleri oluşturdular.
Başka bir görüşe göre; Dün
ya, evren oluştuğunda kızgın
bir gaz kütlesi hâlindeydi. Evren,
büyük patlamanın etkisi ile gitgide
genişleyerek soğumaya devam etti.
Bu sırada Dünya’nın kendi etrafında
dönmesinin etkisiyle dıştan içe soğudu.
Dünya’nın iç içe geçmiş, farklı sıcaklıktaki
katmanları bu şekilde oluştu.
EVREN ve DÜNYA'MIZ NASIL OLUŞTU?
1.
4.
II. Büyük daralma teorisi
Günümüzde evrenin oluşumu ile ilgili bilim
çevreleri tarafından en çok kabul gören te
ori aşağıdakilerden hangisidir?
III. Büyük patlama teorisi
A) Hareketsiz evren
ile verilenlerden hangileri bilim tarihinde
evrenin oluşumu ile ilgili ortaya atılmış te
orilerdendir?
B) Durağan evren
I. Nevvton’un hareketsiz başlangıcı olmayan
evren teorisi
A) Yalnız I
B) İve III
C) Yalnız II
D) I, II ve III
C) Başlangıcı olmayan evren
D) Büyük patlama
5.
A
... in oluşumu ile ilgili teorilerdir.
Içozum
2.
1600’lü yıllarda yaşayan
Newton, evrenin oluşumu
ile ilgili olan ve günümüzCçözOm ¿e yeterliliğini yitiren bir
görüş ortaya koymuştur
/
/<
yitirmiştir
söylemiştir
f 1 İli' 1
9
Buna göre, aşağıdakilerden hangisi Newton’un
savunduğu görüşlerden biri değildir?
A) Evrenin başlangıcı yoktur.
\
CT I Z > x
sürdürür ileri sürmüştür
¿BsoMlMfflnDl
İLerroİtre}
Yukarıdaki kavram haritasında I, II, III ile
numaralandırılan kutulara, aşağıdakilerden
hangileri yazıldığında kavram haritası doğ
ru olarak tamamlanır?
B) Evrenin sonu yoktur.
C) Evren sürekli genişlemektedir.
D) Evrenin öncesi ve sonrası aynıdır.
A) Durağan Evren Büyük Patlama
Newton
B) Büyük Patlama Durağan Evren
Hubble
C) Genişleyen evren Yeni Uzay Teorisi Lemaitre
D) Modern Teori
324
Kuantum Teorisi
VVilson
Yarı sıvı çok
S üratle
S e rt kabuk ile
sıcak kayalar
dönen bir gaz
örtüldü. İç i sı
ve dönen ateş
ve to z
bulutuydu.
caktı ve dönme-*
topuydu.
Can
Nur
ye devam e tti.
Büyük patlama ile ilgili bazı evreler yukarıdaki
gibi veriliyor.
Dünya’nın oluşumunu üç aşamada anlatmak
isteyen öğrenciler, bu aşamaları bir postere
yazarak bir sunum yapmak istiyorlar.
Buna göre, bu evrelerin oluşum sırasına
göre ilkten sona doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
Posterlerini öncelik sırasına koyarak kaldı
ran ve arkadaşlarına anlatan öğrenciler, han
gi sıraya göre posterlerini kaldırmalıdır?
A) I, II, III, IV
B) IV, III, I, II
A) Can, Ali, Nur
B) Ali, Can, Nur
C) IV, II, I, III
D) III, I, II, IV
C) Nur, Can, Ali
D) Nur, Ali, Can
Q COŞKU
YER KABUĞUNU ETKİLEYEN
^ LEVHA HAREKETLERİ
Okyanus Tabanı Yayılması Teorisi olarak adlandı
rılan bu teoriyle kıta hareketi açıklanmaktadır. Ok
yanus tabanları tam ortada sırt adı verilen nokta
dan ayrılmaktadır. Kıtaların hareketine, ateşküredeki hareketlilikler sebep olmuştur.
Kazanımlar
2.1 Yer kabuğunun, sıcak ve akışkan olan mag
ma üzerinde hareket eden levhalardan oluş
tuğunu gösteren bir model yapmayı,
Sıcak ve akışkan olan magma yerkürenin ateşküre
tabakasında bulunur. Yer kabuğu da düzensiz kırık
larla parçalanmış durumdadır. Yer kabuğundaki çat
laklar boyunca birbirlerinden ayrılan bu parçaların
her birine levha denir.
2 .2 Okyanusların ve dağların oluşumunun lev
ha hareketleriyle ilgisini,
J
Yer Kabuğunu Etkileyen
Levha Hareketleri
Yüzyılllar önce çizi
len haritalarla bu
günkü teknoloji ile
çizilen haritalar ara
sında birçok benzer
lik vardır. Bu benzer
liklerden biri de kıta
sınırlarıdır. Baktığı
mızda kıtaların sınır
larının (özellikle Afri
ka ve Güney Amerika sınırlarının) bir yap - bozun
parçaları gibi birbirleriyle örtüştüğünü farkederiz.
İlk kez 20. yüzyılın başında Alfred VVegener isimli
bilim adamı, tüm kıtaların 250 milyon yıl önce tek
parça hâlinde, Pangea adı verilen tek bir kıta olarak
bulunduğunu öne sürdü. VVegener’in teorisine göre
büyük kıta daha sonra küçük parçalara bölünmüş
ve her bir par
ça farklı yönler
de ilerleyerek
dağılmış ve bu
günkü hâline
200milyonyılönce
225milyonyılönce
gelmiştir.
Levhaların hareketine sebep olan etki, bir kaptaki
suyun ısınmasına sebep olan etkiyle benzeşmekte
dir. Magma da kaptaki su gibi Yerküre’nin katman
ları arasındaki sıcaklık farkından dolayı önce yukarı
çıkar, sonra aşağı doğru inerken, levhalara sürtüne
rek sürekli hareket ettirir.
Bilim insanlarına göre, levha hareketlerinden dola
yı kıtalar, uzun süreçlerde birleşip tekrar ayrılmakta
dır.
Levha Hareketleri
Levhaların hareket hızları yılda 1 cm ile 10 cm ara
sında değişmektedir. Örneğin Kuzey Amerika ile
Avrupa kıtası yılda 2 cm birbirlerinden uzaklaşmak
tadır.
Günümüzde yer kabuğunda hareket eden yedi ta
ne büyük, çok sayıda da küçük levha bulunmakta
dır. Bir levha üzerinde yalnız okyanus bulunuyorsa
okyanusal levha, yalnız kıta bulunuyorsa kıtasal
levha, hem okyanus hem kıta bulunuyorsa okya
nusal - kıtasal levha olarak adlandırılır. Levha yü
zey alanları çok farklı büyüklüklerde olabilir.
Üç farklı levha hareketi vardır:
135milyonyılönce
65milyonyılönce
Günümüzde
1. Uzaklaşma hareketi: Lev
halar birbirlerinden uzak
laşmaktadır.
Yer Kabuğunu Etkileyen Levha Hareketleri
«K>
AVRASYA LEVHASI
KUZEY
AMERİKA
LEVHASI
PASİFİK
<1 9
ATLAS
OKYANUSU
LEVHASI
PASİFİK
LEVHASI
Jo
büyük
OKYANUS
BUYUK
OKYANUS
NA2AKA
LEVHASI
AFRİKA
LEVHASI
GÜNEY
AMERİKA
LEVHASI
HİNT
OKYANUSU
AVUSTRALYA
LEVHASI
ANTARKTİKA
LEVHASI
Levha Sınırları
Uzaklaşan Levhalar
Yakınlaşan Levhalar
ANTARKTİKA LEVHASI
Dünya'dakl büyük levhalar
2. Yaklaşma hareketi: Levhalar
birbirlerine yaklaşmaktadır.
Levhaların Yaklaşma H areketleri
Levhaların yaklaşmaları aşağıdaki gibi üç farklı şe
kilde gerçekleşebilir:
3. Yanal hareket: Levhalar
birbirlerine aynı ya da zıt
yönde sürtünebilir.
re—— v
Levha hareketleri oldukça uzun bir süreç içinde de
vam eder. Bu hareketlilik sonucunda levha sınırla
rında kısa zaman dilimlerinde ani ve şiddetli, uzun
zaman dilimlerinde yavaş ve sürekli şekil değişiklik
leri oluşur. Levhaların çok uzun zaman sürecinde
yaklaşıp uzaklaşması yeni dağların veya okya
nusların oluşmasına sebep olur.
Yanal yer
değiştirme
Çarpışan
levhalar
(İki Okyanusal)
Ayrılan
1. Kıtasal Levha - Kıtasal Levha Yaklaşması: Bu
levhaların yoğunlukları küçüktür. Yaklaşarak çar
pıştıklarında çok büyük kıvrımlar oluşacak biçim
de yukarı doğru itilir. Bu durumda genellikle kıv
rımlı sıradağlar oluşur.
2. Okyanusal Levha - Kıtasal Levha Yaklaşması:
Bu levhalar biraraya geldiklerinde daha yoğun
olan okyanusal levha, az yoğun olan kıtasal levha
nın altına dalar. Bu sebeple yüzeyde bir çukur olu
şur. Bu olayın meydana geldiği alan dalma-batma bölgesi olarak adlandırılır. Ateş küre içinde
derine inen okyanusal levha, magma içinde erir.
Çarpışan
levhalar
(Okyanusal Kıtasal)
Ayrılan
levhalar
Çarpışan levhalar
(İki Kıtasal)
sânus
Karasal
kabuk
Taş küre
Okyanusal
kabuk
Magma
Q COŞKU
Magma, levha üzerindeki zayıf noktalardan çıkarak
volkanları oluşturur. Üstte kalan levhada yer kabu
ğunun sıkışmasıyla dağlar da oluşabilir.
Örnek - 3
Hiç bir levha, etrefındaki levhaları etkilemeden ha
reket edemez. Levhalar hareket ederken çarpışır,
birbirlerini çeker ve böylece yer kabuğu üzerinde
büyük değişiklikler meydana gelir.
Kıtasal levhaların yak
laşması sonucunda sı
radağlar oluşur.
M ehm et
Magma, okyanus tabanındaki zayıf noktalardan sı
zarak yukarıda volkan dizinlerini oluşturur.
Okyanusal levhaların
uzaklaşması sonucun
da yeni okyanus ta
banları oluşur.
Levhaların Uzaklaşma H areketleri
1. Ateş küredeki konveksiyon akımından dolayı
levhalar birbirlerinden uzaklaşır.
Kıtasal levhaların
uzaklaşması sonu
cunda derin vadiler
oluşur.
2. Levhalar arasında bir çukur oluşur. Magma bu
radan yükselir ve yukarıda soğur.
3. Soğuyan magma levha kenarlarında katılaşıp ye
ni bir okyanus tabanı oluşturur. Okyanuslardaki
bu tabanlar da yayılma sırtlarını meydana getirir.
Öğrencilerin yaptığı bazı yorumlar yukarıdaki gibidir.
Buna göre kimlerin yorumları doğrudur?
Örnek -2
Aşağıdaki levha hareketlerinden hangisinin so
nucunda yeni okyanus tabanı oluşur?
A) Yalnız Mehmet
B) Yalnız Gül
C) Mehmet ve Kadir
D) Mehmet, Kadir ve Gül
Çözüm
Sıradağlar kıtasal levhaların yaklaşması sonucunda
oluşur.
Okyanus tabanları ise okyanusal levhaların uzak
laşması sonucunda oluşur.
Kıtasal levhaların birbirlerinden uzaklaşması derin
vadilerin oluşmasını sağlar.
Üç öğrencinin yorumu da doğrudur.
Cevap D
Çözüm
HHj
BS
m
B jg l
Sıra Sizde - 3
Okyanus tabanlarının oluşumu, levhaların birbirlerinden uzaklaşmasıyla gerçekleşir. Dolayısıyla levhaların uzaklaşma hareketi yapmaları gerekir. C seçeneğindeki gösterim uzaklaşan levhalara ait olabilir.
M
S
!§, ^
v
Cevap C
Sıra Sizde - 2
(^ )
.......................
11 I H
Levha hareketlerinin neden olduğu yukarıdaki
yeryüzü kesitinde işaretli bölgedeki oluşum aşağıdakilerden hangisidir?
I. Okyanus
II. Kıta
III. Dağ
verilenlerden hangileri olabilir?
A) Sert kayaç bölümler
B) Boşluklar
A) YalnızI
B) Yalnızll
C) Magmanın yükseldiği çatlaklar
C) Yalnız II
D) I, II ve III
D) Su yatakları
a COŞKU
Kazanımlar
Deprem
dalgası
2 .4 Depremle ilgili çalışmalar yapan bilim dalı
na “sismoloji”, bu alanda çalışan bilim in
sanlarına ise “sismolog” adı verildiğini,
2 .5 Türkiye’nin deprem bölgeleriyle fay hatları
arasındaki ilişkiyi,
2 .6 Depremlere, fayların yanında, volkanik faali
, ,
Fay hattı
Depremin odak
noktası
yetlerin ve arazi çöküntülerinin de sebep
olabileceğini,
Deprem bölgesi: Levha hareketleri ve volkanik püs
kürmeler gibi olayların gerçekleştiği deprem olasılı
ğı yüksek bölgelerdir.
. 7 Volkanların oluşumunu ve bunun sonucun
da oluşan yeryüzü şekillerinin levha hareket
leriyle ilgisini,
Deprem büyüklüğü: Depremin merkezinde açığa
çıkan enerjinin miktarıdır. Sismografla ölçülür.
Levhaların Yanal Hareketleri
ve Depremler
Depremin şiddeti: Depremin bina ve insanlar üze
rinde meydana getirdiği hasarın derecesidir. Dep
remin merkezinden uzaklaştıkça değişebilir. Depre
min büyüklüğü arttıkça yayılan dalgalar da büyüye
ceğinden uzak mesafelerde bile deprem şiddetli
olabilir. Şiddet değeri I ile XII arasında değişen Ro
men rakamları ile ifade edilir.
İki levha eşit ya da
farklı süratlerle aynı
yönde veya zıt yön
lerde kayarak hare
ket edebilir. Levhala
rın bu hareketi yanal
hareket olarak adlandırılır. Levhaların yanal hare
ketleri çok küçük bir zaman dilimi içinde, ani bir şe
kilde gerçekleştiğinde levhalar birbirine sürtünür. Bu
nun sonucunda açığa çıkan büyük enerji, dalgalar
hâlinde yayılır ve yer kabuğunda sarsıntıya sebep
olur. Bu olaya deprem denir.
Depremin yer altında meydana geldiği noktaya odak
noktası denir. Odak noktasından çevreye doğru ya
yılan titreşimlere deprem dalgası denir.
Depremler genellikle levhaların bitiştiği yerlerde olur.
Çoğu deprem 1 dakikanın altında sürer. Ancak 3 da
kika süren depreme de rastlanmıştır.
Şiddet Büyüklük
Deprem
Deprem çeşitleri: Levhaların birbirlerine sürtünme
leri ve birbirlerine göre hareketleri sonucu oluşan
depremler tektonik deprem ler olarak adlandırılır.
Volkanik püskürmeler sonucu oluşan depremlere
volkanik depremler denir. Çözünebilen kayaçların
çözünmesi sonucu oluşturdukları mağara gibi yer
altı boşluklarının çökmesiyle oluşan depremlere çö
küntü deprem leri denir. Çöküntü depremleri böl
geseldir ve çok büyük hasarlı olmaz.
Yer kabuğunda oluşan arazi kırığına fay denir. Bu kı
rığın başlama ve bitme noktasındaki arasındaki me
safe fay hattı olarak adladırılır. Deprem dalgalarının
yer yüzüne en kısa yoldan ulaştığı yere (yerkabuğundaki dalganın yeryzündeki iz düşümü) merkez
üssü denir. Depremlerin büyüklük ve şiddetlerinin
ilişkisi ile sebep oldukları etkiler aşağıdaki tabloda
ki gibidir.
1 -2
3-3,5
3-4
3,5 • 4,2
İnsanlar depremi ağır bir kamyonun geç
mesi gibi duyarlar. Sabit olmayan eşyalar
sallanır.
5-6
4,4 • 5,4
Hafif şiddette bir sarsıntı gerçekleşir. İçe
ride ya da dışarıda bulunan tüm İnsanlar
duyar. Tabak ve pencereler tıkırdar, ki
taplar raflarından düşer.
7-8
5,5-6,5
İnsanlar panikle dışarıya kaçarlar. Ağır
eşyalar devrilir. Binalarda çatlaklar olu
şur.
9-10
6,«- 7,3
Binalar temelinden yıkılır, Su ve kanali
zasyon boruları İle demir yolları bükülür,
Toprakta büyük çatlaklar açılır. Heyelan
meydana gelir,
11 • 12
7,4'den
fazlı
Şiddetli zararlar oluşur. İnsan yapısı olan
eserler büyük ölçüde yıkılır, Toprakta açı
lan yarıklardan kum ve çamur fışkırır, Ne
hirlerin yatağı değişir, Yeryüzünde dalga
lanmalar görülür,
Öncü deprem: Ana depremden önce meydana ge
len küçük sarsıntılardır.
Artçı deprem: Ana depremden sonra kayaçların
yerlerine oturması sürecinde meydana gelen sar
sıntılardır. Büyüklüğü ana depreminki kadar olmaz.
Depremin etkisi
Neredeyse hiç fark edilmez.
Q C O *K U
Deprem oluşumunu, ölçüm
aletlerini ve yöntemlerini
inceleyen bilim dalına
deprem bilim i (sism oloji)
denir. Bu işle uğraşana
sism olog (deprem bilim
ci) denir.
Örnek -4
Sismograf
Kuzey Anadolu Fayı
Yukarıda tanımı yapılan deprem ile ilgili üç terim
sırasıyla aşağıdakilerden hangisinde doğru ve
rilmiştir?
A) Depremin şiddeti, Depremin büyüklüğü, Artçı
deprem
Doğu Anadolu Fayı
Anadolu, Avrasya ve Arap levhalarının sınırları ülke
miz toprakları içinde olduğundan, Türkiye deprem
lerin sık yaşandığı bir ülkedir. Bu levhaların hareketi
depreme sebep olmaktadır. Levha sınırlarının bu
lunduğu bölgelerde depremler olmuştur.
V o lka n la r (Y anardağlar)
Ateş kürede yüksek
basınç sebebiyle sı
kışan magma yüze
ye çıkmak için boş
luklar bulur.
B) Depremin şiddeti, Depremin büyüklüğü, Öncü
deprem
C) Depremin büyüklüğü, Depremin şiddeti, Öncü
deprem
D) Depremin büyüklüğü, Depremin şiddeti, Artçı
deprem
Çözüm
Depremin merkezinde açığa çıkan enerji depremin
büyüklüğüdür. Depremin insanlar ve binalar üzerin
de sebep olduğu hasar derecesi depremin şiddeti
olarak adlandırılır. Ana depremden önce artçı dep
rem dediğimiz küçük sarsıntılar meydana gelir.
Cevap C
Bacadan geçerek j
kraterden dışarı fış- |
kırır. Sıcak ve akış
kan lavlar dağın ya
maçlarından akar. Gaz, toz ve lav parçaları bir bulut
oluşturur. Etrafa yayılan volkan gazının büyük kısmı
karbondioksit, diğer gaz ve tozlardan oluşur. Vol
kan çevresinde kara bulutlar oluşur.
Sıra Sizde * 4
Patlama sonucu yayılan volkan gazı, toz ve kül,
suyla birleşince çamur akıntısı oluşturur. Buna lahar
denir. Levhalar hareketliyken sınırlarında volkanik
ada ve dağ oluşumlarını görebiliriz.
Bazen volkanik oluşumlar levha sınırlarına uzak
noktalarda da gözlemlenebilir. Levha üzerinde bazı
yerlerde sıcak ve yüksek basınçlı magma, yer ka
buğunun basıncını yenerek yeryüzüne ulaşır. Bu
yerlere sıcak nokta denir.
Volkanik patlamalar so
nucunda oluşan kraterle
rin yağmur suları ile dol
ması volkanik göllerin
meydana gelmesini sağ
lar.
Q COŞKU
Kesiti verilen yer kabuğunun X noktasında bir dep
rem meydana geliyor.
Buna göre, aşağıdaki yargılardan hangisi yan
lıştır?
A) Deprem merkezi X noktasıdır.
B) Deprem üssü L şehridir.
C) Deprem en şiddetli M şehrinde hissedilir.
D) Depremin her üç şehirde hissedilmesinin nede
ni deprem dalgalarının her yönde yayılmasıdır.
Kazanımlar
Örnek - 5
2 .8 Volkanların ve depremlerin insan hayatında
ki etkileri ve sebep olabileceği olumsuz so
nuçları,
2 .9 Deprem tehlikesine karşı alınabilecek ön
lemleri ve deprem anında yapılması gere
kenleri,
Tarihte birçok şehir ve yerleşim merkezi depremler
veya volkanlar sonucu yokolmuştur. Vezüv volkanı
nın faaliyete geçmesi sonucu olumsuz etkilenen
Pompei şehri buna örnek gösterilebilir. Volkandan
püsküren sıcak lavlar, kül ve zehirli gazlar bir şehir
halkının yok olmasına sebep olmuştur.
Depremden korunm ak için öncesinde yapıla
caklar: Depreme dayanıklı evlerde oturmak, dep
rem anıyla ilgili bir plan yaparak ortak buluşma ye
ri belirlemek, adres ve telefon numaraları almak,
içinde kişisel ihtayaçlarımız bulunan bir acil durum
çantası hazırlamak, ilk yardım bilgileri edinmek.
Deprem anında
R
yapılm ası g ere
kenler: Panik yap
mamak ve sakin
L 1' olmak, çıkışa ya
L i IL
kınsak hemen bi
nayı terketmek,
uzaksak duvarlara yaklaşmamak, güvenli bir yerde
çök - kapan - tutun pozisyonunu almak, sarsıntı
bittiği anda, binayı hızlıca terketmek, dışarıdaysak
bina, köprü, tünel, geçit ve yüksek gerilim hatların
dan uzak durmak.
Deprem sonrasın
da yapılması gere
kenler: Hareket et
meden önce düşe
bilecek nesnelerin
durumundan emin
olmak, yapılardan
çıkarken gaz vana
larını ve elektrik si
gortalarını kapata
rak muhtemel yan
gın tehlikesini en
gellemek, yapılan
duyurulara göre ha
reket etmek ve artçı
sarsıntılara hazır ol
mak.
[2 I. Derece
□ 111. Derece
□ 11. Derece
□ IV. Derece
□ V. Derece
Yukarıdaki haritada ülkemizin deprem bölgeleri ve
bölgelerin kaçıncı derecede oldukları gösterilmiştir.
Buna göre illerimizle, verilen illerden hangilerinde
deprem riski sırasıyla en büyük ve en küçük olur?
A) İstanbul, İzmir
B) Sinop, Ankara
C) Ankara, Rize
D) İzmir, Rize
Çözüm
Verilen deprem haritasında aynı deprem riskindeki
bölgeler aynı renkte boyanmıştır. Harita altındaki
renk ölçeğine bakarak haritayı incelediğimizde İz
mir’in I. derece, İstanbul’un II. derecede, Ankara’nın
III. derecede, Sinop’un IV. derecede ve Rize’nin V.
derecede riskli il olduğunu görürüz. Riskin en bü
yük ve küçük olduğu iller sırasıyla İzmir ve Rize’dir.
Cevap D
Sıra Sizde - 5
“Afet Eğitimi” semineri alan öğrenciler bazı sorular
sorup uzmandan sırasıyla cevaplar almaktadır.
Ana depremden sonra
meydana gelen küçük
sarsıntılardır.
Deprem titreşimlerini
kaydeden cihazlardır.
Deprem sırasında çöküntü ve
sarsıntılardan zarar görme ris
kinin en az olduğu cenin duruşu
olarada bilinen pozisyondur.
Afet eğitim uzamanının verdiği cevaplara göre
öğrencilerin sordukları sorular arasında aşağıdakilerden hagisi bulumaz?
A) Öncü deprem nedir?
B) Çök - kapan - tutun pozisyonu nedir?
C) Volkanik deprem nedir?
D) Sismograf nedir?
Q COŞKU
Aşağıda bir deprem oluşumu gösterilmiştir. Belirti
len kısımların isimlerini yazınız.
J 1. Evrenin oluşumunu açıklayan en çok kabul
gören teori, “Büyük Patlama Teorisi” dir.
J 2. Dünya başlangıçta çok soğuk bir küre idi.
Yukarıdaki şekillerde kıtaların oluşumu ile ilgili teori
ye göre çizilmiş olan şekiller karışık sıra ile verilmiş
tir. Bu şekillerin doğru sıralanmasını aşağıya ya
zalım.
j 3. Levhalar magma üzerinde yüzmektedir.
J 4. Levha hareketleri çok kısa süre içinde ger
çekleşir.
J 5. Deprem büyüklüğünü ölçen alete sismograf
adı verilir.
Aşağıda bir yanardağ kesiti verilmiştir. Boş bırakı
lan yerleri doldurunuz.
j 6. Levhalar birbirine yaklaşma hareketi yapmaz.
(\)
Aşağıdaki şekilde boş bırakılan yerlere uygun
kavramları yazınız.
Q COŞKU
YER KABUĞUNU ETKİLEYEN LEVHA HAREKETLERİ
Aşağıdaki hangi levha hareketi sonucu ye
ni okyanus zemini oluşur?
1.
4.
Aşağıdaki yeryüzü şekillerinden hangisi kı
tasal levha - kıtasal levha yaklaşması sonu
cunda meydana gelmiştir?
A) Okyanusal - okyanusal levha uzaklaşması
B) Kıtasal - kıtasal levha yaklaşması
C) Kıtasal - kıtasal levha uzaklaşması
D) Okyanusal - okyanusal levha yaklaşması
C)
2.
Levha hareketleri sonucu katmanları verilen
yer kabuğu parçası şeklinin yukarıdaki gibi ol
duğu anlaşılıyor.
Buna göre, yer kabuğunun bu şekli alması
na neden olan levha hareketi, aşağıda veri
lenlerden hangisidir?
3.
A) Yaklaşma
B) Uzaklaşma
C) Yanal
D) Dalma
Gaye’nin depremden önce mutlaka yapılma
sı gerekenler ile ilgili hazırladığı liste aşağı
daki gibidir:
Yapılan yeni binalar depreme dayanıklı in
şa edilmeli
Bazı levha hareketleri ve bu hareket sonucu
meydana gelen oluşum ayrı sütunlar halinde
yukarıdaki gibi verilmiştir.
Buna göre, levha hareketleri ve neden ol
dukları oluşumların doğru eşleşmesi yapıl
dığında okların görünümü aşağıdakilerden
hangisi gibi olur?
Her binaya sismograf yerleştirilmeli
A)
Deprem anı ile ilgili bir plan yapılmalı
İlk yardım bilgileri edinilmeli
Acil durum çantası hazırlanmalı
Kapıya yakın yerlerde uyumalı
Buna göre Gaye’nin listesine yazdığı kaç
madde listeden çıkarılmalıdır?
A) 1
332’
B) 2
C) 3
D) 4
C)
D) •-
:x
0 COŞKU
Yukarıdaki şekilde kesiti verilen yeryüzü
şekli aşağıdaki hangi levha hareketi sonu
cu oluşmuş olabilir?
Dünyamızın levhaları ve bazı levha hareketleri
ve yönleri yukarıdaki gibi gösterilmiştir.
Buna göre, t, II, III nolu levha hareketleri aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
A)
I : Uzaklaşma
hareketi
B)
II. Uzaklaşma
hareketi
I I : Yanal
hareket
I I I : Yaklaşma
III : Yaklaşma
hareketi
hareketi
C)
I : Uzaklaşma
hareketi
II : Yaklaşma
hareketi
III : Yanal
hareket
I : Yanal
hareket
D)
I : Yanal
hareket
I I : Yaklaşma
hareketi
III : Uzaklaşma
hareketi
*
7.
Levha hareketlerine neden olan, aşağıdakilerden hangisidir?
A) Çekirdek ısısı
B) Magma hareketi
C) Hava olayları
D) Yanardağ patlaması
10.
Kerem sen levhaların uzaklaşmasını
gösteren bir model yap.
Ayşe sen levhaların yaklaşmasını gös
teren bir model yap.
Aynur sen de levhaların yanal hareke
tini gösteren bir model yap.
Öğretmen Yücel Bey’in öğrencilerine verdiği
ödevler yukarıdaki gibidir.
Öğrencilerin oyun hamurları kullanarak yap
tıkları modeller, aşağıdakilerden hangisin
deki gibi olmalıdır?
Kerem
8.
Ayşe
Aynur
Okyanus diplerinde meydana gelen şiddetli
levha hareketleri ile oluşan depremler büyük
su kütlelerini çalkalandırarak çok büyük dal
galara neden olur. Bu dalgalar hızla karalara
doğru ilerler ve önüne çıkan herşeyi sürükle
yerek büyük bir felakete neden olabilir.
Özellikle okyanus sahillerinde meydana gel
me ihtimali daha yüksek olan bu doğal olay
A) Tsunami
B) Deprem
C) Volkanik patlama
D) Kasırga
Q COŞKU
333
SICAKLIK FARKINDAN
KAYNAKLANAN HAVA
OLAYLARI
Kazanımlar
Bir hava gözlem istasyonunda yapılan faaliyetleri
arkadaşlarımızla aşağıdaki gibi gerçekleştirebiliriz:
-> Gökyüzünü gözlemleyip, geçen günlerin hava
durumları ile ilgili çizelgeler oluşturabiliriz. Böy
lelikle istatistik bilgiler elde edilmiş olur.
3.1 Havanın dört temel bileşen yanında, su bu
harı da içeren bir karışım olması gerektiğini,
Rüzgâr gülleri yapılarak, günün
farklı vakitlerinde kanatlarının
dönme sayılarına göre rüzgâr
hızları karşılaştırılabilir.
3 .2 Yakın çevresindeki hava olaylarını gözlem
leyip sonuçlarını kaydederek hava olayları
nın değişken olabildiğini,
3 .3 Rüzgârın oluşumunu,
3 .4 Rüzgâr ile yel, tayfun, fırtına arasındaki iliş
kiyi,
3 .5 Hortum ve kasırganın oluşum şartlarını,
Sıcaklık Farkından Kaynaklanan
Hava Olayları
Hava durumu herkes için önemlidir. Ancak bazı
meslek gruplarındaki insanlar için bu önem çok da
ha büyüktür. Pilotlar, gemiciler, balıkçılar, otobüs ve
kamyon şoförleri, çiftçiler gibi işini dışarıda yapmak
durumunda olan meslek erbabı için havanın nasıl
olacağı çok önemlidir. Onlar işlerini hava durumu
na göre ayarlarlar. Bu sebeple hava durumuyla ilgi
li rapor ve tahminleri sürekli takip ederler.
Günümüzde hava tahminleri radyolar, televizyonlar,
gazeteler ve internet gibi değişik iletişim araçların
dan kolaylıkla öğrenilebilir.
Hava durumunu etkileyen
iki
faktör; Güneş ışınları
(%21)
nın Dünya’ya gelme açısı
Diğer
ve hava küreyi oluşturan
gazlar (% 1 )
maddelerdir. Havanın ta
mamına yakınını azot ve oksijen gazları oluşturur.
Karbondioksit ve su buharı, diğer gazlar ve tozların
oranı düşükse de bunlar canlı yaşamı için önemlidir.
Oksijen
Hava olaylarında en önemli etkenlerden biri su bu
harıdır. Bilim insanları hava tahmininde bulunabil
mek için hava gözlem istasyonunda farklı gözlem
ler yapar.
Günlük sıcaklık değerlerini karşılaştır
mak için günün farklı vakitlerinde termo
metre ile hava sıcaklıkları ölçülebilir.
Basit bir düzenek
kurularak havadaki
ıcımometre J
Termometre
........ .
9
nem oranı ölçülebi
lir
A
lir. Bu düzenek haz' ■
nelerine şekildeki
gibi paket lastiğiyle
pamuk tutturulmuş
iki termometreden oluşmak
tadır. Bu termometrelerden birinin alt ucu suya
daldırılır.
N
/]
Çıkarıldıktan sonra hem ıslak hem de kuru pa
muklu termometrelerin ölçtüğü sıcaklık değerle
ri karşılaştırılır.
Islak ve kuru termometreler arasındaki sıcaklık
farkının az olması, ortamın neminin fazla olduğu,
termometreler arasındaki sıcaklık farkının çok
olması ise ortamın neminin az olduğu anlamına
gelir.
Hava basıcının da hava olayları
üzerinde etkisi vardır. Dolayısıyla
bir ortamın farklı anlardaki hava
basıncı değerleri, kurduğumuz ba
sit barometre düzeneği yardımıyla
tesbit edilip karşılaştırılabilir.
Ters çevrilmiş cam kavanoz içindeki su yüksek
liği bize hava basıncı ile ilgili bilgi verir. Cam ka
vanoz üzerindeki ölçeklenmiş kağıda göre su
yüksekliği arttıkça basınç da artar. Bu değerler
bir çizelgeye aktarılabilir.
Q COŞKU
Sıcaklık Farkından Kaynaklanan Hava Olayları
Günlük yağış miktarını tespit et
mek için üst kısmı kesilmiş bir
plastik şişeyi beherglasa şekildeki
gibi yerleştirelim. Beherglas için
deki su miktarını cetvel üzerinden
okuyalım.
Kasırg;
hareke
M e rk e z d e # !» ve
nemli na\«awmal
R üzgârlar
şekilde dönerek
hızlayOMİM
Yatay yönde gerçekleşen hava hareketine rüzgâr
denir. Rüzgâra sebep olan esas etken basınç farkı
dır. Rüzgârlar geldikleri yerlerin sıcaklık koşullarını
gittikleri yerlere de taşırlar.
rüzgârlar
Hortum
Sıcak hava ile soğuk hava aniden yer değiştirince
hortum oluşur. Hortumun ucu yere değince rastla
dığı her şeyi içine çeker. Toz, su ve diğer maddeler
den oluşan koyu renkli bir sütun hâlindedir. Çoğu
hortum yarım saatten fazla sürmez. Bazıları bir kaç
dakikada biter.
Rüzgârlar, hızlarına göre farklı isimler alır. Hızına
göre rüzgârların çevrelerine yaptığı etkiler de farklı
farklıdır.
Yukarıdaki Beaufort (Bifort) Ölçeğinde farklı kuv
vetteki rüzgârların isimlendirmeleri, hız büyüklükle
ri ve sebep oldukları etkiler verilmiştir.
H o rtu m la r ve Kasırgalar
Bazı rüzgârlar belli bir yönde eserken, bazıları da
kendi çevresinde döner. Sıcak hava alanlarında
kendi çevresinde dönen rüzgârların en küçüğüne
şeytan kulesi, ortancasına hortum, en büyüğüne
ise kasırga denir.
Kasırgalar ise sadece suyun sıcak ve havanın nem
li olduğu tropikal bölgelerde oluşur.
=
|
1“
J
3
@
Hortumlar alt kesiminde
sıcak ve nemli, üst kesi
minde ise soğuk ve kuru
hava bulunan yüzeyler
üzerinde meydana gelir.
Rüzgar
Sakin
Kuvveti
Bir kasırganın oluşabilmesi için okyanus suyunun
sıcaklığının en az 27 °C’ye ulaşması gerekir. Su sı
caklığı bu seviyede iken okyanus yüzeyindeki ılık
ve nemli hava yükselmeye başlar. Havanın çevre
sinde girdap gibi dönen
güçlü bir rüzgâr oluşur. Ardında yağmur bulutları toplanır ve fırtına kopar. Fırtınanın hızı 118 km/h’i aşınca kasırgaya dönüşür. Kasırga durgun bir merkezin
çevresinde dev bir girdap
gibi döner. Kasırgalar hor
tumlara göre çok daha ge
niş bir alanda etkili olup ya
vaş hareket ederler. Hor
tumlara göre daha uzun
ömürlüdürler.
Etkisi
Hız (km/h)
Duman dikey olarak yükselir.
0
Esinti (Yel)
1
1 - 5 km/h
Hafif Meltem
2
6- 1 1 km/h
Meltem
3
12 - 19 km/h
Rüzgar dumanı sürükler.
Yapraklar ve ince dallar sürekli hareket eder. Bayraklar dalgalanmaya başlar.
Orta Şiddetli Meltem
4
20 - 29 km/h
Toz ve kağıt parçaları uçuşur. Küçük dallar oynar.
Sertçe Meltem
5
30 - 39 km/h
Küçük ağaçlar sallanır. Göllerde küçük dalgalar oluşur.
Kuvvetli Meltem
6
40 - 50 km/h
Ağaçların büyük dalları hareket eder. Şemsiye kullanmak zorlaşır.
Fırtınamsı Rüzgâr
7
51 - 61 km/h
Ağaçlar bütün olarak sallanır. Rüzgara karşı yürümek zorlaşır.
Fırtına
8
62 - 74 km/h
Ağaç dalları kırılır. Yürümek çok zordur.
Kuvvetli Fırtına
9
75 - 87 km/h
Bacalara zarar verir. Çatılardaki kiremitler uçar.
Tam Fırtına
10
Çok Şiddetli Fırtına
11
Kasırga (Tayfun)
12
88 - 101 km/h Kıyılar dışında nadir görülür. Ağaçlar köklerinden sökülür. Binalar zarar görür.
' * ......." ........"
102- 117 km/h Çok seyrek görülür. Geniş ölçekli zarar verir.
>118 km/h
Toplu yıkım olur.
Beaufort (Bifort) Ölçeği
0 COŞKU
Örnek -6
3.7 Yağmur, kar, dolu, sis, çiğ ve kırağı ile hava
nın sıcaklığı ve nemi arasında ilişkiyi,
3 . 8 Hava olaylarının sebebini günlük sıcaklık
farklılıkları ve oluşan alçak ve yüksek basınç
alanlarıyla açıklayabilmeyi,
Basınç gözlem i
Havadaki Nemi Tanıyor musunuz?
Sıcaklık gözlem i
Nem, havadaki su buharı miktarıdır. Okyanuslarda,
denizlerde, göllerde ve nehirlerde buharlaşan su
havaya karışır. Aynı şekilde bitki, hayvan ve insan
lardaki su da solunum ve terleme ile havaya karışır.
Havaya karışan su, havanın nem miktarını belirler.
Bir öğrenci bulunduğu ortamda bazı gözlemler ya
pıp şekil çizerek not ediyor.
Öğrencinin yaptığı bu gözlemlere göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?
A) Hava rüzgârsızdır.
Nem, hava durumunu etkileyen faktörlerden biridir.
Nemli hava atmosferde yükselirken sıcaklık düştü
ğünden soğur ve yoğuşur. Su buharı artık su dam
lacıkları hâline gelmiştir. Nemli hava yukarı doğru
yükselirken yukarılarda hava sıcaklığı düşeceği için
soğur ve yoğuşarak su damlacıkları hâline gelir.
B) Hava basıncı çok yüksektir.
C) Hava yağmurludur.
D) Ortam sıcaklığı mevsim normallerinin üzerindedir.
Çözüm
Öğrencinin yaptığı gözlemlerde ortam sıcaklığı mev
sim normallerinin altında ve hava kapalı, yağışlı ve
rüzgâsızdır. Buna göre A, C ve D seçeneklerindeki
ifadeler söylenebilir. Deniz seviyesinde 0 °C ta hava
basıncı 760 mm-cıva dır. İbrenin 750 mm-cıva gös
termesi hava basıncının yüksek değil düşük olduğu
nu gösterir. B seçeneğindeki ifade söylenemez.
Cevap B
|
|
Havadaki su, hava sıcaklığına göre su buharı, su
damlacıkları ya da buz kristalleri şeklinde bulunabilir.
s
§
@
Su damlacıkları bir araya gelip farklı yağış şekillerinde yeryüzüne düşer. Yağış şekli, nemin yoğuştuğu yere ve havanın sıcaklığına bağlıdır.
Nemli hava gökyüzüne yakın yerde yoğuşuyorsa
yağmur, kar ya da dolu olarak yer yüzüne düşer.
-*■ Bulutlardaki damlacıklar biraraya gelir. Yeryüzüne yağm ur
damlaları şeklinde iner.
Sıra Sizde - 6
-> Soğuk hava etkisiyle su buharı
buz kristallerine dönüşür. Buz
kristalleri birleşerek kar tanele
rini oluşturur. Yer yüzüne kar
taneleri şeklinde iner.
-> Bulutlardaki damlacıklar birarayagelir ve soğuk hava etkisiyle
donar. Donan damlacıklar da bir
araya gelerek buz toplarına dö
nüşür. Yeryüzüne dolu olarak iner.
Hortumların ömrü kasır
galara göre daha kısadır.
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin verdikleri
bilgiler doğrudur?
A) Yalnız Nuri
B) Yalnız Deniz
C) Deniz ve Ziya
D) Nuri ve Ziya
Nemli hava yeryüzüne yakın yerde yoğuşuyorsa
kırağı ve çiy oluşur.
■4 Geceleyin hava serinler. Yoğuşan
su buharı, toprağın, ağaç dalla
rının ve yaprakların üzerinde su
damlacıkları hâlinde toplanır.
Böylelikle yer yüzünde açık ha
vadaki cisim ve canlılar üzerinde çiy oluşur.
Q COŞKU
•4 Geceleyin hava çok fazla soğur.
Su buharı, suya dönüşmeden
doğrudan donar. Bu durumda
yeryüzünde kırağı oluşur.
Su, ortamın sıcaklığına göre su
buharı, su damlacıkları ya da buz
kristalleri şeklinde bulunabilir.
Bunlardan başka sis
de vardır. Çok küçük
su damlacıklarının yoğuşmasıyla oluşan
yüzey bulutlarına sis
denir. Çok yüksekler
deki bulutlar havanın
soğumasıyla oluşmuştur. Sis ise soğuk olan yer yü
zeyinin hemen üstündeki havadaki su buharının
yoğuşmasıyla havada asılı kalan su damlacıkları
şeklinde oluşur.
1. Isınan hava I bölgesinden yukarı doğru yükselir.
I bölgesinde havanın yükselmesi buradaki hava
yoğunluğunun azalmasına sebep olduğundan
basınç azalır.
2. Yükselen hava soğuyarak bulutları oluşturur.
3. Bulutlar yağmurun yağmasına sebep olur.
4. II bölgesindeki hava basıncı yüksektir. Hava II
bölgesinden I bölgesine doğru akar. II bölgesin
den, I bölgesindeki düşük basınçlı ortama doğ
ru hava akımı yani rüzgâr oluşur.
Yüksek basınç alanında hava olayları aşağıdaki
gibi gerçekleşir.
Hava O laylarının Sebebi Nedir?
Televizyondaki hava durumu programlarını izlerken
spikerin bazen “ İç Anadolu Bölgesi, yarından itiba
ren Akdeniz’den gelen alçak hava basıncının etkisi
altına girecek.” gibi ifadeler kullandığına rastlamış
sınızdır. Hava hareketleri yani rüzgârların sebebi
bölgelerdeki basınç farklılıklarıdır.
Bir yerde basıncın alçak (düşük) olması o yerdeki
gaz taneciklerinin seyrek yani az yoğun olduğu an
lamına gelir. Bir yerdeki basıncın yüksek olması ise
o yerdeki gaz taneciklerinin sık yani yoğun olduğu
anlamına gelir.
Yüksek basınç alanında hava olayları
Alçak basınç alanlarına göre hava sıcaklığı daha
düşüktür. Dolayısıyla sıcak ve soğuk daha sert his
sedilir. Yüksek basınç alanlarında bulut oluşmaz.
1. Sıcak hava III bölgesinden yükselir. Yükseldikçe
soğur.
2. Yukarıdaki soğuk hava yana doğru itilir.
3. Soğuk hava uzaktaki IV bölgesine giderek ora
daki basıncın artmasına sebep olur.
Atm osferdeki sıcaklık farkları yüksek ya da al
çak basınç alanlarının oluşmasına sebep olur.
Basınç farklılıkları da hava hareketlerinin yani rüz
gârın oluşmasına sebep olur. Akışkanlar basıncın
yüksek olduğu yerden alçak olduğu yere doğru
akar. Sıvılar gibi gazlar da, dolayısıyla hava da akış
kandır.
4. IV bölgesi yüksek basınçlı olduğundan hava IV
bölgesinden III bölgesine doğru akar. IV bölge
sinden, III bölgesindeki düşük basınçlı ortama
doğru hava akımı yani rüzgâr oluşur.
Alçak basınç alanında hava olayları aşağıdaki
gibi gerçekleşir.
•
Sudaki hava taneciklerine nem denir.
•
Sıcak hava alçak basınç bölgesi oluşturur.
•
Basınç farklılıkları rüzgâra sebep olur.
•
Isınan hava daima aşağı doğru hareketlenir.
•
Rüzgârın yönü yüksek basınçlı bölgeden alçak
basınçlı bölgeye doğrudur.
Örnek - 7
Yukarıda verilen cümlelerin doğru bilgi içerenle
ri için D, yanlış bilgi içerenler için Y yazıldığında
verilen cevaplar sırasıyla aşağıdakilerden han
gisindeki gibi olur?
Alçak basınç alanında hava olayları
@ COŞKU
A) D, D, Y, Y, D
B) Y, D, D, Y, D
C) D, Y, D, Y, D
D) D, D, Y, D, D
D
Çözüm
Nem, havadaki su tanecikleridir. Sıcak havada ta
necikler arasındaki mesafeler daha fazladır. Bu du
rumda havanın o bölgedeki yoğunluğu azalır, do
layısıyla hava basıncı azalır. Rüzgâr, farklı bölge
lerdeki basınç farkından dolayı oluşur. Akışkan olan
hava yüksek basınçlı bölgeden düşük basınçlı böl
geye doğru akar. Isınan hava, genleşerek yoğun
luğu azalacağından yukarı doğru yükselir. Verilen
cümleler için sırasıyla Y, D, D, Y, D harfleri yazılabilir.
G ünlük ve Mevsimsel
Sıcaklık D eğişim leri
Gece ile gündüz arasında sıcaklık farkı vardır. Bu
nun sebebi Dünya’nın kendi etrafında dönmesidir.
Güneş alan kısmında gündüz yaşanır.
Dünya’nın bu kısmında güneş ışınlarının taşıdığı ısı
enerjisi sayesinde sıcaklık yüksektir. Dünya’nın gü
neş ışıklarını görmeyen kısmında gece yaşanır ve
bu kısım soğuktur.
Cevap B
Sıra Sizde -7
21
,
Ha/ıran
Nem li hava
Nem li hava
yeryüzüne
yakın yoğuşur
gökyüzüne
yakın yoğuşur
Sıvı
hâldedir
Katı
hâldedir
Kar
1
2
3
4
Kırağı
5
6
7
8
Yağmur
9
10
11
12
13
14
15
16
Ç*y
Bir öğrenci yukarıdaki tabloda yağış çeşitleri ve bu
yağış çeşitlerine ait özellikleri eşleştirecektir.
Öğrenci hangi kutuları işaretlerse tablo doğru
olur?
Kazanımlar
3.9
Mevsimsel sıcaklık değişimlerinin sebebini,
Dünya’nın dönme ekseninin eğikliği ile açık
layabilmeyi,
3.10 Yeryüzü şekillerinin oluşumu ve değişimin
de hava olaylarının etkisini örneklerle açık
layabilmeyi,
3 .1 1
İklimin, yeryüzünün herhangi bir yerinde
uzun yıllar boyunca gözlenen tüm hava olay
larının ortalama durumu olduğunu ve ik
limlerin zamanla değişebileceğini,
3.12 İklimin etkisini açıklamaya ve keşfetmeye ça
lışan bilim insanlanna “iklim bilimci” adı ve
rildiğini,
3 .1 3
Meteorolojinin, atmosfer içinde oluşan sıcak
lık değişmelerini ve buna bağlı olarak oluşan
hava olaylarını inceleyerek hava tahminle
ri yapan bilim dalı olduğunu,
3.1
Hava tahminlerinin günlük yaşantımızdaki
yeri ve önemini,
3 .1 5
Meteoroloji uzmanlarına “meteorolog” adı
verildiğini,
yo S
'/
^
ı
Aralık
Dünya’nın dönme ekseninin eğik olması her iki ya
rım kürede farklı zamanlarda farklı mevsimler ya
şanmasına sebep olur. Bu yüzden bir bölgede mev
simsel sıcaklık farklılıkları gerçekleşir.
Dünya, Güneş çevresinde dönerken eksen eğikli
ğinden dolayı, Güneş ışınları bir dönem Kuzey Ya
rım Küre'ye, bir dönemse Güney Yarım Küre’ye da
ha dik olarak düşmektedir. Dolayısıyla bir yarı küre
kış mevsimini yaşarken diğeri yaz mevsimini yaşar.
Yaklaşık küre şekline sahip Dünya üzerinde her ye
re güneş ışınları aynı açıyla düşmez. Ekvator’a ya
kın bölgeler güneş ışınlarını, kutuplara yakın bölge
lere göre daha dik alırlar.
Bu da Ekvator bölgelerinin, kutup bölgelerinden da
ha sıcak olmasına sebep olur.
Hava Olaylarının Yeryüzü Şekillerinin
Oluşum una ve Değişim ine Etkisi
Yeryüzü şekillerinin değişiminde tek etki levha hare
ketleri değildir. Sıcaklık farkları, yağışlar ve rüzgâr
lar da yeryüzü şekillerinin değişimine sebep olabilir.
Rüzgârlar havada kum, kil, toz parçacıklarını uzun
mesafeler boyu taşıyabilirken, yerde daha büyük
taş ve kaya parçalarını kımıldatabilir.
■Hızlı ■
Rüzgârın şekil değişimine etkisi daha çok deniz ke
narları ve çöllerde hissedilir. Rüzgâr tarafından taşı
nan kum, kayaç ve çalılıkların etrafında birikmeye
devam eder ve aşağıdaki gibi kumullar oluşabilir.
Gündüzleri sıcaklığın et
kisiyle genleşen kayalar
geceleri soğur. Bu durum
sürekli tekrar ederken ka
yalarda çatlamalar ve par
çalanmalar meydana ge
lebilir.
Kısa süreler sonunda oluşan etkiler de hava olayla
rını meydana getirir.
Günümüzde hava tahminleri geliştirilen teknolojik
cihazlarla uzmanlar tarafından meteoroloji istas
yonlarında yapılmaktadır.
Bunun için bir çok verinin yanı sıra uydulardan alı
nan bilgiler de kullanılarak meteoroloji haritaları ha
zırlanır. Bu bilgiler meteoroloji mühendisleri tarafın
dan kısa süreli hava tahminleri olarak hazırlanır.
Yarı nemli bölgelerde bazen çatlamış kayaların ara
larındaki boşluklara giren su donarak parçalanma
yı hızlandırır.
Rüzgârla taşınan küçük parçacıklar bazen çarptık
ları kayaları parçalar, bazen de törpülenmesine se
bep olur. Rüzgârın sürati azaldığında taşıdığı parça
cıkları ve kumu bir yere bırakır.
İklim ve Hava O layları A rasındaki
Farklar
Kutuplara yakın bölgelerde yapılar, soğuğa daha
dayanıklı, Ekvator’a yakın bölgelerde ise sıcaktan
en az etkilenecek özelliklerde yapılır. Bir bölgede
uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava olaylarının
ortalama durumu iklim olarak adlandırılır. Günü
müzde de her geçen yıl ortalama sıcaklık giderek
artmaktadır. Bu değişim küresel ısınma olarak ad
landırılmaktadır. Bilim adamları sera gazı artışının
şu ana kadarki gibi olması durumunda, Dünya’da
kalıcı iklim değişikleri olacağına dikkat çekmektedir.
Aşağıdaki çizelgeden de anlaşılacağı gibi iklim ve
hava olayları aynı kavramlar değildir. Ancak bu kav
ramlar birbirlerinden çok ayrı düşünülemez.
Meteoroloji mühendisleri atmosferdeki tüm hava
olaylarını inceler. Teknolojik cihazları kullanarak bu
olayların yaşamı nasıl etkilediğini açıklar ve gerekli
önlemlerin alınıp uygulamaya konulmasını sağlarlar.
Meteorologların tahmin ve öngörülerinden bir çok
meslek dalında faydalanılır. Havanın nasıl olacağını
bilmek kaptanlar, şoförler, pilotlar ve çiftçiler için
önemlidir.
<S>
Örnek -8
Havct ulaşımı ve
tarımda meteorolojinin ver
diği bilgiler önem taşır.
Saliha
Meteoroloji bilimiyle
şehrimizdeki hava durumunu
1 yıl önceden bilebiliriz
Meteoroloji, hava
olayları hakkında araştır
ma yapar
Ezgi
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin verdiği bil
giler doğrudur?
Çözüm
İk lim
H ava O la y la rı
Geniş bölgelerde ve çok uzun
zaman içinde aynı kalan orta
lama hava şartlarıdır.
Belirli bir yerde ve kısa bir süre
içinde (günlük, haftalık vs.) etki
li olan hava şartlarıdır.
Öğrencilerin verdikleri bilgiler değerlendirildiğinde
Saliha’nın ve Ezgi’nin bilgilerinin doğru olduğu söy
lenebilir.
İklimi meydana getiren meteo
rolojik etkenlerin analizi ile uğ
raşan bilim dalına klim atoloji
(iklim bilim) denir.
Atmosfer içinde oluşacak sıcak
lık değişimlerini, buna bağlı ola
rak oluşan hava olaylarını incele
yerek hava tahminleri yapan bilim
dalına m eteoroloji denir.
Meteoroloji sayesinde çok önceden herhangi bir
yerdeki hava durumu bilinemez. Ancak belirli bir
süre önce tahminde bulunulabilir. Berna’nın verdiği
bilgi yanlıştır.
Klimatoloji ile uğraşan bilim
insanlarına iklim bilimci denir.
Meteoroloji bilimi ile uğraşan
uzmanlara m eteorolog denir.
En az 30 - 35 yıllık hava duru
m una ait ortalama veriler ile
belirlenir.
Günün 07.00, 14.00 ve 21.00
olmak üzere farklı saatlerinde
yapılan gözlemlerle belirlenir.
Kara - deniz, deniz - buz, deniz - hava etkileşimleri;
volkanik gazlar, insan faaliyetleri, arazi kullanımı,
Güneş’ten gelen ve yansıyan ışınlar iklimin temel
elemanlarıdır. Bu elemanların atmosfer üzerindeki
uzun süreler sonundaki etkileri Dünya’daki iklim tip
lerini meydana getirir.
0 COŞKU
Sıra Sizde -8
Atmosfer içindeki sıcaklık değişimlerini ve buna
bağlı olarak meydana gelen hava olaylarını ince
leyen ve hava tahminlerinde bulunan bilim dalı
A) Meteoroloji
B) İklim
C) Rüzgar bilimi
D) Klimatoloji
Aşağıdaki soruları cevaplayarak bulmacayı ta
mamlayınız.
1. Evrenin bir başlangıç anının olduğunu söyleyen ve en
çok kabul gören teori.
2. Volkandan çıkan çok sıcak hâlde bulunan erimiş sıvıya
verilen ad.
3. Yatay yönde meydana gelen hava hareketi.
4. Bitkilerin fotosentez sonucu çıkardığı ve bizlerin yaşa
1. K, L, M bölgelerine düşen Güneş ışığını, geliş
açılarına göre aşağıdaki şekillerde gösteriniz.
ması için gerekli olan, havada ikinci olarak en çok bulu
nan gaz.
5. Geceleyin havanın çok soğuması sonucu su buharının
donmasıyla bitki, toprak üzerinde meydana gelen yağış
türü.
2. Yukarıdaki şekilde en sıcak bölge neresidir?
6. Bir bölgede çok uzun yıllar boyunca gözlemlenen hava
olaylarının ortalama durumu.
3. Şekle göre Dünya’da hangi mevsim yaşanı
yor olabilir?
7. Yerkabuğunu oluşturan parçalardan her biri.
İn
SICAKLIK FARKINDAN KAYNAKLANAN HAVA OLAYLARI
1.
Atmosferin yaklaşık %99 luk kısmını oluştu
ran iki gaz aşağıdakilerden hangisidir?
A) Oksijen ve helyum
B) Helyum ve azot
C) Azot ve oksijen
D) Karbondioksit ve azot
Güneş etrafında dolanan Dünya’mızın yörün
gesi üzerindeki dönüş yönü ve bazı konumla
rı şekilde gibi veriliyor.
2.
Buna göre Dünya hangi konumda iken Gü
ney Yarı Küre’de sonbahar mevsimi yaşanır?
Yatay yönde meydana
gelen hava hareketlerine
rüzgâr denir.
m
(çöztim
Doğru
TC
iî Rüzgârların çevre
lerine yaptığı etkileri
tanımlayan ölçeğe
Richter ölçeği denir.
r~
D oğru
1. çıkış
1
Yanlış
2. çıkış
A) 1
Yanlış
B) 2
C) 3
D) 4
Rüzgâr olmadan
fırtına ya da kasır
ga olmaz.
r
Doğru
3. çıkış
Yanlış
4. çıkış
6.
Yukarıdaki etkinlikte kutu içlerindeki cümle
ler doğru ya da yanlış olmalarına göre iz
lendiğinde hangi çıkışa ulaşılır?
A) 1. çıkış
B) 2. çıkış
C) 3. çıkış
D) 4. çıkış
Aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
A) Yatay yöndeki hava hareketleri rüzgâr ola
rak adlandırılır.
B) Sıcaklık farklılıkları nedeniyle oluşan hava
basıncı farklılıkları rüzgâra neden olur.
C) Rüzgâr yüksek basınçtan alçak basınca
doğru oluşur.
D) Okyanusların üzerinde rüzgâr meydana
gelmez.
3.
4.
Geniş bölgelerde ve çok uzun zaman dilim
leri içinde aynı kalan ortalama hava şartla
rına verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
A) Rüzgar
B) Yağış
C) İklim
D) Meteoroloji
İklimi meydana getiren unsurları inceleyen,
araştıran ve topladığı verileri analiz eden
bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
7.
Birbirine yakın olan K, L,
M, N bölgelerinde aynı
anda ölçülen hava ba
sınçlarının sütun grafiği
şekildeki gibidir.
Buna göre aşağıda verilen hangi yönlerde
rüzgar meydana gelemez?
A) Meteoroloji
B) İklim
A) M den K ye
B) N den L ye
C) Rüzgar bilimi
D) Klimatoloji
C) L den M ye
D) N den M ye
Q COŞKU
■341
8.
9.
Bir bölgedeki hava durumu ile ilgili verilerin
iklim olarak kabul edilebilmesi için bu bilgi
lerin kaç yıllık bir geçmişe dayanması gere
kir?
A) 10- 15
B) 3 0 -3 5
C) 5 0 -6 0
D) 1 00-150
Levha hareketleri dışında yeryüzü şekillerinin
oluşumunda etkili olan bazı etmenler vardır.
12. Günlük hava olaylarını analiz ederek hava
tahmin raporu hazırlayan uzmanlara verilen
ad aşağıdailerden hangisidir?
B) Yağışlar
C) Rüzgarlar
D) Gökkuşağı
B) Klimatolog
C) Doğa bilimci
D) Meteorolog
13. Aşağıdakilerden hangisi, bir kış günü yük
sek basınçlı bir bölgede yaşanması muhte
mel olaylardan biri değildir?
Aşağıdakilerden hangisi bu etmenlerden bi
ri değildir?
A) Sıcaklık farklılıkları
A) Antropolog
A) Güneş batınca hava hızla soğur.
B) Açıkta bulunan sularda hızla donma ger
çekleşir.
C) Hortum görülebilir.
D) Sis oluşabilir.
10. Halime: Havadaki buharın yoğuşması ve su
taneciklerinin birleşerek ağırlaşması
sonucu yağmur yağışı gerçekleşir.
14. Aşağıdakilerden hangisi hava durumunu
etkileyen faktörlerden biri değildir?
Haşan : Havadaki nem olmasaydı yağışlar
olmazdı.
Murat : Dolu, kar, kırağı gibi yağışlar hava
A) Sıcaklık
B) Günlük tarih
C) Nem
D) Hava basıncı
daki nemin katılaşması veya kristal
leşmesi sonucu oluşur.
Yukarıdaki öğrencilerden hangilerinin ver
dikleri bilgiler doğrudur?
15.
A) Yalnız Halime
B) Yalnız Haşan
C) Haşan ve Murat
D) Halime, Haşan ve Murat
Yukarıdaki şekilde bir bölgedeki rüzgarın yönü
gösterilmiştir.
1 1 . Bulutlarda birikmiş su damlacıkları biraraya
gelerek soğuk hava ile karşılaştıklarında ani
den donarak katılaşır ve buz topçukları olarak
yere inerler.
Yukarıda tarif edilen yağış şekli aşağıdakilerden hangisidir?
A) Yağmur
B) Sis
C) Kırağı
D) Dolu
doğrudur?
A) K bölgesindeki hava basıncı L bölgesine
göre daha yüksektir.
B) K bölgesi L ye göre daha sıcaktır.
C) K bölgesinde hava hareketsizdir.
D) L bölgesi rüzgarın esmeye başlamasıyla
ısınmaya başlar
@ COŞKU
DOĞAL SÜREÇLER
Dünya’yı
saran gaz
katmanı
Kayaç ve
toprak
katmanı
Sıcak ve
akışkan
katman
3.
Taş küre
Ateş küre
Hava küre
Yukarıdaki tabloda bazı kavramlar ve bu kav
ramlar ile ilgili açıklamalar veriliyor.
Levha hareketleri ile ilgili olarak yukarıda
verilen şekilde iki levhanın karşılaştığı böl
ge hangi numara ile gösterilmiştir?
Kavramlara uygun açıklamaların kesiştiği
kutucuk işaretlendiğinde, tablonun görünü
mü aşağıdakilerden hangisi gibi olur?
B)
A)
A) I
B) II
C) III
D) IV
X
X
X
4.
D)
C)
Büyük patlama ile ilgili olarak başlangıç anın
dan,
X
X
X
özüm t, süre sonra yıldızlar,
t2 süre sonra atomlar,
X
t3 süre sonra nötron ve protonlar oluştu.
Buna göre t v t2, t3 arasındaki ilişki, aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
Krater
B) t3 > t2 > t 1
C) t1 > t3 > t2
D) t2 > t 1 > t3
Fay
Levha
Pangea
A) ti > t2 > t3
Sismolog
5.
Yukarıdaki kutularda bazı kavramlar ve aşağı
da bu kavramlarla ilgili kısa tanımlar verilmiştir.
•
Volkan ağzı
•
Yer kabuğunu oluşturan parçalardan her biri
•
Kıtaların bir arada tek parça hâlinde oldu
ğu durumuna verilen ad
•
Deprem bilimi ile uğraşan kişi
Buna göre, hangi kavramın tanımı verilme
miştir?
Yukarıda kesiti verilen yeryüzü şekline ne
den olan levha hareketi sonucu aşağıdaki
yeryüzü şekillerinden hangisi oluşmaz?
A) Vadiler
B) Volkanik dağlar
0
A) Pangea
B) Sismolog
C) Dik yamaçlar
C) Krater
D) Fay
D) Sıradağlar
COŞKU
343
Doğal Süreçler
10. IV İle gösterilen bölge aşağıdakilerden han
gisidir?
A) Kıta
B) Levha
C) Magma
D) Su tabaka
11. Bu levha hareketi aşağıdaki levha hareketi
modellerinden hangisine benzer?
(6 - 14. soruları şekle göre cevaplayınız.)
A)
B)
Emre, doğal süreçler ile ilgili hazırlayacağı konu
için yukarıdaki posteri hazırlar. Sınıfta posterini ta
nıtırken arkadaşlarının sorularını cevaplar. Emre’ye sorulan sorular aşağıdaki gibidir.
C)
Buna göre Emre’nin vermesi gereken cevaplar
hangileridir?
6.
A) Okyanusal - okyanusal levha uzaklaşması
c
B) Okyanusal - okyanusal levha yaklaşması
|
D) Okyanusal - kıtasal levha uzaklaşması
I nolu bölgedeki oluşum aşağıdakilerden
hangisidir?
A) Göl
B) Okyanus
C) Kıta
D) Sıradağ
II nolu bölgedeki oluşum aşağıdakilerden
hangisidir?
12. V nolu bölge için aşağıdakilerden hangisi
söylenemez?
A) Levhaların uzaklaştığı sınır.
<5
o
8.
D)
Posterde hangi levha hareketi anlatılmak is
tenmiştir?
C) Okyanusal - kıtasal levha yaklaşması
7.
______
B) Zayıflayan bölgeden magmanın yükselişi
C) Magmanın soğumasıyla oluşan yeni okya
nus zemini
D) Okyanus sularının dibe doğru hareketi
13. Bu poster ile ilgili aşağıdakilerden hangisi
söylenemez?
A) Bu levha hareketi, çok uzun zaman dilim
lerinde gerçekleşir.
B) Okyanus zemini sürekli değişir.
A) Yeni okyanus tabanı
C) Kıvrımlı sıradağlar oluşur.
B) Yeni levha
D) Volkanik sıradağlar oluşur.
C) Magma
D) Volkanik dağ
14. Posterdeki yeşil renkli oklar ile anlatılmak
istenen aşağıdakilerden hangisidir?
9.
III ile gösterilen aşağıdakilerden hangisi
dir?
A) Magmanın hareket yönü
B) Levhaların hareket yönü
344
A) Magma
B) Levha
C) Su katmanı
D) Okyanus kenarı
C) Konveksiyon akımı yönü
D) Okyanus akıntıları yönü
Q COŞKU
DOĞAL SÜREÇLER
Yer kabuğunda oluşan arazi kırığının başlama
ve bitme noktası arasındaki mesafeye denir.
Yurdumuzda da bu oluşum vardır. Bu oluşum
üzerlerine binalar kurulmamalı veya depreme
oldukça dayanıklı yapılmalıdır.
Yukarıdaki paragrafta hakkında bilgi verilen
oluşum aşağıdakilerden hangisidir?
A) Merkez üssü
B) Fay hattı
C) Deprem üssü
D) Levha kırığı
İ l k Lem aitre ortaya
a tm ıştır.
H er şey hareket hâÜndedir.
,
Evren şu anki hâlini ^ - ' n
sonsuza dek sürdüre c e k tir.
En çok kabul gören
görüştür.
(~o")
Evrenin oluşumuna ait iki görüş için iki pano
hazırlanıyor. Bu görüşler ile ilgili bazı bilgiler
kartlara yazılarak numaralandırılıyor.
Buna göre, hangi numaralı kartın hangi pa
noya yapıştırılması doğru olur?
Durağan Evren
1, 3, 4, 8
1, 2, 3, 5
2, 4, 5, 6
1,2, 4 ,7
345
ÖDT
Doğal Süreçler
5.
7.
okyanus
Şekilde gösterilen yeryüzü kesitinde işaret
lenen bölgedeki katman aşağıdakilerden
hangisidir?
1. Okyanusal levha - kıtasal levha yaklaşma
sıdır.
2. Okyanusal levha kıtasal levhadan yoğun
dur.
A) Kayaç
B) Kıta
C) Levha
D) Okyanus
3. I ile gösterilen kıtasal levhadır.
4. II ile gösterilen bölgede mağmanın yüksel
diği bacalar vardır.
5. III ile gösterilen okyanusal levhadır.
Yukarıdaki posterle ile ilgili olarak yapılan
yorumlardan hangileri yanlıştır?
A) 3 ve 5
B) 1 ve 2
C) 2 ve 4
D) 4 ve 5
6.
.. ..
Evrenin nasıl oluştuğuna dair ortaya atılan teo
rilerden en çok kabul göreni Büyük Patlama
teorisidir. Ancak bu teori ile ilgili olarak ispatlanamayan durumlar da vardır.
Buna göre, aşağıdaki öğrencilerden hangi
sinin söylediği, bilimsel olarak ispatlanan
durumlardan biri değildir?
ıı
III
Çekirdek
'-------►Yer kabuğu
Yukarıdaki şekilde Dünya'mızın bir kesiti ve
ateş küredeki konveksiyon akımlarının yönleri
oklar ile gösterilmiştir.
Buna göre, yer kabuğunun I, II, III ile göste
rilen bölgelerinde hangi levha hareketi ger
çekleşir?
Levha hareketleri ilgili olarak aşağıdaki yar
gılardan hangisi yanlıştır?
A) Levhalar sürekli hareket hâlindedir.
B) Levha uzaklaşma hareketleri çok yavaş
gerçekleşir.
A) Yaklaşma
Yaklaşma
Uzaklaşma
B) Yaklaşma
Uzaklaşma
Yaklaşma
C) Uzaklaşma
Yaklaşma
Yaklaşma
D) Uzaklaşma
Uzaklaşma
Yaklaşma
C) Hareket sürekli olduğu için yeryüzü şekil
leri sürekli değişmektedir.
D) Levha hareketleri, magmanın konveksiyon
akımlarına sebep olur.
0 COŞKU
DOĞAL SÜREÇLER
1.
2.
Aşağıdakilerden hangisinin ani hareketliliği
depreme neden olmaz?
A) Okyanus suları
B) Taşküre
C) Levha
D) Fay
6.
Yeryüzüne yakın yer> lerde havadaki su
buharının toprak ve
ağaç üzerlerinde yo-1
ğuşması ile gerçekj leşir.
0
(çözüm
Gökyüzünde su dam
lacıklarının bir araya
gelerek donması ile
oluşur.
Yeraltında çeşitli nedenlerle oluşan boşlukların
çökmesi ile ....................... meydana gelir.
Buna göre yukarıdaki cümleyi doğru ta
mamlayan kavramlar aşağıdakilerden han
gisinde doğru verilmiştir?
(
Yeryüzüne yakın yer
lerde havadaki su
buharının cisimler
üzerinde donması
şeklinde gerçekleşir.
A) Fay hattı
B) Çöküntü deprem
C) Deprem üssü
D) Yıkıntı deprem
3.
^
Bazı yağış çeşitleri ve bunların oluşumları yu
karıdaki gibi veriliyor.
Bunlar arasında doğru eşleme yapıldığında
okların görünümü, aşağıdakilerden hangisi
gibi olur?
Depremler dünyamızın hangi katmanında
meydana gelir?
A)
A) Ateşküre
B)
B) Yerkabuğu
C)
€
D)
©n
c A *e
ck
C) Çekirdek
D) Ateşküre ve çekirdek
4.
“ Ülkemizde meydana gelen depremler genel
de ..............hareketi sonucu oluşmaktadır."
Yukarıdaki cümlede boş yere getirilecek uy
gun kelime aşağıdakilerden hangisidir?
A) Volkan
C) Hava
5.
v©
B) Fay
D) Deniz
Büyüklüğü 8 den büyük bir deprem ile ilgili
olarak aşağıda verilenlerden hangisi yanlıştır?
A) Her yer harap olur.
B) Büyük yıkımlar meydana gelir.
C) Yeryüzü şekli değişir.
D) Her yıl meydana gelir.
Q COŞKU
7.
•
Teleskoplar ile yeryüzünden gözlem yapılabilir.
•
Uzay ile ilgili bilgi edinmede teleskopların
büyük rolü vardır.
•
Atmosfer, teleskopların gözlem yapmasını
olumsuz etkileyebilir.
•
Günümüzde atmosfer dışına yerleştirilen
teleskop kullanılmaktadır.
•
Radyoteleskoplar ile uzaydan gelen göre
mediğimiz ışınlar analiz edilerek uzay ça
lışmaları yapılır.
'cözüm
Teleskoplar ile ilgili yukarıda verilen bilgi
lerden kaç tanesi doğrudur?
A) İkisi
B) Üçü
C) Dördü
D) Beşi
Doğal Süreçler
12.
8.
A
(çözüm
Bir bölgede K ve L şehirlerinin sıcaklıkları TK ve
T l dir. Bu şehirler arasında ve civarındaki hava
hareketleri şekilde oklar ile belirtildiği gibidir.
Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesi üze
rinde olduğu bir anda Güneş ışınlarının geliş
açısı şekilde verildiği gibidir.
Buna göre, aşağıdaki yorumlardan hangisi
yanlıştır?
Buna göre,
I. X şehrinde kış mevsimi yaşanıyor.
A) Şehirlerdeki basınç farklılığına, sıcaklıkla
rın farklı olması neden olmuştur.
II. Y şehrinde yaz mevsimi yaşanıyor.
B) K şehrindeki hava basıncı L den azdır.
III. Güney yarım kürede ilkbahar mevsimi ya
şanıyor.
C) K şehri L ye göre daha sıcaktır.
D) L ve K şehrindeki hava basınçları eşittir.
9.
0
( çözüm
Güneş
ışınları
A) Yalnız
B) I ve I
C) İve III
D) liv e
Farklı kuvvetteki rüzgârlardan yel, meltem, ka
sırga ve fırtına veriliyor.
Bu rüzgârların şiddetlerine göre çoktan aza
sıralanışı, aşağıdakilerden hangisi gibi olur?
13.
A) Yel, meltem, fırtına, kasırga
B) Meltem, yel, kasırga, fırtına
C) Kasırga, fırtına, meltem, yel
D) Fırtına, kasırga, yel, meltem
10. Aşağıdakilerden hangisi, havanın hareket
etmesi sonucu meydana gelen olaylardan
biri değildir?
A) Rüzgâr
B) Kasırga
C) Deprem
D) Şeytan Kulesi
Şekillerde aynı ortamda gece ve gündüz olu
şan rüzgârın yönü gösterilmiştir.
Bu durumun oluşumunda aşağıdakilerden
hangisinin etkisi yoktur?
11.
Aşağısında sıcak ve nemli hava, yukarısında
soğuk ve kuru hava olan dar yüzeyler arasın
da meydana gelir. Soğuk hava ve sıcak hava
aniden yer değiştirmesi sonucu oluşur. Ucu
yere değince her şeyi içine çeker.
Buna göre tanımı yapılan bu hava olayı nedir?
A) Rüzgâr
B) Hortum
C) Fırtına
D) Kasırga
A) Gündüzleri toprak sudan önce ısınırken
geceleri sudan önce soğur.
B) Sıcak olan yerde basınç azalır.
C) Hava kitlesinin karadan denize doğru ha
reket etmesi, zıt yönde rüzgâr oluşmasını
sağlar.
D) Ortamların sıcaklık farkı, ortamlar arasında
basınç farklılığına sebep olacağından rüz
gâr oluşur.
Q COŞKU
Cevap
Anahtarı
Cevap Anahtarı
ÜNİTE
2. A
1. A
S ıra S iz d e C evap A n a h ta rı
3. D
Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtarı
Kazanım Pekiştirme 1 : 1. Vejetatif üreme
6. Kromozom
2. Ara lamel
7. Hücre bölünmesi
1-A 2-C 3-A 4-B 5*B
£
3. Eşeysiz üreme
8. Mitoz
4. Boğumlanma
9. Mayoz
5. Yenilenme
10. Tomurcuklanma
6-D 7-C 8-C 9-B 10-0 11-A 12-C 13-C 14-D 15-D 16-B 17-C
KALITIM
4. B
S ıra S iz d e C evap A n a h ta rı
5. B
Kazanım Pekiştirme 2 : 1 .Y
Kazanım Pekiştirme 3 :
2. D
3 .Y
4. D
5.Y
6. D
7. D
8.Y
E
U
F
N
M
0
Q
U
H
G
B
E
G
A
T
0
H
E
M
0
F
i
L
i
P
E
D
S
S
A
F
D
Ö
L
F
M
M
R
N
M
E
L
E
Z
D
Ö
L
E
N
E
C
0
D
V
U
C
Q
V
S
M
N
G
N
T
T
Q
U
D
L
L
E
K
T
0
I
D
0
i
Z
R
D
I
D
H
F
0
T
S
E
G
P
c
B
A
S
K
I
N
P
i
R
L
V
X
M
L
Y
K
P
B
R
Z
P
I
R
M
B
S
A
B
ç
E
K
i
N
i
K
D
C
R
D
0
W
N
S
E
N
D
R
0
M
U
P
J
Q
T
H
W
G
E
N
V
A
V
J
D
N
M
P
D
B
Y
D
I
C
S
A
L
K
4-A
5-C
7-B
8-D
9-0
A
6-A
10-B 11-0 12-C 13-(
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
M
M AYOZ
Sıra Sizde Cevap A nahtarı
(ğ)
7. A
6. B
Kazanım Pekiştirme 4 : 1. Genetik çeşitlilik
6. Yarısı
1-A
2-A
3-C
2. Parça değişimi
7. Dört
4-C
5-B
3. Üreme ana hücresi
8. Eşeyli üreme
9. Mayoz
6-B
9-C
7-B
8-D
4. Zigot
5 Döllenme
10. Homolog kromozom
10-D 11-B 12-D
D N A ve GENETİK KOD
(ğ )
8. C
2. D
3. Y
S
U
T
B
P
C
S
X
G
S
M
P
B
0
M
B
İ
K
i
L
i
S
A
R
M
A
L
N
i
0
0
K
G
Y
G
B
T
X
J
U
G
E
C
D
D
M
i
N
0
Z
D
S
i
T
0
Z
i
N
C
I
D
U
D
T
Q
M
S
A
N
H
E
D
N
A
F
Q
U
J
E
L
V
K
T
M
I
D
0
I
N
i
Z
R
D
K
D
H
F
0
T
S
E
G
P
N
K
R
K
E
N
D
i
N
i
E
ş
L
E
M
E
A
P
W
V
0
0
R
G
A
N
i
K
B
A
Z
S
S
A
B
L
B
G
G
E
N
K
D
W
R
N
Y
D
0
V
0
N
Ü
K
L
E
0
T
I
T
H
0
J
C
T
J
N
K
ç
E
L
T
A
Ğ
T
K
N
N
M
P
i
B
Y
M
M
U
T
A
S
Y
0
N
D
C
H
B J
0
C OŞKU
1*c
2' C
3-0
4>A
5*A
4. D
6-C
5. Y
7-B
8-D
6. Y
9-C
7 D
10-A
11-B
8. Y
12-A
13-B
14-B
15-D
16-D
Cevap Anahtarı
c
A D APTASYO N ve EVRİM
Kazanım Pekiştirme 7 : 1. Darwin
2. Lamarck
3. Adaptasyon
4. Doğal seçilim
5. Varyasyon
6. Evrim
7. Biyolojik çeşitlilik
(Q T Q Q
1-B
2-D
M
0
D
i
F
i
K
A
S
Y
0
N
B
i
M
U
T
A
S
Y
0
N
A
W
L
K
E
Y
G
B
T
X
J
U
G
A
A
i
V
A
R
Y
A
S
Y
0
N
L
M
K
D
Z
E
M
S
Y
N
E
E
L
A
U
J
E
L
V
K
T
M
V
D
A
R
R
D
I
D
H
F
0
T
R
E
C
C
K
E
D
A
R W
i
N
i
L
E
K
W
V
0
0
R
G
A
N
M
K
B
D
ç
E
V
R
E
Y
E
U
Y
U
M
D
0
Ğ
A
L
S
E
ç
i
L
i
M
C
E
A
D
A
P
T
A
S
Y
0
N
3-C
4-D
5-B
6-D
7-B
8-A
9-C
10-A 11-A 12-C
||| HİİCRE BÖLÜNMESİ ve KALITIM
Kazanım Pekiştirme 9 : 1. Üreme
2. Eşeyli üreme
3. Eşey hücresi
4. Mitoz
5. Kromozom
Kazanım Pekiştirme 1 0 : 4 . çıkış
w uunu
1-A
2-B
3-C
4-C
5-D
6-B
7-C
8-A
9-B
10-A 11-D 12-D
JiTılTO
1-B
2-D
3-A
4-D
5-C
6-C
7-0
8-B
9-0
10-A 11-C 12-A
■ in im
1-D
2-C
3-B
4-B
5-0
6-B
7-A
8-A
9-C 10-D 11-A 12-C
1-B
2-B
3-C
4-C
5-C
6-A
7-D
8-0
9-0
10-B 11-A 12-B
1-B
2-D
3-B
4-B
5-B
6-A
7-0
8-C
9-0
10-C 11-C 12-A
1-A
2-D
3-0
4-A
5-C
6-0
7-B
8-A
9-B
10-C 11-B 12-C
1-C
2-B
3-C
4-B
5-D
6-D
7-0
8-A
9-C
10-A 11-A 12-B
1-A
2-C
3-D
4-A
5-A
6-0
7-B
8-C
9-B
10-0 11-C 12-B
d ilim i
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
Kuvvet ve Hareket
ÜNİTE
KALDIRMA KUVVETİ
m
(£ )
2. B
1 C
3. B
4. A
Cisim
A
e
■
a. Cismin ağırlığı (N ): 8
Cismin sıvıdaki ağırlığı (N ): 6
Cisme etki eden kaldırma kuvveti (N ): 2
Yoğunluk
(g/cm3)
1
0,25
2
1
g/cm 3
0,5 g/cm 3
g/cm 3
2
Kazanım Pekiştirme 3 : dN > dp = dM = dL > dK
G=
8
N
Kazanım Pekiştirme 4 : dM > dK > dL
Yoğunluk (g/cm3)
< Yoğunluk (g/cm3)
5
Hacim(cm3)
Kütle(g)
40
4 Q !Q Q
1-A
2-C
3-C
4-D
5-D
6-B
7-B
8-C
9-D
10-C 11-B
12-A 13-A
14-A
BAZI CİSİMLER NEDEN YÜZER?
5. B
6. D
7. A
©
fk
=
fm
>
fl
Kürelerin yoğunlukları eşittir, fakat hacimleri
farklıdır. Kürelere etki eden kaldırma kuvveti
kürelerin hacmine göre değişir. Hacmi en bü
yük olan küreye en büyük, hacmi en küçük
olana en küçük kaldırma kuvveti etki eder. Bü
yük kuvvet küreyi daha çabuk hızlandıracağı
için en önce R sonra S, sonra da P su yüze
yine çıkar.
tR < ts < tp
0 COŞKU
ı Kaldırma kuvveti
MS
Cisim
Cisimlerin yoğunluğu sıvı yoğunluğundan küçüktür.
Cevap Anahtarı
a
BASINÇ
8. C
S ıra Sizde Cevap Anahtarı
10. A
9. D
11 A
12 B
Kazanım Pekiştirme 10 : 1. Manometre
6. Kaldırmakuvveti
2. Yoğunluk
3. Basınç
4. Barometre
5. Bileşikkaplar
7. Askıdakalma
Şifre kavram ve açıklam ası: A ğ ırlık : Bütün maddeler üzerinde bulundukları yüzeylere ağırlıkların
dan dolayı basınç uygular.
Kazanım Pekiştirme 12 : P2 > P3 = P4 > P3 > P5 > P6 = P1 > P0
—
80 N
V
100 N
= 5 Pa
Kazanım Pekiştirme 13 : PK > PL = PM
= 200 Pa
16 m2
S....
0,5 m2
........... /
/ ............ --------- —V
300 N
- 500 Pa
0,6 m2
S ......... ... ....... /
a ıiıW
i
Kazanım Pekiştirme 14 : A — P
B— S
1-A
2-C
3-B
4-B
5-C
6-C
7-C
8-C
9-B
10-C
1-C
2-C
3-C
4-«
S-D
6-C
7-0
8-A
9-C
10-B
1-B
2-D
3-B
4-C
5-A
6-B
7-C
8-D
9-D
2-D
3-C
4-B
5-D
6-C
7-B
8-B
9-B
1' D
C— R
11-D
12-B
10-A
11-B
12-B
10-A
11-A
12-C
13-A
14-A
13-C
14-C
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
„
,,
ÜNİTE
1.C
2. A
3. D
4. B
Ölçme ve Değerlendirme Cevap Anahtan
Kazanım Pekiştirme 1 : Metal: a, d, e, g, i, j
Kazanım Pekiştirme 2 : Metal: a, f, e
^
m
ı
Ametal: b, c, ç, f, ğ, ı, k
Yarımetal: ç, e
Yarımetal: h
Ametal: b, c, d, g, ğ
ı *c
2b
3*c
4' b
5*°
e' A
?' a
8‘ a
9_B
ı °*c 11-B 12*°
1-A
2-B
3-A
4-A
5-C
6-A
7-D
8-D
9-A
10-C 11-C
13' B 14' B 15*D ıe ' c
KİMYASAL BAĞLAR
5. B
6. B
7. C
8. D
9. C
10. D
Kazanım Pekiştirme 3 : 1 . Element Türü : Ametal
Bağ Türü
: Kovalent
2. Element Türü : Metal
Bağ Türü
: İyonik
: 3. Element Türü : Ametal
Bağ Türü
: Kovalent
Kazanım Pekiştirme 4 : Halojenler: 11. grup : 1+
7A grubu : 1-
2. grup : 2+
Alkali metaller: 1+
6A grubu: 2-
Kazanım Pekiştirme 5 : Kovalent bağ : b, d, e, g
ffJJJJj
4. Element Türü : Ametal
Bağ Türü
: Bağ yapmaz
İyonik bağ : a, c, ç, f
1-A
2-A
3-D
4-A
5-C
6-C
7-C
8-C
9-D
10-C 11-A 12-D
1-B
2-C
3-C
4-C
5-D
6-B
7-D
8-C
9-A
10-A
Soy gazlar: 0
3A grubu : 3+
.ıs m m
Cevap Anahtarı
¡ü
11 B
12. C
14 B
13 A
15 C
16. A
17 B
Kazanım Pekiştirme 6 : 1.Ca(N03)2
2. NH40H
3. K2S04
4.AI2(C03)3
5. Na2S
Kazanım Pekiştirme 7 : 1 . İçerdiği Element Türleri: Hidrojen, kükürt, oksijen
Toplam Atom Sayısı: 7
2. İçerdiği Element Türleri: Alüminyum, kükürt, oksijen
3. İçerdiği Element Türleri: Azot, hidrojen, kükürt
4. İçerdiği Element Türleri: Kalsiyum, fosfor, oksijen
5. İçerdiği Element Türleri: Magnezyum, oksijen, hidrojen
6. İçerdiği Element Türleri: Potasyum, karbon, oksijen
Kazanım Pekiştirme 8 : 1 .2 ,1 ,2
M
6. Cu3(P04)2
2 .2, 2,1
3 .4, 3, 2
4 .1,1,2
1‘ D
2-B
3-B
4-B
5-C
6-A
7-B
8-B
9-B
10-C 11-A 12-C
i *a
2 ' c
3 *b
4 ' b
s ' c
6 ' c
? ' a
s ' a
9_c
io _ a
ASİTLER - BAZLAR
18. D
19. D
20. C
21. D
22. A
23. A
24. C
25. D
Kazanım Pekiştirme 9 : Asit: 1. Tadı ekşidir
Baz: 1. Tadı acıdır.
2. Turnusolu kırmızı yapar
3. H+ iyon sayısı, OH" dan fazladır.
4. pH < 7
2. Turnusolu mavi yapar
3. OH- iyon sayısı, H+ dan fazladır.
4. pH > 7
Kazanım Pekiştirme 1 0 :
Formülü
Sistem atik Adı
Özel Adı
Formülü
Sistem atik Adı
Özel Adı
h 2s o 4
Sülfürik asit
Zaç yağı
NaOH
Sodyum hidroksit
Sud kostik
HCI
Hidroklorik asit
Tuz ruhu
KOH
Potasyum hidroksit
Potas kostik
H N03
Nitrik asit
Kezzap
Ca(OH)2
Kalsiyum hidroksit
Sönmüş kireç
h 3p o 4
Fosforik asit
Fosforik asit
nh3
Amonyak
Amonyak
Kazanım Pekiştirme 11 : Limon: 2-3
Domates: 4-5
Diş macunu : 10-11
Kan: 7-8
Çamaşır suyu : 13-14
1-B
2-D
3-D
4-D
5-D
6-B
7-C
8-C
9-C
10-A 11-B 12-C 13-C 14-A 15-C 16-C
1 'B
2 'A
3 'c
4 'D
5 'D
6 'A
7 ‘B
8 'A
9 '°
1 ° 'B
1 1 ’D
1 2 'c
1 3 *D
1 4 'c
Cevap Anahtarı
SU ARITIMI
Sıra Sizde Cevap Anahtarı
26 B
27. C
28. B
29. A
2. Ütülerin bozulmasına neden olur.
Kazanım Pekiştirme 12 : 1. Çamaşır makinesine zarar verir.
3. Sıcak su borulannı tıkar.
4. Elektrik tüketimini artırır.
5. Sabun tüketimini artırır.
6. Elbiselere zarar verir.
Kazanım Pekiştirme 13:
( -------- y " ***y -------- --------y ----------------- --------- Y ------- ^
2 » K A Y N A T M A
v___ LA. , . A. ——-A------—.A
B
. .¿A..., i.
m
II
U
m -o
Z
E
N
ı ı>ıA, - * .■/
K
K
S
S
I
*
t]
Y O N
A
f
ı R
L
0
D
0
Ş
T
İ
R
L
İ
c
i
K
A
D
Y
N
U
M
A
1-D 2-D 3-B 4-D 5-B 6-C 7-B 8-A 9-A 10-D
$
■ m ıııı
1-D 2-B 3-D 4-D 5-C 6-D 7-A 8-A 9-B 10-C 11-D
M iın n
1-C 2-B 3-B 4-A 5-D 6-A 7-D 8-D 9-C 10-A 11-B
1-A 2-B 3-0 4-B 5-A 6-B 7-A 8-A 9-C 10-C 11-C 12-D
1-D 2-C 3-C 4-B 5-B 6-A 7-B 8-C 9-A 10-D
■ıMIdH
0 COŞKU
1-A 2-A 3-D 4-D 5-A 6-A 7-A 8-D 9-C 10-C 11-D 12-B 13-B 14-D 15-D 16-C
Cevap Anahtarı
0
UNITE
£
SES DALGALARI
1. D
2. B
3. a. L
b. M
C jT Q Q
1-G
2-0
3-A
4. B
4-A
5-A
5. B
6-A
7-0
8-C
9-C
6. B
Kazanım Pekiştirme 2 : 1.D
A
2. D
3. Y
^
4. D
Q
5. Y
6. D
7. D
8. D
> İH <
i 5İ 2 Hz
Kazanım Pekiştirme 5 : a. S
b. T
c. R ve T
d. T
e. P ve R
256 Hz l
322 Hz
384 Hz
f. Kedi: S, Köpek: T
g. İnşaat makinesi: T, Matkaba : P veya S
d
B
l
1' C
2*C
30
Sıra Sizde Cevap Anahtan
4*°
(^ )
5' D
6‘A
7*D
7. C
8’ D
9*c
10A 11*c 12-B 13-B 14-C 15-C 16-B
8. B
Kazanım Pekiştirme 6 : a. Tellerin gerginliğini arttırmak
b. Farklıdır. Farklı frekansta sesler çıkması için
c. Tel uzunlukları farklıdır. Bunu mandallann konumundan anlayabiliriz.
d. Çıkan sesin etrafa yayılmasını sağlamak.
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
Kazanım Pekiştirme 7 : N > L > M > K
Frekans
Kazanım Pekiştirme 8 : K > M > L > N
Halka
K
L
M
N
Trampet
a
6-C
5-C
4-C
3-C
2*A
1-B
7-B
8-D
9-B
SES BİR ENERJİ TURUDUR
9. B
11.C
10 4080 m
Kazanım Pekiştirme 11 : Hava ısındığında ses daha hızlı yayılır. Geceleyin yere yakın yerlerde hava soğuk olduğu için bu kısım
da ses hızı azalır. Fakat üst katmanlarda hava biraz daha sıcaktır. Bu sebeple ses dalgaları havada şe
kildeki gibi bir yol izler ve yön değiştirerek aşağı iner. Bu da tren uzakta olsa bile yakındaymış hissi
oluşturur.
Kazanım Pekiştirme 12 : 1.Y
3. D
2. Y
Kazanım Pekiştirme 13 : Ayşe: 35
Bilge: 10
4. D
Cemre: 35
5. Y
Defre: 60
g ro w
1-0
2-B
3-C
4-0
5-B
6-A
7-C
8-A
9-B
â n ım ı
1-C
2-C
3*A
4-B
5-C
6-A
7-A
8-D
9-A
(¡E B B
1-A
2-0
3-A
4-C
5-A
6-B
7-C
8-C
9-0
dH EI
1-A
2-B
3-0
4-A
5-B
6-C
7-A
8-B
9-0
Q COŞKU
6. D
Cevap Anahtarı
(E UNITE
9
ISI SICAKLIK, ENERJİ DÖNÜŞÜMÜ ve ÖZ ISI
2. C
1.C
3. D
4. C
5. A
Kazanım Pekiştirme 2 : 1. Y
“C
İ
Gerekli enerji: K : 20
L : 80
P : 40
1-B
^70°C
■
t
E^5°C<sa
50 °C
sıcaktık
f i.
I
>0°C
40 °C
Erime sırası: L - K - M
P
f l i B
20 °C
#
2. Y
3. D
4. Y
5. D
6. Y
2-C
R
Madde
S
3-D
T
4-A
5-A
6-A
7-C
8-D
9-D
10-C
M ADDENİN HÂLLERİ ve ISI ALIŞVERİŞİ
(£)
6- C
Kazanım Pekiştirme 7 : 1. dışarıdan ısı
6. enerjisi
Kazanım Pekiştirme 8 : 1.1 -III
2. dışarı ısı
3. donma / buharlaşma
7. azalır
8. yoğuşma / dışarıya / ısı
2. I I - I V - V - V I
3. IV-VI
Kazanım Pekiştirme 9 : a. I. durum katı, II. durum sıvı
ı m
n
n
1-C
2-B
3-D
4-D
4. IV-VI
b. Isı almıştır.
5-C
6-A
4. sıkı
5. uzaklık
5 . 1 -III
6.1-
c. Azalmıştır.
7-A
8-B
9-B
10-A
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
0
ERİME - D O N M A ve BUHARLAŞMA ■ YOĞMŞMA ISISI
7 . 1600 gram L maddesi
8 Bakıra. Aradaki fark 167,2 J dür. (Soruyu gözerken
bir önceki sayfadaki tabloyu kullanınız.)
10. 342 kJ
9. D
Kazanım Pekiştirme 10 : a. Y
b. Y
f. D
e. D
d. D
c. D
Buharlaşma ısısı
a. 16 750
b. 17 600
c. 30 g
d. 434 g
Erime ısısı
Kütle
Sıcaklık
1 . Su içinde tuz çözmek
2. Suya antifiriz katmak
♦
3. Suya alkol eklenmesi
Öz ısı
Kazanım Pekiştirme 14 : Katiların belli bir erime sıcaklığı vardır. Fakat sıvıların belli bir buharlaşma sıcaklığı yoktur. Sıvılar her
sıcaklıkta buharlaşabilir. Sıvıların belli bir kaynama sıcaklığı vardır. Bu sıcaklık sıvılar için ayırt edici bir
özelliktir.
^Q T Q Q |
1-B
2-C
3-C
4-D
5-D
6-A
7-A
8-A
9-C
10-C
11-D
12-B
13-B
G ISINM A ve SOĞUMA EĞRİLERİ
11.D
s.caki.krc>
a. 25. dakikadaki taneciklerin hareketlil
iği 5. dakikadakine göre daha fazladır.
b. 40 °C
c. katı - sıvı
Zaman (dk)
Sıcaklık (°C)
40
40
20
0
-2 0
Zaman (dk)
O
5
10
15
20
b. 5 -2 0 dk
25
C.
-
30
o
Csl
a. 0 - 5 dk
-2 0 -2 0
-4 0
35
C
d. 10 dk
e. sıvı
f. katı
Kazanım Pekiştirme 17 : 2
IH ılB
-c
2-B
3-A
4-D
5-D
6-C
7-D
8-B
9-C
10-B
â lliM I
-D
2-A
3-C
4-C
5-C
6-C
7-B
8-B
9-0
10-A
11-C
-B
2-A
3-D
4-C
5-B
6-C
7-C
8-B
9-D
10-B
11-B
•B
2-C
3-C
4-A
5-D
6-0
7-B
8-A
9-B
10-C
-C
2-D
3-A
4-C
5-C
6-0
7-0
8-D
9-B
mmı
Q COŞKU
361
Cevap Anahtarı
ÜNİTE
£
1. D
2. D
Kazanım Pekiştirme 1 : 1. Üreticiler
6. Klorofil
m
m
( ( J 33B3
a
2. Fotosentez
7. Tüketici
3. Glikoz
8. İyot
e' B
4. Etçil
9. Işık
7*°
a’ c
5. Oksijen
10. Otçul
1,0
2>b
3’°
4*B
8' a
9*d
1° ’A 11*A
u
2>c 3'°
4>°
5*A 6‘A 7>B s'c 9~b ıo*° 11-A 12>B
MADDE DÖNGÜLERİ
3. D
Y
|Q3ZB
1‘ A
28
3. D
2. Y
4. Y
5 D
6. Y
7. D
8. D
E
N
E
R
J
i
P
i
R
A
M
i
D
i
G
E
M
A
D
D
E
D
Ö
N
G
Ü
S
Ü
P
S
D
S
S
A
F
K
A
R
B
0
N
R
N
R
0
A
Y
R
I
ş
T
I
R
I
C
I
L
A
R
L
M
i
T
0
K
0
N
D
R
i
I
K
L
L
U
A
U
D
L
L
C
K
T
0
I
D
0
I
0
N
Z
R
D
I
D
H
F
0
T
S
A
G
P
G
U
0
K
S
i
J
E
F
M
T
V
X
V
M
K
P
B
P
N l
R z
P
I
P
M
B
M
B
K
L
0
0
P
L
A
S
t
T
L
S
A
3' A
4*A
I
ç (
5*C 6' C
7*D
R
; R
8‘ D 9>c 10*B 11-° 128 13-A 14-C
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
0
ENERJİ KAYNAKLARI ve GERİ DÖNÜŞÜM
4. D
Sıra Sîzde Cevap Anahtarı
5. B
2. b
a, c
4 c
3. b
6. a, c
5. b
7. b
9. b
8. b
ili
CHBI
1-B
J
N
E
R
Y
N
P
K
Ö
M
ü
R
G
H
G
E
M
A
D
E
Ü
D
B
N
G
ü
S
Ü
i
S
0
S
S
A
N
K
A
i
B
0
N
R
N
D
Y
T
N
E
R
i
L
P
Y
R
A
M
i
E
R
E
E
M
A
D
L
E
D
0
N
G
Ü
S
ş
0
N
R
S
S
A
E
E
A
K
B
0
N
R
N
E
i
M
Y
R
I
N
R
I
Ü
I
C
I
L
A
L
L
A
i
T
0
E
0
N
T
R
i
I
K
L
E
E
L
U
D
L
B
E
K
L
0
I
D
0
I
K
N
G
P
T
E
Z
R
D
I
i
H
F
E
T
S
A
F
0
S
i
L
Y
A
K
I
T
L
A
R
R
M
T
L
Y
K
i
B
R
Z
P
I
P
M
B
i
E
S
A
G
E
R
i
D
Ö
N
Ü
Ş
Ü
M
K
Z
2-A
3-C
4-B
5-A
6-A
7-D
8-A
9-D
d f f i f î R l 1-C 2-C
3-A
4-B
5-B
6-A
7-D
8-B
9-D 10-A 11-C 12-D
mm
1-B 2-A
3-0
4-C
5-A
6-C
7-B
8-0
9-0 10-C 11-B 12-A
1-D 2-B
3-B
4-0
5-C
6-C
7-D
8-A
9-C 10-B 11-A 12-D
1-A 2-B
3-D
4-0
5-A
6-C
7-0
8-C
9-B 10-B 11-A 12-C
f t l l l l t ü H I 1-0 2-D
3-C
4-C
5-B
6-B
7-B8-A
1-A 2-D
3-A
4-D
5-C
6-C
7-C
9-A
8-B
10-C 11-B 12-B 13-C 14-D 15-B 16-C 17-D 18-D
10-0 11-0 12-A
9-B 10-B 11-A
s <**i # .
-İ i 'M
Cevap Anahtarı
<2 UNITE
G ELEKTRİK AKIM ININ MANYETİK ETKİSİ
1. B
2. K: S N ; L : N S
3. B
4. K > M > L
5. Bobinden akım geçince bobin halka, bir tarafı N bir tarafı S kutbu olacak şekil
de mıknatıslanır. Alttaki yuvarlak mıknatısın manyetik alanıyla etkileşen bobin
halka dönmeye başlar.
6. A
7. A
8. A
Mıknatısın alt ucu (L tarafı) N kutbu olur.
I. yol: Pil sayısını artırmak
II. yol: Sarım sayısını artırmak
III. yol: Elektromıknatısı ataşlara yaklaştırmak
Elektromıknatısın çekim gücü değişmez. Fakat çek
tiği ataş sayısı değişir. Elektromıknatısı ataşlara
yaklaştırdığında çektiği sayı artar, uzaklaştırdığında
azalır.
4. Y
9. Y
|
10. D
11. D
Bağımlı değişken nedir? J
5. D
6. D
7. D
8. D
12. Y
Bağımsız değişken nedir? ¡Sabit tutulan değişken nedir?
Elektromıknatısın çekim gücü
Çekilen iğne sayısı
Pil sayısı
Sanm sayısı
Kazanım Pekiştirme 4 : 1 . Tekerleğin dönmesiyle dinamo içindeki mıknatıs döner. Bobinde elektrik enerjisi üretilir. Bu elektrik
enerjisi kablolarla bisiklet farına aktarılır ve ampul ışık verir.
2. Tekerleğin dönme hızı artırılabilir. Bobindeki sarım sayısı artırılabilir. Daha güçlü mıknatıs kullanılabilir.
Kazanım Pekiştirme 5 : 1 . Hareket enerjisi
Elektrik enerjisi
2. Kablodaki sarım sayısı artırılabilir. Daha güçlü mıknatıs kullanılabilir. Mıknatısın dönme hızı artırıla
bilir.
Kazanım Pekiştirme 6 : a. Enerji santralinde ısı enerjisinden elektrik enerjisi üretilir. Evde elektrik enerjisinden ısı enerjisi, ışık
enerjisi, hareket enerjisi elde edilir. Sokak lambalarında elektrik enerjisinden ışık enerjisi üretilir.
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
Kazanım Pekiştirme 7 : a. Bobinde elektrik akımı üretildiğini gösterir, b. Hayır c. Evet gözlenir.
d. Mıknatıs daha hızlı hareket ettirilebilir. Bobin sayısı artırılabilir. Daha güçlü mıknatıs kullanılabilir.
4 Q jQ Q
1-B
2-D
3-D
4-A
5-D
6-C
7-A
8-C
9-A
10-A 11-B 12-B 13-C 14-D 15-D 16-A 17-C 18-B
ELEKTRİK ENERJİSİ ISIYA DÖNÜŞÜR
10 B
9C
11.C
Kazanım Pekiştirme 8 : Ayla: 75
Berna: 60
Ceyda: 90
Derya: 75
Eda: 60
Ferda: 75
Hülya: 60
İlayda: 45
Kazanım Pekiştirme 9 : 1.1.0,7 11.0,8 111.11 IV. 9 V. 2,5 VI. 15 (Bunlar yaklaşık değerlerdir.)
2. IV, V
3 .1
4. V
Kazanım Pekiştirme 10 : II > I > III > IV
m
im
i
1-D
3-B
2-A
7-C
6-A
5-A
4-D
8-B
9-C
10-D
< 9 ELEKTRİKLİ ARAÇLARIN GÜCÜ
12 A
Sıra Sizde Cevap Anahtan
14 C
13 B
15. C
1 saatte (kWh)
1 s de (J)
1,5
1,5
1500
3
3
3000
Su ısıtıcısı
1,8
1,8
1800
Saç kurutma makinesi
0,8
0,8
800
Televizyon
0,2
0,2
200
Elektrik süpürgesi
Klima
2. 1 günde 12 kWh
1 ayda 360 kWh
3. 36 TL
3. Haluk’un
2. tüketir
Kazanım Pekiştirme 1 2 : 1. verimlidir
1. En büyük: Klima
En küçük: TV
Harcadığı enerji
Gücü
(kW)
Elektrikli araç
2 .250x0,12 = 30 TL
Kazanım Pekiştirme 13 : 1 .5295-5045 = 250 kWh
tm m
1-c
2-B
3-B
4-B
5-B
6-B
7-C
8-D
9-D
« f f ll
1-c
2-B
3-C
4-A
5-A
6-A
7-C
8-D
9-D
is n ıo
ı-c
2-D
3-C
4-B
5-D
6-B
7-B
8-A
9-C
d m jjg j
ı-c
2-D
3-B
4-B
5-A
6-B
7-C
8-A
9-D
1-A
2-D
3-A
4-D
5-D
6-C
7-C
8-D
1-D
2-D
3-D
4-D
5-A
6-D
7-C
8-A
Q COŞKU
Cevap Anahtarı
T5
a
Doğal Süreçler
EVREN ve DÜNYA'M IZ NASIL OLUŞTU?
r fM
c
U
l
{£)
1-B
1 D
2-C
4-D
3-C
5-A
6-C
YER KABUĞUNU ETKİLEYEN LEVHA HAREKETLERİ
2. D
3. C
4. C
5. C
Kazanım Pekiştirme 1 : V, III, II, IV, I
Kazanım Pekiştirme 2 : 1. Volkan
2. Gaz ve toz bulutları
4. Magma
Kazanım Pekiştirme 3 : 1. Levhaların hareket yönü
2. Levha
5. Deprem dalgası
Kazanım Pekiştirme 4 : 1. D
[#
1-a
2-A
3. Fay hattı
4. Merkez üssü
6. Odak noktası
2. Y
Kazanım Pekiştirme 5 : 1. Sıra dağlar
d îM M i
3. Lav
5. Baca
3. D
4. Y
2. Okyanus
3-B
4-D
5. D
3. Taş küre
5-C
6-B
6. Y
4. Ateş küre
7*B
8-A
5. Yanardağ
9-C
10-D
SICAKLIK FARKINDAN KAYN AKLAN AN HAVA OLAYLARI
(^ ¡)
7. 2, 4, 5, 8 ,1 0 , 1 1 , 1 3 , 1 5
6 C
8. A
1.
\\\
2. L bölgesi
III / / /
K
L
3. İkbahar ya da sonbahar
M
Kazanım Pekiştirme 7 : Kasırgalar sadece suyun sıcak ve havanın nemli olduğu tropikal okyanuslarda oluşur. Bir kasırganın
oluşabilmesi için öncelikle okyanusun suyunun sıcaklığının en az 27 °C a ulaşması gerekir. Su sıcaklığı bu seviyeye geldiğinde,
okyanus yüzeyindeki ılık ve nemli hava konveksiyon yoluyla yükselmeye başlar. Bu havanın çevresinde girdap gibi dönen güçlü
bir rüzgâr oluşur. Ardından yağmur bulutları toplanır ve fırtına patlar. Fırtınanın kasırga sayılması için rüzgârın en az 118 km/h lik
bir sürate ulaşması gerekir. Kasırga durgun bir merkezin çevresinde dev bir girdap gibi döner.
Kazanım Pekiştirme 8 : 1. Büyükpatlama
2. Lav
7. Levha
8. Magma
CİEUI
ffTîTI
■ u n « «
3. Rüzgâr
9. Azot
4. Oksijen
5. Kırağı
6. İklim
10. Deprem
1*C
2-B
3-C
4-D
5-A
6-D
7-C
8-B
9-D
10-D 11-D 12-D 13-C 14-B
1-B
2-D
3-D
4-A
5-D
6-A
7-B
8-A
9-B
10-C
11-0
12-D
13-C
1*0
2-C
3-B
4-D
5-A
6-B
7-C
8-C
9-0
1-A
2-B
3-B
4-B
5-0
6-A
7-0
8-0
9-C
10-B
11-B
12-B
13-C
14-B
0 COŞKU

8.sınıf coşku konu anlatımı

Transkript

Benzer belgeler

TEOG2 DENEME-1

6. Sınıf Paragraf-1

Genel Değerlendirme Cevaplı Test

vize soruları

Dar Kapsamlı Sermaye Piyasası Mevzuatı

Final Sınavı Soru ve Cevapları (A Grubu)

İndir - GorevdeYukselmeVeUnvanDegisikligi.Com

20 Mart Ödevi - Kartanelerim.com

Aşağıdakilerden hangisi bir arama motoru adresi değildir