Sunum ve Sistematik
Transkript
Sunum ve Sistematik
Sunum ve Sistematik 1. ÜNİTE: HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA KONU ÖZETİ Bu başlık altında, ünitenin en can alıcı bilgileri, kazanım sırasına göre en alt başlıklara ayrılarak hap bilgi niteliğinde konu özeti olarak sunulmuştur. 1. BÖLÜM: CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ ALIŞTIRMALAR Bu başlık altında her bölüm kazanımlara ayrılmış, kazanımlar tek tek çözümlü temel alıştırmalar ve sorular ile taranmıştır. Özellikle bu kısmın sınıf içinde öğrencilerle işlenmesi öngörülmüştür. 1.BÖLÜM: CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ UYGULAMALI SORULAR Bu başlıklar altında uygulamalar yaparak öğrenciye yorum, analiz, sentez yetisinin geliştirilmesi hedeflenmiştir. 1.BÖLÜM: CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ KONU KAVRAMA TESTİ Canlıların Ortak Özellikleri TEST - 1 Bu başlıkla üniteler alt bölümlere ayrılmış, her bölümün içerdiği kazanım ve alt başlıklar dikkate alınarak testler oluşturulmuştur. HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA ÜNİTE YAZILI SORULARI Bu başlık altında resmi ve özel okul yönetmeliklerinde öngörülen formatlar ile ünitenin tamamını kapsayan yazılı soruları konulmuştur. Bu uygulamanın amacı, öğrenciyi okuldaki yazılılara hazırlamak ve öğrencinin okul başarısını arttırmaktır. HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ Bu başlık altında ünitenin geneli sorularla taranmış, öğrencinin bu ünite ile ilgili sınava hazır bulunulmuşluğu ölçme yoluna gidilmiştir. Bu başlık, ünitenin finali niteliğindedir. 1. ÜNİTE: HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA 1. BÖLÜM: Canlıların Ortak özellikleri 6. Çevresel uyarılara tepki: Tüm canlılar çevreden gelen değişikliklere karşı tepki oluşturur. Bu durum canlının yaşama şansını arttırır. A. CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ 7. Büyüme: Tek hücreli canlılarda sitoplazmanın hacminin artması ile gerçekleşirken, çok hücreli canlılarda mitoz bölünme ile gerçekleşir. Bitkilerde büyüme yaşam boyu devam ederken, hayvanlarda büyüme sınırlıdır. Tüm canlılar aşağıdaki özelliklere sahiptir. 1. Hücresel yapı: Tüm canlıların yapı, işlev ve üreme birimi hücredir. Bazı canlılar tek, bazıları çok hücrelidir. Hücre yapısına göre ise prokoryot veya ökoryot olabilir. 8. Üreme: Canlılar nesillerini devam ettirebilmek için ürerler. Bazı canlılar kısa sürede, tek başına ve genetik yapıyı değiştirmeden eşeysiz ürerken, bazı canlılar iki farklı ata canlı ile genetik özellikleri değiştirerek eşeyli ürerler. 2. Beslenme: Tüm canlılar metabolik aktivitelerini devam ettirebilmek için besin maddelerine ihtiyaç duyar. Beslenme biçimlerine göre canlılar üç grupta toplanır; 9. Organizasyon: Hücre içinde de bir organizasyon vardır. Çok hücreli canlılarda ise özelleşmiş hücreler aşağıdaki şekilde birleşerek bir organizasyon oluşturur. Ototorof canlılar: Fotosentez veya kemosentez ile ihtiyaç duydukları besinleri kendileri üretir. Ör: Bitkiler Heterotrof canlılar: Besinlerini diğer canlılardan sağlar. Ör. Hayvanlar Hücre ma Hem otorof hem heterotrof canlılar: Fotosentez yaparak besin üretebilirlerken dışarıdan hazır besin de alabilirler. Ör: Böcekçil bitkiler, öglena Doku Organ Sistem Organiz- 10. Boşaltım: Metabolik faaliyetler sonucunda oluşan zararlı veya fazla maddelerin vücuttan uzaklaştırılmasıdır. Bunun için hücre zarı, özel organeller, deri, böbrekler, solunum organları, yapraklar ve kök gibi yapılar kullanılır. 3. Solunum: Tüm canlılar yaşamsal faaliyetlerini gerçekleştirmek için enerjiye ihtiyaç duyarlar. Bu enerjiyi de oksijensiz veya oksijenli solunum yaparak elde ederler. 11. Homeostasi (İç denge): Çevre şartlarının değişmesine rağmen iç ortamın sürekli sabit değerlerde tutulmasıdır. Oksijensiz solunum Glikoz Glikoz KONU ÖZETİ 2 Etil alkol + 2CO2 + 2 ATP 2 Laktik asit + 2 ATP 2. BÖLÜM: CANLILARIN TEMEL BİLEŞENLERİ Oksijenli solunum Glikoz + 6 O2 A. Canlılardaki İnorganik Bileşikler 6CO2 + 6H2O + 38 ATP ¬ 4. Hareket: Bazı canlılar aktif olarak hareket edebilir. Ör: Hayvanların çoğu. Bazıları ise bir yere bağlı olarak yaşar, yer değiştirmez. Ör: Bitkiler, mercanlar. Bazı canlılar ise bulundukları ortamla pasif hareket eder. Ör: Bazı tek hücreliler. ¬ ¬ ¬ ¬ 5. Metabolizma: Hücrede meydana gelen tüm yapım ve yıkım tepkimelerine metabolizma denir. Metabolizma ikiye ayrılır: Yapılarında genellikle karbon atomu içermeyen ve canlılar tarafından üretilemeyen maddelerdir. Sindirilmeden hücre zarından geçebilirler. Enerji verici olarak kullanılmazlar. Su, asit, baz, tuz ve mineraller inorganik bileşiklerdir. Su canlı vücudunun büyük kısmını oluşturur. Çözücü özelliği sayesinde madde taşınması, boşaltım, sindirim gibi metabolik işlerde görev yapar. B. Canlılardaki Organik Bileşikler: Anabolizma (Özümleme): Basit moleküllerin birleştirilerek karmaşık moleküller sentezlenmesidir. Ör: Protein sentezi. Katabolizma (Yadımlama): Kompleks moleküllerin daha basit moleküllere parçalanmasıdır. Ör: Sindirim. ¬ 9 Yapısında karbon (C), hidrojen (H) ve oksijen (O) atomu bulunduran ve canlılar tarafından sentezlenebilen moleküllerdir. 9. Sınıf Biyoloji CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ ALIŞTIRMALAR 1. BÖLÜM CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ c. Hücresel solunumla açığa çıkan enerji önce ATP’ye dönüştürülür. Üretilen ATP hücredeki şu olayların gerçekleşmesi için kullanılır: Kazanım 1.1.1: Bir hücre üzerinden canlıların ortak özelliklerini açıklar. H Dış ortamla madde alışverişi (aktif taşıma) H Hücredeki çeşitli yapısal ve işlevsel maddelerin sentezlenmesi Temel Alıştırma H Hücredeki yapım ve yıkım olaylarının yani metabolik tepkimelerin gerçekleştirilmesi Hücre, canlının bütün etkinliklerini gerçekleştirebilen, en alt düzeydeki yapıdır. Bütün organizmalar, yapı ve işlevlerin temel birimleri olan hücre ya da hücrelerden oluşur. H Metabolik tepkimeler sonucu açığa çıkan zararlı atıkların hücreden uzaklaştırılması (boşaltım) H Çevresel uyarılara tepki oluşturulması H Hücrenin bölünerek çoğalması H Hücre içi iletişimin kurulması (hücresel organizasyonun sağlanması) Bu durumla ilgili, yanda şekli verilen tek hücreli canlı olan öglena; d. Hücre yapısından genetik materyal çıkarıldığında bu ana kadar açıklanan olaylardan hiç biri gerçekleşemez. Hücrenin genetik materyali canlılıkla ilgili tüm bilgileri içeren ve yöneten moleküldür. a. Besin ihtiyacını nasıl karşılar? b. Besinin yapısındaki kimyasal bağ enerjisini nasıl açığa çıkarır? 1. Heterotrof tek hücreli canlı olan paramesyum, aldığı besinin yapısında depolanmış kimyasal bağ enerjisini, l. Sindirim tepkimeleri ll. Hücresel solunum tepkimeleri lll. Sillerin hareketi olaylarından hangileri ile açığa çıkarır? 2. Fotosentetik bir bakteri ile kloroplastsız bir bitki hücresinde, l. Protein sentezi ll. Glikoz sentezi lll. Selüloz sentezi olaylarından hangileri ortak olarak gerçekleşir? c. Açığa çıkan enerjiyi hangi amaçla kullanır? d. Hücreden genetik materyal çıkarılırsa ne olur? Çözüm a. Öglena, ışık varlığında kendi besinini üreten, ışık olmadığında ise bulunduğu ortamdan besin alan bir organizmadır. Bu nedenle hem ototrof hem de heterotrof bir canlı olarak tanımlanır. b. Ürettiği ya da dışarıdan aldığı besini sindirerek organik yapıtaşlarına ayırır. Besinin organik yapıtaşlarını hücresel solunum tepkimelerinde daha küçük parçalara (inorganik maddelere) ayırırken, kimyasal bağlarda depolanmış enerjinin de açığa çıkmasını sağlar. 19 9. Sınıf Biyoloji CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ 1. Üreme Hareket etme 1 Büyüme Beslenme 2 Boşaltım 4 UYGULAMALI SORULAR Solunum 5 Yukarıdaki yapılandırılmış gridde canlıların ortak özelliklerinden bazıları numaralandırılarak verilmiştir. a. Hangisi/Hangileri metabolik faaliyetler sonucunda açığa çıkan atıkların hücreden uzaklaştırılma olayıdır? c. Hangisinin/Hangilerinin gerçekleşmesi için hücresel enerji (ATP) kullanılır? d. Hangisi/Hangileri bireyin yaşaması için değil, bireyin ait olduğu türün sürekliliği için gereklidir? e. Hangisi/Hangileri bireydeki kütle ve hacim artışını ifade eden bir kavramdır? f. Hangisi/Hangileri canlının çevresel uyarılara gösterdiği tepkidir? muz kabuğu kuru yaprak saf su kavanoz saf su kavanoz II I kapak muz kabuğu III 4. kuru yaprak saf su havası alınmış kavanoz Canlıların ortak özellikleriyle ilgili aşağıdaki ifadelerin yanındaki kutucuklara doğru olanlar için (+), yanlış olanlar için (–) işareti koyunuz. a. Hücrelerde çeşitli görevleri yapmak üzere özelleşmiş organeller bulunur. Tek hücreli canlılarda, metabolik faaliyetlerin birbirleriyle uyum içerisinde gerçekleşmesine “hücresel organizasyon” denir. Çok hücreli canlılarda ise bu uyum ve düzen çeşitli organizasyon düzeyindeki yapılarla sağlanır. Aşağıdaki tabloda birinci sütunda çok hücrelilerdeki organizasyon düzeyleri yer alırken, ikinci sütunda çok hücreli bir organizma olan insanın vücudundaki çeşitli yapılar yer almaktadır. b. Bir hücrelilerin tümü inorganik maddeleri kullanarak basit organik bileşik sentezleyebilir. c. Çok hücreli canlılarda büyüme, doku hücrelerinin bölünmesi ve hücre kütlesinin artışı ile olur. d. Canlılar, nesillerini devam ettirebilmek ve bireysel yaşamlarını sürdürebilmek için ürerler. Aşağıdaki organizasyon düzeyleri ile insan vücudundaki veya hücrelerindeki yapıları eşleştiriniz. e. Canlılar, besinin yapısındaki kimyasal enerjiyi hidroliz tepkimeleri ile açığa çıkarırlar. Aşağıda numaralandırılarak verilen ve bir ay süre ile oda sıcaklığında tutulan paramesyum kültürlerinden hangilerinde birey sayısında artış olması beklenir? b. Hangisi/Hangileri gerçekleşirken hücredeki enerji miktarı artar? 6 Yapılandırılmış griddeki özelliklerden; 2. Tek hücreli heterotrof bir canlı olan paramesyumun oksijenli solunum yaptığı bilinmektedir. 3 3. Organizasyon düzeyleri Tatlı suda yaşayan öglenanın hücresindeki fazf. la suyu kontraktil kofulla dışarı atması bir boşaltım olayıdır. İnsan vücudundaki yapılar I. Organ a. Hemoglobin II. Sistem b. Kalp III. Molekül c. Kan IV. Doku d. Alyuvar V. Organel e. Dolaşım VI. Hücre f. Ribozom g. Küstüm otunun dokununca yapraklarını kapaması, çevresel uyarıya karşı gösterdiği bir tepkidir. h. Canlı tüm hücrelerde protein sentezi gerçekleşir. ı. 23 Çok hücreli organizmalarda anabolik tepkimeler katabolik tepkimelerden fazla ise canlı yaşlıdır. 9. Sınıf Biyoloji CANLILARIN ORTAK ÖZELLİKLERİ KONU KAVRAMA TESTİ Canlıların Ortak Özellikleri TEST - 1 1. Tüm canlılar tarafından yapılan hücresel solunumun temel amacı aşağıdakilerden hangisidir? A) Organik bileşikleri inorganik bileşiklere dönüştürmek B) Doğadaki O2 ve CO2 döngüsünde görev almak C) Metabolik faaliyetleri için gerekli olan ATP’yi üretmek D) Besin maddelerinden alkol veya asit oluşturmak E) Solunum organı ile O2 alıp CO2 vermek 2. l. ll. İnorganik maddelerden organik madde sentezleme lll. Eşeyli ve eşeysiz olarak çoğalma lV. Çevresel uyarılara bağlı yönelim hareketi yapma Yukarıda verilen özelliklerin hepsine sahip olan canlı hangisidir? Yanda bir insanda metabolizma hızının yaşa bağlı değişim grafiği gösterilmiştir. Bu grafikle ilgili, l. 0 – 20 yaş aralığında harcanan enerji miktarı en fazladır. ll. 20 – 40 yaş aralığında en hızlı büyüme gerçekleşir. lll. 40 ve sonrasında mitoz bölünme hızı düşüktür. ifadelerinden hangileri doğru değildir? A) Yalnız ll Mitoz bölünme ile büyüme A) B) Metabolizma hızı 4. 20 40 B) Yalnız lll Yaş C) l ve ll D) ll ve lll E) l, ll ve lll Eşeysiz Üreme Eşeyli Üreme 1. Tek ata canlı vardır. 2. Yavrular kısa sürede oluşur. 3. Mayoz bölünme ve döllenme görülür. 4. Oluşan yavrular ata canlı ile aynı genetik yapıdadır. 5. Tür içi çeşitlilik sağlar. 1. İki ata canlı vardır. 2. Uzun süre alır. 3. Temeli mitoz bölünmeye dayanır. 4. Oluşun yavrular farklı genetik özellikler taşır. 5. Tür içi çeşitlilik oluşturmaz. C) 5. D) E) 3. Aşağıdaki canlılardan hangisi, karşısında verilen yapıyı aktif hareket etmek için kullanmaz? A) Amip → Yalancı ayak B) Terliksi hayvan → Sil C) Öglena → Kamçı D) Ayçiçeği → Yaprak E) Balina → Yüzgeç Ece yazılı öncesinde eşeyli ve eşeysiz üreme özelliklerini yazarak yukarıdaki çalışma sayfasını hazırlamıştır. Ece kaç numaralı özellikleri yer değiştirirse tablodaki hatasını düzeltmiş olur? A) Yalnız 3 D) 3 ve 5 25 B) 1 ve 2 C) 2 ve 4 E) 4 ve 5 9. Sınıf Biyoloji 6. Aşağıda verilen canlıların ortak özelliklerinden hangisini gerçekleştiremeyen birey yaşamaya devam eder? A) Solunum C) ATP üretimi 9. B) Boşaltım D) Beslenme E) Üreme Maya çözeltisi Bromtimol mavisi Maya ve şeker çözeltisi A 7. B Canlıların ortak özelliklerinden biri de bulundukları ortamın koşullarına adaptasyon (uyum) göstermeleridir. Şeker Bromtimol çözeltisi mavisi Aşağıdakilerden hangisi canlının bulunduğu ortamda yaşama ve üreme şansını arttıran adaptasyonlardan biri değildir? A) Bukalemunun bulunduğu yere göre renk değiştirmesi B) Kurak ortam bitkilerinde yaprakların dar olması C) İstiridyelerin yapıştığı yere göre değişik kabuk şekilleri kazanması D) Kutuplarda yaşayan hayvanların yağ depolaması E) Kertenkelenin tehlike anında kuyruğunu bırakması Bromtimol mavisi C Yukarıdaki şekil bir öğrencinin düzenlediği deneyi göstermektedir. A düzeneğindeki deney tüpüne sadece bira mayası çözeltisi koyan öğrenci, B düzeneğindeki tüpe bira mayası ve şeker çözeltisi koymuştur. C düzeneğindeki deney tüpüne ise sadece şeker çözeltisi koyduktan tüplerin ağzını U borusu girişine izin verecek birer tıpa ile kapatmıştır. U borularının birer uçlarını delikli tıpalar ile hazırladığı deney tüplerine yerleştirdikten sonra, diğer uçlarını ise bromtimal mavisi içeren deney tüplerine daldırmıştır. Deney düzeneklerini hazırladıktan sonra oda sıcaklığında 30 dakika bekletmiştir. 8. Kalp 1 Tavşan 2 (Bromtimol mavisi karbondioksit varlığında sarı-yeşil renk alan bir kimyasal ayraçtır.) Bu deneyle ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi yanlıştır? A) Deneyin amacı, bira mayalarının bazı canlılık özellikleri- Kas hücresi 3 ni gözlemlemektir. B) B düzeneğindeki deney tüpüne eklenen şeker bira mayasının besin ihtiyacını karşılar. Kas doku Mitokondri Dolaşım sistemi 4 5 6 C) A ve B düzeneklerinde bromtimol mavisi aynı hızda renk değiştirir. Yukarıda numaralandırılarak resimleri verilen yapıların belli bir organizasyona göre basitten karmaşığa doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) 5 – 3 – 4 – 1 – 6 – 2 B) 3 – 4 – 5 – 1 – 6 – 2 C) 2 – 6 – 1 – 3 – 4 – 5 D) 5 – 1 – 4 – 2 – 6 – 3 D) C düzeneğinde canlı olmadığı için bromtimol mavisi renk değiştirmez. E) Bromtimol mavisinde renk değişikliğine neden olan karbondioksit gazı bira mayasının hücresel solunum tepkimeleri sonucunda açığa çıkar. E) 5 – 3 – 1 – 4 – 6 – 2 1. C 9. Sınıf Biyoloji 2. E 3. D 4. A 5. D 26 6. E 7. C 8. A 9. C ÜNİTE YAZILI SORULARI – 1 HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA T.C. …………………………………………………………………………… Lisesi Öğrencinin Adı / Soyadı: ………………………………… …… /…… Öğretim Yılı 9. Sınıf ……… Dönem Biyoloji ……Yazılı Soruları No: …… / Sınıfı:……… 1. I. İnorganik maddelerden basit organik madde sentezleyebilme II. Hücresel yapıya sahip olma III. Hücresel solunum sırasında oksijen tüketme IV. Metabolik tepkimelerde enzim kullanma V. Eşeyli üreme ile kalıtsal çeşitliliği sağlayabilme VI. Çevresel uyarılara aktif hareket ederek tepki verebilme VII.Metabolik atıkları hücresel yapıdan uzaklaştırabilme VIII.Metabolik olaylar için özelleşmiş hücresel yapılar bulundurma IX. Halkasal DNA bulundurma X. Neslinin sürekliliğini sağlama Yukarıdaki özelliklerden hangileri tüm canlılar için ortaktır? Yazınız. Aldığı Not: ………………… Cevap (Puan………………) 2. Aşağıdaki kavramları birer cümle ile açıklayınız. Dehidrasyon Hemoliz Denatürasyon Aktivasyon enerjisi Otoliz Hipertonik ortam Kofaktör Kohezyon kuvveti Kolaylaştırılmış difüzyon Koloni Cevap (Puan………………) 3. 500 maltozun hidrolizinden açığa çıkan glikozlar nişasta sentezinde kullanılırsa kaç molekül H2O oluşur? Açıklayınız. Cevap 81 9. Sınıf Biyoloji HÜCRE, ORGANİZMA VE METABOLİZMA ÜNİTE DEĞERLENDİRME TESTİ - 1 1. Suyun öz ısısının yüksek olması, I. Yüksek enerji içeriği ile buharlaşma ile vücudun serinlemesi II. Kıyı bölgelerinde iklimin ılıman olması III. Sudaki sıcaklık değişimlerinin yavaş olması ve dolayısıyla sucul canlıların zarar görmemesi sonuçlarından hangilerinin gerçekleşmesini sağlar? A) Yalnız I B) Yalnız II 4. Bir organizmanın kararlı bir iç ortama sahip olmasına homeostasi denir. Bu kararlı ortamın sürekliliği canlının hayatta kalma şansını arttırır. Aşağıdakilerden hangisi insan vücudunda homeostasi ile sağlanmış dengelerden biri değildir? A) Vücut sıcaklığının 36,5°C'de tutulması B) Kanın pH'ının 7 - 9 arasında tutulması C) Kandaki glikoz oranının 100 ml'de 90 - 110 mg arasında tutulması D) Vücut sıvılarındaki tuz oranının % 0,9'da tutulması E) Kan basıncının 80 - 120 mm - Hg arasında tutulması 5. Canlılar hücresel yapılarına, metabolik faaliyet çeşitlerine ve organizasyon düzeylerine göre farklılık gösterirler. I. Pandorina II. Maya III. Bakteri IV. Amip V. Volvox Yukarıdaki canlıların karmaşıklık dereceleri açısından basitten gelişmişe doğru sıralanışı hangisinde doğru olarak verilmiştir? A) II - III - IV - V - I B) IV - I - II - III - V C) III - II - IV - I - V D) III - IV - II - I - V C) I ve III D) II ve III E) I, II ve III 2. Bir bitkinin yaprağından alınan üç hücre, üç farklı sıvı ortama konarak eşit süre tutulmuşlardır. Bulundukları sıvı ortamdan çıkarılan hücrelerin mikroskoptaki görüntüleri, Boşluk Hücre özsuyu H Hücre ö özsuyu Sitoplazma Sitoplazma 1. ortamdaki hücre Sitoplazma 2. ortamdaki hücre 3. ortamdaki hücre şekildeki gibi olduğuna göre, hücrelerin bırakıldıkları ortamların suda çözünen madde yoğunluğu çok olandan az olana doğru sıralanışı aşağıdakilerden hangisinde verilmiştir? A) 1 > 2 > 3 D) 3 > 2 > 1 3. Hücre özsuyu B) 2 > 3 > 1 C) 3 > 1 > 2 E) 1 > 3 > 2 Bir hayvan hücresinde protein içeren bir besin maddesinin fagositoz ile alınıp, monomerlerinden ATP üretilinceye kadar aşağıdaki organellerden hangisi görev almaz? A) Besin kofulu D) Hücre zarı E) I - II - III - V - VI B) Lizozom C) Mitokondri 6. Hücre iskeletinin en önemli görevi hücreye mekanik olarak desteklik sağlamak ve şeklini korumaktır. Bu görev aşağıdaki hücrelerden hangisi için daha büyük önem taşır? A) Karaciğer hücresi B) Yaprak hücresi C) Bitki kök hücresi D) Yaprak sapı hücresi E) Sentriol 89 E) Paramesyum hücresi 9. Sınıf Biyoloji
Benzer belgeler
2. Adım: Canlının Ortak Özellikleri #1
değişikliklere karşı tepki oluşturur. Bu durum canlının yaşama şansını arttırır.